تدوین و کاربرد اصطلاحنامه

نوشته :

جین ایچیسن

آلن گیلکریست

دیوبد بادن

ترجمه:

محسن عزیزی

پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران

تهران ـ 1385

شابک: 7-8-91798-964

ایچیسن، جین، 1925- م. Aitcheson, Jean

تدوین و کاربرد اصطلاحنامه/ نوشته جین ایچیسن،

آلن گیلکریست،، دیوید بادن؛ ترجمه محسن عزیزی. ـ

تهران: پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران، 1385.

[300] ص. : نمودار.

3000 ریال: ISBN 964-91798-8-7

فهرستنویسی بر اساس اطلاعات فیپا.

عنوان اصلی: Thesaurus construction and

Use: a practical manual. 4th. Ed. 2000.

کتابنامه: ص. 194- 204.

1.سر عنوان موضوعی. الف. گیلکریست، آلن Gilchrist, Alan ب. بادن،

دیوید David Baw den ج. عزیزی، محسن، مترجم. د. پژوهشگاه اطلاعات

و مدارک علمی ایران. هـ عنوان.

ت 9 الف/ Z695				49/025

کتابخانه ملی ایران					9703-82 م

تدوین و کاربرد اصطلاحنامه

نوشته: ایچیسن، آلن گیلکریست، دیوید بادن

ترجمه: محسن عزیزی

ویرایش دوم: علی حسین قاسمی

ناشر: پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران

تیراژ: 500 نسخه

چاپ: دوم

قیمت: 30000 ریال

پیشگفتار:

پیشرفت علم اطلاع‌رسانی در سطح دنیا، ذخیره و بازیابی اطلاعات علمی ـ فنی جهت تبادل سریع و صحیح میان دانشمندان رشته‌های گوناگون، ایجاد روابط نظام‌مند میان مفاهیم در رشته‌های تخصصی را می‌طلبد. ایجاد مفاهیم جدید که حاصل پیشرفت‌های علمی جدید در رشته‌های گوناگون است، ایجاد روابط جدید اصطلاحات را نیز ایجاب می‌کند. مترجمین متون تخصصی اولین کسانی هستند که کمبود و نقصان اصطلاحات را جهت انتقال آن به زبانهای دیگر درک می-کنند. پیشرفت در زمینه طبقه‌بندی اصطلاحات و نظامند نمودن آنها موجب شده است که ابزاری چون اصطلاحنامه‌ها جهت اشاعۀ اطلاعات علمی – فنی تدوین گردد. تجدید نظر در اصطلاحنامه که بایستی بصورت مداوم و پیاپی انجام پذیرد، می‌تواند پابه پای پیشرفتهای علمی، مفاهیم جدید را نیز بصورت نظام‌مند ارائه دهد و سبب سهولت در امر ذخیره، پردازش و بازیابی اطلاعات و دستیابی به اطلاعات علمی ـ فنی جدید در سطح دنیا گردد. به دلیل اهمیت علم اصطلاح‌شناسی در امر تبادل اطلاعات علمی، پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران جهت سرعت بخشیدن به فعالیتهای اصطلاح‌شناسی در زمینه تدوین اصول و روشهای صحیح نمایه‌سازی مدارک علمی ـ فنی به اقدامات زیر پرداخته است:

1ـ ایجاد گروه پژوهشی اصطلاح‌شناسی جهت تدوین اصول و قواعد شکل‌گیری ساختار اصطلاحنامه؛

2ـ یکدست و یکسان سازی واژه‌ها جهت بکارگیری در نمایه سازی؛

3ـ تدوین اصول و روشهای نمایه سازی رایانه‌ای؛

4ـ طراحی برنامه‌های رایانه‌ای جهت تصحیح متون و چکیده‌های مدارک علمی

5ـ تدوین و ترجمه اصطلاحنامه‌های موضوعی و تخصصی در رشته‌های گوناگون

بویژه علوم پایه؛ فنی و مهندسی و کشاورزی؛

6ـ آموزش صحیح و روشمند نمایه سازان متخصص در رشته‌های علمی جهت تقویت و پشتیبانی علمی بخش مدیریت اسناد پژوهشگاه که در واقع بصورت مداوم ذخیره و پردازش اطلاعات اسناد و مدارک علمی را به عهده خواهد داشت؛

7ـ ترجمه و تدوین کتابها و جزوات راهنمای کاربرد اصطلاح‌شناسی و تدوین اصطلاحنامه‌ها که کتاب حاضر نیز اثری از این سلسله انتشارات محسوب می‌گردد.

این کتاب از منابع معتبر و کاربردی در تهیه و تدوین اصطلاحنامه‌ها و قابل استفاده برای دست-اندرکاران اصطلاح‌شناسی و اطلاع‌رسانی با شیوه‌های جدید و کارآمد و کاربرد رایانه در نمایه‌سازی منابع اطلاعاتی است. امید است قواعد و دستورالعمل‌های تدوین و کاربرد اصطلاحنامه مطروحه در این کتاب برای دست‌اندرکاران سازماندهی اصطلاحنامه‌های فارسی در رشته‌های علمی گوناگون راهگشا باشد.

در ویرایش دوم کتاب نکات ذیل قابل توجه می‌باشند:

• نمودارهای در میان متن کتاب و در جای مربوط به خود آمده‌اند تا ارتباط بین نمودار و متن روشن‌تر شود و به این ترتیب به هدف اصلی که بازنمایی توضیحات متن است کمک کند.

• شرح همه نمودارها و نیز بعضی از آنها به طور کامل ترجمه شده‌اند. ترجمه کامل نمودار در جایی انجام گرفته که این کار امکان‌پذیر بوده و نیز در روشن‌تر شدن مطلب ارائه شده، در متن مفید بوده است.

• در ترجمه قبلی بنابر برخی اقتضائات، برخی مثالها به طور کامل ترجمه نشده بودند. این مثال‌ها در ویرایش جدید ترجمه شده‌اند و در بیشتر موارد، متن ترجمه مقابل متن اصلی آورده شده تا اگر ترجمه مثال، گویای هدف نویسنده از ارائه مثال نیست، خواننده بتواند به متن اصلی نیز توجه نماید.

• برای بعضی از مثالهایی که ترجمه آن به فارسی، هدف اصلی نویسنده از ارائه مثال را مخدوش می‌کرد، معادل‌یابی فارسی انجام شده تا به حصول هدف مذکور یاری رسانده شود.

در پایان از تلاش‌های بی‌دریغ جناب آقای علی حسین قاسمی ویراستار محترم که در بازبینی و ترجمه بخش‌های مختلف کتاب نیز ما را یاری نمودند، بسیار سپاسگزاریم.

ملوک‌السادات بهشتی

مدیر گروه پژوهشی اصطلاح‌شناسی

مقدمۀ ویراست چهارم

ویراستهای اول و دوم این کتاب در سالهای 1972 و 1987 منتشر گردیدند و در دوره پانزده ساله، دنیا شاهد رشد و توسعة پایگاههای اطلاعاتی رایانهای بوده. اولین ویراست این کتاب به زبان پرتغالی و دومین ویراست به زبانهای ژاپنی و فرانسوی ترجمه گردید؛ و ترجمهای از آن نیز در اثری گستردهتر به زبان اسپانیولی آمده است. بسیاری از پایگاههای اطلاعاتی جدید از اصطلاحنامهها استفاده کردند، و برای نگهداری نسخههایی (یا پارههایی) از این گردآوردهها، مراکز گردآوری و نشر اطلاعات تأسیس گردید. در این مدت خانوادة ملل متحد بیش از 20 اصطلاحنامة تخصصی تولید کرد؛ اکثر فراهمآورندگان پایگاههای اطلاعاتی بزرگ، اصطلاحنامههایی را ارائه نمودند؛ و اکثر فراهمآورندگان نرمافراز، اصطلاحنامهها را نیز با قابلیتهای بازیابی این نرمافزارها تلفیق کردند.

اما زمانی که سومین ویراست در سال 1997 چاپ شد، تغییری شگرف در صحنة بازیابی متن رخ داده بود. بازیابی متن کامل به یک هنجار تبدیل شده بود؛ کلمة ناپسند «واسطهرهایی»¹ زمانی ساخته شد که فراهمآورندگان اطلاعات، بازار بسیار وسیعتر کاربران نهایی را هدف خود قرار دادند؛ فراهمآورندگان نرمافزارهای جدید با فنون جدیدی به بازار آمدند و ادعا کردند که این فنون، نیاز به ابزار از مدافتادهای مثل اصطلاحنامهها را مرتفع میکنند. از همه مهمتر، اینترنت و کاربرد آن با سرعت سرسامآوری رشد کرد و موتورهای کاوش متنوعی پدید آمدند. وقتی ناشر پیشنهاد تهیة ویراست سومی از کتاب را به مولفان داد، آنان را نوعی نگرانی فرا گرفت. با توجه به –مثلاً- شیوههای نگرش و پرداختن نرمافزارهای بازیابی متن به مسئلة زبان، دو انتخاب برای ویراست سوم وجود داشت: روزآمد ساختن متن، یا بازنویسی کامل. مولفان با پشتگرمی به این نظریة «میلستد» [140] که «اصطلاحنامهها منسوخ نشدهاند، بلکه فقط در معرض دید نیستند»، رویکرد روزآمدسازی را انتخاب کردند.

علیرغم درستی نظریة «میلستد»، بخاطر حجم بسیار گستردة اطلاعات دارای سازماندهی ضعیف در اینترنت و تعداد روزافزون اینترانت²ها، تحول کاملاً جدیدی در دنیای بازیابی رخ داده است. این تحول به «طبقهبندی تنالگانی»³ معروف است که در شکل کاملتر خود، عناصری را هم از ردهبندی⁴ و هم از اصطلاحنامهها به کار میگیرد، و این هر دو را نیز میتوان ـ کلاً یا جزئاً ـ بر روی صفحة نمایش یا در فهرستهای راهنما⁵ی چاپی نشان داد. یک فراهمآورندة نرمافزار، موضوع را بر روی وبسایت خود با جملات زیر معرفی میکند: «در یک چرخش کنایهآمیز فناوری نوین، پذیرش گستردة اینترنت منجر به احیای مجدد علاقهمندی به مطالعة سنتی و بسیار قدیمیتر ردهبندی دانش شده است. در حالی که ردهبندی و مقولهبندی⁶ اطلاعات در گذشته عمدتاً در محیطهای دانشگاهی و علوم کتابداری تمرکز داشت، امروزه هر وبسایت یا شرکت بزرگی خود را با مسئلة نحوة سازماندهی و ساماندهی اطلاعاتی که برای کاربران خود فراهم میسازد، مواجه میبیند. این موضوع، مسئلهای سطحی نیست؛ «یا هو!» صدها «کاوشگر»⁷ اینترنتی را برای نگهداری فهرستهای راهنمای شبکة خود در استخدام دارد، و شرکتها برای نگهداری سایتهای کلان و هوشمند خود، از معمارهایی در حوزة مدیریت دانش بهره میجویند. اینترنت شاید توزیع اطلاعات را خودکار کرده باشد، ولی ارتش جدیدی از ساماندهندگان اطلاعات را خلق کرده که به شکل دستی، به این کار وقتگیر مشغول هستند.»

همین فراهمآورندة نرمافزار، چیدمانی مشتمل بر سه لایه ـ هستیشناخت⁸، طبقهبندی⁹ و اصطلاحنامه ـ پیشنهاد کرده است. هستیشناخت معمولاً بالاترین سطح از یک یا چند ردهبندی تلقی میشود که میتوان از آن برای جهتگردانی¹⁰ استفاده کرد؛ طبقهبندی نوعی از مقولهبندی یا ردهبندی است؛ و اصطلاحنامه عمدتاً با معناشناسی در سطح «اصطلاح» سروکار دارد. دیگر نمونة تأثیر اینترنت، استفاده از اصطلاحنامهها در دروازههای موضوعی است (برای مثال نگاه کنید به [165]. بنابراین امیدواریم که روزآمدسازی ویراست سوم، بموقع و مناسب باشد.

هدف این کتاب، همچنان ارائة یک راهنمای مفید، موجز و سهلالاستفاده برای تدوین اصطلاحنامة مورد استفاده در بازیابی اطلاعات است. برای آن که بتوان چنین کتابی را تا حد ممکن به اختصار ارائه کرد، سه مشکل وجود دارد: اولاً مطالب نظری معتنابهی را باید حذف کرد. به آن خوانندگانی که تمایل دارند مطالب را عمیقتر مطالعه کنند، توصیه میشود که به کتابهای ذکر شده در کتابشناسی انتهای این کتاب، و خصوصاً به ویراست دوم «کنترل واژگان برای بازیابی اطلاعات» نوشتة «لنکستر» [120] مراجعه کنند. ثانیاً فقدان فضا باعث میشود نتوان کلیة فنون ممکن تدوین را بطور کامل در بخش «د» (که یک خلاصة عملیاتی از توضیحات نظری بخشهای قبلی است) توصیف کرد. در نتیجه در این بخش، تمایل جاری به استفاده از فنون چهریزهای است. البته چنین تصمیمی را با توجه به تجارب سال‌های گذشته نمی‌توان چندان زیر سؤال برد، چراکه از زمان اولین انتشار این کتاب، شاهد آن بوده‌ایم که تحلیل چهریزه‌ای بصورت خود به خود توسط بسیاری از افرادی که به دنبال تعیین ساختار اصطلاحنامه و روابط تبعی آن بودهاند، استفاده می‌شود. و ثالثاً اینکه آگاهانه تصمیم گرفته‌ایم که تدوین اصطلاحنامه را از کار برد آن در بسیاری از بستههای نرمافزاری موجود، و به کارگیری ابزارهای متفاوتی که با هر یک از این بستههای نرمافزاری عرضه میشوند، متمایز کنیم.

اولین بخش پس از مقدمه (بخش الف) تا حدودی تعریف گونه است و به «ماهیت، اهداف و کاربرد اصطلاحنامهها» مربوط میشود. بخش «ب» به «برنامهریزی و طراحی نظامهای اصطلاحنامه» میپردازد ـ از جمله این که آیا تدوین اصطلاحنامه ضروری است؛ و در صورت نیاز به اصطلاحنامه، چه نوع اصطلاحنامهای در موقعیتی خاص، کارآمدتر است. بخش «پ» استانداردهای اصولی تدوین اصطلاحنامه (نظیر استاندارد ایالات متحده و همچنین استانداردهای بینالمللی و بریتانیایی) را ارائه میکند و این اصول، در فصول بعدی تقریباً به طور کامل مراعات میشوند. قسمت اصلی و فنی این دستنامه در بخشهای «ت» تا «چ» گنجانده شده که به کنترل واژگان، اخص بودن و اصطلاحات مرکب، ساختار، روابط اساسی و ردهبندی، و ابزارهای کمکی بازیابی میپردازد. پس از آن بخش «ح» برخی اشکال ممکن در ارائة اصطلاحنامه را تشریح و توصیف میکند؛ و بخش «خ» دربارة مسئلة اصطلاحنامههای چندزبانه است. بخش «د» با استفاده از یک نمونة کارشده، به مسائل عملی تدوین میپردازد؛ و بخش «ذ» به مدیریت اصطلاحنامه (شامل نگهداری و روزآمدسازی) مربوط میشود. آخرین بخش (بخش «ر») به تلفیق و انطباق اصطلاحنامهها میپردازد ـ موضوعی که احتمال دارد با عملکرد اینترنت و اینترانتها در تجمیع بیشتر پایگاههای اطلاعاتی، اهمیت آن افزایش یابد.

این کتاب، اگرچه ادعا ندارد بیش از یک متن مقدماتی است، ولی راهنمای مناسبی برای گردآوری ماهرانة اکثر اصطلاحنامهها میباشد، خصوصاً اگر همراه با استانداردهایی مورد استفاده قرار گیرد که همراستایی نزدیکی با آن دارند. در موارد دیگر، این کتاب توضیحات کافی در اختیار خواننده قرار میدهد تا بتواند با شناخت بهتری از مشکلات ماهوی این گونه موضوعات، به کاری که در این رابطه در پیش گرفته است، بپردازد.

بخش الف: ماهیت، اهداف، و کاربردهای اصطلاحنامه

«اصطلاحنامه» در این کتاب یک «واژگان از زبان نمایهسازی کنترل شده میباشد که به طور قاعدهمند سازمان یافته تا روابط موجود بین مفاهیم، مشخص شوند»، و از آن در نظامهای بازیابی اطلاعات، که از فهرستبرگه تا اینترنت را شامل میشوند، مورد استفاده قرار گیرد.

کتابشناسی مندرج در کتاب حاضر، تمام جوانب اصطلاحنامه را دربرمیگیرد، از جمله اثر کلاسیک «کنترل واژگان برای بازیابی اطلاعات» [120]، «اصطلاحنامه در بازیابی» [88]، و بررسیهای کلیتر (نظیر [87؛ 86؛ 3؛ 68؛ 83؛ 199]).

اهداف اصطلاحنامه در بخش «ب» بیشتر تشریح خواهند شد. امروزه این اهداف نسبت به گذشته از تنوع بیشتری برخوردارند، اما هدف اصلی از اصطلاحنامه، استفاده از آن در بازیابی اطلاعات است و این کار ممکن است به اشکال گوناگونی صورت پذیرد. اهداف ثانوی از جمله عبارتاند از کمک به درک عمومی یک قلمرو موضوعی، فراهم آوردن «نقشههای معناشناختی»¹¹ از طریق نشان دادن روابط بین مفاهیم، و کمک به ارائة تعاریف اصطلاحات. کاربریهای نامرسومتر آن تولید سیاهههای کلیدواژهای که مبنای برنامهریزی، اولویتبندی و سایر وظایف در «مدیریت پژوهش» [150] میباشند، و همچنین پشتیبانی از «چکیدهنویسی با کمک رایانه» [55] را در برمیگیرد.

الف 1. اصطلاحنامه در بازیابی

کاربرد اصلی اصطلاحنامه، یعنی استفاده از آن در بازیابی اطلاعات، ممکن است با بهکارگیری آن در نمایهسازی (انسانی یا خودکار) یک پایگاه اطلاعاتی، و / یا کاوش در آن پایگاه اطلاعاتی

 محقق شود. این کاربرد به چهار صورت امکانپذیر است:

•     کاربرد اصطلاحنامه هم در نمایهسازی و هم در کاوش (حالت اول)

•     کاربرد اصطلاحنامه در نمایهسازی، ولی نه در کاوش (حالت دوم)

•    کاربرد اصطلاحنامه در کاوش، ولی نه در نمایهسازی (حالت سوم)

•     هیچیک از موارد.

الف 1-1. اصطلاحنامة کلاسیک

در حالت اول، از یک اصطلاحنامة واحد هم برای نمایهسازی و هم برای کاوش در یک پایگاه اطلاعاتی استفاده میشود. (میتوان تصور کرد که برای این دو مرحله، از اصطلاحنامههای متفاوتی استفاده شود، ولی این نیز همانند کاربرد مستقل حالتهای 2 و 3 است). این حالت، استفادة «کلاسیک» از اصطلاحنامه است (اگرچه طبق نظر «رابرتز» [164] این کاربرد هم نسبتاً جدید است و به سال 1947 میرسد) و در عمل، کاربرد غالب بوده و هنوز هم ـ گرچه به میزان کمتر ـ غلبة خود را حفظ کرده؛ شیوههای دیگر، خصوصاً اصطلاحنامههای کاوش، کانون توجه پژوهشهای بسیار، و دارای نمونههای اجرایی محدودتری در محیط عملیاتی بودهاند.

این شیوه امکان انطباق بسیار دقیق فرایند کاوش و نمایهسازی را فراهم میکند، خصوصاً هنگامی که نمایهسازی و کاوش توسط افراد واحدی انجام میگیرد؛ مثلاً در مورد یک پایگاه اطلاعاتی که در داخل سازمان نگهداری میشود و عمدتاً همان متخصصان اطلاعاتی که از آن نگهداری میکنند به آن دسترسی دارند. شکل رایجتر، استفادة گردآورندگان پایگاههای اطلاعاتی از اصطلاحنامه در نمایهسازی، و استفادة کاربرانی است که از اصطلاحنامه به عنوان ابزار بازیابی در امر کاوش بهره خواهند جست؛ این کاربرد در استفاده از سامانههای درونخطی و دیسک فشرده توسط واسطههای متخصص، مرسوم است. در هر صورت، اصطلاحنامه باید یا در شکل چاپی یا الکترونیکی، در اختیار تمام کاربران قرار گیرد: شکل چاپی آن مستلزم انتخاب کاملاً ذهنی اصطلاحات است، و شکل الکترونیکی امکان گزینش خودکار را فراهم میکند.

الف1-1-1.

کاربرد اصطلاحنامة سنتی بر روی اینترنت و برخی از اینترنتها، از تحولات اخیر است. این رویداد البته پیشرفتی طبیعی برای برخی از فراهمآورندگان اطلاعات است که پایگاههای اطلاعاتی خود را از دیگر رسانهها به چنین شبکههایی منتقل نمودهاند و آنها را با افزودن اصطلاحنامه، تکمیل کردهاند. ضمناً اصطلاحنامه ـ همزمان با دستوپنجه نرمکردن طراحان با انفجار اطلاعات (که ناشی از فناوریهای نوین میباشد) در کنار ردهبندی دانش به نیرویی جدید دست یافته است. اما همانطور که در مقدمه اشاره شد، در رابطه با طبقهبندیهای تنالگانی از یک رویکرد نوین استفاده میشود. نسل جدیدی از نرمافزارها با استفاده از فنونی نظیر استنباط زبانشناختی (عمدتاً با به کارگیری تحلیل آماری و قواعد اصولی) اکنون این قابلیت را دارند که از طریق تحلیل متن اسناد در یک پایگاه اطلاعاتی، به تولید خودکار دستهبندیهای موضوعی بپردازند (نگاه کنید به «ج4»). البته در حال حاضر ظاهراً مداخلة انسان برای «آموزش دادن» به این نرمافزارها، و برای ویرایش و تنظیم نتایج، ضروری است. در نتیجه اینطور به نظر میرسد که اصول اساسی ردهبندی و تدوین اصطلاحنامه همچنان معتبر است و قسمت اعظم ـ یا شاید تمام ـ نرمافزارهای تجاری موجود را میتوان به نوعی، تدوین اصطلاحنامهها و تدوین ردهبندیهایی که با کمک رایانه به انجام میرسند محسوب کرد.

الف1-2. اصطلاحنامة نمایهسازی

در حالت دوم، از اصطلاحنامه برای نمایهسازی، ولی نه برای کاوش استفاده میشود: این از خصوصیات بهکارگیری پایگاههای اطلاعاتی رایانهای توسط کاربران «ویژه»ای است که اگرچه به لحاظ فنی توانایی استفاده از سامانه را دارند، اما تمایلی به کاربرد ابزارهای کمک ـ کاوش ندارند، و عموماً راهبردهای کاوشی آسانی را اتخاذ میکنند. ارزش اصطلاحنامه در اینجا در فراهمآوردن مجموعهای غنی از اصطلاحات ـ مشتمل بر مترادفها و اصطلاحات اعم ـ برای افزایش احتمال بازیابی موفقیتآمیز است. این امر مستلزم اضافه کردن مجموعة کاملی از اصطلاحات بالقوه مفید، یا انتقال خودکار سامانة بازیابی از اصطلاحات نامرجح¹² به اصطلاحات مرجح¹³ میباشد. شق دوم مستلزم وجود اصطلاحنامه به شکل الکترونیکی است.

الف 1-3. اصطلاحنامة کاوش

در حالت سوم، یعنی «اصطلاحنامة کاوش» از اصطلاحنامه برای کاوش استفاده میشود، نه برای نمایهسازی. این مفهوم در اواخر دهة هشتاد پدیدار شد (برای مثال نگاه کنید به [20؛195]).

نقش اصطلاحنامه در اینجا معمولاً کمک کردن به کاوش در یک پایگاه اطلاعاتی متن آزاد از طریق پیشنهاد اصطلاحات اضافی کاوش، خصوصاً مترادفها و اصطلاحات اخص میباشد. این «پیشنهاد» ممکن است آشکارا و از طریق ارائة اصطلاحات به کاوشگر به منظور انتخاب گزینة مطلوب، یا به صورت خودکار انجام شود. به این فرایند عموماً با عنوان «گسترش پرسوجو»¹⁴ اشاره میشود. هر یک از این دو حالت، تلویحاً به معنای آن است که اصطلاحنامه به صورت الکترونیکی وجود دارد. «کریستنسن» با اشاره به اصطلاحنامهای که برای تقویت کاوش در یک پایگاه اطلاعاتی روزنامهای متن کامل مورد استفاده قرار میگیرد، مثال خوبی در این خصوص میزند؛ وی در این مثال مقایسههایی از تأثیر بازیابی مترادفها، اصطلاحات اخص و اصطلاحات مرتبط، چه به تنهایی و چه در ترکیب با یکدیگر، ارائه میکند [117].

«کاچرین» [48] بحث عمیقی را در خصوص تفاوت بین «اصطلاحنامههای نمایهسازی» و «اصطلاحنامههای کاوش» مطرح میکند. وی بر این عقیده است که از ابزارهای کمکی کاوش که توسط محیط رابط پایگاه اطلاعاتی رایانهای ارائه میشوند، مستلزم شکلهای جدیدی از اصطلاحنامههای کاوش میباشند، و این نشان میدهد که دیگر تقارنی بین آنها با اصطلاحنامههای نمایهسازی، یا فرایند کاربرد آنها ـ آنگونه که در خصوص شکل «کلاسیک» استفاده از اصطلاحنامه تصور میشد ـ نیست. «لامبرت» [119]، «میلستد» [144 و 140] و «نیلسن» [152] همین مباحث را، ولی از نقطه نظر فرد کاوش کننده مورد بررسی قرار میدهند (نیز نگاه کنید به «ب1ـ2»).

اصطلاحنامههای کاوش غالباً به لحاظ ماهوی، تا حدی با اصطلاحنامههای «سنتی» که کانون توجه این کتاب هستند، بویژه از نظر فراهمآوردن مجموعة گستردهتری از اصطلاحات به عنوان «واژگان مدخل»¹⁵ تفاوت دارند؛ برعکس، این نکته آشکار شده که غنای انواع گوناگون ساختارهای معنایی در اصطلاحنامة سنتی، ممکن است دارای ارزش خاصی باشد [113]. فنون ساخت نیز ممکن است به دلیل استفادة گستردهتر از فنون خودکار و نیمه خودکار ساخت، و فنون مبتنی بر تحلیل گفتمان¹⁶ از نظر شناختی، با یکدیگر متفاوت باشند (برای مثال، نیز نگاه کنید به [122؛ 42]).

الف 1-4. فنون کاوش

فنون کاوش با استفاده از اصطلاحنامه، در محیطهای تحقیقاتی توجه بسیاری را به خود معطوف کرده است. در این محیطهای تحقیقاتی، غالباً ایجاد درجهای از هوشمندی در چنین سامانههایی از طریق به کارگیری روابط معنایی، هدف بوده. یک مثال خوب در این خصوص، توصیف «جونز» از گنجاندن اطلاعات اصطلاحنامهای در یک سامانة بازیابی احتمالاتی است [112؛ 113]. «شاپیرو» و «یان» یک فرایند تعاملی گسترش پرسوجو بر مبنای اصطلاحنامههای استاندارد «انسی زد 19/39»¹⁷ (که در دسترس عموم میباشد) را توصیف میکنند [176]. «بولیو» گسترش تعاملی و خودکار پرسوجو، و استفادة آشکار و غیرآشکار از اصطلاحنامه در یک سامانة آزمایشی بازیابی متون با نام «اُکاپی»¹⁸ را با هم مقایسه میکند [25].

اصل گسترش پرسوجو را میتوان با امکان دادن به کاربران برای انتخاب اصطلاحات اصطلاحنامهای از درون اسنادی که بازیابی گردیده و «باربط»¹⁹ ارزیابی شدهاند، گسترش داد؛ این فرایند اصطلاحاً «بازخورد ربط»²⁰ نام دارد (برای مثال، نگاه کنید به [180]). این امر به نوبة خود به یک ایدة مشابه ـ یعنی استفاده از اصطلاحات اصطلاحنامه برای ایجاد قابلیت مرور سلسله مراتبی ـ مربوط میشود که هدف از آن، هدایت کاربر در میان یک مجموعة پیچیده و چند سطحی از مفاهیم، در سامانههای بازیابی به اصطلاح «نمامبنا»²¹ یا «قابمبنا»²² است [159؛ 160؛ 161؛ 93]. مرور کردن با استفاده از اصطلاحنامه ممکن است با استفاده از یک قالب فرامتنی نیز پشتیبانی شود (نگاه کنید به «ذ4-2-3») [110؛ 93].

الف 2. اصطلاحنامه در نمایهسازی

در هر یک از سه حالت «الف 1ـ1» تا «الف 1ـ3»، ممکن است به طور خودکار، چه در هنگام نمایهسازی یا کاوش، از اصطلاحنامه کمک گرفته شود. ممکن است به نمایهسازی یک رکورد یا به یک عبارت کاوش، بدون اطلاع صریح نمایهساز یا کاوشگر، و در واقع با به کارگیری نوعی «اصطلاحنامة پنهان»، اصطلاحاتی اضافه گردد. برای نمونه میتوان به «برنامة بازیابی سایفایندر»²³ در «خدمات چکیدهنامههای شیمی» اشاره کرد که در هنگام بازیابی، مثلاً cancer را برابر با neoplasm میگیرد.

شیوههای استفادة خودکار از یک اصطلاحنامة رقومی شده یا ارائة آن به کاربر، اساساً به ویژگیهای نرمافزاری پایگاه اطلاعاتی بستگی دارد تا خود اصطلاحنامه. مثلاً «شونبارت» تفاوتهای مشخصی را از نظر قابلیتهای کاربری در سه اجرای یک اصطلاحنامة واحد («مش»²⁴) برای نمایهسازی یک پایگاه اطلاعاتی واحد («مدلاین»²⁵) در یک رسانة واحد («دیسک فشرده»²⁶) نشان میدهد [174].

شیوة گزینش اصطلاحات نمایهای ـ چه این روند، روندی انسانی²⁷ باشد چه خودکار، به خطمشیهای جاری نمایهسازی بستگی دارد: در نمایهسازی انسانی، در هر مرحله از نمایهسازی، تصمیمگیری میشود، یا تصمیمی که گرفته شده مورد تایید قرار میگیرد؛ در نمایهسازی خودکار، ابتدا تصمیمگیری میشود و سپس به طور خودکار از این تصمیم پیروی میشود. این تصمیمات اساساً به این سوالات مربوط میشوند که چه تعداد از اصطلاحات نمایهای که به لحاظ سلسله مراتبی با هم مرتبطاند، باید اختصاص داده شوند: فقط اخصترینها؟ اخصترین و اعم نسبت به یک سطح؟ اخصترین و همة اعمها؟ و ... . بحث دربارة اصول و کار نمایهسازی خارج از قلمرو این کتاب است، اما مروری بر مسائل نمایهسازی را میتوان در مقالهای به قلم «میلستد» [141] یافت. باید توجه داشت که هر قدر اصطلاحنامه کاملتر و دسترسپذیرتر باشد، دامنة بیشتری در اختیار نمایهساز قرار میگیرد.

بخش ب: برنامهریزی و طراحی اصطلاحنامه

قبل از شروع کار بر روی تدوین یک اصطلاحنامه، باید تعیین کرد که آیا اساساً نیازی به اصطلاحنامه هست یا خیر؛ در صورت مثبت بودن پاسخ، اصطلاحنامه باید چه شکلی داشته باشد تا الزامات سامانه و کاربران آن را تأمین کند. این بررسی مستلزم درک کاملی از آن سامانة اطلاعاتی میباشد که پیشبینی میشود اصطلاحنامه از آن پشتیبانی کند. این امر، توجه به عواملی همچون مطالبی که قرار است ذخیره شوند، شرایط کاربر، و وجوه فیزیکی سامانة ذخیره و بازیابی ـ و امروزه طبعاً گزینههای سختافزاری و نرمافزاری ـ را ایجاب میکند.

ب1. آیا اصطلاحنامه لازم است؟

با گسترش روبهرشد سامانههای اطلاعاتی درونخطی و از جمله اینترنت که از متن آزاد (یعنی زبان طبیعی کلمات موجود در عناوین، چکیدهها و متن کامل اسناد) به عنوان ابزار بازیابی استفاده میکنند، مفید بودن زبان کنترل شده (یعنی نظامهای ردهبندی، سرعنوانهای موضوعی و اصطلاحنامهها) باید مورد ارزیابی مجدد قرار گیرد. نقش اصطلاحنامه در حال تغییر است، اما احتمال دارد، اگرچه با تغییر در برخی ویژگیها و تحول در شیوة استفاده از این ویژگیها، به عنوان ابزار بازیابی مهمی باقی بماند. این تغییر، بیشتر حاکی از گسترش فایدة اصطلاحنامه است تا کاهش آن [144]. این گسترش ممکن است نه فقط نقش اصطلاحنامهها در تقویت عملکرد سامانههای متن کامل را شامل شود (نگاه کنید به «ب1ـ1»، بلکه نقش اصطلاحنامه بهعنوان ابزاری برای استفاده در وبسایتها و اینترانتها، یا برای استفاده در نمایهسازی، گسترش عبارت کاوش، و سازماندهی بصری ـ چه در تک تک این کارکردها و چه در مجموع آنها ـ را نیز دربرگیرد.

ب1-1. زبان طبیعی یا کنترلشده

بحث دربارة انتخاب زبان کنترل شده یا زبان طبیعی، سالها محور پرسش دربارة ارزش اصطلاحنامه در بازیابی بود.

در سامانههای دستی، مفید بودن زبان کنترلشده مسلم بود: هم در نظامهای پیشهمارا (نظیر فهرستبرگهها) و هم در نمایههای چاپی، و همچنین در نظامهای پسهمارا که با استفاده از –مثلاً- تطابق نوری به شیوة مکانیکی برای ایجاد همبستگی بین موضوعات، از کارتهای سوراخ شده استفاده میکردند. سامانههای دستی به خاطر تعداد فراوان کارتهایی که باید برای کار با کلمات مربوطه، دستکاری شوند، قابلیت پرداختن به زبان طبیعی پردازشنشده را ندارند. اصطلاحنامه در نمایههای چاپی تولید شده با رایانه، برای کنترل مترادفها و ایجاد مبنای ارجاعات «نیز نگاه کنید به» کاربرد دارد، اگرچه عنوانهای به زبان طبیعی و نمایههای عنوانی که کلیدواژههای تخصیص دادهشدة آنها متن آزاد میباشد، مستقل از اصطلاحنامهها هستند. در نظامهای پسهمارای ماشینخوان، زبان طبیعی اغلب اوقات یگانه زبان بازیابی است؛ اما پایگاههای اطلاعاتی نیز وجود دارند که فقط از زبان کنترل شده استفاده میکنند، یا پایگاههایی که از زبانهای طبیعی و کنترلشده که در نظامهای دو سطحی یا مختلط ترکیب شدهاند، بهره میگیرند.

در نمودار «1» مزایا و معایب زبان طبیعی و کنترلشده مقایسه شدهاند. زبان طبیعی مزایایی نسبت به زبان کنترلشده، و نیز نقاط ضعفی دارد. این نمودار نشان میدهد که چگونه میتوان از زبان کنترلشده به منظور جبران کاستیهای متن آزاد و بالعکس، در سامانههای اختلاط زبان کنترلشده و طبیعی استفاده کرد. زبان طبیعی برای بهبودی مانعیت (قابلیت کنار گذاشتن اطلاعات بیربط)، جاری بودن و اخصیت را ارائه میکند. فراگیری پوشش زبان طبیعی که چکیدهها و متن کامل را شامل میشود، متضمن جامعیت مناسب (بازیابی اطلاعات باربط در پایگاه اطلاعاتی) است. از طرف دیگر، زبان کنترلشده از طریق کنترل مترادفها و فراهم آوردن یک «کلمه ـ حافظه» برای اصطلاحات مربوطه، جامعیت را افزایش میدهد. زبان کنترلشده ممکن است از طریق استفاده از اصطلاحات مرکب، کنترل همنگاشت²⁸ها و امکاناتی نظیر «پیوندها» و «نقشها» نیز مانعیت را بهبود بخشد. در برخی نظامهای دوگونه، زبان کنترلشده

زبان طبیعی

نقاط قوت

○ درجة بالای اخصیت، مانعیت را موجب میشود. در بازیابی اصطلاحات «منفرد» ـ اسامی اشخاص، نهادها و ...  بهتر است.

○ فراگیری آن، توان جامعیت بالا را به همراه میآورد. در پایگاههای اطلاعاتی که صرفاً عنوانمحور هستند، کاربردی ندارند.

○ روزآمد است. اصطلاحات جدید فوراً قابل دسترسی هستند.

○ دقیقاً کلام مولف مورد استفاده قرار میگیرد ـ جایی برای تفسیر اشتباه از سوی نمایهساز وجود ندارد.

○ عبارات و واژههای زبان طبیعی از سوی کاوشگر مورد استفاده میگیرند.

○ هزینة درونداد پایین است.

○ تبادل مطالب بین پایگاههای اطلاعاتی آسانتر انجام میگیرد ـ ناسازگاری زبانی وجود ندارد.

نقاط ضعف

○ تلاش فکری بر کاوشگر تحمیل میشود. در خصوص اصطلاحاتی که دارای مترادفهای بسیار و انواع گوناگون هستند مشکلاتی به وجود میآید.

○ به دلیل مشکلات نحوی، خطر ریزش کاذب ناشی از پیوند غلط اصطلاحات، وجود دارد.

○ فراگیری ممکن است منجر به از دست دادن مانعیت شود.

زبان کنترل شده

نقاط ضعف

○ فقدان نسبی اخصیت، حتی در مفصلترین نظامها مشاهده میشود.

○ فاقد فراگیری است.

○ هزینة نمایهسازی در سطح زبان طبیعی، یک عامل بازدارنده است. اصطلاحات نیز ممکن است سهواً توسط نمایهسازان حذف شوند.

○ فوراً روزآمد نمیشود. تا هنگام افزودن اصطلاحات به اصطلاحنامه، فاصلة زمانی وجود دارد.

○ کلام مولف ممکن است غلط تعبیر شود. اشتباه در اصطلاحات نمایهسازی ممکن است به زبانهایی منجر گردد.

○ کاوشگر مجبور است زبان مصنوعی را فراگیرد.

○ هزینة درونداد بالا است.

○ ناسازگاری، مانعی در مقابل تبادل آسان است.

نقاط قوت

○ موارد زیر، دشواری کاوش را تسهیل میکنند:

ـ مترادفها و شبه مترادفها را کنترل میکند و مفاهیم خاص زبان طبیعی را به منظور گسترش کاوش، به نزدیکترین اصطلاحات مرجح هدایت میکند.

ـ به توصیف همنامها میپردازد.

ـ یادداشتهای دامنه فراهم میکند.

ـ اصطلاحات اعم، اخص و مرتبط را نشان میدهد.

ـ مفاهیم پیچیده در متن آزاد را بیان میکند.

○ با استفاده از اصطلاحات مرکب و دیگر ابزارها، بر مسائل نحوی فائق میآید.

○ در سطوح عادی نمایهسازی، از صدمه دیدن مانعیت به خاطر فراگیری بیش از اندازه (مثلاً بازیابی مفاهیم جزئی که مورد علاقة جدی نیستند) جلوگیری به عمل میآید.

○ زبان کنترل شده موهبتی در پایگاههای اطلاعاتی عددی و سامانههای چندزبانی است.

هر دو سامانة زبان طبیعی و کنترل شده ، ابزارهای کاوش قدرتمند مشابهی نظیر کوتاهسازی، همجواری لغات، و ... را ارائه میکنند.

نمودار 1. مقایسۀ زبان طبیعی و کنترل‌شده

آسان و غیراخص است و عمدتاً به عنوان ابزاری برای بهبودی جامعیت عمل میکند؛ اما در سامانههای دیگر، زبان کنترل شده نسبتاً اخص و پیچیده است ـ همانند پایگاه اطلاعاتی «انسپک»²⁹ که برای تکمیل کردن اصطلاحات متن آزاد و برای بهبود جامعیت و مانعیت، از یک اصطلاحنامه و یک نظام ردهبندی استفاده میکند.³⁰

ب 1-2. نیاز به اصطلاحنامه در دورة رواج اطلاعات متن کامل

با رواج پایگاههای متن کامل، اصطلاحنامه نقشهای جدیدی در زمینة نمایهسازی و کاوش ایفا میکند.

نمایهسازی واژگان کنترل شده ممکن است برای تقویت عملکرد سامانههای بازیابی هوشمند متن کامل با استفاده از فنون زبانی و اطلاعات معناشناختی و آماری خود آنها مورد استفاده قرار گیرد [144؛ 213]. به اصطلاحات نمایهای میتوان وزنی بالاتر از متن زبان طبیعی داد، که این امر موجب میشود اسنادی که از قبل به دلیل تحلیل انسانی (یا خودکار)، مرتبط با پرسش تعیین شدهاند، در رتبة بالاتری قرار گیرند. فناوری اصطلاحنامه مبنای نمایهسازی با کمک ماشین³¹ (نگاه کنید به «ج 4») را میتوان برای اطمینان از این که نمایهسازی، وابستگی کمتری به درونداد انسانی دارد به کار گرفت.

«میلستد» در خصوص نقش اصطلاحنامه در کاوش سامانههای متن کامل معتقد است که اصطلاحنامههای آینده، بیشتر برای بازیابی مورد استفاده قرار خواهند گرفت تا برای درونداد [144]. از آنجا که اصطلاحنامهها غالباً در اختیار کاوشگران قرار نداشتهاند، استفاده از آنها در کاوش پایگاههای اطلاعاتی تقلیل یافته است. این امر با افزایش کار اصطلاحنامه در پشت صحنه، یا هنگامی که کاربر بتواند آسان‌تر با اصطلاحنامه ارتباط برقرار کند، تغییر می‌یابد. در جایی که از اصطلاحنامه برای نمایهسازی استفاده نشده، ممکن است اصطلاحنامهای که مشخصاً برای کاوش طراحی شده، در اختیار قرار گیرد. این اصطلاحنامة کاوش و ویژگیهای احتمالی آن در بخش «الف1ـ3» مورد بحث قرار گرفته.

ماهیت دقیق اصطلاحنامة کاوش و تفاوتی که ویژگیهای آن با ویژگیهای اصطلاحنامة استاندارد دارند، باید کاملاً روشن شوند [144]. برخی موتورهای کاوش و دیگر مجموعههای نرمافزاری مدیریت دانش، دارای طبقهبندیهای تنالگانی درونسازی شده یا «ساختارهای دانشی»³² هستند که ممکن است ـ همانطور که در بخش «الف1ـ 1ـ 1» اشاره شد ـ بهطور خودکار تولید شده، یا به صورت دستی «تنظیم» شده باشند. «استار» تعدادی از چنین ابزارهایی را توصیف میکند که دارای ویژگیهایی مشابه با اصطلاحنامة کاوشی ـ ویژگیهایی مثل خوشههای اصطلاحات معادل، روابط بین اصطلاحی، و سلسله مراتبهایی شبیه ساختارهای درختی ـ هستند [192].

برای تعیین این که با چه تغییراتی میتوان اصطلاحنامهها را در سامانههای متن کامل، چه در مرحلة نمایهسازی و چه در کاوش، مفیدتر کرد، به تحقیقات بیشتری نیاز است. این تغییرات ممکن است مثلاً شامل موارد زیر شود: تخصصیتر کردن در حوزة موضوعی [152]، میزان بالاتر اخص بودن، مقولهبندی دقیقتر روابط (نگاه کنید به «ج 1ـ3ـ2»)، ردهبندی اصطلاحات بر طبق نوع معنا (نگاه کنید به «ر3ـ2ـ2 ب»)، تعاریف بیشتر نمایشهای الکترونیکی بهتر، و استفاده از فنون خودکار یا نیمه خودکار در تدوین اصطلاحنامه (نگاه کنید به «الف 1ـ1ـ1» و «ج 4»).

ب2. ملاحظات نظام اطلاعاتی

چنانچه تصمیم به ساخت یک اصطلاحنامه گرفته شود، در مرحلة بعد باید به مطالعة دقیقتر سامانة اطلاعاتی و پایگاه اطلاعاتی پرداخت تا معلوم شود مناسبترین ویژگیهای اصطلاحنامهای برای آن سامانه و بهبودی عملکرد آن، چه ویژگیهایی خواهند بود.

ب2-1. حوزة موضوعی

ابتدا باید به حوزة موضوعی نظام توجه کرد. حدود حوزه باید تعریف شود؛ محدودههای هستهای که نیازمند بررسی عمیق هستند و همچنین محدودههای حاشیهای که بررسی سطحیتری در آنها کفایت میکند، باید شناسایی شوند؛ در محدودة مرکزی که احتمالاً دانش تخصصی را دربرمیگیرد، شاید لازم باشد که اصطلاحنامة جدیدی ساخته شود، در حالی که در محدودههای پیرامونی میتوان از اصطلاحنامههای موجود با بخشی از آنها استفاده کرد.

اصطلاحنامههای رشتهمبنا³³ نسبتاً متجانساند، اما اصطلاحنامههای وظیفهمبنا³⁴ که در شرکتهای تجاری مورد استفادهاند، گاهی مشکلاتی را از نظر سازگاری با لزوم انطباق اصطلاحاتی که از محدودههای گوناگون گفتمان سرچشمه میگیرند، به وجود میآورند.

ب2-2. نوع متون / دادهها

امروزه سامانههای چندرسانهای در حال رواج هر چه بیشتر هستند. آیا پایگاه اطلاعاتی باید حاوی اسناد متنی، دادههای عددی رخدادگانی³⁵، یا مطالب جغرافیایی باشد؟ اگر پایگاه اطلاعاتی حاوی مطالب غیرمتنی است، یک اصطلاحنامة متصل به نظام کدگذاری یا ردهبندی، ممکن است بهترین گزینه باشد. اگر پایگاه اطلاعاتی کتابشناختی باشد، نوع متون غالب باید در نظر گرفته شود. آیا این متون عمدتاً متون تکنگاشت هستند یا گزارشها، مقالات مجلات، مقالات کنفرانسها و دیگر انتشارات ادواری غلبه دارند؟ طبعاً کتابها نیازی به نمایهسازی دقیق همچون ادواریها ندارند و این امر بر اخصیت اصطلاحنامه اثر میگذارد. (در جایی که کتابها به نمایهسازی دقیق احتیاج دارند، غالباً کار معقول آن است که به بخشها و فصلها به عنوان اقلام مجزا پرداخته شود.) چنانچه منابع گرافیکی وجود دارند، باید آنها را جداگانه نمایهسازی کرد. بهتر است به بررسی «اقلام قابل نمایهسازی» پرداخت و با هر قالب به شکل مناسب عمل کرد.

ب2-3. کمیت متون/ دادهها

باید به اندازة فایل و نرخ رشد توجه کرد. هر قدر کمیت اسناد/ دادههایی که قرار است نمایهسازی شوند بیشتر باشد، هزینههای درونداد نیز بالاتر است. این امر ممکن است در هنگام تصمیمگیری برای انتخاب یک اصطلاحنامة کاوش در عوض اصطلاحنامة نمایهسازی، عاملی اثرگذار باشد. از طرف دیگر، مقادیری که باید بر روی آنها کار شود ممکن است در تصمیمگیری برای طراحی اصطلاحنامهای با ابزار مانعیت به منظور جلوگیری از بازیابی اسناد بیربط ـ امری که در یک پایگاه اطلاعاتی کوچک قابل پذیرش، اما در یک پایگاه بزرگ غیرقابل تحمل میباشد ـ دارای اهمیت باشد. اگر پایگاه اطلاعاتی کوچک است و به کندی رشد

میکند، اصطلاحنامة گسترده و مفصل فقط یک ابزار تجملی و گرانقیمت است، مگر این که حوزة موضوعی تحت پوشش، بسیار پیچیده باشد. بدیهی است که در سامانههای متن کامل، مقدار دادههای پردازش شده و قابل دسترس برای بازیابی، بسیار فراوانتر است و در نتیجه، جامعیت احتمالاً بالاتر میرود و مانعیت از طریق پرسش مکرر از رایانه، بهبود مییابد.

ب2-4. ملاحظات زبانی

آیا سامانه، دو زبانه یا چند زبانه است؟ اگر اطلاعات به بیش از یک زبان وارد سامانه میگردد و کاوش میشود، به اصطلاحنامة دو زبانه یا چند زبانه نیاز است، و مشکلات خاص تدوین اصطلاحنامه را که در این وضعیت مطرح میشوند، باید در نظر گرفت. شایان ذکر است که انگلیسی بریتانیایی و انگلیسی امریکایی، تفاوتهای بسیاری را نشان میدهند (نیز نگاه کنید به «ت3ـ3» و «خ»).

ب2-5. کاربران سامانه

دانستن این که کاربران سامانه چه کسانی هستند، اهمیت دارد. آیا کاربران نهایی با سامانه کار میکنند یا این کار را به واسطهای واجد شرایط وامیگذارند؟ اگر سامانه به وسیلة کاربر نهایی عمل میکند، اصطلاحنامه باید کاربر پسند، و دارای حداقل ابزارهای پیچیده باشد و در آن از اصطلاحات آشنا و آسان استفاده شود. زبان کنترل شده نباید توی ذوق بزند. اصطلاحات زبان طبیعی کاربر باید حتیالمقدور منطبق بر نزدیکترین معادل از اصطلاحات کنترل شده برنامهریزی گردد تا دستیابی بهبود یابد و امکان ترجمة خودکار زبان طبیعی به زبان کنترل شده، در کاوش درونخطی فراهم آید.

ب2-6. سوالات، کاوشها، پروفایلها

چه نوع سوالاتی برای نظام مطرح خواهد شد؟ آیا این سوالات کلی خواهند بود با جزئی؟ اگر تنها به موضوعات گسترده پرداخته میشود، یک واژگان اخص، زائد خواهد بود؛ اما اگر درخواستها برای اطلاعات جزئی باشند، آنگاه اصطلاحات نمایهای باید با این اخص بودن، همتراز باشند. چه تعداد سوال برای سامانه مطرح خواهد شد؟ در صورتی که تعداد کاوشها چندان زیاد نباشد، اقدام به نمایهسازی اقتصادی نخواهد بود و میتوان از اصطلاحنامهای استفاده کرد که به عنوان ابزار کاوش برای سامانة زبان طبیعی طراحی شده است. از طرف دیگر،

در سامانهای که بسیار مورد استفاده قرار میگیرد و به سوالات جزئی میپردازد، یک اصطلاحنامة پیشرفته برای نمایهسازی و کاوش ممکن است توجیه داشته باشد تا سرعت و کیفیت کاوشها را بهبود بخشد. اصطلاحنامه در سامانههای آگاهیرسانی که در آنها، پروفایلهای علائق افراد یا گروهها به طور خودکار با درونداد  دورهای تطبیق داده میشود نیز بسیار مفید خواهد بود.

ب2-7. منابع موجود

الف. منابع مالی

منابع مالی عاملی کلیدی است، هرچند که غالباًَ بیرون از کنترل سامانة اطلاعاتی میباشد. نوع و اندازة سازمان، چه یک نهاد بینالمللی، بنیاد دولتی یا سازمان دانشگاهی، تجاری یا صنعتی باشد، بر منابع مالی قابل دسترس اثر خواهد گذاشت. سازمانهای صنعتی نسبت به نوسانات مالی بسیار حساس هستند، اما تمام پروژههای اطلاعاتی در معرض کاهش (منابع مالی) میباشند. در جایی که منابع محدودند یا کاهش مییابند، اجباراً صرفهجوییهایی در پروژة اصطلاحنامه صورت میگیرد. این صرفهجوییها ممکن است به شکل اصلاح و انطباق اصطلاحنامهای که مورد استفادة سازمانی دیگر است (به جای طراحی یک اصطلاحنامة جدید) صورت گیرد. اگر لازم باشد که اصطلاحنامهای جدید تدوین گردد، با کاهش اندازة اصطلاحنامه، تعدیل اخص بودن، و ساده کردن ساختار آن میتوان هزینهها را تقلیل داد.

به لحاظ نظری، پولی که صرف طراحی اصطلاحنامه میشود منافعی را در رابطه با سهولت نگهداری، و کاهش زمان کاهش به بار خواهد آورد. عملاً مشاهده میشود که بسیاری از سازمانها نگرشی کوتاه مدت اتخاذ میکنند، و برخی نیز بعداً از این کار خود پشیمان میشوند.

ب. منابع انسانی

اگر برای گرداندن سامانه، کمبود نیرو وجود داشته باشد، اصطلاحنامه را باید به گونهای طراحی کرد که به آسانی نگهداری شود. این به معنای آن است که اخص بودن و اندازة اصطلاحنامه باید در حد متوسط باشد. ساختار اصطلاحنامه باید تا حد امکان روشن باشد و با یادداشتهای مقدماتی و توضیح مواردی همچون علائم به کار گرفته شده، پشتیبانی شود تا کاربر نهایی بتواند بدون کمک، به کاوش در سامانه بپردازد.

ب 2-8. خرید منابع

در بخش «ب 3ـ1» در خصوص خرید اصطلاحنامه به جای تدوین آن و همچنین انطباق دادن آن با نیازهای داخلی صحبت خواهد شد. استخدام مشاور برای تدوین یا انطباق یک اصطلاحنامه و همچنین مشورت با وی دربارة طراحی و اجرای اصطلاحنامه نیز رایج است.

تهیة نرمافزار بازیابی متن، فرایند پیچیدهتری است و در هنگام تعیین مشخصات تفصیلی باید دقت کرد که آیا این مشخصات، مستقیماً برای تأمینکنندة نرمافزار فرستاده میشوند، یا این کار از طریق بخش خرید سازمان صورت میگیرد. فراهم آوردن فهرستی از شرایط لازم و فهرستی دیگر از شرایط مطلوب و دادن وزن متفاوت به هر یک، امری معمول است. امروزه بسیاری از تأمینکنندههای نرمافزار، عناصر بازیابی متن را در بستههای نرمافزاری خود دارند و برخی بر این ادعا هستند که این نرمافزارها از اصطلاحنامه نیز پشتیبانی میکنند. گاهی اوقات منظور آنها از چنین ادعایی، فقط قابلیت کنترل مترادفها است و غالباً نرمافزار مورد نظر از ارائة آن اصطلاحنامة چندرابطهای که مورد نظر این کتاب است ـ یعنی اصطلاحنامهای که کاملاً در امکانات بازیابی، ادغام شده باشد ـ باز میماند.

ب3. انتخاب اصطلاحنامه

هنگامی که مختصههای سامانة اطلاعاتی مشخص شد، زمان آن است که کانون توجه خود را بر نوع اصطلاحنامهای معطوف کنیم که به بهترین شکل در آن سامانه کار میکند.

ب3-1. اصطلاحنامة جدید یا انطباق دادن یک اصطلاحنامه

در ابتدا باید دید که آیا در حوزة مورد نظر، اصطلاحنامهای وجود دارد یا خیر. در حال حاضر کتابشناسی جامعی در خصوص اصطلاحنامههای موجود، چه به صورت چاپی یا درونخطی، وجود ندارد. اما میتوان با مراجعه به شمارههای جاری و گذشتة فصلنامه «سازماندهی دانش»³⁶ که توسط «مجمع بینالمللی سازماندهی دانش»³⁷ منتشر میشود، به گونهای از این امر اطلاع حاصل کرد. در کتابشناسی ارائه شده در این فصلنامه فهرستی از اصطلاحنامهها و طرحهای ردهبندی جدید آمده است. میتوانید به «چکیدههای آگاهیرسانی جاری³⁸ اسلیب³⁹» بخش «ب» ـ نمایهسازی (فهرستنویسی، ردهبندی و تدوین اصطلاحنامه) ـ نیز مراجعه کنید. «مرکز تهاتر اصطلاحنامههای انگلیسی زبان» در تورنتو (نگاه کنید به «د 1ـ4») درخواستهای مربوط به اصطلاحنامهها را میپذیرد، اما کتابشناسی منتشر نمیکند. «مرکز منابع اطلاعاتی اسلیب» دارای مجموعهای از اصطلاحنامهها است که میتوان در آنجا اصطلاحنامههای منتشر شده را بررسی کرد، اما این مجموعه کامل نیست. برای به دست آوردن کتابشناسی دقیقی از اصطلاحنامههای موجود در سال 1992، که نگارشهای بعدی بسیاری از آنها چاپ شدهاند و هنوز هم مورد استفاده قرار میگیرند، میتوان «راهنمای اصطلاحنامهها» [201] را بررسی کرد. این کتابشناسی که برای «کمیسیون جوامع اروپایی» تدوین گردید، بیش از 600 اصطلاحنامه را که به حداقل یکی از زبانهای اتحادیة اروپایی منتشر شده بودند دربرمیگرفت نسخة درونخطی آن هم در خدمات میزبان «اکو»⁴⁰ (وابسته به اتحادیة اروپا) قابل دسترسی بود، ولی این امکان در اوایل سال 1998 تعطیل شد.

تعدادی از اصطلاحنامهها نیز بر روی اینترنت در دسترس عموم هستند. این اصطلاحنامهها عموماً به گونهای تنظیم شدهاند که هر صفحه نشانگر یک اصطلاح منفرد است و دارای پیوندهای فرامتنی برمبنای روابط اصطلاحنامهای، و نوعی دستیابی بالا به پایین از طریق کاوش یا مرور الفبایی هستند. این دسته از اصطلاحنامههای موجود را میتوان با استفاده از یک موتور کاوش، یا فهرستی از اصطلاحنامههای درونخطی (که در وبسایتهای مختلف یافت میشوند) شناسایی کرد⁴¹. دستیابی رایگان، از مزایای قابل توجه این سایتها است، خصوصاً در هنگام مرور اصطلاحنامهای برای تعیین قابلیت آن به عنوان اصطلاحنامة یک پایگاه اطلاعاتی در یک حیطة موضوعی ویژه. به این صورت دیگر نیازی به امانت گرفتن یا خریداری اصطلاحنامة مورد نظر یا مراجعه به کتابخانه برای ارزیابی آن نیست (برای مشاهدة امتیازات و معایب نمایش صفحهای اصطلاحنامهها، نگاه کنید به «ح 1»).

باید زبانهای احتمالی نمایهسازی را بررسی کرد تا معلوم شود که آیا میتوان: الف) با حداقل تغییر، به تمامی از آن اصطلاحنامه اقتباس کرد، یا ب) آن را به عنوان چارچوبی قابل قبول برگزید و در این چارچوب، حوزههای خاصی را تغییر داد یا با تفصیل بیشتر، گسترش بخشید.

چنانچه هیچیک از این روشها مناسب نباشد (یعنی زبان نمایهسازی مناسب، وجود خارجی نداشته باشد) ضرورت دارد که اصطلاحنامة هدف مبنایی را با یک چارچوب سامانهمحور تدوین کرد. حتی در این صورت، اصطلاحنامههای موجود را نباید نادیده گرفت، چرا که این اصطلاحنامهها ممکن است دارای بخشهای مناسبی برای استخراج، تصحیح و استفاده در سامانة جدید باشند.

این بخشها ممکن است برنامههای قابل اجرای همگانی باشند که مثلاً به مطالب، ویژگیهای فیزیکی، یا تقسیمات جغرافیایی، یا بخشهای تخصصیتر در حیطة علائق موضوعی جانبی میپردازند و شاید بتوان بدون تغییرات جدی، آنها را در اصطلاحنامة جدید پذیرفت. معمول است که در مقدمة اصطلاحنامه، تمام منابعی که به این صورت به کار گرفته شدهاند مورد تصدیق و تقدیر قرار گیرند و چنانچه حجم بسیاری از مطالب قرار است بدون ویرایش و دستکاری مورد استفاده قرار گیرد، بهتر است به منظور عدم نقض حق مولف، اجازة لازم کسب شود.

ب3-2. اصطلاحنامه و عناصر طراحی سامانة بازیابی اطلاعات

زبان نمایهسازی نه فقط اصطلاحات یا «واژگان» نمایهسازی، بلکه «ابزارهای زبان نمایهسازی» خاصی را ـ که اولین بار توسط پروژة کرانفیلد» [46] مورد تحلیل قرار گرفت ـ نیز دربرمیگیرد. این ابزارها، اگر متفاوت باشند، بر عملکرد اصطلاحنامه اثر خواهند گذاشت. این ابزارها باید با توجه به تأثیری که ممکن است بر بازیابی داشته باشند، به دقت گزینش شوند. ابزارهای زبان نمایهسازی به دو گروه تقسیم میشوند: ابزارهایی که بازیابی اسناد باربط را بهبود میبخشند ـ یعنی «ابزارهای جامعیت»⁴²؛ و ابزارهایی که از گردآوردن اطلاعات بیربط جلوگیری میکنند ـ «ابزارهای مانعیت»⁴³. برخی ابزارها ـ مثل نمایش روابط ساختاری ـ هم جامعیت و هم مانعیت را بهبود میبخشند. بررسی تفصیلی این ابزارها در فصلهای بعدی (بخشهای «ت» تا «ج» خواهد آمد، ولی در زیر به اختصار در اینباره بحث میشود.

ب3-2-1. ابزارهای جامعیت

این ابزارها موارد زیر را شامل میشوند:

الف. کنترل شکل واژه (تعداد، شکل دستوری، ترتیب کلمات و موارد دیگر). این ابزار، مانع از دست رفتن اطلاعات باربط به خاطر پراکنده شدن مفاهیم در زیر صورتهای گوناگون یک اصطلاح واحد میگردد (نگاه کنید به «ت2» تا «ت4»).

ب. کاوش بخشهایی از واژه. این ابزار، بخش ضروری اصطلاحنامه نیست، اما در کاوش درونخطی، از آن ـ صرفنظر از نوع زبان نمایهسازی ـ برای دستیابی به همان نتایج حاصل از کنترل شکل واژه استفاده میشود. بهعلاوه، این ابزار با گسترش کاوش و دربرگرفتن ریشة واژه و دیگر اجزای کلمات، جامعیت را بهبود میبخشد. مثلاً استفاده از کوتاه سازی از سمت راست در مورد “hous*”، کلمات “housing”، “houses”، “housebound” و ...، و کوتاهسازی از سمت چپ در مورد “molecular”، واژههای “intramolecular” و “intermolecular” را بازیابی خواهد کرد (نگاه کنید به «چ2ـ2»).

پ. کنترل مترادفها و شبهمترادفها. این ابزار با ارجاع مترادفهای نامرجح به اصطلاح مرجح، از پراکندگی مترادفها و شبه مترادف‌ها در پایگاه اطلاعاتی جلوگیری میکند (نگاه کنید به «ج1ـ1»).

ت. اصطلاحات مدخل از اخص به اعم. این ابزار با هدایت کاوشگر از مفاهیم اخص ـ که برای اصطلاحنامه، بیش از اندازه جزئی است ـ به نزدیکترین اصطلاح نمایهای موجود برای بازنمایی این مفاهیم، جامعیت را بهبود میبخشد (نگاه کنید به «ج1ـ1ـ3 الف»).

ث. روابط ساختاری، روابط سلسله مراتبی و غیرسلسله مراتبی. این ابزار، جامعیت را بهبود میبخشد و با ارائة ردههای دارای ارتباط بسیار نزدیک، کاوش را توسعه میدهد (نگاه کنید به «ج1ـ2» تا

«ج»1ـ3»). این ابزار با پیشنهاد اصطلاحات اخصتر و جزئیتر، مانعیت را نیز بهبود میبخشد.

ب3-2-2. ابزارهای مانعیت

این ابزارها موارد زیر را شامل میشوند:

الف. اخص بودن زبان نمایهسازی. هر قدر جزئیات و تعداد اصطلاحات بیشتر باشد، موضوع اسناد با دقت بیشتری توصیف میشود. اخصبودن، قابلیتهای حصول مانعیت در سامانه را کنترل مینماید و مهارت بیشتری را در نمایهسازی و کاوش طلب میکند (نگاه کنید به «ث1»).

ب. همارایی. همارایی یکی از قویترین ابزارهای مانعیت است. با افزایش تعداد اصطلاحات ترکیب شده با یکدیگر در نمایهسازی و کاوش، مفاهیم مورد نیاز با دقت بیشتری تعریف میشوند و اطلاعات ناخواسته حذف میگردد. جامعیت یا برعکس کردن این فرایند و کاهش سطح ترکیب، بهبود مییابد (نگاه کنید به «چ1»).

پ. اصطلاحات مرکب ـ سطح پیشهمارایی اصطلاح. این ابزار، شکلی دیگر از همارایی است، اما به جای این که یکی از ویژگیهای سامانة عامل باشد، در اصطلاحنامه تعبیه شده است. اصطلاحات مرکب، ضمانتی است بر این که موضوع مدرک، در سطح جزئی شناسایی میشود و بدینسان از بازیابی اسناد بیربط جلوگیری به عمل میآید (نگاه کنید به «ث2»).

ت. همنویسهها و یادداشتهای دامنه. این ابزارها معنای اصطلاحات مبهم را محدود و روشن میکنند و در نتیجه اصطلاحات دقیقتری برای بازیابی به دست میآیند (نگاه کنید به «ت5»).

ث. نشاندادن فاصلة کلمات. این ابزار کاوش درونخطی برای بهبودی مانعیت است و مشخص میکند که واژهها باید در مجاورت یکدیگر، یا در یک جمله یا پاراگراف واحد باشند (نگاه کنید به «چ2ـ3»).

ج. روابط ساختاری. این روابط، نمایهساز یا کاوشگر را از مفاهیم کلی به اصطلاحات خاصتر هدایت میکنند و این امر، کاوش را محدود و اطلاعات ناخواسته را حذف میکند.

چ. پیوندها و نقشها. این ابزارها با برچسب زدن گروههای اصطلاحات همبسته، یا اشاره به نقشهای اصطلاحات، بر همارایی غلط و روابط نادرست غلبه پیدا میکنند (نگاه کنید به «چ3» و «چ4»).

ح. نحوة عمل و دیگر شیوههای مربوط (نگاه کنید به «چ5»).

خ. وزندهی. ابزاری برای تمییز بین مفاهیم کلی و جزئی است (نگاه کنید به «چ6»).

ب3-2-3.

برخی از ابزارها ـ از جمله اخص بودن، سلسله مراتبها و کنترل مترادفها ـ را میتوان به عنوان بخش محوری واژگان تلقی کرد. ابزارهای دیگر نظیر همارایی یا وزندهی، مستقل از واژگان عمل میکنند و میتوان آنها را «ابزار کمکی»⁴⁴ نامید (نگاه کنید به «چ»). دیگر ابزارهای مستقل از اصطلاحنامه، کاوش درونخطی اجزای کلمه و نشانگر فاصلة کلمات را شامل میشود.

به بیان کلی، رابطهای معکوس بین جامعیت و مانعیت وجود دارد؛ به این معنا که هر افزایش در جامعیت، با کاهشی در مانعیت همراه است و هر بهبودی در مانعیت، اُفت جامعیت را موجب میشود. در هنگام طراحی اصطلاحنامه باید به خاطر داشت که بهکارگیری یک ابزار مانعیت (مثل اخص بودن بالا و اصطلاحات چند واژهای) عملکرد جامعیت را تقلیل خواهد داد؛ با آنکه کاهش اخص بودن واژگان با استفاده از اصطلاحات تکواژهای یا کنار گذاشتن ابزارهای کمکی مانعیت، جامعیت را بهبود خواهد بخشید، ولی به ضرر مانعیت تمام خواهد شد.

تعامل بین زبانهای کنترل شده و طبیعی قبلاً مورد بحث قرار گرفت (نگاه کنید به «ب1»). مزایای دو جانبة ترکیب دو سامانه، عامل دیگری است که باید در طراحی اصطلاحنامه به آن توجه داشت. زبان طبیعی میتواند فقدان اخص بودن در زبان کنترل شده را جبران کند و مانعیت را بهبود بخشد؛ زبان کنترل شده میتواند از طریق کنترل مترادفها و شبهمترادفها، و نمایش رابطهها، جامعیت را بهبود بخشد. همچنین ابزارهای مانعیت زبان کنترل شده (همچون اصطلاحات مرکب و ویژگیهای همنویسهها) میتواند کاهش مانعیت در سامانههای فراگیر زبان طبیعی را جبران کند.

تدوین اصطلاحنامهای پیچیده با ساختاری بسیار منظم، نمایشی نظاممند، واژگان خاص و اصطلاحات مرکب، و کار با آن در مرحلة درونداد، گران خواهد بود و حفظ و نگهداری آن نیز مستلزم تلاش فراوانی است. هزینة این تلاش باید با بهبودی مورد انتظار در عملکرد آن، متوازن باشد. به عبارت دیگر بهرهگیری موفقیتآمیز از اصطلاحنامههایی که تولید و نگهداری آنها ارزان است و دارای واژگانی گسترده و ساختار حداقل هستند، در مرحلة کاوش دشوارتر میباشد و در نتیجه گرانتر تمام میشود.

بخش پ: استانداردهای تدوین و ایجاد اصطلاحنامه

دستورالعملها و استانداردهای تدوین و ایجاد اصطلاحنامه، مستندات ضروری برای گردآورندگان اصطلاحنامه هستند. این مستندات باید قبل از شروع کار، مطالعه و درک شوند و در خلال عملیات نیز همیشه برای مراجعه در دسترس باشند.

هم برای اصطلاحنامههای تکزبانه و هم چندزبانه استاندارد وجود دارد. استاندارد بینالمللی برای اصطلاحنامههای تکزبانه «ایزو 2788» است که توسط سازمان بینالمللی استاندارد تدوین شده، این استاندارد اولین بار در سال 1974 منتشر شد. ویرایش دوم آن در سال 1985 مورد قبول واقع گردید و در سال 1986 انتشار یافت [106].

در ویرایش 1986 استاندارد «ایزو 2788»، شیوة الفبایی که در «اصطلاحنامة اصطلاحات علمی و مهندسی»⁴⁵ آمریکا در سال 1967 ارائه شده بود، و شیوة ردهبندی گردآورندگان اروپایی، در قالب یک استاندارد واحد ترکیب شد (نگاه کنید به فصل 5 از [120]). استانداردهای ملی برای اصطلاحنامههای تکزبانه موارد زیر را شامل میشوند: استاندارد بریتانیایی «بیاس 5723»⁴⁶ [30]). استاندارد ایالات متحده «زد 19/39» «انسی/ نیزو»⁴⁷ [149]، استاندارد فرانسوی «افنور انافزد 100ـ47»⁴⁸ [16]، و استاندارد آلمانی «دین 1463»⁴⁹ [64]. استاندارد «بیاس 5723» و «ایزو 2788» یکی هستند.

از اولین روزهای ظهور اصطلاحنامهها، استانداردها و دستورالعملهای تدوین اصطلاحنامه وجود داشتهاند. «کروکس» و «لنکستر» [118] روند شکلگیری اصول تدوین اصطلاحنامه و تکامل دستورالعملها از سال 1959 تا 1993 را دنبال کردهاند. «ویلیامسن» [221] نیز تاریخچة استانداردهای تدوین اصطلاحنامه را پیگیری میکند. «کروکس» و «لنکستر» مشاهده کردند که اکثر مشکلات اساسی تدوین اصطلاحنامه، تا سال 1967 حل شده و افتخار این دستاورد از آن «یوجین وال»⁵⁰ است. دیگر سهمدار صاحب نفوذ در تحول استانداردها «درک اوستین»⁵¹ است که همراه با «دیل»⁵² «دستورالعملهای بنیانگذاری و توسعة اصطلاحنامههای تکزبانه» را برای سازمان یونسکو نوشت [206] و این دستورالعملها در استانداردهای «ایزو 2788» (1986) و «بیاس 5723» (1987) مورد بهرهبرداری قرار گرفت. وجود استاندارد «انسی/ نیرو» ایالات متحده یعنی «زد 19/39» (1933) نیز مرهون این دو استاندارد است. استاندارد ایالات متحده اولین استانداردی است که به موضوع نمایش اصطلاحنامهها و سامانههای مدیریت اصطلاحنامه بر روی صفحة نمایشگر میپردازد. استاندارد بینالمللی اصطلاحنامههای چندزبانه، «ایزو 5964» است که در سال 1985 پذیرفته شد [107]. معادل بریتانیایی این استاندارد، «بیاس 6723» (1985) است [31].

قواعدی که در بخشهای بعدی این کتاب به آنها اشاره میشود برای اصطلاحنامههای تکزبانه و جدیدترین ویرایش «ایزو 2788»، معادل بریتانیایی آن (یعنی «بیاس 5723» و استاندارد آمریکایی «انسی/ نیزو» (یعنی «زد 19/39») است.

وقتی به کلمة «استانداردها» اشاره میشود، منظور آن است که هر سه استاندارد فوق در خصوص توصیة مورد بحث، اتفاق نظر دارند. در جایی که یک استاندارد، قانون متفاوتی دارد، این نکته به صراحت بیان خواهد شد. قواعد اصطلاحنامههای چندزبانه در بخش «خ» براساس «ایزو 5964» و معادل بریتانیایی آن «بیاس 6723» نوشته شده است. اکنون زمان مساعد برای بازنگری استانداردهای ایزو، ایالات متحده و بریتانیا است، چرا که این استانداردها قبل از ظهور سامانههای متن کامل و موتورهای کاوش قدرتمند دهة گذشته تدوین شدهاند [144]. ویراستهای بازنگری شده باید قواعد طراحی اصطلاحنامههای مناسب برای فناوری نوین (نگاه کنید به «ب1ـ2»)، مثلاً اصطلاحنامة کاوش (نگاه کنید به «الف 1ـ3») را شامل شوند. «ویلیامسن» [221] و «اسپیتری» [190] معتقد هستند که ویراستهای جدید باید نقش تحلیل چهریزهای (نگاه کنید به «ج2ـ3») را با روشنی بیشتری زیر پوشش قرار دهند.

بخش ت: کنترل واژگان

کنترل اصطلاحات در اصطلاحنامه به شیوههای مختلف محقق میشود. در ابتدا شکل اصطلاح کنترل میشود و این کار ممکن است شکل دستوری، املا، شکل جمع و مفرد، اختصارات، یا شکل مرکب اصطلاح را دربرگیرد. مرحلة دوم، گزینش بین دو یا چند مترادف موجود برای بیان یک مفهوم واحد است. مرحلة سوم، تصمیمگیری در خصوص پذیرش و نحوة عمل با انواع خاصی از اصطلاحات (نظیر واژههای قرضی، واژههای عامیانه، اسامی تجاری، و اسامی خاص) است. در چهارمین مرحله، معنای اصطلاح (که در یک لغتنامه ممکن است با توصیفات گوناگونی همراه باشد) عمداً به معنایی محدود میگردد که موثرترین معنا در رابطه با اهداف مترتب بر یک اصطلاحنامة خاص است. این محدودیت با اضافه نمودن تعاریف و یادداشتهای دامنه، و عبارات توضیحگر⁵³ در خصوص همنگاشتها، در اصطلاحنامه مورد اشاره قرار میگیرد. این بخش به بررسی تمام این روشهای کنترل اصطلاحنامه (به استثنای اصطلاحات مرکب، که در بخش «ث» خواهد آمد) میپردازد. مترادفها و شبهمترادفها نیز اگرچه اینجا در زیر «گزینش اصطلاح» مورد اشاره قرار میگیرند، ولی در قسمت «ج1ـ1» بهطور کاملتر بررسی خواهند شد.

توصیههای مربوط به کنترل واژگان در استاندارد بینالمللی «ایزو 2788» [106]، استاندارد بریتانیایی «بیاس 5723» [29] و استاندارد امریکایی «انسی/ نیزو زد 19/39» [149] مبنای قواعدی را تشکیل میدهند که در این بخش مورد بحث قرار گرفته. فرض بر آن است که هر قاعدهای که دربارة آن صحبت میشود در هر سه استاندارد آمده، مگر آن که خلاف این فرض ذکر شود.

ت1.اصطلاحات نمایهسازی ـ مرجح و نامرجح

اصطلاح نمایهای آنطور که در «ایزو 2788» و معادل آن یعنی استاندارد «بیاس 5723» تعریف «بازنمایی یک مفهوم» است و گاهی بیش از یک واژه را شامل میشود، که در این صورت به آن «اصطلاح مرکب»⁵⁴ میگویند. اصطلاح نمایهای در زبان کنترل شده ممکن است اصطلاحی مرجح یا نامرجح باشد. اصطلاح مرجح «اصطلاحی است که برای بازنمایی مفهومی خاص در هنگام نمایهسازی، همیشه از آن استفاده میشود». اصطلاح مرجح را گاهی «توصیفگر»⁵⁵ یا «کلیدواژه»⁵⁶ نیز مینامند. اصطلاح نامرجح «مترادف یا شبه مترادف یک اصطلاح مرجح» است و از آن در نمایهسازی استفاده نمیشود، ولی نوعی مدخل فراهم میآورد که از طریق آن، کاربر با دستورالعمل «به کار برید» (بک)⁵⁷ به اصطلاح مرجح مناسب هدایت شود. به اصطلاح نامرجح «غیرتوصیفگر»⁵⁸ نیز گفته میشود. در استاندارد آمریکایی «انسی/ نیزو زد 19/39» بیشتر از اصطلاح «توصیفگر» استفاده میشود تا «اصطلاح مرجح».

ت2. اصطلاحات نمایهای ـ طبقههای عام

مفاهیم بازنمایی شده با اصطلاحات نمایهای، به طبقههای عام⁵⁹ تعلق دارند و شامل طبقههای بنیادینی میشوند که در فن تحلیل چهریزهای⁶⁰ (که در بخش «ج2ـ2» شرح داده شده) از آنها استفاده میگردد. سه طبقة اصلی و تقسیمات فرعی آنها در «ایزو 2788» بیان شدهاند و شامل موجودیتهای عینی⁶¹، مفاهیم انتزاعی⁶² و اسامی خاص میشوند (مثال در صفحة بعد).

استاندارد «انسی» فهرست مشابهی را بدون تقسیمبندی اصلی بین موجودیتهای عینی و مفاهیم انتزاعی ارائه میدهد. بنابراین نبوده که فهرستهای مندرج در این استانداردها فراگیر باشند.

این طبقهها در تصمیم بر این که آیا شکل مفرد یا جمع به کار گرفته شود، و در تعیین اعتبار روابط سلسله مراتبی، و همچنین در تحلیل حوزههای موضوعی دارای اهمیتاند.

مثال:

موجودیتهای عینی

اشیا و اجزای فیزیکی آنها

نخستیها

سر

ساختمانها

طبقات

جزایر

مواد

سیمان

چوب

آلومینیوم

روکشها

مواد سردکننده

مفاهیم انتزاعی

اعمال و رویدادها

تکامل

تنفس

اسکیت کردن

مدیریت

جنگها

مراسم

موجودیتهای انتزاعی، و ویژگیهای اشیا، مواد و اعمال

قانون

نظریه

قدرت

کارآمدی

رشتهها و علوم

فیزیک

هواشناسی

روانشناسی

واحدهای اندازهگیری

کیلوگرم

متر

موجودیتهای فردی، یا «ردههای تک»⁶³ که به شکل اسامی خاص بیان میشوند

نیجریه

کمیسیون حقوق بشر

دریای سیاه

ت3. اصطلاحات نمایهای ـ شکل اصطلاح

مرحلهای واضح در کنترل واژگان، تنظیم شکل اصطلاحات قابل پذیرش نمایهای است. این بخش به شکلهای دستوری قابل قبول، شکلهای مفرد و جمع، املاهای متفاوت، حرفنگاری⁶⁴، نقطهگذاری و نگارش با حروف بزرگ⁶⁵، اختصارات و سرواژهها میپردازد. اصطلاحات به صورت مرکب، در قسمت «ث2» مورد بحث قرار میگیرند.

ت3-1. شکلهای دستوری ـ اسم، صفت، قید، حرف تعریف

ت3-1-1. اسم و عبارت اسمی

اصطلاحات نمایهای معمولاً از اسم و عبارت اسمی تشکیل میشوند. رایجترین شکل عبارت اسمی، عبارت وصفی است.

مثال:

(کارگران زن)

(شکستگی حساس)

(لامپهای فلاش)

(خاکهای رودخانهای)

(رسانههای چاپی)

(جوامع شهری)

WOMEN WORKERS

BRITTLE FRACTURE

FLASH LAMPS

FLUVIAL SOILS

PRINT MEDIA

URBAN COMMUNIITIES

شکلی که رواج کمتری دارد، ولی هنوز قابل پذیرش میباشد، شکل حرف اضافهای است.

مثال:

(فلسفة آموزش و پرورش)
PHILOSOPHY OF EDUCATION

استاندارد «انسی» توصیه میکند که در صورت امکان، حروف اضافه در عبارات اسمی حذف گردند و مثلاً “Educational Philosophy” بر شکل مذکور در مثال بالا ترجیح داده شود. اصطلاحات نمایهای به شکل عبارات اسمی حرف اضافه، «باید به مفاهیمی محدود شوند که نمیتوان آنها را به صورت دیگری بیان کرد، یا این که مصطلح شدهاند».

مثال:

(مدرک ملیت)
PROOF OF NATIONALTIY

(حق گردهمایی)
RIGHT OF ASSEMBLY

(گرمای کشور)
HEADS OF STATE

(گرمای شکند)
HEAT OF DISSOCIATION

ت3-1-2. صفت

طبق استانداردها، صفات عموماً به عنوان اصطلاحات نمایهای قابل قبول نیستند، اگرچه برخی اصطلاحنامهها دارای تعداد محدودی صفات با قابلیت کاربرد گسترده هستند که به زمان، شرایط، اندازه، شکل، موقعیت و مانند آنها مربوط میشوند. استاندارد «انسی» استفاده از صفات به صورت مجزا را توصیه نمیکند، اما میپذیرد که «هنگامی که طراحی اصطلاحنامه به گونهای است که اصطلاحات میتوانند به صورت پیشهمارا در نمایهسازی و پسهمارا در کاوش، به کار روند» صفات به عنوان اصطلاحات مرجح ظاهر شوند.

مثال:

(همزمان)

(مینیاتوری)

(متغیر)

(کمکی)

(قابل حمل)

(محوری)

(مستطیلی)

SIMULTANEOUS

MINIATURE

VARIABLE

AUXILIARY

PORTABLE

AXIAL

RECTANGULAR

این صفات در زنجیرههای نمایهسازی پیشهمارا و نظامهای پسهمارا ممکن است در هنگام ترکیب با اسامی مناسب، اجزای وصفی اصطلاحات مرکب را نشان دهند.

مثال:

(نقاشیهای مینیاتوری)

(کارگران کمکی)

(ماشین تحریر قابل حمل)

(پنجرههای مستطیلی)

Miniature paintings

USE PAINTINGS and MINIATURE

Auxiliary workers

USE WORKERS and AUXILIARY

Portable typewriters

USE TYPEWRITERS and PORTABLE

Rectangular windows

USE WINDOWS and RECTANGULAR

از این نوع استفاده از صفات، در «ایزو 2788» و «بیاس 5723» ذکری نشده است. اما میتوان

چنین استنباط کرد که این کار مطلوب شمرده نمیشود، زیرا توصیة این استاندارد آن است که اکثر اصطلاحات مرکبی که با این نوع استفاده از صفات، تجزیه میشوند به صورت مرکب حفظ شوند، و این اصطلاحات مرکب نیز عمدتاً موجودیتها و اعمالی هستند که به خاطر ویژگیهایشان، واجد شرایط لازم هستند (نگاه کنید به «ث2»). چنانچه گنجاندن این مفاهیم در اصطلاحنامه، چه برای استفاده به صورت جداگانه و چه به عنوان بخشی از یک اصطلاح مرکب تجزیه شده⁶⁶ ضروری باشد، یک راهکار ممکن ـ هر چند که در «استانداردها» اشارهای به آن نشده ـ ارائة این مفاهیم به شکل اسمی است.

مثال:

(اندازة مینیاتوری)

(ابزارهای قابل حمل)

(وضعیت محوری)

(شکل سهگوشه)

MINIATURE SIZE

PORTABLE DEVICES

AXIAL POSITION

TRIANGULAR SHAPE

«استانداردها» در حالی که توصیه میکنند که استفاده از صفات باید تا حد امکان محدود باشد، موردی را مطرح میکنند که استفاده از صفات در آن حالت، مورد قبول است. میتوان زمانی از صفات به تنهایی استفاده کرد که از یک اسم، به صفتی ارجاع داده میشود که این صفت، اولین واژة چندین اصطلاح مرکب است ـ خصوصاً اگر املای صفات و اسامی، تفاوت بسیاری با یکدیگر داشته باشند؛ مثل ارجاع از اسم Netherlands (هلند) به صفت Dutch، یا از اسم Kidney (قلوه) به صفت Renal (کلیه). ارجاعات «نیز نگاه کنید به» ممکن است در جهت معکوس، یعنی از صفت به اسم (مثلاً از Renal به Kidney) نیز داده شوند. این ویژگی هم در اصطلاحنامههای چاپی و هم اصطلاحنامههای رایانهای مصداق دارد.

ت3-1-3. قید

قیدهایی همچون very (خیلی) و highly (بسیار) از اصطلاحنامه حذف میشوند، مگر آن که این قیود، بخشی از یک اصطلاح مرکب را تشکیل دهند.

مثال:

(یکپارچگی بسیار بالا)
VERY LARGE SCALE INTEGRATION

ت3-1-4. فعل

افعال با صورت مصدری و صفت مفعولی⁶⁷ نیز حذف میشوند. برای نشان دادن این گونه افعال در اصطلاحنامه از اسم و اسم فعلی⁶⁸ (از جمله وجه مصدری⁶⁹) استفاده میشود.

مثال:

(ارتباط)

(اداره)

(پیادهروی)

(ماشین کاری)

(تحویل)

COMMUNICATE

ADMINISTER

WALK

MACHINE

DELIVER

COMMUNICATION

ADMINISTRATION

WALKING

MACHINING

DELIVERY

ت5-1-3. حرف تعریف آغازین

در استانداردهای «ایزو 2788» و «بیاس 5723» اشارهای به استفاده از حروف تعریف نشده است، اما این موضوع در استاندارد «انسی» مورد بحث قرار گرفته. در این استاندارد توصیه شده که در صورت امکان از کاربرد حرف تعریف آغازین اجتناب شود. اگر اصطلاح نمایهای بدون حرف تعریف آغازین، روشن و خالی از ابهام است، این حرف تعریف باید حذف شود؛ در غیر این صورت باید از یک توضیحگر⁷⁰ در داخل پرانتز استفاده گردد.

مثال:

(تئاتر)

(ایالات (موجودیت سیاسی))

THEATRE                           The theatre

STATE (political entity)      The state

حرف تعریف آغازین در صورتی که بخش لاینفکی از اسم خاص حفظ میشود و باید قابل کاوش باشد. این حرف تعریف باید به ترتیب مستقیم در اصطلاح نمایهای گنجانده شود و اگر این کار ناممکن است، ترتیب واژهها باید شکل معکوس بگیرد. این که آیا حرف تعریف به عنوان بخش لاینفکی از اسم، در اصطلاحنامه گنجانده شود یا خیر، به زبان بستگی دارد. مثالهای زیر برای یک اصطلاحنامة انگلیسی زبان قابل قبول است:

(تنگ آبراه)

LE MANS

EL SALVADOR

NARROWS, THE

REALLY USEFUL GROUP, THE

در جایی که حرف تعریف به ترتیب مستقیم میآید، باید از جزئی که به دنبال حرف تعریف میآید، یک ارجاع متقابل [به کل عبارت] داده شود. مثلاً: Mans use LE MANS.

ت 3-2. شکلهای مفرد و جمع

در زبانهایی که بین شکلهای مفرد و جمع میتوان تمایزی قائل شد، گردآورندگان از سنتهای جوامع زبانی خود اثر میپذیرند. مثلاً آنهایی که به زبانهای فرانسوی و آلمانی کار میکنند، به استثنای موارد محدود (مثلاً در جایی که شکلهای مفرد و جمع، معانی متفاوت دارند) شکل مفرد را ترجیح میدهند. در جوامع انگلیسی زبان، اصطلاحات همه به صورت مفرد و هم به صورت جمع بیان میشوند و شکل مورد استفاده، بر مبنای قواعد ذکر شده در استانداردها (که در همین بخش به آنها پرداخته شده است) مشخص میشود.

در هنگام تصمیمگیری در خصوص استفاده از شکلهای مفرد و جمع در زبان انگلیسی، خوب است اصطلاحات را به دو دستة اصلی ـ موجودیتهای عینی و مفاهیم انتزاعی ـ (که در بخش «ت 2» تشریح شده) تقسیم کنیم.

ت3-2-1. موجودیتهای عینی

این موجودیتها «اسامی قابل شمارش» و «اسامی غیرقابل شمارش» را شامل میشوند. در تعریف «اسامی قابل شمارش» میگوییم «اسامی اشیای قابل شمارشی که با عبارت «چند تا»⁷¹ (نه «چقدر»⁷²) مورد پرسش قرار میگیرند» و دارای شکل جمع هستند.

مثال:

(سیارات)

(مصبها)

(گاوآهنها)

(بچهها)

(آکواریومها)

PLANETS

ESTUARIES

PLOUGHS

CHILDREN

AQUARIA

در خصوص اعضای بدن، قواعد تعدیل میشوند: شکل جمع وقتی مورد استفاده قرار میگیرد که در «یک موجود کاملاً شکل گرفته»، بیش از یک عضو وجود داشته باشد؛ اما اگر تنها یک عضو

موجود باشد، شکل مفرد ترجیح داده میشود.

مثال:

(دهان)

(چشمها)

(دستگاه تنفس)

(دستها)

MOUTH (تنها یک عضو)

EYES (بیش از یک عضو)

RESPIRATORY SYSTEM (تنها یک عضو)

ARMS (بیش از یک عضو)

«استاندارد انسی» استثنای ممکن دیگری را برای اسم قابل شمارش جمع مطرح میکند، اگرچه تبعیت از این استثنا ضروی نیست. در خصوص فهرستهای مورد استفاده در موزهها، «اشیا نوعاً به عنوان اقلام منحصر به فرد در نظر گرفته میشوند»، و به این دلیل اصطلاحات نمایهای برای آنها باید به صورت مفرد آورده شوند.

مثال:

(کمد)

(گلدان)

WARDROBE

VASE

در تعریف «اسامی غیرقابل شمارش» میگوییم «اسامی مواد و اجسامی که با عبارت «چقدر» (و نه «چند تا» مورد پرسش قرار میگیرند» و به صورت مفرد بیان میشوند.

مثال:

(نیکل)

(میکا)

(برف)

(آرد)

(قیطان)

NICKEL

MICA

SNOW

FLOUR

LACE

این قاعده، انعطافپذیرتر و در نتیجه ابهامآمیزتر از قاعدة «اسامی قابل شمارش» است؛ زیرا در مواردی که «به نظر جامعة کاربرانی که از نمایه استفاده میکنند، ماده یا جسمی خاص به عنوان یک طبقة دارای بیش از یک عضو تلقی شود»، امکان استثنا قائل شدن را میدهد. در آن صورت آن طبقه را میتوان به صورت جمع بیان کرد.

مثال:

(فولاد)

(میوه)

(سیمان)

STEELS

FRUITS

CEMENTS

ت3-2-2. مفاهیم انتزاعی

مفاهیم انتزاعی (شامل پدیدهها و موجودیتهای انتزاعی، ویژگیها، نظامهای اعتقادی، فعالیتها و رشتهها) به صورت مفرد نشان داده میشوند.

مثال:

پدیدهها و موجودیتهای انتزاعی

اقتدار

منطق

فاصله اجتماعی

ویژگیها

نوررسانایی

سخت شوندگی

ناهممرکزی

ناپایداری عاطفی

نظامهای اعتقادی

سوسیالیسم

هندوئیسم

اعمال

اکتشاف

همجوشی

بستهبندی

کشمکش

رشتهها

زیست شیمی

مهندسی

قومشناسی

همانگونه که در خصوص موجودیتهای عینی غیرقابل شمارش عمل میشد، چنانچه یک مفهوم انتزاعی «طبقهای با بیش از یک عضو» محسوب گردد، اصطلاح نشان دهندة آن طبقه به صورت جمع بیان میشود.

مثال:

(مطالعات اطلاعرسانی)

(علوم زیستشناختی)

(ایدئولوژیها)

(عواطف)

INFORMATION STUDIES

BIOLOGICAL SCIENCES

IDEOLOGIES

EMOTIONS

ت3-2-3. موجودیتهای منحصربهفرد

استاندارد «انسی» توصیه میکند که اسم موجودیتهای منحصربهفرد، چه این موجودیتها عینی باشند و چه انتزاعی، به صورت مفرد بیان شود.

مثال:

(ساعت بیگبن)

(سر رنگینکمان)

BIG BEN

RAINBOW’S END

ت3-2-4. همزیستی اسمهای مفرد و جمع

گاهی اوقات مفرد و جمع یک کلمة واحد، معانی متفاوتی دارد. در چنین وضعیتی، هر دو اصطلاح در اصطلاحنامه وارد میشوند. در صورت لزوم، این تمایز باید با اضافه کردن یک عبارت یا اصطلاح توضیحگر به هر دو اصطلاح، نشان داده شود.

مثال:

(روکشی (فرایند) یا روکشها (مواد))
COATING (process) or COATINGS (material)

توضیحگر در اینجا، بخش لازمی از اصطلاح نمایهای میباشد و یادداشت دامنه نیست.

راهحل دیگری که در «استانداردها» نیامده، تغییر یکی از اصطلاحات به یک اصطلاح مرکب است.

(روکشی (فرایند) فرایند روکشی)
COATING (process)     COATING PROCESS

ت3-2-5. ارجاع از شکلهای نامرجح به مرجح

معمولاً در اصطلاحنامه، نقاط مدخلی که از شکل نامرجح ساخته میشوند به شکل جمع یا مفرد اصطلاح مرجح ارجاع نمیگردند. ولی استثنایی وجود دارد و آن، وقتی است که تفاوت املایی موجب شود که در توالی الفبایی، دو شکل اصطلاح از یکدیگر جدا بیفتد.

مثال:

FOOT

USE 	FEET

ت3-3. املا

املا باید با یک لغتنامه یا واژهنامة معتبر، و/ یا با شیوهنامة داخلی سازمان مسئول اصطلاحنامه

مطابقت داشته باشد. در هر حال باید قابل قبولترین املا برای کاربران مورد نظر اصطلاحنامه انتخاب شود. این قاعده شامل گزینش بین املاهایی که به دلایل فرهنگی با هم اختلاف دارند (مثلاً بین املاهای انگلیسی بریتانیایی و انگلیسی آمریکایی) نیز میشود. در اصطلاحنامههایی که در انگلستان تدوین میشوند، باید همواره از انگلیسی بریتانیایی استفاده گردد و در مقدمة اصطلاحنامه نیز این خطمشی ذکر شود. باید از گونههای رایج املایی، ارجاعهایی به شکلهای مرجح داده شود. زمانی که احتمال میرود اصطلاحنامه به میزان گستردهای در جوامع امریکایی زبان مورد استفاده قرار گیرد، در اصطلاحنامههایی که از انگلیسی بریتانیایی استفاده میکنند نیز این قاعده در خصوص ارجاع از املاهای انگلیسی امریکایی به انگلیسی بریتانیایی به اجرا درمیآید. اما برخی [198] بر این عقیده هستند که اگر گونههای املایی به لحاظ ماهیتی نظاممند باشند، کنترل این گونهها ضرورتی ندارد و میتوان برنامهای نوشت که بهطور خودکار، دو شکل املا (مثلاً “fiber” و “fibre”) را در هنگام کاوش، با یکدیگر برابر فرض کند. مثالهای ارجاع بین اصطلاحاتی که دارای املاهای متفاوت هستند در قسمت «ج1ـ1ـ2 الف» آمده است.

ت3-4. حرفنویسی، لاتیننویسی

برای تضمین یکدستی در حرفنویسی یا لاتیننویسی اصطلاحات برگرفته از زبانهای مختلفی که الفباهای متفاوت دارند، باید به استانداردهای مربوطة ایزو، استانداردهای ملی، یا طرحهای کتابخانهای پذیرفته شده مراجعه کرد و تا حد امکان از آنها پیروی نمود.

«استاندارد انسی» توصیه میکند که «املاهای رایج اصطلاحاتی که با الفبای غیرلاتین نوشته میشوند، همانطور که در منابع مرجع معتبر آمده، بر لاتیننویسی نظاممند ترجیح دارند»، یعنی برای تبدیل نویسه⁷³ها از زبان غیرلاتین به زبان لاتین باید از یک جدول استفاده کرد. باید ارجاع متقابلی از شکل لاتین نوشت نظاممند به املای تثبیت شده، داده شود.

مثال:

(چند جملهایهای کبیشف)

CHEBYSHEV POLYNOMIALS

    UF      Tchebyshev ploynomials

Tchebyshev polynomials

    USE CHEBYSHEV POLYNOMIALS

توصیة دیگر این استاندارد آن است که اگر امکان گزینش وجود دارد، بهتر است نظام

لاتیننویسی را که از اِعرابهای معدود استفاده میکند یا اصلاً استفاده نمیکند، انتخاب کرد.

ت3-5. نقطهگذاری، بزرگحرفنویسی⁷⁴

ت3-5-1. نقطهگذاری و نویسههای غیرالفبایی

استانداردهای «ایزو 2788» و «بیاس 5723» قوانینی در خصوص نقطهگذاری و نویسههای غیرالفبایی ندارند و شیوهنامة داخلی سازمانی که مسئول یک اصطلاحنامه میباشد، عامل تعیینکننده در این زمینه است. اما عموماً فرض بر این است که نقطهگذاری و نویسههای غیرالفبایی باید محدود باشند. از طرف دیگر «استاندارد انسی» بخشی در این خصوص دارد که پرانتز، خط تیره، آپوستروف، نشانههای زیر و زبری، و دیگر نمادها و علائم نقطهگذاری را دربرمیگیرد. به توصیة این استاندارد، باید برای تعیین مواقع ضرورت کاربرد چنین نویسههایی، از مستندات رسمیت یافتة رسمالخطی استفاده شود.

الف. پرانتز. از پرانتز فقط برای بستن دو سوی توضیحگرها (نگاه کنید به «ت3ـ1ـ5»، «ت2ـ4» و «ت5ـ1») و برای نشانگرهای تجاری (نگاه کنید به «ت4ـ3ـ1»)، یا هنگامی که پرانتز، بخشی از یک اصطلاح را تشکیل میدهد استفاده میشود.

مثال:

(ان (2 فلورنیل) استامید)
N(2 FLUORENYL) ACETAMIDE

اگرچه در «استانداردها» به این نکته اشارهای نشده، ولی گاهی پرانتز به جای ویرگول در مدخل غیرمستقیم یک اصطلاح مرکب که به شکل مستقیم آن اصطلاح منتهی میشود، مورد استفاده قرار میگیرد.

ب. آپوستروف. «استاندارد انسی» برعکس استانداردهای «ایزو 2788» و «بیاس 5723»، دستورالعملهای محکمی در خصوص آپوستروف نشاندهندة حالت ملکی ارائه میکند. این آپوستروف باید در اسامی عام و اسامی خاص، چه به صورت مفرد و چه جمع، حفظ شود.

مثال:

(بیمارستانهای کودکان)

(خلیجک فرانسویان)

CHILDREN’S HOSPITALS

FRENCHMAN’S CREEK

پ. خط تیره. فقدان قواعد دربارة خط تیره در استانداردهای بریتانیایی و بینالمللی منجر به

تفاوتهایی در عرصة عمل میشود، خصوصاً در هنگام پرداختن به پیشوندها در اصطلاحنامههای انگلیسی زبان. اما «استاندارد انسی» حاوی قواعدی در خصوص خط تیره است که در زیر آمده.

در صورت امکان باید از کاربرد خط تیره در اصطلاحات مرکب پرهیز کرد.

مثال:

(برنامهریزی درازمدت)

(شرکتهای متوسط)

(کار پارهوقت)

(خود اشتغالی)

LONG THRM PLANNING

MEDIUM SIZE ENTERPRISES

PART TIME WORK

SELF EMPLOYMENT

«استاندارد انسی» به صراحت بیان نمیکند که خط تیره که به دنبال پیشوند میآید باید برداشته شود، فاصله حذف شود، و پیشوند به واژة پایه بچسبد؛ اگرچه مثالی از اصطلاح “Nonfiction” که در «استاندارد انسی» ذکر شده، کاربرد این قاعده را نشان میدهد. مثالهای دیگر از حذف خط تیره و چسباندن پیشوند به واژة پایه، در زیر آمده است:

(یهود ستیزی)

(آموزش ضمن خدمت)

(جامعة چندنژادی)

(دورههای تحصیلات تکمیلی)

(کار نیمه تخصصی)

ANTISEMITISM

INSERVICE TRAINING

MULTIETHNIC SOCIETY

POSTGRADUATE COURSES

SEMISKILLED WORK

بنابراین «استاندارد انسی»، خط تیره فقط زمانی باید حفظ شود که حذف آن موجب ابهام گردد، یا خط تیره بخشی از اختصارات، علائم تجاری، نامهای شیمیایی یا اسامی خاص باشد. قاعدة دیگر برای حفظ خط تیره (که به طور تلویحی در «استاندارد انسی» بیان شده نه به صراحت) مربوط به زمانی است که خط تیره در ترکیبهای حرف ـ واژه و عدد ـ واژه میآید، یا زمانی که بخشی از اصطلاح مرکب در صورت استفادة مستقل و مجزا، با معنا نیست.

مثال:

(ان ـ نوع ستاره)

(5ـ هیدروکسی ایندول)

(پ ـ باندی)

(سلاحهای لیزری اشعه ایکس)

(شهر برویک در بالادست رودخانة توید)

N-TYPE STARS

5-HYDROXYINDOLE

P-BAND

X-RAY LASER WEAPONS

BERWICK-UPON-TWEED

قانون مفید دیگری که آن هم در استانداردها نیامده، حفظ خط تیره برای نشان دادن رابطة بین دو یا چند مفهوم مستقل است. مثال:

(نظریة مرکز ـ محیط)

(همکاری شمال ـ جنوب)

(رابطة اولیا ـ مربیان)

(تعامل پروتون ـ نوترون)

CENTER-PERIPHERY THEORY

NORTH-SOUTH COOPERATION

PARENT-TEACHER RELATIONSHIP]

PROTON-NEUTRON INTERACTION

برای اطلاع از قواعد مربوط به مرتب کردن اصطلاحاتی که دارای خط تیره هستند به بخش «ح2ـ4» مراجعه کنید.

ت. نشانههای زیر و زبری. توصیة «استاندارد انسی» آن است که اگر برای اسامی خاص یا به موجب استانداردهای پذیرفته شدة یک رشته، نشانههای زیر و زبری ضروری تلقی میشوند، میتوان از آنها استفاده کرد.

مثال:

(فرایند ماسباور)

(پیمان سنخوزه)

MOSSBAÜER EFFECT

PACT OF SAN JOSÉ

ث. دیگر نمادها و نشانههای نقطهگذاری. «استاندارد انسی» توصیه میکند که نمادهایی مثل علامت & (به معنای «و») و نشانههای نقطهگذاری فقط باید در علائم تجاری و اسامی خاص استفاده شوند، چرا که این علائم، مشکلاتی در کاوش و مرتب کردن اصطلاحات ایجاد میکنند.

مثال:

MARKS & SPENCER

CSMA/CD NETWORKS

RTL/2

ت3-5-2. بزرگحرفنویسی

استانداردهای «ایزو 2788» و «بیاس 5723» به بزرگحرفنویسی نمیپردازند، اما «استاندارد انسی» دربارة بزرگحرفنویسی در اصطلاحات نمایهای توصیهای دارد که در اصطلاحنامههای انگلیسی زبان در خارج از ایالات متحده، ظاهراً به طور دقیق از آن پیروی نشده است.

بنابر توصیة این استاندارد، در اصطلاحات نمایهای باید عمدتاًَ از نویسههای کوچکحرف استفاده شود. در این استاندارد آمده است که «استفاده از حروف بزرگ فقط باید در این موارد باشد: حرفهای آغازین اسامی خاص، اسامی تجاری، و آن اجزایی از اسامی طبقهای (نظیر جنس) که بنابه روال معمول، با حرف بزرگ نوشته میشوند، تمامی حروف آغازینهها⁷⁵، یا در جایی که حروف بزرگ (در اسامی شرکتی یا محصولات) در جایگاه غیرمعمول میآیند». از آنجا که حروف کوچک نیز ممکن است در اسامی خاص در جایگاه غیرمعمول بیایند، «به کار گرفتن ترکیبی از حروف بزرگ و حروف کوچک در اصطلاحنامهها، رسمالخط صحیح یک اصطلاح را به زبان طبیعی، به کاربر نشان میدهد و موجب تمایز اسامی مشترک از اسامی خاص مشابه میگردد».

مثال:

(دیبیس آیوی (نشان تجاری)

(پِرت)

(کامپیوسرو)

(سامانههای اطلاعاتی)

(شرکت اینفورمیشن سیستم)

Dbase IV (Trademark)

PERT

CompuServe

Information systems

Information System Corp.

ت3-6. اختصارات، آغازینهها، و سرواژهها

اختصارات و سرواژهها فقط زمانی ممکن است به عنوان اصطلاحات نمایهای مورد استفاده قرار گیرند که عموماً یا در یک حوزة تخصصی، آنقدر شناخته شده باشند که شکل اختصاری آشناتر باشد و شکل کامل اصطلاح، بندرت مورد استفاده قرار گیرد. مثلاً LASER را میتوان بدون شکل کامل آن⁷⁶ نشان داد، و شکل کامل آن را به عنوان یک نقطة مدخل ارائه کرد. زمانی که شکل اختصاری مورد استفادة گسترده قرار نمیگیرد یا همه قادر به درک آن نیستند، باید از شکل کامل اصطلاح استفاده کرد.

مثال:

(کمک ـ معاش روزانه)

(درمان با جایگزینی هورمون)

(زبان اشارة بریتانیایی)

AIDS TO DAILY LIVING                                   ADL

HORMONE REPLACEMENT THERAPY         HRT

BRITISH SIGN LANGUAGE                              BSL

همچنین زمانی که شکل اختصاری، دو اصطلاح نمایهای متفاوت را نشان میدهد باید از شکل کامل اصطلاح استفاده کرد.

مثال:

(بنگاه پخش عمومی بریتانیا)

(شرکت براون باوری)

BBC/ BRITISH BROADCASTING CORPORATION

BBC/ BROWN BOVERY COMPANY

مثالهای بیشتری از شکل اختصاری و کامل در قسمت «ج1ـ1ـ2پ» ارائه میشود.

ت4. اصطلاحات نمایهای ـ گزینش اصطلاحات

در این بخش انواع گوناگون اصطلاحات و اقدام به گزینش از بین این اصطلاحات بررسی میشود. این اصطلاحات واژههای قرضی⁷⁷، نوواژه⁷⁸، زبان عامیانه، نامهای تجاری، اصطلاحات علمی، نام مکانها، و اسامی خاص را شامل میشود. توضیح بیشتر در خصوص گزینش اصطلاحات در قسمت «ج1ـ1» که به بحث دربارة مترادفها و شبهمترادف⁷⁹ها میپردازد آمده است.

ت4-1. واژههای قرضی

واژههای قرضی که از زبانهای دیگر وام گرفته شده و در زبان قرض گیرنده بخوبی جا افتادهاند باید در اصطلاحنامه پذیرفته شوند.

مثال:

(در دست رسیدگی در دادگاه)

(تفاهم دربارة سیاست خارجی)

(تیزاب سلطانی)

(زن افسونگر)

SUB JUDICE

ENTENTE CORDIALE

AQUA REGIA

FEMME FATALE

اگر ترجمة این اصطلاحات موجود است ولی مورد استفادة رایج قرار نمیگیرد، با این ترجمه باید به مثابه اصطلاح نامرجح رفتار کرد، و بین این ترجمه و واژة قرضی، ارجاع متقابلی با استفاده از پیشوند بج (UF) و بک (USE) برقرار شود.

مثال:

(جهان ـ خستگی)

(فضای باز سیاسی)

WELTSCHMERZ

    UF       World weariness

World weariness

USE WELTSCHMERZ

GLASNOST

     UF      Openness in politics

Openness in politics

     USE     GLASNOST

در صورتی که استفاده از ترجمه یا نزدیکترین معادل، متداولتر از واژة قرضی باشد، جایگاه واژة قرضی تغییر میکند و به اصطلاح نامرجح تقلیل مییابد.

مثال:

(سرزندگی اجتماعی ـ فرهنگی)

SOCIOCULTURAL ANIMATION

     UF      Animation socioculturelle

Animation socioculturelle

     USE    SOCIOCULTURAL ANIMATION

«استاندارد انسی» قواعدی را برای اصطلاحات زبان خارجی، یعنی اصطلاحاتی که در زبان اصطلاحنامه، حالت طبیعی نیافته است پیشنهاد میکند: این اصطلاحات، در مواردی که احتمال میرود کاربران به جستجوی آنها بپردازند، باید به اصطلاحات زبان مرجح پیوند داده شوند. زبان انتخاب شده برای اصطلاح نمایهای باید آن زبانی باشد که کاربرد انتظار دارد، همراه با ارجاع متقابلی از اصطلاح معادل در زبان بیگانه، به اصطلاح مرجح در زبان اصطلاحنامه.

ت4-2. نوواژهها، اصطلاحات عامیانه و زبان حرفهای

نوواژهها، اصطلاحات حرفهای و عامیانه، غالباً مفاهیم جدیدی را دربرمیگیرند که برخاسته از یک تخصص خاص، یک خرده فرهنگ یا یک گروه اجتماعی است. چنین اصطلاحاتی عموماً در لغتنامههای استاندارد نمیآیند. وقتی جایگزینی که دارای مقبولیت گسترده باشد وجود ندارد، نوواژه، اصطلاح عامیانه یا حرفهای باید به عنوان توضیحگر، مورد قبول قرار گیرد.

مثال:

(موارد نامنتظره)

(کودکان تنها در خانه)

(ماشین سواری برای خوشی)

(افشاگری)

(پولشویی)

DROP-INS

LATCHKEY CHILDREN

JOYRIDING

WHISTLEBLOWING

MONEY LAUNDERING

«استاندارد انسی» پیشنهاد دیگری دارد و آن این که نوواژه، اصطلاح عامیانه یا حرفهای را

میتوان با برچسب «موقتی»⁸⁰ مشخص کرد و زمانی که این اصطلاح، در زبان مورد پذیرش قرار گرفت آن را به جایگاه کامل اصطلاح نمایهای ارتقا داد.

اگر یک اصطلاح عامیانه که گزینهای برای یک اصطلاح موجود و جا افتاده میباشد، آنقدر شناخته شده هست که احتمالاً به عنوان نقطة دستیابی کاربر مورد استفاده قرار میگیرد، باید آن را به عنوان اصطلاح مدخل پذیرفت.

مثال:

(رفاقت کردن)

BEFRIENDING

   UF      Buddying

Buddying

USE    BEFRIENDING

مثالهای دیگری برای ارجاع بین اصطلاحات عامیانه و استاندارد در قسمت «ج1ـ1ـ1پ» ارائه میشود.

ت4-3. اسامی عام و اسامی تجاری

استانداردها توصیه میکنند که در جایی که اسم عام معادلی وجود دارد، باید از آن به جای اسم تجاری استفاده کرد؛ چرا که اسم عام، مفهوم را دقیقتر بازنمایی میکند.

اسم تجاری باید فقط زمانی به عنوان اصطلاح نامرجح پذیرفته شود که احتمال داده شود کاربر به آن نیاز خواهد داشت. مثال از اسامی عام و تجاری، در قسمت «ج1ـ1ـ1ب» ارائه شده است.

طبق «استاندارد انسی» هم اسامی عام و هم اسامی تجاری ممکن است اصطلاحات نمایهای در اصطلاحنامههایی باشند که محصولات عام و همچنین مارکهای خاص را دربرمیگیرند. در این حالت با نامهای تجاری همانند اصطلاحات اخص رفتار میشود.

ت4-3-1. علائم تجاری

نظر «استاندارد انسی» دربارة علائم تجاری آن است که چون این علائم به لحاظ قانونی در مالکیت خصوصی شناخته میشوند، در اصطلاحنامه نیز باید این ویژگی را برای آنها پذیرفت؛ اما «ایزو 2788» و «بیاس 5723» چنین نظری ندارند. نامگذاری ممکن و مناسب، یکی از این چهار شکل است: (Trademark)، (TM)، (Reg) یا (R).

مثال:

ANADIN(R)

فقط با از بین رفتن حمایت قانونی از یک علامت تجاری میتوان از آن به عنوان اصطلاح نمایهای بدون توصیف استفاده کرد.

مثال:

ASPIRIN

ت4-4. اسامی مشهور و اسامی علمی

توصیة استانداردها در جایی که امکان انتخاب بین اسامی مشهور و علمی وجود دارد، گزینش شکلی است که احتمال استفادة کاربران اصطلاحنامه از آن، بیشتر باشد. در اصطلاحنامهای که برای یک جامعة پزشکی تهیه شده ممکن است از اصطلاح “RUBELLA” استفاده شود، در حالی که در یک اصطلاحنامة حوزة عمومی یا رفاه اجتماعی، اصطلاح مشهور “MEASLES GERMAN” ترجیح داده میشود. باید بین دو شکل اصطلاح، ارجاعات متقابل برقرار کرد.

مثالهای دیگر از اصطلاحات مشهور و علمی در قسمت «ج1ـ1ـ1 الف» داده میشود.

ت4-5. اسامی مکانها

در جایی که برای یک کشور یا منطقة جغرافیایی درون یک جامعه تکزبانی، به دلایل مختلف بیش از یک اسم انتخاب میگردد، باید آن اسمی را به عنوان اصطلاح مرجح تعیین کرد که در نزد کاربران اصطلاحنامه، آشناتر است. انتخاب بیش از یک اسم ممکن است به دلیلی نظیر دلایل زیر باشد:

الف. هم اسم «رسمی» و هم اسم «مشهور»، هر دو متداولاند.

مثال:

برمه (BURMA)

میانمار (MYANMAR)

ب. شکل اصلی (یا انگلیسی شده) و شکل بومی در کنار یکدیگر وجود دارند.

مثال:

(ساحل عاج)

IVORY COAST

COTE D’IVOIRE

در صورتی که شرایط یکسانی حاکم باشد، باید اسم رسمی را به اسم مشهور ترجیح داد. بین شکلهای مرجح و نامرجح باید ارجاع متقابل برقرار کرد. ترجیحاً باید از شکل کوتاه اسم رسمی استفاده کرد. اگر مراجع استانداردی⁸¹ وجود دارند، باید دربارة شکلهای رسمی به آنها رجوع کرد.

مثال:

MYANMAR

   UF    Burma

Burma

   USE MYANMAR

IVORY COAST

    UF   Coted’Ivoire

Cote d’Ivoire

    USE   IVORY COAST

TANZANIA

    UF    United Republic of Tanzania

United Republic of Tanzania

    USE    TANZANIA

ت4-6. شناسهها: اسامی خاص موسسات، افراد و ...

اگرچه شناسهها یعنی اسامی خاص افراد، موسسات، سازمانها، فرایندها، انواع تجهیزات، قوانین، عناوین و مکانها، نقاط دستیابی مهمی برای بازیابی اطلاعات هستند، ولی غالباً یا از اصطلاحنامه حذف میشوند یا تعداد آنها محدود است. شناسههایی که در اصطلاحنامه جا داده نمیشوند ممکن است در پروندة مجزایی نگهداری شوند که این پرونده شکل اسم خاص را، مثلاً برای فهرستنویسی استاندارد، کنترل میکند، اما روابط ساختاری را مشخص نمیکند؛ یا این که این اسامی خاص، به صورت کنترل نشده رها میشوند.

دلیل معمول برای گنجاندن شناسهها در اصطلاحنامة اصلی، تعداد دفعات نیاز به دستیابی به اسامی خاص میباشد؛ مثل اصطلاحنامهای در موضوع روابط بینالمللی که در آن، اسم کشورها بخش لاینفکی از حوزة موضوعی است. دیگر دلایل گنجاندن اسامی خاص، ممکن است آن باشد که تمایز بین اصطلاحات عام و اسامی خاص مشخص نیست، یا این که پیوند دادن سلسله مراتبی یک طبقه با مصادیق آن ـ مثلاً پیوند «مزایای معلولان» با کمکهای مشخص نظیر «کمک هزینة رفت و آمد» ـ ممکن است مفید باشد.

وقتی اسامی خاص در اصطلاحنامهای گنجانده میشوند، شکل اسم باید با دستورالعملهای شناخته شدة فهرستنویسی مثل «قواعد فهرستنویسی انگلوامریکن» تطابق داشته باشد. گاهی این اسامی، بسته به منشأ آنها، ممکن است شکل متفاوت داشته باشند، که در این صورت استانداردهای «ایزو 2788» و «بیاس 5723» توصیه میکنند که از قواعد زیر پیروی شود.

الف. اسم موسسات ملی و محلی (از جمله موسسات نشر) که کسب و کار خود را به یک زبان انجام میدهند، باید به شکل ترجمه نشدة خود وارد اصطلاحنامه شوند. در صورتی که از شکل ترجمه شده نیز استفاده شده، باید یک ارجاع از آن [به شکل مرجح] برقرار شود.

مثال:

CENTRO DE DOCUMENTACAO CIENTIFICA

     UF       Centre for Scientific Doumentation (Lisbon)

(مرکز مدارک علمی (لیسبن))

Centre for Scientific Documentation (Lisbon)

   USE CENTRO DE DOCUMENTACAO CIENTIFICA

ب. اسم سازمانهای بینالمللی، یا سازمانهای محلی که اسناد را به بیش از یک زبان منتشر میکنند، باید به صورتی که برای کاربران اصطلاحنامه آشناتر است ارائه شود، و در صورتی که احتمال میرود اصطلاحنامه توسط اعضای جوامع زبانی دیگر نیز مورد استفاده قرار گیرد، باید ارجاعهایی از شکلهای دیگر (به این شکل مرجح) برقرار شود.

مثال:

INTERNATIONAL FEDERATION FOR INFORMATION AND DOCUMENTION

USE 	Federation intermational de l’information et Documentation

Federation intermational de l’information et Documentation

USE   INTERNATIONAL FEDERATION FOR INFORMATION AND DOCUMENTION                                              (فدراسیون بینالمللی اطلاعرسانی و سندداری)

پ. اسامی شخصی باید به شکل اصلی خود ارائه شوند، مگر آن که شکل محلی اسم، خصوصاً شخصیتهای تاریخی که در سطح بینالمللی شناختهشده هستند، نزد کاربران اصطلاحنامه آشناتر باشد. در چنین وضعیتی اسم محلی ترجیح داده میشود و ارجاعی از شکل اصلی به آن برقرار میگردد.

مثال: (در اصطلاحنامهای انگلیسی زبان):

HENRY OF NAVARRE

     UF     Henri de Navarre

Henry de Navrre

     USE HENRY OF NAVARRE

ت5. اصطلاحات نمایهای ـ محدود کردن و توضیح دادن معنا

ت5-1. همنگاشتها و همنامها

همنگاشت، کلمهای است که املایی مشابه با کلمة دیگر دارد، اما منشأ و معنای آنها متفاوت است.

مثال:

CELLS

که مثال بالا هم به معنای ریزانداموارههای زیستی است و هم به معنای تجهیزات الکتریکی.

همنگاشتها ممکن است تلفظ متفاوتی نیز داشته باشند.

مثال:

READING

که این کلمه ممکن است به یک نوع فرایند ارتباط (= خواندن)، یا به شهری در انگلستان اتلاق گردد.

همنگاشتها گاهی به عنوان کلمات چند معنا یا همنام نیز شناخته میشوند. در تعریف همنام به طور کلی میتوان گفت «کلمهای است که برای اشاره به چیزهای متفاوتی مورد استفاده قرار میگیرد»؛ یا در تعریف خاصتر، «کلماتی که دارای صدای واحد، اما معانی متفاوت هستند»؛ یعنی فقط یک تلفظ برای آنها ممکن است (مانند: کلمة CELLS در بالا، به معنای یاخته (در زیستشناسی) و به معنای پیل (در الکتریسیته)).

روش معمول برای زدودن ابهامی که همنگاشتها موجب میشوند، اضافه کردن توضیحگر (در داخل پرانتز) بعد از اصطلاحات، برای متمایز کردن دو یا چند معنای متفاوت است.

مثال:

CELLS (biology)

CELLS (electric)

READING (place)

READING (Process)

توضیحگر به بخش لاینفکی از اصطلاح تبدیل میشود. روش دیگر، که در برخی از موارد میتوان استفاده کرد، نشان دادن یک یا هر دو معنا به وسیلة یک اصطلاح مرکب به صورت مستقیم است.

مثال:

CELLS or (BIOLOGIAL CELLS)

ELECTRIC CELLS

باید از کلمه Cells در اصطلاح مرکب، به شکل کامل آن مدخلی برقرار کرد.

مثال:

Cells, electric

    USE ELECTRIC CELLS

قواعد دیگری در خصوص شیوههای پرداختن به همنگاشتها در «استاندارد انسی» ارائه شده است. این قواعد، به شکل توضیحگر میپردازند، که در حالت مطلوب باید فقط یک کلمه باشد. توضیحگرها در یک اصطلاحنامة بخصوص باید تا حد امکان استاندارد شوند. مثلاً نباید هم از “building” و هم از “construction”، یا هم از “biology” و هم از “bioscience” به عنوان توضیحگر استفاده کرد.

«استاندارد انسی» دربارة این که چه موقع باید توضیحگرها را به کار گرفت نیز راهنمایی میکند. توضیحگرها باید در هنگام نیاز، به اصطلاحات مدخل و نیز به اصطلاحات مرجح اضافه شوند. به هر اصطلاح همنگاشت، حتی وقتی که یک اصطلاح در مفهوم اولیة قلمرو [معنایی] و اصطلاح دوم به مفهوم دیگری به کار برده میشود، باید توضیحگری اضافه کرد. مثلاً در یک اصطلاحنامة مهندسی که “reactors (nuclear)” (راکتورها (هستهای)) را دربر میگیرد، اصطلاح دیگر باید “reactors (electric)” (رآکتورها (الکتریکی)) باشد. حتی زمانی که یک توصیفگر فقط در یکی از معانی آن در اصطلاحنامه به کار برده میشود (مثل “shafts (mines)” (دالان (معدن)) در اصطلاحنامة معدنکاوی)، باز هم باید در کنار اصطلاح همنگاشت، توضیحگری آورده شود. این امر کاوش در چند پایگاه اطلاعاتی و انطباق اصطلاحات نمایهای را در حوزههای موضوعی بسیار متفاوت، تسهیل میکند.

«استاندارد انسی» مواردی را که نباید برای نشان دادن مفاهیم مرکب از توضیحگرهای داخل پرانتز استفاده کرد نیز ارائه میکند. مثلاً در اصطلاحنامة مثال بالا نباید از “shafts (steel)” (میله (فولادی)) استفاده کرد، چرا که “steel” در اینجا برای نشان دادن نوع به کار برده شده است، نه برای ابهامزدایی از کلمة “shaft”.

در جایی که امکان کاربرد اصطلاح مرکب وجود دارد (یعنی در صورتی که اصطلاح مرکب در زبان طبیعی موجود است)، به کارگیری آن، بر استفاده از توضیحگر  داخل پرانتز همراه با

اصطلاح تکواژهای، ترجیح داده میشود.

مثال:

(آلودگی آب)

(پیمانهای چند جانبه)

WATER POLLUTION                     POLLUTION (Water)

MULTILATERAL TREATIES        TREATIES (multilateral)

ت5-2. یادداشت دامنه و تعریف

نماد «ید»⁸² برای نشاندادن یادداشت دامنه، که گاهی تعاریف را نیز شامل میشود به کار میرود. یادداشت دامنه یا تعریف، یک بخش تشکیلدهنده از اصطلاحی که یادداشت به آن مربوط میشود ـ مانند حالتی که افزودن توضیحگر به یک همنگاشت دارد ـ تلقی نمیگردد.

ت1-2-5. تعاریف

به عنوان یک قاعدة کلی، در گذشته تعاریف کامل، آنطور که در یک لغتنامه یافت میشود، در اصطلاحنامهها نمیآمد؛ اما گاهی برای تکمیل معنایی که از طریق ساختار اصطلاحنامه انتقال مییابد، به تعاریف محدود یا حتی مبسوط، نیاز است.

از آنجا که گرایش رایج امروز به محو کردن تفاوت بین اصطلاحنامهها و بانکهای اطلاعات اصطلاحشناختی است، ظاهراً تمایل موجود نیز به سمت افزایش تعداد تعاریف در اصطلاحنامهها است. «اسونونیوس» از آوردن هر چه بیشتر تعاریف، طرفداری میکند [196]. ظاهراً بیشتر توجه به شکل تعاریف معطوف است. مثلاً مدلی به منظور تهیة تعاریف منطقی برای اصطلاحنامههای نمایهسازی و بازیابی پیشنهاد شده است [100].

تحقیقات نشان میدهد که تعاریف، انسجام نمایهسازی را افزایش میدهند، اما کارکرد نمایهسازانی که از اصطلاحنامههایی استفاده میکنند که حاوی تعاریف هستند ولی روابط همایندی را مشخص نمیکنند، به خوبی زمانی نیست که از یک اصطلاحنامة بدون تعریف اما استاندارد استفاده میکنند [199].

وجود تعاریف، غالباً در اصطلاحنامههای علوم اجتماعی و علوم انسانی ضرورت دارد تا اصطلاحات نادقیقی را که بیشتر در این حوزههای موضوعی یافت میشوند، توضیح دهند.

مثال:

مدلهای فرهنگی

ید: نظامهایی از روابط که ترتیبات معینی را برای هر فرهنگ خاص فراهم میکند و رفتاری را که هر فرد باید اتخاذ نماید تا به عنوان عضوی از گروهش عمل کرده باشد تنظیم مینماید.

جداسازی

ید: تمرکز یافتن داوطلبانه یا غیرداوطلبانة گروههای خاص (خصوصاً گروههای نژادی، در مناطقی خاص، یا محدودیت دستیابی چنین گروههایی به تسهیلات یا فرصتهای خاص.

پناهندگی

ید: حفاظت اعطایی از سوی یک دولت در قلمرو خود، در مقابل اعمال دادرسی دولت مبدأ، بر مبنای اصل عدم تخلف که مشخصهشان، بهرهمندی از حقوق شناخته شدة بینالمللی برای پناهندگان میباشد و عموماً بدون محدودیت زمان اعطا میگردد.

در پایان تعریف، منبع تعریف را میتوان در داخل پرانتز اضافه کرد. میتوان برای نشان دادن منبع از یک نشانه استفاده کرد، و جزئیات کامل منبع را در مقدمة اصطلاحنامه آورد.

ت 5-2-2. یادداشت دامنه

یادداشت دامنه، برعکس تعریف، به چندین شکل در اصطلاحنامه به کار برده میشود.

الف. نشان دادن محدودیتهای معنایی. یادداشت دامنه را میتوان برای نشاندادن محدودیت اعمال شده بر معنای یک اصطلاح مرجح، به کار برد.

مثال:

درآمد

ید: درآمد هر فرد یا سازمان.

     در غیر این معنا از «درآمد ملی» استفاده کنید.

ب. نشان دادن طیف موضوعات زیرپوشش. از یادداشت دامنه میتوان برای تصریح بر طیف موضوعاتی استفاده کرد که یک مفهوم، آنها را دربرمیگیرد و برای آن، فقط اصطلاح عام در اصطلاحنامه گنجانده شده است. این وضعیت فقط در حوزههای حاشیهای، یا در اصطلاحنامههایی رخ میدهد که طیف گستردهای از موضوعات را به شکل نهچندان عمیق دربرمیگیرد.

مثال:

اجزای مکانیکی

     ید: قسمتهای کنترلی، لوازم جدا کننده، اتصالات، قسمتهای تختی، مهرهها و واشرها، یاتاقان،  گیرهها، حلقهها، تسمههای ماشینآلات، و ... را شامل میشود.

پ. دستورالعمل برای نمایهسازان. از یادداشت دامنه میتوان برای ارائة دستورالعمل به نمایهسازان

در خصوص نحوة به کارگیری اصطلاحات نمایهای، بویژه از نظر نحوة کار با اصطلاحات مرکب، نیز استفاده کرد.

مثال:

نورپردازی داخلی

     ید: برای روشنایی ساختمانها یا فضاهای خاص، با اصطلاحات مناسب ترکیب کنید، مثلا برای«نورپردازی فروشگاه» از «فروشگاه» و «نورپردازی داخلی» استفاده کنید.

ت. نشان دادن «اصطلاحات بدلی». از یادداشت دامنه میتوان برای نشاندادن «اصطلاحات بدلی» نیز استفاده کرد. منظور از اصطلاحات بدلی، اصطلاحاتی هستند که برای تشریح ساختار یک نمود نظاممند (نگاه کنید به «ح 39» مورد نیازند، اما به خودی خود برای نمایهسازی نامناسب میباشند. بعد از اصطلاح، یک نشانة رده در نمایش الفبایی میآید.

مثال:

آموزش گروههای خاص دانشآموزان           BV

     ید: به عنوان اصطلاح نمایهسازی استفاده نکنید.

     اخ: آموزش دانشآموزان استثنایی

     اخ: آموزش والدین

     اخ: آموزش زنان

ث. تاریخچة اصطلاحات. گاهی یادداشت دامنه تاریخچة اصطلاحات را بیان میکند و مثلاً نشان میدهد که یک اصطلاح، چه موقع برگزیده شده یا چه موقع تغییراتی در دامنة اصطلاح، رخ داده است.

مثال:

TRANSIT TIME NOISE

     SN     Invalid term. After 1981 Random noise used.

      (ید: اصطلاح نامعتبر. از 1981 به بعد از Random noise استفاده میشود.)

«استاندارد انسی» بهتر میداند که این اطلاعات، جداگانه در یادداشت پیشینه (ی.ت.)⁸³ ثبت شود. این یادداشت تاریخ ورود اصطلاح، و مراحل تغییر آن را ثبت میکند و شکلهای قبلی آن را همراه با دلایل تغییر، ارائه میدهد. در جایی که توصیفگرهای منسوخ حفظ میگردند اما در نمایهسازی ترجیح داده نمیشوند، تاریخ و جایگزینی و دلایل آن را باید ذکر کرد.

ج. یادداشت دامنة متقابل. «استاندارد انسی» استفاده از یادداشت دامنة متقابل را توصیه میکند. وقتی در یادداشت دامنه، ارجاعی به دیگر اصطلاحات مرجح داده میشود، عموماً باید برای هر اصطلاح مرجح ذکر شده، یک یادداشت دامنة متقابل آورده شود.

مثال:

ادارة آموزش و اشتغال

     ید: قبلاً «ادارة آموزش» بود. در ماه جولای 1995 با «ادارة اشتغال» ادغام شد و به «ادارة آموزش و اشتغال» تبدیل گردید.

ادارة اشتغال

     ید: در ماه جولای 1995 با «ادارة آموزش» ادغام شد و به «ادارة آموزش و اشتغال» تبدیل گردید.

حتی در جایی که دامنة فقط یکی از اصطلاحات مرجح به توضیح نیاز دارد، بهتر است در پیشینة مربوط به اصطلاح مرجح دوم اشاره کرد که این اصطلاح، در یادداشت دامنة اصطلاح مرجح دیگری ذکر شده است.

مثال:

حمایت دیپلماتیک

     ید: در حقوق بینالمللی، حق یک کشور برای حفاظت از اتباع خود که صدماتی از کشور دیگر

           دیدهاند و هنوز رضایت آنان جلب نشده است.

اتباع

   x ید. حمایت دیپلماتیک

حرف X قبل از یادداشت دامنة مربوط به «اتباع» نشانگر آن است که در یادداشت دامنة «حمایت دیپلماتیک»، ارجاعی به اصطلاح «اتباع» وجود دارد. این ارجاع متقابل متضمن آن است که وقتی یکی از اصطلاحات مرجح دچار تغییراتی میشود یا حذف میگردد، تأثیر آن بر دیگر اصطلاح مرجح در نظر گرفته شود.

بخش ث: اخصّیت و اصطلاحات مرکب

ث1. اخصّیت واژگان

اخصّیت واژگان زبان بازیابی به قابلیت اصطلاحات نمایهای برای بیان کردن عمیق و مفصل موضوع بستگی دارد. اخصّیت تأثیری مهم بر عملکرد زبان دارد، چرا که این ویژگی، میزان دقت در تعریف مفاهیم و نتیجاً میزان سهولت در جلوگیری از ورود اسناد ناخواسته را معین میکند.

در نمودار «2»، اخصّیت از زبان نمایهسازی «الف» به زبان نمایهسازی «ت» افزایش مییابد. در نظام «الف» مفهوم «نان سیاه» زیر اصطلاح «مواد غذایی» نمایه میشود، در نظام «ب» زیر «فراوردههای نانی»، در نظام «پ» زیر «نان»، و در «ت» با اصطلاح «نان سیاه». اگر در واژگان مدخل مربوط به اصطلاح اعمی که در زیر آن، اصطلاح مورد نظر در نظامهای «الف»، «ب» و «پ» آمده است یک هدایتگر⁸⁴ گنجانده شود، احتمال یکسانی برای بازیابی اسناد نمایه شده در زیر این موضوعات در هر چهار نظام وجود دارد.

اما هر چهار نظام در جلوگیری از ورود مطالب ناخواسته، یکسان عمل نمیکنند. در نظام «الف»، «نان سیاه» با تمام اسناد مربوط به «مواد غذایی» فراخوانی میشود، در نظام «ب» با تمام اسناد مربوط به «فراوردههای نانی» و در نظام «پ» با اسناد مربوط به تمام انواع «نان». فقط در نظام «ت» است که اسناد بیربط، فراخوانی نخواهند شد (مگر اسنادی که به غلط، نمایهسازی شدهاند). با واژگان مدخل مناسب، عملکرد فراخوانی (جامعیت) تحت تأثیر اخصّیت زبان قرار نمیگیرد، ولی مانعیت تحت تأثیر قرار میگیرد.

اشکال واژگان بسیار اخص، آن است که تعداد اصطلاحات نمایهای افزایش مییابد (این افزایش

گاهی اوقات بسیار زیاد است ـ سلسله مراتبی را در نظر بگیرید که هر اصطلاح، پنج اصطلاح اخص دیگر دارد، و به همین ترتیب، الی آخر) و در نتیجه گردآوری، حفظ، نگهداری و به کارگیری آنها گرانتر تمام میشود. برای تدوین یک واژگان اخص، حوزههای موضوعی را باید به دقت توصیف کرد، و این امر مستلزم آگاهی بیشتر دربارة اصطلاحات، و معانی و روابط آنها است. مشکلات مربوط به گزینش، اصطلاح، سازماندهی و نمایش اصطلاحات، چند برابر میشود. در یک واژگان اخص، بیشتر به تغییرات نیاز است تا در نظامی که فقط از مفاهیم اعم با ثباتتری به عنوان اصطلاحات نمایهای استفاده میکند.

زبان نمایهسازی «الف»

مواد غذایی

نظام «الف» ـ نان سیاه،

نظام «ب» ـ نان سیاه،

نظام «پ» ـ نان سیاه،

نظام «ت» ـ نان سیاه،

زبان نمایهسازی «ب»

مواد غذایی

فرآوردههای نانی

بک   مواد غذایی

بک    فرآوردههای نانی

بک    نان

بک

زبان نمایهسازی «پ»

مواد غذایی

فرآوردههای نانی

نان

زبان نمایهسازی «ت»

مواد غذایی

فرآوردههای نانی

نان

(براساس شکل)

نان قرصی

نان طویل

(براساس محتویات)

نان سیاه

نان سفید

نان کم نشاسته

نمودار 2. اخصّیت واژگان

برای کاستن از اقدامات و هزینهها، سطح پایینتری از اخصّیت را انتخاب کنید؛ در صورتی که مدخلهای هدایتگر از مفاهیم اخص به اصطلاح عامتر، یا به اصطلاحات ترکیبی که برای نشان دادن آنها به کار رفتهاند ارائه شوند، جامعیت از دست نخواهد رفت. همانطور که در نمودار «2» نشان داده شده، میتوان سطوح متفاوتی از اخصّیت را برگزید. در یک نظام واحد، ممکن است سطوح متفاوتی از اخصّیت مناسب باشد: سطح بالای اخصّیت برای بخشهای مرکزی حوزة موضوعی و سطوح پایینتر در بخشهای میانی و حاشیهای.

ث2. اصطلاحات مرکب: سطوح پیش همارایی

برطبق استاندارد بینالمللی «ایزو 2788»، «این یک قاعدة عام است که اصطلاحات یک اصطلاحنامه باید تا حد امکان، مفاهیم ساده یا واحد را نشان دهند، و اصطلاحات مرکب باید به اجزای ساده تقسیم شوند، مگر زمانی که این کار احتمالاً بر «درک» کاربران اثر میگذارد.» عملاً پیروی از این قاعده بسیار دشوار بوده، چرا که در حوزههای تخصصی، مفاهیم واحد بسیار متفاوت و برحسب نیازهای محلی تعریف میشوند.

در اصطلاحنامه، «موضوعات پیچیده باید با ترکیب کردن اصطلاحات مجزا بیان شوند و این اصطلاحات را میتوان به مثابه کلیدهای مستقل کاوش در یک نظام پسهمارا تعیین کرد؛ یا اینکه این اصطلاحات ممکن است به عنوان اجزای مدخلهای نمایهای پیشهمارا، مورد استفاده قرار گیرند.»

مثال:

عبارت «آموزش جوانان اسکاتلند» به «آموزش+ جوانان+ اسکاتلند» تجزیه میشود.

یک مشکل بغرنج و تکراری در تدوین اصطلاحنامه، این است که بدانیم چه زمان میتوان اصطلاحات مرکب را به اصطلاحات ساده تجزیه کرد، و چه موقع بهتر است اصطلاح مرکب را (که به عنوان اصطلاح پیشهمارا نیز شناخته میشود) حفظ کرد، گفته میشود اصطلاحنامهای که اکثریت آن را تک اصطلاحات تشکیل میدهند، سطح پیشهمارایی پایینی دارد و اصطلاحنامهای که دارای ترکیبات دو یا سه اصطلاحی بسیاری میباشد، سطح پیشهمارایی بالایی دارد.

ث2-1. ساختار اصطلاحات مرکب

اصطلاح مرکب ممکن است یا یک عبارت وصفی نظیر «سبزیجات خشک شده»، یا یک عبارت اضافی نظیر «فلسفة آموزش» باشد.

اصطلاح مرکب را میتوان به دو بخش تجزیه کرد: کانون⁸⁵ و تفاوت⁸⁶

•کانون

«کانون» آن جزء اسمی است که اصطلاح «جنس» یا «سر اصطلاح» نیز نامیده میشود و به

موجب استاندارد «ایزو 2788». ردة عامتر اشیا یا رویدادهایی را مشخص میکند که اصطلاح در کلیت خود، به آن اشاره دارد.

مثال:

«سبزیجات»

در عبارت وصفی «سبزیجات خشک شده»

«فلسفه»

در عبارت اضافی «فلسفة آموزش»

در یک اصطلاح تکواژهای نظیر «سبزیجات» یا «فلسفه»، خود کلمه، «کانون» است.

•تفاوت

«تفاوت» که به نام بیانگر⁸⁷ یا اصطلاح «نوع»⁸⁸ نیز شناخته میشود، آن بخش از اصطلاح مرکب است که به یک خصیصه یا به یک تفاوت منطقی اشاره دارد که وقتی برای یک «کانون» به کار برده شود، دلالت مفهومی آن را محدود مینماید و بدینسان یکی از زیرردههای آن را مشخص میکند.

مثال:

«خشکشده»

که زیرردهای از سبزیجات را در سبزیجات خشک شده» مشخص میکند.

«آموزش»

که زیرردهای از فلسفه را در «فلسفة آموزش» مشخص میکند.

ث2-2. ترتیب کلمهها در اصطلاحات مرکب

برای وارد کردن اصطلاحات مرکب در یک اصطلاحنامه باید از ترتیب زبان طبیعی (که به آن، شکل مستقیم نیز گفته میشود) استفاده کرد.

مثال:

VEGETABLES, DRIED

EDUCATION, PHILOSOPHY OF

DRIED VEGETABLES

PHILOSOPHY OF EDUCATION

(توجه کنید که عبارت وصفی Educational philosophy نیز قابل قبول است)

WATER SOURCES                                     SOURCES, WATER

مدخلهای دوسویه همیشه باید از شکل غیرمستقیم عبارت اضافی ساخته شوند، ولی در مورد عبارت وصفی، فقط در حالتی به این صورت عمل میشود که اسم کانونی (مثلاً “sources” در “water sources”) به عنوان یک اصطلاح نمایهای در اصطلاحنامه نیامده باشد (نیز نگاه کنید به «ج1ـ1ـ2ب»).

مثال:

(بک. فلسفة آموزش)

(بک. منابع آب)

Education, philosophy of

     USE  PHILOSOPHY OF EDUCATION

Sources, water

     USE  WATER SOURCES

ث2-3. تأثیر اصطلاحات مرکب در عملکرد

سطح پیشهمارایی اصطلاحات در یک اصطلاحنامه، مستقیماً با اخصّیت واژگان مربوط است. هرچه اصطلاحات نمایهای پیچیدهتر باشند، واژگان اخصتر، و تعداد کل اصطلاحات نیز بیشتر است. یکی از عواملی که بر سطح پیشهمارایی اثر میگذارند عمومیت حوزة موضوعی است. در اصطلاحنامهای که حوزة محدودی را میپوشاند، اصطلاحات ممکن است بدون قید و شرط، برای نشان دادن همان مفاهیمی به کار روند که امکان دارد در یک بافتار⁸⁹ گستردهتر، مبهم باشند. مثلاً در اصطلاحنامهای که مختص «آموزش» است، تک اصطلاحات «ساختمانها» یا «آزمونها» ممکن است خالی از ابهام باشند؛ اما در یک اصطلاحنامة عمومی که دارای اصطلاحاتی مشخص برای دیگر کاربردهای این مفاهیم (نظیر «ساختمانهای عمومی» و «آزمون مکانیکی») است باید از اصطلاح «ساختمانهای آموزشی» و «آزمون تحصیلی» استفاده کرد تا ویژگی «آموزشی» از دیگر جنبهها متمایز شود.

ث2-3-1. مزایای اصطلاحات مرکب

اصطلاحات مرکب، دقیقتر و مشخصتر از تک اصطلاحهایی هستند که به صورت ترکیب به کار برده میشوند تا همان مفاهیم (اصطلاحات مرکب) را نشان دهند. اصطلاحات مرکب از ریزش کاذب جلوگیری میکنند و مانعیت مناسب را نیز تضمین مینمایند.

مثلاً ممکن است مدرکی دربارة «انتخاب سوخت و ظرفیت ذخیره آب در سیستمهای حرارت

مرکزی»، بدرستی با تک اصطلاحات “FUELS” (سوخت)، “SELECTION” (انتخاب)، “WATER” (آب)، و “STORAGE” (ذخیره) نمایهسازی شده باشد. این مدرک در کاوشی به دنبال مفهوم “Fuel storage” (ذخیرة سوخت) که از تک اصطلاحات “FUELS” و “STORAGE” به شکل ترکیبی استفاده میگردد به صورت یک مدرک بیربط بازیابی میشود، اما در کاوشی که در آن از اصطلاح مرکب “FUEL STORAGE” استفاده میگردد این مدرک بازیابی نخواهد شد.

دیگر امتیاز استفاده از اصطلاحات مرکب آن است که اصطلاحنامه دربارة هر اصطلاح، اطلاعاتی (مانند مترادفها و اصطلاحات اعم، اخص و مرتبط) را نشان میدهد که در صورت تجزیة اصطلاح مرکب، این اطلاعات مفقود میشوند ـ مگر آن که اقدام ویژهای برای نشان دادن روابط اصطلاحنامهای در قبال اصطلاح نامرجح صورت گیرد (نگاه کنید به «تجزیة نحوی» در «ت2ـ4ـ2 الف»).

ث2-3-2. معایب اصطلاحات مرکب

گردآوری و نگهداری اصطلاحنامهای با بسیاری اصطلاحات پیشهمارایی شده، به خاطر حجم و پیچیدگی بیشتر، از اصطلاحنامهای با سطح پایین پیشهمارایی، گرانتر است. این کار مشکلات نمایهسازی را نیز افزایش میدهد، چرا که باید تضمین کرد که تمام اصطلاحات باربط پیشهمارایی شده و اخص، به مدرک اختصاص داده شدهاند. استفاده از اصطلاحات مرکب ممکن است به از دست دادن جامعیت نیز منجر شود. این مشکل، بیشتر مشکل نظامهای دستی است که در آنها کاوش به دنبال بخشی از یک اصطلاح مرکب به جای کل اصطلاح، مدرک را بازیابی نمیکند. مثلاً کاوش به دنبال اطلاعاتی دربارة “Boiler maintenance” (نگهداری دیگ حرارتی) با استفاده از اصطلاحات “BOILERS” و “MAINTENANCE” مدارکی را که با “STEAM BOILERS” (دیگهای بخار) و “ENGINEERING MAINTENANCE” (نگهداری مهندسی) نمایه شدهاند بازیابی نمیکند، مگر آن که نمایهساز با نمایه کردن مدرک در زیر “BOILERS” و “MAINTENANCE”، اصطلاحات عام را نیز ثبت کرده باشد. در کاوش درونخطی نیز ـ همانطور که در صورت کاوش اصطلاحات کنترل شده با استفاده از امکان متن آزاد، اصطلاحات تشکیلدهندة اصطلاحات مرکب بهصورت مستقل بازیابی میشوند ـ مدرک بازیابی میشود؛ یعنی این که کاوش به دنبال “BOILERS” و “MAINTENANCE”، اصطلاح “BOILERS” در “STEAM   BOILERS” و اصلاح “MAINTENANCE” در “ENGINEERING MAINTENANCE” را بازیابی میکند.

ث2-3-3. مزایای اصطلاحات تجزیهشده

اصطلاحات تجزیهشده (که گاهی به آن «آماییده»⁹⁰ نیز گفته میشود) نسبت به اصطلاحات مرکب، در نظامهای دستی جامعیت بهتری را ارائه میکنند و واژگانی محدودتر با پیچیدگی کمتر فراهم میآورند. اصطلاحنامه برای اینکه بیشترین کارآیی را داشته باشد باید شامل مقدار قابل توجهی واژگان مدخل از اصطلاحهای هدایتگر، از شکل مرکب اصطلاحات تجزیهشده به اجزای تشکیل دهنده باشد.

ث2-3-4. معایب اصطلاحات تجزیهشده

اصطلاحات تجزیهشده به خاطر فقدان اخصّیت، مانعیت ضعیفتری را نسبت به اصطلاحات مرکب ارائه میکنند. جامعیت نیز در صورت نارسا بودن واژگان مدخل، از دست میرود. بدون واژگان مدخل مناسب، نمایهسازان و کاوشگران ممکن است از ترکیب متفاوتی از اصطلاحات برای نشان دادن یک مفهوم استفاده کنند، و این امر منجر به تضعیف جامعیت شود.

عیب دیگر، از دست دادن اطلاعات موجود در روابط اصطلاحنامهای (یعنی مترادفها، اصطلاحات اعم، اخص و مرتبط) است در هنگامی که اصطلاح مرکب، تجزیه میشود.

ث2-4. قواعد رفتار با اصطلاحات مرکب

اولین استانداردی که حاوی روندهای تفصیلی برای کار منسجم با اصطلاحات مرکب بود ویرایش 1979 استاندارد بریتانیایی «بیاس 5723» بود که متن اولیة آن توسط «درک آستین»⁹¹ طراح «نظام نمایهسازی پرهسی»⁹² تهیه شده بود. در مقالهای در خصوص تکامل رهنمودهای تدوین اصطلاحنامه [118] آمده است که «آستین» و «دیل»⁹³ در هنگام نگارش نسخة ویرایش شدة سال 1981 کتاب «رهنمودهایی برای تشکیل و توسعة اصطلاحنامههای تکزبانه» (متعلق به یونسکو) [206] به میزان گستردهای از قواعد مندرج در نسخة 1979 «استاندارد بریتانیایی» بهرهبرداری کردند. این قواعد در استانداردهای «ایزو 2788» (1987) و «بیاس 5723» (1986) تکرار شدهاند. در ویرایش 1993 استاندارد امریکایی «انسی/ نیزو زد 19/39» قواعد کار با اصطلحات مرکب به میزان قابل توجهی با قواعد مندرج در استانداردهای بینالمللی و بریتانیایی یکسان است و فقط یکی دو استثنا وجود دارند که در زیر به آنها اشاره شده است.

ث2-4-1. حفظ اصطلاحات مرکب

نظر استانداردها آن است که در شرایط زیر، اصطلاحات مرکب را باید حفظ کرد (نیز نگاه کنید به «ث2ـ4ـ2پ» استثناهای قواعد تجزیه).

الف. اصطلاح مرکب در استفادة متداول، یا در حوزة تحت پوشش اصطلاحنامه، آنقدر آشنا و عادی شده که بیان آن به صورت عناصر جدا از هم، درک آن را مختل میسازد.

مثال از اصطلاحات متداول یا آشنا در برخی حوزههای خاص.

نقض قاعدة تجزیه (نگاه کنید به «ث2ـ4ـ2 الف»).

(حقوق زنان)

(قطعات لولهکشی)

(ساختار گروهی)

نقض قاعدة 2 تجزیه (نگاه کنید به «ث 2ـ4ـ2 ب»)

(مراقبت از بیمار)

(مراقبت از کودک)

(دفع زباله)

WOMEN’S RIGHTS

PIPE FITTINGS

GROUP STRUCTURE

PATIENT CARE

CHILD MINDING

WASTE DISPOSAL

ب. وقتی تجزیه منجر به از دست دادن معنا، یا بروز ابهام میشود.

مثال:

GROUP + DISCUSSION

ممکن است یکی از دو حالت زیر باشد:

(گروه بحث)

(بحث گروهی)

DISCUSSION GROUP

GROUP DISCUSSION

بنابراین اصطلاح به صورت مرکب حفظ میشود، هر چند که این کار، به معنای نقض قاعدة 3 تجزیه در استانداردهای «ایزو 2788» و «بیاس 5723» است (نگاه کنید به «ث2ـ4ـ2ب»).

پ. اسامی خاص و اصطلاحات حاوی اسم خاص.

مثال:

(سپاه رستگاری)

ناحیة دریاچه)

(فرایندهای مارکوف)

(عقدة ادیپ)

SALVATION ARMY

LAKE DISTRICT

MARKOV PROCESSES

OEDIPUS COMPLEX

 ت. اصطلاحاتی که در آنها «تفاوت»، معنای اولیة خود را از دست داده و معنای اصطلاح مرکب در کلیت خود مساوی با حاصل جمع کل معنای اجزای آن نیست.

مثال:

(تشکیل دولت)

(مهندسی عمران شهری)

CABINET MAKING

MUNICIPAL ENGINEEING

ث. اصطلاحاتی که در آنها یک جزء از اصطلاح، به قلمرو اصطلاحنامه ربط ندارد یا برای این که به صورت اصطلاح مستقل در اصطلاحنامه حضور یابد، بیش از اندازه مبهم است. این قاعده در استاندارد «انسی/ نیزو زد 19/39» آمده است. اما در استانداردهای «ایزو 2788» و «بیاس 5723» وجود ندارد.

مثال:

(اسباببازیهای کششی)

(جشن پایان سال تحصیلی)

(نقاشیهای ترکیبی)

(کمکهای اولیه)

PULL TOYS

SPEECH DAYS

COMPOSITE DRAWINGS

FIRST AID

ج. اصطلاحاتی که حاوی «تفاوتی» هستند که (همانند استعاره) شباهت به یک شیء یا رخداد بیربط را به ذهن متبادر میکند.

مثال:

(نواحی نامشخص)

(اقتصاد سیاه)

TWILIGHT AREAS

BLACK ECONOMY

چ. اصطلاحاتی که بدون استفاده از یک (یا چند) اسم اضافی که فقط به صورت تلویحی در اصطلاح مرکب وجود دارند، نمیتوان آنها را به صورت دیگر بیان کرد. این قاعده در استاندارد

«انسی/ نیزو ـ زد 19/39» نیامده است.

مثال:

INTEREST HOLIDAYS

i.e. HOLIDAYS for PEOPLE with Special INTERESTS

(یعنی تعطیلاتی برای افراد دارای علائق خاص)

LANGUAGE LABORATORIES

i.e. Educational facilities providing AUDIOVISUAL AIDS for the TEACHING of LANGUAGES

(یعنی تسهیلات آموزشی که کمکهای شنیداری ـ دیداری برای تدریس زبان را در اختیار میگذارد)

ح. اصطلاحاتی که در آنها «تفاوت»، یک گونة معتبر از «کانون» اسم است. اسم در این موارد به عنوان نامستقل⁹⁴ توصیف میشود، چرا که نمیتواند به تنهایی به عنوان نشانگر ردة مفاهیمی قرار گیرد که کل اصطلاح، به آن اشاره دارد.

مثال:

(عالم هپروت)

که یک نوع فیل (elephant) نیست

(میلههای لاستیکی)

که یک نوع استخوان (bone) نیست

PINK ELEPHANTS

RUBBER BONES

ث2-4-2. تجزیة اصطلاحات مرکب

ث2-4-2 الف. فنون تجزیه

برای تجزیة اصطلاحات مرکب دو شیوه وجود دارد ـ تجزیة معنایی⁹⁵ و تجزیة نحوی⁹⁶.

• تجزیة معنایی

این شیوه هم برای تک اصطلاحات و هم اصطلاحات مرکب کاربرد دارد. این شیوه در استاندارد «ایزو 2788» به این شکل تعریف شده: «اصطلاحی که ایدة پیچیدهای را بیان میکند، مجدداً به صورت عناصر سادهتر یا تعریفی، بیان میشود و هر یک از این عناصر میتوانند برای نشان دادن طیفی از مفاهیم گوناگون، در ترکیبهای دیگر نیز واقع شوند.»

مثال:

(سکتة قلبی)
CARDIAC FAILURE

اصطلاح فوق را میتوان با ترکیبی از چهار اصطلاح، به صورت دیگر بیان کرد:

(قلب + خروجی + زیر + نرمال)
HEART+ OUTPUT+ BELOW+ NORMAL

تجزیة معنایی منجر به از دست دادن مانعیت میشود و استاندارد «ایزو 2788»، جز برای حوزههای موضوعی حاشیهای، آن را توصیه نمیکند.

• تجزیة نحوی

این شیوه برای اصطلاحات مرکبی به کار برده میشود که پذیرای تحلیل ساختواژی به اجزای جداگانه هستند، و هر یک از این اجزا را میتوان به خودی خود به عنوان یک اصطلاح نمایهای پذیرفت».

مثال:

(پنبهریسی)

به دو اصطلاح تجزیه میشود:

(پنبه+ ریسیدن)

COTTON SPINNING

COTTON+ SPINNING

چنانچه احتمال برود که اصطلاح مرکب تجزیهشده، به عنوان یک نقطة هدایتگر مورد جستجو قرار میگیرد، باید کل اصطلاح را به عنوان اصطلاح نامرجح وارد اصطلاحنامه کرد، و ارجاعی به اجزای اصطلاحی که به صورت ترکیبی مورد استفاده قرار گرفتهاند برقرار نمود.

مثال:

Cotton spinning

     USE COTTON+ SPINNING

باید از هر اصطلاح مورد استفاده به صورت ترکیبی، مدخلهای متقابلی ارائه کرد.

مثال:

COTTON

   + SPINNING

    UF   Cotton spinning

SPINNING

   + COTTON

    US    Cotton spinning

شیوة دیگری از آراستمان⁹⁷ را میتوان در «اصطلاحنامة اصطلاحات علمی و مهندسی» (تست) [203] و دیگر اصطلاحنامههایی که از روی آن اصطلاحنامه الگوبرداری کردهاند، یافت.

مثال:

Cotton spinning

   USE COTTON AND SPINNING

COTTON

   US     Cotton spinning

SPINNING

   US     Cotton spinning

نمودار «11» از اصطلاحنامة «تست» (نگاه کنید به «ح 2ـ1») دارای مثالی است از یک اصطلاح تجزیه شده که به این شیوه، نمایش داده شده است. مدخل زیر:

(پرههای خنککننده)

COOLING FINS

   US      Finned tubes

حاکی از آن است که “Cooling fins” یکی از دو اصطلاحی است که برای نشاندادن اصطلاح مرکب “Finned tubes” به کار میرود. اصطلاح دیگر که در نمودار «11» نیامده، “Tubes” میباشد. مدخل اصلی برای این مفهوم عبارت است از:

Finned tubes

    USE     COOLING FINS AND TUBES

تعاریف و نیز روابط اصطلاحنامهای اصطلاحات مرکب تجزیهشده (اصطلاحات ساختگی)، معمولاً حذف میشوند؛ اما میتوان ضمن اشاره به این که اصطلاح، باید تجزیه شود، اطلاعات فوق را حفظ کرد.

مثال:

نگهداری از نوجوانان)

(تدارک امور تنها ماندن در خانه)

(آموزش جایگزین)

(درمان واسط)

(نوجوانان)

Day care of young people

USE     DAY CARE+ YOUNG PEOPLE

BT       DAY CARE

NT       LATCHKEY PROVISION

RT       ALTERNATIVE EDUCATION

            INTERMEDIATE TREATMENT

            YOUNG PEOPLE

ث2-4-2 ب. قواعد تجزیه

«استانداردها» توصیههایی برای تجزیة نحوی بر مبنای معیارهای کلی دارند. تأکید شده است که این توصیهها، دستورالعملهای الزامی نیستند که در تمام شرایط، به طور انعطافناپذیر اعمال شوند، و در مواقع خاص میتوان استثناهایی را لحاظ کرد. دربارة این استثناها در بخش «ث2ـ4ـ2پ» بحث شده است.

• قاعدة شماره 1 تجزیه

اولین قاعده توصیه میکند که اگر «کانون» به یک ویژگی یا قسمت (از جمله به مواد) اشاره دارد و «تفاوت» نشانگر کل یا مالک آن ویژگی یا قسمت است، اصطلاح مرکب را باید تجزیه کرد».

مثال:

(چرخهای دوچرخه)
BICYCLE WHEELS

که در اینجا BICYCLE، کل شامل میباشد و WHEELS قسمتی از آن است و تجزیة آن به این صورت میباشد:

BICYCLES+ WHEELS

(طبقات بیمارستان)
HOSPITAL FLOORS

که در اینجا HOSPITAL که شامل ، و FLOORS بخشی از آن است و به صورت زیر تجزیه میشود:

(اطمینانپذیری ابزار)

FLOORS + HOSPITAL

INSTRUMENT RELIABILITY

که در اینجا INSTRUMENT مالک ویژگی، و RELIABILITY همان ویژگی است و به صورت زیر تجزیه میشود:

RELIABILITY + INSTRUMENT

اما این قاعده امکان «توضیح نام شیء به وسیلة بخشها یا ویژگی آن شیء» را میدهد.

مثال:

(چرخهای زاپاس)

(بیمارستانهای اورژانس)

(ابزارهای دقیق)

SPARE WHEELS

EMERGENCY HOSPITALS

PRECISION INSTRUMENTS

• قاعدة شماره 2 تجزیه

قاعدة دوم توصیه میکند که «اسم یک عمل متعددی نباید با اسم مفعول مطلقی⁹⁸ که عمل روی آن انجام میگیرد، توضیح داده شود».

مثال:

(شیشهبری)
GLASS CUTTING

که در اینجا CUTTING عمل متعدی و GLASS مفعول مطلق عمل است و به صورت زیر تجزیه میشود:

(روغنکاری یاتاقان)

GUTTING + GLASS

BEARING LUBRICATION

که در اینجا LUBRICATION عمل متعدی و BEARING مفعول مطلق این عمل است و به صورت زیر تجزیه میشود:

(آموزش خلبان)

LUBRICATION + BEARING

PILOT TRAINING

که در اینجا TRAINING عمل متعدی و PILOT مفعول مطلق این عمل است و به صورت زیر تجزیه میشود:

TRAINING + PILOT

این قاعده (برعکس قاعدة قبلی) این امکان را میدهد که «نام یک شیء یا ماده با نام عملی که روی آن انجام میگیرد توضیح داده شود».

مثال:

(شیشة برش)

(یاتاقان روغنکاری شده)

(خلبانان آموزش دیده)

CUT GLASS

LUBRICATED BEARINGS

TRAINED PILOTS

• قاعدة شمارة 3 تجزیه

قاعدة سوم توصیه میکند که «نام یک عمل لازم (غیرمتعدی) نباید با نام انجامدهندة عمل، توضیح داده شود».

مثال:

)انفجار دیگ حرارتی)
BOILER EXPLOSION

که در اینجا EXPLOSIONS عمل لازم و BOILER انجامدهندة عمل است و به صورت زیر تجزیه میشود:

(نوسان پرتو)

EXPLOSIONS + BOILER

BEAM OSCILLATION

که در اینجا OSCILLATION عمل لازم و BEAM انجامدهندة این عمل است و به صورت زیر تجزیه میشود:

BEAM + OSCILATION

(مهاجرت پزشکان)
DOCTOR EMIGRATION

که در اینجا EMIGRATION عمل لازم و DOCTOR انجامدهندة این عمل است و به صورت زیر تجزیه میشود:

DOCTOR EMIGRATION

از طرف دیگر، این قاعده این امکان را میدهد که «نام شیء به وسیلة نام عمل لازمی که شیء در آن دخیل است یا دخیل بوده، توضیح داده شود».

مثال:

(دیگهای حرارتی خوردهشده)

(پرتوهای نوسان کننده)

(پزشکان مهاجر)

CORRODED BOILERS

OSCILLATING BEAMS

EMIGRATING DOCTORS

قاعدة دیگری که در استانداردها نیامده اما در فصل 8 کتاب «لنکستر» [120] پیشنهاد شده آن است که اصطلاح مرکبی که نشانگر دو مبنای متفاوت در تقسیمبندی است، همیشه تجزیه شود.

مثال:

(دوربین سینمایی زیرآبی)
UNDERWATER CINE CAMERAS

به صورت زیر تجزیه میشود:

UNDERWATER CAMERAS + CINE CAMERS

قواعد افتراقی در «دستنامة پرهسی» [18] آن اصطلاحات مرکبی را که شامل «کانونی هستند که در یک سطح واحد با بیش از یک تفاوت، توضیح داده شدهاند» نیز به عنوان «سراصطلاح» نمیپذیرند.

مثال [18: ص52]:

سراصطلاحهای مرکب در نمایه:

(شیر خشک)

(شیر کمچربی)

POWDERED MILK

SKIMMED MILK

ولی اصطلاح مرکب زیر را شامل نمیشود:

POWDERED SKIMMED MILK

اما اگر تفاوتها در سطح واحدی نباشند، کل اصطلاح مرکب میتواند در نمایه ظاهر شود.

مثال [18: ص 53]:

که در اینجا “Arc” و “Welded” به “Steel” باز میگردند، ولی به “Containers” خیر.

سراصطلاحهای مرکب در نمایه:

(مخازن فولادی با جوش قوسی)

(مخازن فولادی جوشکاری شده)

(مخازن فولادی)

ARC-WELDED STEEL CONTAINERS

WELDED STEEL CONTAINERS

STEEL CONTAINERS

ث2-4-2 پ. استثناهای قواعد تجزیه

اگر در یک نظام اطلاعرسانی ویژه شرایط خاصی حکمفرما باشد، استانداردها اجازه میدهند که قواعد تجزیه نادیده گرفته شوند و بدینسان گردآورنده از قید و بندهایی که ممکن است اصطلاحنامه را در پاسخگویی به نیازهای نظام دچار مشکل کند، رهایی یابد.

«هنگامی که نمایهسازی در حوزهای خاص، نیازمند برخوردی ویژه است» قواعد تجزیه را میتوان کنار گذاشت. این به آن معنا است که ماهیت واژهها در حوزهای مشخص ممکن است معیارهای ویژهای را برای تنظیم نحوة کار با اصطلاحات مرکب طلب کند. مثالی از این نحوة خاص برخورد، در «اصطلاحنامة هنر و معماری» یافت میشود (نگاه کنید به «ث2ـ4ـ3»).

به موجب استاندارد امریکایی، اگر نمایة چاپی در نظام اطلاعاتی مورد استفاده قرار میگیرد، در صورتی که نمایة چاپی بیشتر شامل اصطلاحات خودبسنده⁹⁹ است تا اصطلاحات چرخشی در زنجیرههای هماراییشده، اصطلاحات مرکب را باید حفظ کرد. در چنین نمایهای اصطلاح “HOUSING MANAGEMENT” برای کاربر، مفیدتر و اخصتر از سرعنوانهای مجزا و عامتر “HOUSING” و “MANAGEMENT” میباشد، هر چند که این اصطلاح مرکب،

قاعدة دوم تجزیه را نقض میکند.

دیگر موردی که میتوان قواعد تجزیه را نادیده گرفت و در «استانداردها» ذکر نشده، در «زبان اصلی» یک اصطلاحنامة تلفیقشده، یا زبان جهتگردانی¹⁰⁰ است که باید به اندازة تفصیلیترین زبان موجود در نظام، اخص و پیشهمارایی شده باشد، تا به طور کارآمد عمل کند (نگاه کنید به «ر 2ـ1ـ1»).

ث2-4-3. قواعد اصطلاحات مرکب در اصطلاحنامة هنر و معماری

این بخش به بررسی ضمیمه «پ» از «راهنمای نمایهسازی و فهرستنویسی با اصطلاحنامة هنر و معماری» [157] میپردازد. این ضمیمه قواعد اصطلاحات مرکب «اصطلاحنامة هنر و معماری» را ارائه میکند و در کتاب حاضر با عنوان ضمیمة الف آمده است. این قواعد مثالی از نحوة تغییر قواعد «استانداردها» برای پاسخگویی به نیازهای یک حوزة تخصصی است.

آشکار است که گردآورندگان «اصطلاحنامة هنر و معماری» دربارة مشکل اصطلاحات مرکب، بسیار اندیشیدندهاند. قواعد مربوط به حفظ اصطلاحات مرکب به دو دستة عمده تقسیم میشوند. اولین قاعده، که خاص اصطلاحنامة مذکور است، بیان میکند که در صورتی که اصطلاح مرکب شامل یک یا چند جزء باشد که از توصیفگرهای آن اصطلاحنامه نیستند و برای افزودن به اصطلاحنامه نیز مناسب نمیباشند، در آن صورت آن اصطلاح مرکب را باید حفظ کرد. بندهای دیگر این قاعده، شامل توصیههایی است در خصوص حفظ اصطلاحات مرکبی که حاوی اسامی خاص هستند. البته این نکته در تمام «استانداردها» آمده، اما قواعد دیگری نیز در این بندها وجود دارند که در «استانداردها» ذکر نشدهاند؛ مثل حفظ اصطلاح مرکبی که دارای نقشهای ربطی است، همانند “Chest with drawers” (گنجة کشودار) (قاعده «1ـ2»). قاعدة دوم زمانی حفظ اصطلاحات مرکب را توصیه میکند که معنای عبارت را نتوان دقیقاً از روی اجزای مستقل تشکیلدهنده، بازسازی کرد. این امر اکثر اوقات به خاطر آن است که معنای «تفاوت» یا «کانون» در عبارت مرکب، تغییر پیدا میکند. بندهای این قاعده شامل پنج قاعدة دیگر میشوند که دوتای آنها در «استانداردها» ذکر شدهاند، ولی سه قاعدة دیگر خیر. مثالی از قاعدههای ذکر نشده، این قاعده است که هر گاه «تفاوت»، شکل یا نوع خاصی از اصطلاح «کانون» را مشخص کند ـ همانند “Window seats” (صندلی کنار پنجره) یا “Basket capitals” (پایة سبد) ـ اصطلاح مرکب را باید حفظ کرد (قاعدة «2ـ3»).

قواعد تجزیه فقط دارای یک توصیه مشترک با «استانداردها» هستند. این توصیه، قاعده «4ـ1» است: [لزوم حفظ اصطلاح مرکب در] وقتی که اصطلاح «کانون» به یک ویژگی یا قسمت اشاره دارد، و بیانگر (یعنی «تفاوت»)، نشانگر کل یا مالک آن ویژگی یا قسمت میباشد ـ همانند “Airport Lounges” (سالن انتظار فرودگاه) که باید به شکل “Lounges” + “Airport” بیان شود. اما قاعده «4ـ3»: [لزوم حفظ اصطلاح مرکب در] وقتی که معرف، مکان یا محیط اصطلاح «کانون» است ـ همانند “Furniture marks” (برچسبهای تجاری مبلمان)، که به شکل “Furniture” + “marks” بیان میشود ـ و به نظر میرسد که ارتباط نزدیکی با قاعده «4ـ1» دارد. قواعد دیگر، اقدام به تجزیه را توصیه می‌کنند، اما «استانداردها» با آن که در حوزۀ تخصصی هنر و معماری، تجزیه مناسب است، حفظ [اصطلاح مرکب] را توصیه میکنند. مثلاً اگر «تفاوت»، یک سبک یا دوره باشد ـ همانند “Impressionist Painter” (نقاش امپرسیونیست) که به شکل “Impressionist” + “Painter” بیان میشود ـ یا وقتی که «تفاوت»، یک ویژگی مربوط به اصطلاح «کانون» را تشریح میکند ـ همانند “Stone floors” (کف سنگفرش) یا “Painted chairs” (صندلی رنگشده) که به شکل “Stone” + floors” و “Painted” + “chairs” بیان میشوند؛ یا وقتی که «تفاوت»، دامنه یا محتوای اصطلاح «کانون» را مشخص میکند ـ همانند “Textile museums” (موزة منسوجات) که به شکل “Textile” + “museums” بیان میگردد ـ آنگاه توصیه میشود که تجزیه صورت گیرد.

بخش ج: ساختار و روابط

یک ویژگی ذاتی اصطلاحنامه، قابلیت آن در تمایز و نمایش روابط ساختاری بین اصطلاحات موجود در آن است. این بخش به ساختار و روابط بین ـ اصطلاحی در اصطلاحنامه و فنون ردهبندی مورد نیاز برای تعیین این رابطهها میپردازد. در خصوص نمایش ساختار و رابطهها، در بخش «ح» بحث خواهد شد.

در یک اصطلاحنامه دو نوع رابطة کلی وجود دارد. نوع اول در سطح خرد و مربوط به پیوندهای معنایی بین اصطلاحات است. نوع دوم در سطح کلان است و به نحوة ربط اصطلاحات و رابطههای بین آنها با ساختار کلی حوزة موضوعی مربوط میشود.

پیبردن به رابطة نوع اول، یعنی رابطة بین ـ اصطلاحی در سطح خرد، بدون این که در ابتدا به تثبیت ساختار اصطلاحنامه در سطح کلان پرداخته شود، دشوار است. تبعاً طراحی نمایشی که ساختار اساسی اصطلاحنامه را نشان دهد، حتی اگر این شیوة نمایش، پس از تعیین روابط بین ـ اصطلاحی حفظ نشود، دارای اهمیت است.

برای تعیین ساختار حوزة موضوعی و روابط بین اصطلاحی از فنون ردهبندی استفاده میشود. این امر مشتمل است بر ردهبندی در کلیترین مفهوم آن، یعنی «تنظیم ردهها مطابق با شیوهای خاص»، و ردهبندیهایی به معنای خاصتر از نظر اطلاعرسانی ـ نظیر ردهبندی نظاممند، یعنی یک فعالیت فکری که در آن، یک سری از ردهها در پی هم آورده میشوند و بر مبنای یک نظام رمزگذاری یا نشانهگذاری، سازماندهی میگردند.

فنون ردهبندی، از جمله تحلیل چهریزهای¹⁰¹ تا حدی به تفصیل در بخش «ج2» تشریح میشود. ردهبندی خودکار، که برای یافتن گروهبندیهای اصطلاحات از فنون آماری و زبانشناسی استفاده میکند، در بخش «ج4» مورد بحث قرار میگیرد.

ج1. رابطههای بنیادی اصطلاحنامهای

استانداردهای تدوین اصطلاحنامه، بر استفاده از سه نوع رابطة بنیادی بیناصطلاحی تصریح میکنند. این رابطهها رابطة ترادف («ج1ـ1»)، رابطة سلسله مراتبی («ج1ـ2») و رابطة همایندی («ج1ـ3») را شامل میشوند. تحلیل نقادانة این رابطهها در مقالههایی به قلم «ویلتس» [219]، «مانیز» [128] و «دکستر کلارک» [69] ارائه شده است. «دکستر کلارک» این نکته را بیان میکند که قواعد «استاندارد» در خصوص رابطههای اصطلاحنامهای همیشه به دقت اعمال نمیگردند. چنین ناهماهنگیهایی را که هم بین اصطلاحنامه و هم درون اصطلاحنامهها وجود دارند میتوان «نه از سر بیدقتی، بلکه ناشی از تصمیمات عملگرایانه و ذهنی دربارة آنچه که به بهترین شکل به کمک کاربران انسانی میآید، دانست» [69].

ج1-1. رابطههای ترادف

طبق تعریف «استانداردها» این نوع رابطه، رابطة بین اصطلاحات مرجح و نامرجح است در جایی که دو یا چند اصطلاح، بنا به اهداف نمایهای، اصطلاحاتی در نظر گرفته میشوند که مفهومی یکسان را بیان میکنند. به عبارت دیگر، این اصطلاحات مجموعهای مترادف را شکل میدهند. اصطلاح مرجح آن اصطلاحی است که برای نشان دادن مفهوم مورد نظر در نمایهسازی گزینش شده، و اصطلاح (یا اصطلاحات) نامرجح، آن اصطلاحی است که انتخاب نشده است. اصطلاحات نامرجح یک «واژگان مدخل» را تشکیل میدهند که کاربر را از اصطلاحات گزینش نشده به اصطلاحات گزینش شده هدایت میکنند. قواعد زیر برای بیان رابطة دوجانبه به کار برده میشوند.

بج. (به کار برید به جای)

به صورت پیشوند برای اصطلاح نامرجح نوشته میشود.

بک. (به کار برید)

به صورت پیشوند برای اصطلاح مرجح نوشته میشود.

مثال:

گذردهی

  بج. ویژگی دیالکتریک

ویژگی دیالکتریک

بک. گذردهی

UF (Use for)

USE/ U

PERMITTIVITY

    UF    Dielectric constant

Dielectric constant

   USE    PERMITTIVITY

در نمایش الفبایی یک اصطلاحنامة چاپی (نگاه کنید به «ح2»)، نشاندادن تمایز بین اصطلاحات مرجح و نامرجح با استفاده از فنون چاپی و حروفچینی، امری معمول است.

رابطههای ترادف عبارتاند از مترادفها، گونههای لغوی، شبه مترادفها، و اشکال تجزیهشده و تجزیه نشدة اصطلاحات مرکب.

ج1-1-1. مترادفها

در تعریف مندرج در «استانداردها»، مترادفها «اصطلاحاتی هستند که معانیشان را میتوان در طیف گستردهای از متنها، یکسان تلقی کرد، بهطوری که این اصطلاحات عملاً قابل جایگزینی با یکدیگر باشند». مترادفها در زبانشناسی عمومی رایج نیستند، اما در واژگان علمی وجود دارند. این امر به خاطر تکثر اسامی تجاری و اسامی مشهور و گونههای دیگر، بسته به افکار عمومی و کاربرد محلی یا بسته به ریشة واژه است. نه فقط در حوزههای علمی، بلکه در تمام حوزهها، مترادفها در زبان کنترل شده بیشتر از زبان طبیعی هستند؛ چرا که معانی اصطلاحات در زبان کنترل شده، عمداً محدود شده است.

چندین نوع مترادف وجود دارد. انواع ذکر شده در زیر از انواع رایج مترادفهای حقیقی هستند که احتمال دارد در تدوین اصطلاحنامه با آنها برخورد شود.

الف. اسامی مشهور و اسامی علمی

مثال:

(چند لرزشی رفت و برگشتی)

(عنکبوتیان)

(قتل از روی ترحم)

FLIP-FLOPS/BISTABLE MULTIVIBRATORS

SPIDERS/ARACHIDA

MERCY KILLING/EUTHANASIA

ب. اسامی علمی یا نامهای رایج، و اسامی تجاری

مثال:

(آمودیاکین/ کاموکین)

(پلی متیل متاکریلات/ پرسپکس)

AMODIAQUININE/CAMOQUIN

POLYMETHYL METACRYLATE/PERSPEX

پ. زبان عامیانه و اسامی استاندارد

مثال:

(تجهیزات با کیفیت بالا)

(مزایا)

HIGH FIDELTY EQUIPMENT/HI-FI EQUIPMENT

SUPPLEMENTARY EARNINGS/PERKS

ت. اصطلاحات دارای ریشة زبانی متفاوت

مثال:

(مراقبت در خانه)

(بیگانگان)

(مغناطیس زمین)

(آماس رودة کور)

DOMICILIARY CARE/ HOME CARE

ALIENS/ FOREIGNERS

GEOMAGNETISM/ TERRESTRIAL MAGNETISM

CAECITIS/ TYPHLITS

ث. اصطلاحاتی که از فرهنگهای متفاوتی که دارای زبان مشترک هستند سرچشمه میگیرند.

مثال:

(آنتن)

(خدمات پستی)

(راه آهن)

(پیادهرو)

AERIALS/ ANTENNA

POSTAL SERVICES/ MAIL SERVICES

RAILWAYS/ RAILROADS

PAVEMENTS/ SIDEWALKS

ج. اسامی رقابتی برای مفاهیم نوظهور

مثال:

(دورکاری)

(برنامهریزی اقدامات)

TELEWORKIN/ DISTANCE WORKING

INDIVIDUAL DEVELOPMENT PLANNING/ACTION PLANNING

چ. اصطلاح جاری یا دلخواه در مقابل اصطلاح قدیمی یا منسوخ

مثال:

(ماشین ظرفشویی)

(مرکز کاریابی)

(پرورشگاه/ یتیمخانه)

(هواناو)

DISHWASHERS/ WASHING-UP MACHINES

JOB CENTRES/ EMPLOYMENT EXCHANGES

CHILDREN’S HOMES/ ORPHANAGES

HOVERCRAFT/ AIR CUSHION VEICLES/ GROUND EFFECT MACHINES

ج1-1-2. گونههای واژگانی

استاندارد «انسی/ نیزو زد 19/39» بین مترادفهایی که اصطلاحات متفاوتی برای یک مفهوم واحد هستند، و گونههای لغوی که شکلهای واژگانی متفاوتی برای یک بیان واحد میباشند ـ نظیر املا، شکلهای متفاوت دستوری، جمع بیقاعده، ترتیب مستقیم در مقابل غیرمستقیم، و قالبهای اختصاری ـ تمایز قائل میشود (نیز نگاه کنید به «ت3»).

الف. املاهای گوناگون ـ شامل شکلهای مختلف بُن، و جمعهای بیقاعده

مثال:

(کولیها)

(مسلمانان)

(موش)

(فیبر نوری)

(خونشناسی)

GIPSIES/ GYPSIES

MOSLEMS/ MUSLIMS

MOUSE/ MICE

FIBRE OPTICS/ FIBER OPTICS

HAEMODYNAMICS/ HEMODYNAMICS

دو مثال آخر، از تفاوتهای بین املای انگلیسی استاندارد و انگلیسی امریکای شمالی است.

ب. شکل مستقیم و غیرمستقیم

مثال:

(کارخانجات تولید برق) ELECTRIC POWER PLANTS/ POWER PLANTS, ELECTRIC

مدخل به شکل غیرمستقیم فقط در جایی مورد نیاز است که «کانون» اصطلاح مرکب (“POWER PLANTS” در مثال فوق) یک اصطلاح نمایهای نباشد.

در برخی اصطلاحنامهها هم شکل مستقیم و هم شکل غیرمستقیم اصطلاحات مرکب، نه با اصطلاحات مدخل در قسمت اصلی نمایش الفبایی، بلکه به وسیلة یک نمایة جایگشتی¹⁰² مجزا، در دسترس قرار میگیرند (نگاه کنید به «ح2ـ3»).

«اسونونیوس» [198] معتقد است در جایی که دو شکل نحوی متفاوت را میتوان با الگوریتمی توصیف کرد که یا در نظام تعبیه شده یا در زمان هر کاوش، به آسانی توسط کاربر ساخته میشود، به شکل غیرمستقیم مدخل نیازی نیست.

پ. اختصارات و اسامی کامل

مثال:

(الکترو کاردیوگرافی)

(بسامدافزایی بینالمللی)

(مدیریت کیفیت فراگیر)

ECG/ ELECTROCARDIOGRAPHY

INDOR/ INTERNATIONAL DOUBLE RESONANCE

TQM/ TOTAL QUALITY MANAGEMENT

(نیز نگاه کنید به «ت3ـ6»)

گزینش اصطلاحات مرجح از میان مترادفهای ممکن، همیشه باید متأثر از نیازهای کاربران

اصطلاحنامه باشد. این اصطلاحات بسته به عواملی نظیر این که آیا موضوعات در سطح عمومی یا تفصیلی مورد بحث قرار میگیرند یا از نقطهنظر همگانی یا تخصصی یا علمی، متفاوت خواهند بود. هر یک از گزینهها که انتخاب شود، باید در سراسر اصطلاحنامه به طور یکسان اعمال گردد. ضمناً به منظور غنیسازی واژگان مدخل و در کنار آن، سودمندی اصطلاحنامه به عنوان یک ابزار بهبودی جامعیت، نباید از هیچ تلاشی برای یافتن تمام مترادفهای مناسب نامرجح برای اصطلاحات مرجح، کوتاهی کرد.

ج1-1-3. شبه مترادفها

شبهمترادفها، که به آنها نیمهمترادف¹⁰³ نیز گفته میشود، اصطلاحاتی هستند که معنای آنها عموماً در کاربرد رایج، متفاوت یا یکدیگر شمرده میشوند، اما به گونهای با آنها برخورد میشود که انگار برای اهداف نمایهای، مترادف هستند. شبه مترادفها شامل اصطلاحاتی میشوند که دارای همپوشانی قابل توجهی هستند.

مثال:

نواحی شهری/ شهرها

پارکینگ خودروها/ فضاهای توقفگاهی

افراد دارای نقص تکلم/ افراد الکن

افراد تیزهوش/ نوابغ

URBAN AREAS/ CITIES

CAR PARKS/ PARKING SPACES

SPEECH IMPAIRED PEOPLE/ STAMMERERS

GIFTED PEOPLE/ GENIUSES

مقبولیت مجموعههای اصطلاحات به عنوان شبهمترادف، از حوزة موضوعی زیر پوشش اصطلاحنامه تأثیر خواهد گرفت. مثلاً در یک اصطلاحنامة تخصصی در موضوع «بهداشت شغلی»، اصطلاحات «آسیب صنعتی» و «آسیب شغلی» مترادف شمرده نمیشوند، ولی در یک اصطلاحنامة عمومیتر در موضوع «علوم بهداشت»، این اصطلاحات به عنوان شبهمترادف مورد پذیرش قرار میگیرند.

گاهی با کنار هم آوردن اصطلاحاتی که باید با آنها به عنوان اصطلاحات نمایهای مستقل رفتار کرد، از ابزار شبهمترادف به مثابه وسیلة کاهش حجم واژگان استفاده میشود. از این اقدام، مگر در حوزههای موضوعی حاشیهای، باید اجتناب کرد.

شبهمترادفها ممکن است متضادها¹⁰⁴ (اصطلاحاتی که نشانگر نقطهنظر متفاوتی در یک پیوستار ویژگیها هستند) را نیز دربرگیرند.

مثال:

خشکی/ تری

بلندی/ پستی

برابری/ نابرابری

باسوادی/ بیسوادی

DRYNESS/ WETNESS

HEIGHT/ DEPTH

EQUALITY/ INEQUALITY

LITERACY/ ILLITERACY

اگر یک کاوش احتمالی که در خصوص مثلاً «سوادآموزی» انجام میگیرد، همیشه مستلزم بررسی اسنادی باشد که هم دربارة «سواد» و هم دربارة متضاد آن (یعنی «بیسوادی») بحث میکنند، با این اصطلاحات باید به صورت شبهمترادف رفتار کرد. از طرف دیگر چنانچه بتوان تمایز مفیدی بین دو اصطلاح متضاد قائل شد، باید از هر دو به عنوان اصطلاحات نمایهای استفاده کرد و بین آنها ارجاع برقرار نمود؛ در غیر این صورت مانعیت از بین میرود.

هدف برخی اصطلاحنامههای کاوش (آن اصطلاحنامههایی که فقط برای پشتیبانی کاوش مورد استفاده قرار میگیرند ـ نگاه کنید به «الف1ـ3») افزایش جامعیت از طریق ذکر کردن حداکثر اصطلاحات جایگزین میباشد. در این موارد، انتخاب یک اصطلاح مرجح از میان گروهی از اصطلاحاتی که نشانگر یک مفهوم هستند لزومی ندارد. برخی بستههای نرمافزاری که اکنون برای این هدف وارد بازار میشوند مجهز به واژهنامههای الکترونیکی هستند، ولی بستههای دیگر چیزی را ارائه میکنند که به حلقههای مترادف خودکار¹⁰⁵ موسوم است. در مورد اخیر، کاوشگر میتواند هر اصطلاحی از حلقه را وارد نرمافزار کند و بدینسان به طور خودکار، تمام اعضای دیگر حلقه را فرا بخواند. اگر اعضای حلقه به نمایش درآیند، آنگاه کاوشگر در صورت نارضایتی از وجود شبهمترادفها در حلقه، میتواند عمل خود را نادیده بگیرد [و به کاوش دیگری بپردازد].

ج1-1-3 الف. جایگُماری عمودی¹⁰⁶

در این فن که به آن جایگماری عام¹⁰⁷ نیز گفته میشود، به شیوهای با اصطلاحات اخص رفتار میشود که گویی این اصطلاحات، معادل اصطلاحات عامتر از خود هستند، تا این که گونهای از آنها باشند. تأثیر این کار کاهش حجم واژگان، و در عین حال حفظ دستیابی ـ از طریق اصطلاحات خاص ـ به اصطلاحات عامتری است که برای بازنمایی آنها مورد استفاده قرار میگیرند.

مثال:

ویژگیهای ترمودینامیکی

     بج.     انتالپی

               انتروپی

               انرژی آزاد

               گرمای برکشندگی

انتالپی

    بک.    ویژگیهای ترمودینامیکی

انتروپی

    بک.     ویژگیهای ترمودینامیکی

طبقة اجتماعی

    بج.     نخبگان

              طبقة متوسط

              طبقة فرادست

              طبقة کارگر

نخبگان

    بک.   طبقة اجتماعی

طبقة متوسط

    بک.    طبقة اجتماعی

THERMODYNAMIC PROPERTIES

    US      Enthalpy

               Entropy

               Free energy

               Heat of adsorption

               etc.

Enthalpy

    USE THERMODYNAMIC PROPERTIES

Entropy

    USE  THERMODYNAMIC PROPERTIES

etc.

SOCIAL CLASS

    UF     Elite

              Middle class

              Upper class

              Working class

Elite

    USE    SOCIAL CLASS

Middle calss

    USE    SOCIAL CLASS

etc.

این ابزار را میتوان در حوزههای موضوعی جانبی اصطلاحنامه، یا در اصطلاحنامههایی که طیف گستردهای از موضوعات را در سطح نسبتاً پایینی از اخصّیت تحت پوشش قرار میدهند، یا در اصطلاحنامة بزرگی که در آن تعداد اصطلاحات مرجح با جایگماری اصطلاحات زبان طبیعی، به نزدیکترین اصطلاح (اصطلاحات) عامتر مرجح در نمایش نظاممند، تقلیل داد میشود اعمال کرد.

اصطلاحاتی را که به این نحو به عنوان اصطلاحات معادل با آنها رفتار میشود میتوان بعداً به جایگاه اصطلاحات نمایهای مرجح ارتقا داد، البته در صورتی که فراوانی وقوع این اصطلاحات در نمایهسازی و کاوش، چنین کاری را توجیه کند.

ج1-1-4. شکلهای تجزیهشده و تجزیه نشدة اصطلاحات مرکب

باید از یک اصطلاح مرکب به عناصر مورد استفاده در آن اصطلاح مرکب، ارجاعهای متقابلی برقرار کرد (نیز نگاه کنید به «ت3ـ1ـ2»، «ث2ـ4ـ2 الف» و «ح2ـ1»).

مثال:

(بهداشت شیر/ شیر و بهداشت

(خانوادههای زندانیان/ ...)

MILK HYGIENE/ MILK and HYGIENS

PRISONER’S FAMILIES/ PRISONERS and FAMILIES

ج1-2. رابطة سلسله مراتبی

این رابطه «سطوح فراپایگی¹⁰⁸ و فروپایگی¹⁰⁹ را نشان میدهد. اصطلاح فراپایه¹¹⁰ نشانگر یک رده یا کل است، و اصطلاحات فروپایه¹¹¹ به اعضا یا بخشهایی از آن اشاره دارند». این ارتباط در مکانیابی مفاهیم اعم و اخص در یک توالی منطقاً گسترش یابنده، مورد استفاده قرار میگیرد و یک ویژگی بنیادین اصطلاحنامه است که آن را از فهرست سیاهههایی از اصطلاحات که فاقد ساختار هستند، متمایز میکند و عاملی مهم در بهبودی جامعیت و همچنین در عملکرد مانعیت است. کارکرد دیگر این نوع رابطه، روشن ساختن دامنة یک اصطلاح است.

این رابطه دو جانبه است و با استفاده از قواعد زیر در یک اصطلاحنامه اعمال میشود:

اع. (اصطلاح اعم)

به صورت پیشوندی برای اصطلاح فراپایه نوشته میشود.

اخ. (اصطلاح اخص)

به صورت پیشوندی برای اصطلاح فروپایه نوشته میشود.

BT (broader term)

NT (narrower term)

مثال

شرکتهای خصوصی

   اع.      شرکتها

شرکتها

  اخ.      شر کتهای خصوصی

PRIVATE ENTERPRISES

   BT     Enterprises

ENTERPRISES

   NT     Private enterprises

رابطة سلسله مراتبی رابطة عام و خاص، رابطة سلسله مراتبی کل ـ جزء، رابطة مصداقی و رابطة چند سلسله مراتبی را شامل میشود. اصطلاحات فقط در صورتی به طور سلسله مراتبی به یکدیگر مربوط میشوند که هر دو از اعضای یک طبقة بنیادی باشند، یعنی اینکه هر دو نشانگر موجودیتها، کنشها، عاملها یا ویژگیها، و ... باشند (نگاه کنید به «ت2» و «ج 2»).

در مثال زیر “Curators” و “Museum techniques” به ترتیب «عامل» و «کنش» هستند و به یک طبقة بنیادی واحد، مثل «موجودیتی» همچون اصطلاح فراپایة “Museums” تعلق ندارند و بنابراین NT (اصطلاح اخصهای آن) نیستند. این اصطلاحات در واقع اصطلاحات همایند¹¹² هستند که در بخش «ج1ـ3» دربارة آن بحث خواهد شد.

مثال:

طبقههای بنیادی

موجودیت

نوع موجودیت

نوع موجودیت

عامل

کنش

نوع موجودیت

نوع موجودیت

موزهها

    موزههای باستانشناسی

    موزههای قومشناسی

    موزهداران

    فنون موزهداری

    موزههای علمی

    موزههای تئاتری

MUSEUMS

Archaeological museums

Ethnographic museums

Curators

Museum techniques

Scientific museums

Theatrical museums

باید توجه داشت که در یک نمایش نظاممند چهریزهای (نگاه کنید به «ج2»، «ح4ـ3»)، تمام اصطلاحات دارای تورفتگی که در زیر یک اصطلاح میآیند به صورت سلسله مراتبی با اصطلاح مندرج در سطح بالا، در رابطه نخواهند بود. این اصطلاحات ممکن است به صورت همایندی با یکدیگر مرتبط باشند، و در این صورت باید برهمین اساس با آنها رفتار شود (نگاه کنید به «ج1ـ3»). «بین»¹¹³این رابطه را در «ساختارهای درختی»¹¹⁴ «سرعنوانهای موضوعی پزشکی»¹¹⁵ بررسی کرده و دریافته است که نسبت قابل توجهی از این رابطهها سلسله مراتبی نیست، بلکه همایندی است [24].

در جایی که ایجاد سطوح بسیاری در سلسله مراتب امکانپذیر است، میتوان با توجه به علائق کاربران اصطلاحنامه، تصمیم گرفت که برخی سطوح را حذف کرد یا افزود. «دکستر کلارک» این مطلب را با نشان دادن دو سلسله مراتب کاملاً متفاوت برای “Cattle” در «اصطلاحنامة اِمتری»¹¹⁶ و «اصطلاحنامة کاب»¹¹⁷ تشریح میکند [69].

نمایش سلسله مراتبها در بخشهای «ح»، و نیز «ج2» و «د7ـ2ـ1» بررسی شده است. نمایشهای الفبایی معمولاً فقط یک سطح از سلسله مراتب را در زیر اصطلاح فراپایه نشان‌میدهند، اما امکان نمایش چند سطحی نیز وجود دارد (نگاه کنید به «ح2ـ2»). در نمایشهای الفبایی، در آمیختن اصطلاحات فروپایه (که مشخصة آنها، اصول متفاوت تقسیمبندی است) در یک توالی، کاری معمول است؛ اما در نمایشهای نظاممند امکان دستیابی به زیرگروههای مفید از اصطلاحات متجانس در یک سطح واحد از سلسله مراتب، وجود دارد. چهریزهنماها¹¹⁸ (که در «استانداردها»، «برچسب گره»¹¹⁹ نامیده میشوند) مقدم بر زیرگروهها میآیند. چهریزهنماها در نمایشهای سلسلهمراتبی، در بخشهای «ج2ـ3ـ1»، «ح4ـ3»*، «د7ـ2ـ1» و «د7ـ3» با تفصیل بیشتری تشریح میشوند.

مثال:

(رنگها)

((برمبنای ترکیب) اخ. رنگ سیمان)

(رنگهای روغنی)

(رنگهای آبی ... آستری)

(رنگ سیمان ... رنگ رویه)

(رنگ زیرین)

(برمبنای استفاده... رنگهای آبی)

(آستری)

(رنگ زیرین)

(رنگ رویه)

نمایش الفبایی

PAINTS

NT Cement paints

Oil paints

Primers

Top coats

Undercoats

Water paints

نمایش نظاممند

PAINTS

(By composition)← چهریزهنما

Oil paints

Water paints

Cement paints

(By use) ←چهریزهنما

Primers

Undercoats

Top coats

ج1-2-1. رابطة عام و خاص

«استاندارد» این رابطه را رابطهای تعریف میکنند که «پیوند بین یک رده یا طبقه، و اعضا یا گونههای آن را مشخص میکند». این رابطه دارای ویژگی توارث ریاضی¹²⁰ است که به موجب آن، آنچه در خصوص ردهای خاص صدق کند، در خصوص ردههای زیرمجموعة آن نیز صدق میکند. به این رابطه، رابطة شمول¹²¹ نیز گفته میشود. مدتها است که این نوع رابطه در طبقهبندیهای زیستشناختی به کار گرفته میشود ـ همانند اولین مثال زیر؛ ولی این رابطه بین مفاهیم موجود در هر حوزة موضوعی دیگر نیز کاربرد دارد.

مثال:

مهرهداران

اخ.  دوزیستان

      بالداران

     پستانداران

     ماهیان

     خزندگان

عاملهای معدی ـ رودهای

اخ.   قابضها

      عاملهای ضدزخم

      اسیدهای صفرا

      ملینها

      هضمکنندهها

موتورهای احتراق داخلی

اخ.  موتورهای احتراق فشار

     موتورهای دوگانه سوز

     موتورهای گازی

     موتورهای بنزینی

     موتورهای احتراق جرقهای

خانوادههای تک والد

اخ.  خانوادههای بیپدر

     خانوادههای بیمادر

VERTEBRATA

NT     Amphibia

          Aves

         Mammalia

         Pisces

         Reptilia

GASTROINTESTINAL AGENTS

  NT  Antidiarrhoeals

         Antiulcer agents

         Bile acids

         Cathartics

         Digestants

INTERNAL COMBUSTION ENGINES

  NT  Compression ignition engines

          Dual- fuel engines

          Gas engines

          Petrol engines

          Spark ignition engines

ONE- PARENT FAMILIES

  NT   Fatherless families

          Motherless families

رابطة عام و خاص در انواع کنشها، ویژگیها و عاملها و همچنین در انواع اشیا (موجودیتها) کاربرد دارد.

مثال:

عملیات حرارتی

اخ.  تابکاری

     کربنگیری

     سختگردانی

     بازپخت

تفکر

اخ.  تعمق

     فکر پراکنده

     گریزاندیشی

     استدلال

ارزش

اخ.  ارزش فرهنگی

     ارزش اقتصادی

     ارزش اخلاقی

    ارزش اجتماعی

معلمان

اخ.  آموزگار بزرگسالان

     آموزگار مدرسه

     آموزگار آموزشهای استثنایی

     دانشجو معلم

HEAT TREATMENT

 NT   Annealing

         Decarburization

         Hardening

         Tempering

THINKING

  NT  Contemplation

          Divergent thinking

          Lateral thinking

          Reasoning

VALUE

  NT  Cultural value

          Economic value

          Moral value

          Social value

TEACHRES

 NT   Adult educators

         School teachers

         Special education teachers

         Student teachers

رابطه در صورتی درست است که هم جنس و همگونه ـ همان طور که در بخش «ج1ـ2» توضیح داده شد ـ از طبقة بنیادی واحدی باشند. در «استانداردها»، آزمون دیگری نیز پیشنهاد شده است. همانطور که در نمودار زیر نشان داده شده، این آزمون «همه و برخی»¹²² برای ارزیابی اعتبار است.

این نمودار حاکی از آن است که برخی از اعضای ردة «جوندگان»، «سنجاب» هستند، حال آن که تمام «سنجابها» به لحاظ تعریف، صرفنظر از زمینه، «جونده» میباشند.

در عین حال چنانچه «سنجابها» فروپایة ردهای همچون «آفتها» باشند، نمودار نشان میدهد که این نوع رابطه، همواره رابطة عام و خاص حقیقی نیست؛ چرا که برخی از «آفتها»، «سنجاب» هستند، اما فقط برخی از «سنجابها»، «آفت» میباشند.

بهتر است جایگاه «سنجابها» به طبقة «جوندگان» تخصیص یابد تا به طبقة ناپایدار «آفتها»، مگر در اصطلاحنامهای که در موضوع «کنترل آفات» میباشد.

نظر «استانداردها» آن است که رابطة عام و خاص را میتوان با اختصارات NTG (اخع. = اصطلاح اخص عام)¹²³ و BTG (اعع. = اصطلاح اعم عام)¹²⁴ یا معادل آنها به زبانهای دیگر، مشخص کرد.

مثال:

نقاله

   اخع.   تسمه نقاله

تسمه نقاله

  اعع.    نقاله

CONVEYORS

  NTG   Belt conveyors

BELT CONVEYORS

  BTG  Conveyors

این کد خاص برای تمیز دادن رابطة عام و خاص از رابطة جزء و کل سلسله مراتبی (که در دنباله تشریح شده) غیرضروری به نظر میرسد و تنها رابطة اخیر است که به اندازة کافی، تمایز ایجاد میکند.

ج1-2-2. رابطة جزء و کل سلسله مراتبی

رابطة جزء و کل، شاید به استثنای کاربرد آن در اصطلاحنامههایی با حوزة موضوعی محدود، نوعی رابطة همایندی محسوب میگردد. اما مواردی نیز وجود دارد که در آن «نام جزء، به معنای نام کل در هر شرایطی است». در آن صورت، اصطلاحات را میتوان یک سلسله مراتب جزء ـ کل به شمار آورد. چهار مورد زیر از موارد پذیرفته شده در «استانداردها» هستند:

الف. اندامها و اعضای بدن

مثال:

گوش

   گوش خارجی

   گوش داخلی

       مجاری نیمدایرهای

      دستگاه دهلیزی

   گوش میانی

ب. مکان جغرافیایی

مثال:

ENGLAND

   EAST ANGLIA

      ESSEX

         COLCHESTER DISTRICT

پ. رشته یا حوزة مطالعاتی

مثال:

زمینشناسی

   زمینشناسی اقتصادی

   زمینشناسی مهندسی

   زمینشناسی فیزیکی

      سنگشناسی

ت. ساختار اجتماعی سلسله مراتبی

مثال:

سازمان کلیسای متدیست

   حوزة متدیست

       دایرة متدیست

METHODIST CHURCH ORGANIZATION

   METHODIST DISTRICT

       METHODIST CIRCUIT

گزینة مورد نظر در «استانداردها»، استفاده از اختصار زیر (یا از معادلهای آنها به زبانهای دیگر) برای نشان دادن رابطة جزء و کل است.

اعج.   اصطلاح اعم (جزء به کل)

اخج.   اصطلاح اخص (جزء به کل)

BTP   Broader term (partitive)

NTP   Narrower term (partitive)

مثال:

COLCHESTER DISTRICT

    BTP   Essex

ESSEX

   NTP   Colchester district

ج1-2-3. رابطة مصداقی¹²⁵

این رابطه، رابطة بین «طبقهای عمومی از اشیا و پدیدهها است، که با اسمی عام بیان شده و هر یک از افراد، مصداقی از آن طبقه است و سپس این مصداق، ردهای را تشکیل میدهد که با یک اسم خاص نشان داده میشود». این اسامی خاص، شناسه هستند، یعنی ردهای از اصطلاحات که غالباً از بخش اصلی اصطلاحنامه کنار گذاشته میشود و در پروندهای جداگانه نگهداری میگردد. اما وقتی که شناسه، بخشی از اصطلاحنامه را شکل میدهد، رابطة بین شناسه و اصطلاح عامتر آن، رابطة مصداقی است.

مثال:

دریاها

اخ.   دریای بالتیک

      دریای خزر

      دریای مدیترانه

که در مثال بالا «دریای بالتیک»، «دریای خزر» و ... «نوع» نیستند، بلکه از مصادیق «دریاها» هستند.

در «استاندارد انسی» پیشنهاد شده که رابطة مصداقی، با استفاده از اختصارات زیر نشان داده شود:

اعم.  اصطلاح اعم (مصداقی)

اخم.  اصطلاح اخص (مصداقی)

مثال:

(کلیسای جامع فرانسه)

BTI   Broader term (instance)

NTI Narrower term (instance)

FRENCH CATHEDRALS

   NTI       Chartres Cathedral

   NTI       Rheims Cathedral

   NTI       Rouen Cathedral

CHARTRES

   BTI       French cathedrals

ج1-2-4. رابطههای چند سلسله مراتبی

آمدن اصطلاحات در زیر بیش از یک طبقه، در حالی که همة موارد نیز به یک اندازه صحیح باشند، امری نامعمول نیست. این نوع رابطة بین اصطلاح و دو یا چند اصطلاح فراپایة آن، رابطة چند سلسله مراتبی نامیده میشود. این پدیده هم در اصطلاحات سلسله مراتبی جزء و کل و هم در اصطلاحات عام و خاص، کاربرد دارد.

مثال:

الف. عام و خاص

پرستاران

   اخ. مدیران پرستار

ب. جزء و کل

شرق افریقا

   اخ.   زامبیا

پ. جزء و کل / عام و خاص

   گوش

        اخ.  عصب صوتی

مدیران پرستار

   اع.  مدیران بهداشت

        پرستاران

زامبیا

   اع.  شرق افریقا

        جنوب افریقا

عصب صوتی

   اع.  گوش

        اعصاب

مدیران بهداشت

   اخ. مدیران پرستار

جنوب افریقا

   اخ.  زامبیا

اعصاب

   اخ.  عصب صوتی

(گوش= عام و خاص، اعصاب= جزء و کل)

اگر برخی از رابطههای عام و خاص مربوط به اصطلاح، رابطههای عام و خاص «حقیقی» نباشند (نگاه کنید به «ج1ـ2ـ1»)، باز هم میتوان این رابطهها را چند سلسله مراتبی تلقی کرد و با آنها همانند مثالهای فوق رفتار نمود.

ج1-3. رابطة همایندی

تعریف سومین رابطة اساسی، به آسانی تعریف دو رابطة قبلی نیست. به زبان ساده، رابطة همایندی بین اصطلاحاتی یافت میشود که به لحاظ مفهومی (ولی نه به لحاظ سلسله مراتبی) رابطة نزدیکی با یکدیگر دارند و اعضای یک مجموعة معادل [و مترادف] نیز نیستند. به عبارت دیگر، اصطلاحات با یکدیگر پیوند دارند، اما نه به صورتی که در دو بخش بالا تشریح شد.

«استانداردها» اصطلاحات دارای رابطة همایند (که به آنها اصطلاحات مرتبط نیز گفته میشود) را در صورتی میپذیرند که «این اصطلاحات به لحاظ ذهنی به اندازهای با یکدیگر همایند باشند که پیوند بین آنها، الزاماً بایستی در اصطلاحنامه مشخص گردد، چرا که با این کار، اصطلاحات جایگزین را که ممکن است برای نمایهسازی و بازیابی مورد استفاده قرار گیرند میتوان آشکار نمود». این رابطه دو جانبه است و با “RT” (ام.= اصطلاح مرتبط) مشخص میشود.

مثال:

آموزش

   ام.  وسایل کمک آموزشی

وسایل کمک آموزشی

   ام.  آموزش

همیشه این خطر وجود دارد که گردآورندگان، اصطلاحنامه را با رابطههای بیارزشی انباشته کنند که بدون بهبودی قابل توجه جامعیت، به کارکرد مانعیت صدمه میزند. برای فائق آمدن بر این گرایش، «استانداردها» توصیه میکنند که «هرگاه یکی از اصطلاحات به عنوان اصطلاح نمایهای به کار گرفته شود، اصطلاح دیگر باید، به موجب چارچوبهای ارجاعی که تمام کاربران نمایه از آنها استفاده میکنند، قطعاً به صورت ضمنی بیان شود». طبق «استانداردها» در جایی که اصطلاحات رابطة نزدیکی با یکدیگر دارند، «غالباً یکی از اصطلاحات، در هر تعریف یا توضیحی که از اصطلاح دیگر داده میشود، بخشی ضروری به حساب میآید». مثلاً اصطلاح «آموزش» برای تعریف اصطلاح «وسایل کمک آموزشی» لازم است، اما عکس آن مصداق ندارد. «استاندارد» تا آنجا پیش نمیرود که بگوید در صورت شکست این «آزمون تعریف»، رابطهها از درجة اعتبار ساقط میشوند. رابطههای ذهنی بیشتر در حوزههای تخصصی مربوط به نوع خاصی از کاربران رخ میدهند. مثلاً پیوند بین اصطلاحات «طلاق» و «معاضدت حقوقی» ممکن است در صورتی در اصطلاحنامهای در حوزة «اطلاعات اجتماعی» ظاهر شود که تحقیقات در مورد اصطلاحات موجود در درخواستهای به عمل آمده از آژانسهای «اطلاعرسانی اجتماعی» نیز هم وقوعی بالایی را بین اصطلاحات فوق نشان دهند. وجود چنین رابطهای در اصطلاحنامهای با کاربران متفاوت، ممکن است توجیهی نداشته باشد.

«ملهولت»¹²⁶ به نقاط ضعف پیوندهای بین اصطلاحی که دارای رابطة همایندی در بسیاری از اصطلاحنامهها هستند پرداخته است [145]. قواعد کافی دربارة تعریف و ساخت اصطلاحات مرتبط وجود ندارد و این امر موجب عدم انسجام و «کاربرد شخصی و شیوههای ناقص در میان نظامهای اطلاعاتی میشود». برقراری روابط بامعنا بین اصطلاحات مرتبط در جایی که واژگان، یک سیاهة الفبایی از اصطلاحاتی است که ساختار توجهی ندارند، میسر نیست.

اصطلاحنامهای با ساختار سلسله مراتبی کنترلشده در ابعاد چهریزهای کاملاً مشخصشده (نظیر «اصطلاحنامة هنر و معماری[14]- نگاه کنید به «ج2ـ3ـ2» و «ح4ـ3ـ2»)، مبنایی کاملاً باثبات و قابل درک برای کاربرد پیوندهای دارای رابطة همایندی ارائه میکند. مثلاً در جایی که طبقههای اصطلاحات از قبل بخوبی تعریف شدهاند، میتوان اصطلاحات مرتبط را به عامترین اصطلاح موجود در یک طبقه منسوب کرد، نه به هر یک یا چند اصطلاح درون آن طبقه.

در تدوین اصطلاحنامههای چهریزهای (که ساختار آنها نه با چهریزههای عام، بلکه با حوزة موضوعی شکل گرفته است) شناسایی اصطلاحات دارای رابطة همایندی در طول فرایند اولیة تحلیل حوزة موضوعی (نگاه کنید به «ج1ـ3ـ4»، «ج2ـ3ـ1» و «د7ـ2ـ1»)، و نه انجام این کار در مرحلهای از مراحل بعد، امری معمول است. «ویلیامسون» سهولت بازشناسی اصطلاحات اصطلاحنامهای دارای رابطة همایندی را از روی «آراستمان»¹²⁷ فرانماهای چهریزهای «ردهبندی جهانی بلیس»¹²⁸ شرح داده است [220].

یک شیوة نسبتاً متفاوت برای یافتن اصطلاحات دارای رابطة همایندی، از طریق روشهای خودکار آماری است که در بخش «ج4» تشریح شده.

دو نوع رابطة همایندی وجود دارند: رابطههایی که به یک طبقة واحد، و رابطههایی که به طبقات متفاوت تعلق دارند.

ج1-3-1. اصطلاحات متعلق به یک طبقة واحد

به عنوان یک قاعدة عمومی، مرتبط کردن اصطلاحاتی که به یک رده یا جنس واحد تعلق دارند (یعنی اصطلاحات هموالد)¹²⁹ ضرورتی ندارد. با دقت کردن در نمایش نظاممند [اصطلاحات] ـ در صورتی که چنین نمایشی وجود داشته باشد ـ یا از طریق بررسی و مراجعه به اصطلاح اعم مربوطه در نمایش الفبایی (که تمام اصطلاحات هموالد را در یک سطح واحد و همراه با اصطلاحات مورد جستجو، فهرست میکند) میتوان این رابطه را دید.

مثال:

اصطلاح مورد جستجو: Radial bearings

RADIAL BEARINGS     JCK

با بررسی و مراجعه به JCK یا BT (که برابر است با BEARINGS)، اصطلاحات هموالد مرتبط را پیدا کنید.

نمایش نظاممند

      JC        Bearings

      JCC      Plain bearings

      JCC.D  Sliding bearings

      JCF      Rolling bearings

      JCF.B  Ball bearings

→ JCK      Radial bearings

نمایش الفبایی

BEARINGS  JC

     NT     plain bearings

               Radial bearings←

               Roller bearings

پیشنهاد «استانداردها» آن است که وقتی اصطلاحات هموالد دارای همپوشانی معنایی هستند و گاهی اوقات با مسامحه و تقریباً به صورت جایگزین یکدیگر مورد استفاده قرار میگیرند، باید برای قاعدة فوق استثناهایی قائل شد، حتی اگر بتوان برای هر یک از اصطلاحات، تعریف دقیقی ارائه کرد و در نتیجه این اصطلاحات، مجموعهای از واژههای معادل را تشکیل ندهند. «استانداردها» برای مثال، «قایق» و «کشتی» را بیان میکنند که هر دو، گونههایی از جنس «وسیلة نقلیة دریایی» هستند.

جفتهای هموالد نیز، در صورتی که دارای نوعی پیوند بسیار قوی بین یکدیگر باشند، ممکن است به یکدیگر مرتبط شوند، که این پدیده بین دیگر اعضای یک گونه نوع اتفاق نمیافتد. این رابطه ممکن است رابطهای اشتقاقی¹³⁰ یا فامیلی¹³¹ باشد (یعنی یکی از مفاهیم، از دیگری مشتق شده). این حالات نیز نیازمند روابط مرتبط هستند. به عنوان مثال میتوان به رابطة بین «اسب»، «الاغ» و «قاطر» اشاره کرد که همگی اصطلاحات اخص «اسبسانان» هستند. اما «قاطر» و «الاغ» فقط به یک پیوند «ام.» نیاز دارند، چرا که هر دو در داشتن یک رابطة اشتقاقی، با هم همانند هستند.

ج1-3-2 اصطلاحات متعلق به طبقههای متفاوت

در گذشته تلاشهای زیادی صرف ردهبندی رابطههای همایند در طبقههای گوناگون شده است.

در سال 1965 «پرو»¹³² سیاهة ردهبندی شدهای از 120 رابطه را منتشر کرد که شامل رابطههای پیشنهادی از سوی تعدادی از فلاسفه و متخصصان ردهبندی، از «ارسطو» گرفته تا «رانگاناتان»¹³³، «دو گرولیه»¹³⁴، «فارادان»¹³⁵ و «میلز»¹³⁶ میشد [155]. اما این طبقهبندی مفصل، در «استانداردها» الزامی شمرده نشده و در عمل خیلی به ندرت مورد استفاده قرار گرفته است. «اسونونیوس» معتقد است که فقدان طبقهبندی دقیقتر، تا حدی ناشی از این حقیقت است که «غالباً دو اصطلاح به اشکال گوناگونی که بیان آن دشوار است، ارتباط سودمندی با یکدیگر دارند» [197]. اعتقاد «میلستد» آن است که طبقههای پیچیدهتری که از اصطلاحات دارای رابطة همایندی تشکیل شدهاند، برای نمایهسازانی که این رابطهها را در متون اعمال میکنند و برای کاوشگرانی که در پی رابطة دقیق هستند، مشکل ایجاد میکنند [140].

اما تحقیق در خصوص رابطهها اخیراً افزایش یافته؛ بویژه در رابطه با «نظام زبان پزشکی واحد»¹³⁷ که در آن 49 رابطة غیرسلسله مراتبی در «شبکه معنایی» آن مشخص شده است (نگاه کنید به «ر3ـ2ـ2ب»). در حوزة زیستپزشکی نیز «بین» از پژوهشی گزارش داده که هدف آن تعیین این امر بوده که کدام رابطههای غیرسلسلهمراتبی را میتوان در واژگان کنترلشدة پزشکی تعیین ویژگی کرد، سازمان داد و ساختار آنها را مشخص ساخت [23]. این تحقیق به بررسی این امر پرداخت که آیا منطق عملیاتی ثابتی در الگوی رابطهها وجود دارد و آیا گزینش رابطهها را میتوان ـ مثلاً ـ با استفاده از تحلیل ساختواژی  اصطلاحگان پزشکی، ماشینی کرد. «اشمیتس اسر»¹³⁸، در رویکرد جدیدی به ایجاد اصطلاحنامههای چندزبانه، مشخص کردن 13 طبقة رابطهای را پیشنهاد میکند که ده مورد از آنها، طبقات فرعی جدید از رابطة همایندی هستند [173]. «گرین»¹³⁹ نیز به شکل عمومیتری در پژوهش در خصوص ایجاد فهرستی از رابطهها، یا یک اصطلاحنامة رابطهای درگیر است تا از این طریق، همانطور که یک اصطلاحنامة متعارف به کنترل مفاهم میپردازد، کنترل اصطلاحشناختی بر روی رابطهها نیز فراهم گردد [90].

«استانداردها» مثالهایی از برخی از رایجترین انواع اصطلاحات مرتبط ارائه میکنند ـ اگرچه تلاشی برای گنجاندن این رابطهها در ردیف رابطههای اجباری صورت نمیگیرد. این رابطهها در کنار رابطههای دیگری که در عمل با آنها مواجه میشویم، در سطور زیر آمدهاند.

الف. رابطة همایند جزء و کل

جدای از چهار مورد رابطة جزء و کل سلسلهمراتبی که در بخش «ج1ـ2ـ2» ذکر شده، با توجه به این که رابطة جزء و کلی، پیوندی بین اصطلاحات در طبقههای بنیادی متفاوت میباشد، این رابطه همایندی است. تشخیص این رابطه نسبتاً آسان است، خصوصاً هنگامی که اشیای عینی در آن دخیل باشند.

مثال:

رآکتور هستهای

     ام.  مجرای فشار

اتاق عمل

     ام.   تجهیزات جراحی

ساختمان

     ام.   دربها

«استانداردها» این اجازه را میدهند که در یک اصطلاحنامة بسیار تخصصی، در صورتی که «نام کل به صورت تلویحی همراه با نام جزء بیان میگردد»، با رابطة جزء و کل به صورت سلسلهمراتبی رفتار شود. مثلاً در اصطلاحنامهای در حوزه «مهندسی توربین»، اصطلاح «پروانه» را نسبت به «توربین» میتوان به عنوان «اخ.» نشان داد، نه به عنوان «ام.»، زیرا در این حوزة محدود، کاربردهای دیگر برای اصطلاح «پروانه» رخ نمیدهد. اما وقتی رابطة جزء و کل منحصر به یک جفت اصطلاح نباشد، یعنی جزء بتواند به چندین کل تعلق داشته باشد (مثلاً در مورد «سیستم ترمز» که ممکن است جزئی از «وسیلة نقلیة موتوری»، «دوچرخه» یا «قطار» باشد)، رابطة همایند باید ترجیح داده شود. عموماً در صورتی که رابطة جزء و کل سلسلهمراتبی برای چهار طبقة داده شده در بخش «ج1ـ2ـ2» حفظ شود، احتمال ناپایداری کمتری در تعیین رابطههای جزء و کل وجود خواهد داشت.

ب. یک رشته یا حوزة مطالعاتی و اشیا و پدیدههای مورد مطالعه

مثال:

لرزهشناسی

     ام.   زمین لرزه

غدهشناسی

     ام.   نئوپلاسم

مهندسی مکانیک

     ام.   نیروی محرک

قوم نگاری

     ام.   جوامع اولیه

پ. یک عملیات یا فرایند و عامل یا ابزار [آن]

مثال:

اندازهگیری سرعت

     ام.   سرعتسنج

تراشکاری

     ام.   دستگاه تراش

مسابقه وسایل موتوری

     ام.  اتومبیلهای مسابقه

آرایش مو

     ام.  سشوار

ت. شغل یا فرد شاغل در آن شغل

مثال:

حسابداری

     ام.   حسابدار

مددکاری اجتماعی

     ام.   مددکار اجتماعی

آجرچینی

     ام.   آجرچین

ورزش

     ام.   ورزشکاران حرفهای

ث. عمل یا محصول عمل

مثال:

پژوهش علمی

     ام.   ابداعات علمی

راهسازی

     ام.   راهها

خشونت

     ام.   قربانیان خشونت

انتشارات

     ام.   پارتیتور موسیقی

ج. عمل و مفعول مطلق آن

مثال:

رانندگی

     ام.  وسایل نقلیة جادهای

تحلیل دادهها

     ام.  دادهها

آموزش

     ام.  دانشجویان

هنردرمانی

     ام.  بیمارانروانی

چ. مفاهیم مرتبط با ویژگیهای آنها

مثال:

سطوح

     ام.  ویژگیهای سطح

آلیاژهای فولاد

    ام.   ضدخوردگی

زنان

     ام.  زنانگی

ح. مفاهیم مرتبط با منشأ آنها

مثال:

آب

     ام.  چاههای آب

اطلاعات

     ام.  منابع اطلاعاتی

خ. مفاهیم پیوسته با وابستگی علت و معلولی

مثال:

اصطکاک

     ام.  سایش

آسیب

     ام.  حوادث

د. شیء یا عمل، و عامل ضد آن

مثال:

آفتها

     ام.  سموم دفع آفات

فرسایش

     ام.  موانع فرسایش

جرم

     ام.  ابزار جلوگیری از جرم

ذ. مادة خام و محصول آن

مثال:

مخلوط

     ام.  بتن

پوست

     ام.  چرم

ر. عمل و ویژگی مرتبط با آن

مثال:

اندازهگیری دقت

    ام.  دقت

ارتباطات

     ام.  مهارتهای ارتباطی

ز. مفهوم و متضاد آن (متضادی که به صورت شبهمترادف، با آن رفتار نمیشود)

مثال:

افراد مجرد

    ام.  افراد متأهل

مدارا

     ام.  تعصب

اگرچه آگاه بودن از انواع اصطلاحات مرتبط فوقالذکر، و همچنین انواع دیگری که اینجا ذکر نشدهاند سودمند است، گردآورندگان باید مشخص کنند که رابطه، در دستة عام اصطلاح مرتبط میگنجد. این امر ممکن است با انجام آزمونهای تعیین اعتبار که در بخش «ج1ـ2» ارائه شد صورت گیرد (اگر این آزمونها نشان دهند که اصطلاحات به صورت سلسلهمراتبی مرتبط نیستند، پس اصطلاحات مرتبط هستند.) به طور کلی قضاوت دربارة رابطة صحیح بین اصطلاحات در فناوری و علوم محض، آسانتر از علوم اجتماعی و انسانی است. طبقهبندی کلی حاضر از اصطلاحات مرتبط، و کاربرد نسبتاً نامنسجم آنها، احتمالاً تا زمانی مورد پذیرش باقی خواهد ماند که اصطلاحنامهها عمدتاً برای راهنمایی کاربران انسانی در گزینش اصطلاحات مورد استفاده قرار میگیرند. اما استفادة خودکار روزافزون از اصطلاحنامهها، «تقاضا برای اصطلاحنامههایی را موجب میشود که دارای رابطههایی هستند که به طبقههای فرعی تقسیم شدهاند و با انسجام بیشتری اعمال میگردند [69].

وقتی بین یک جفت اصطلاح هر دو رابطة «اع.» و «ام.» رخ میدهد، گردآورندگان باید به دنبال یک اشتباه معمول در اصطلاحنامههایی که به روش دستی تهیه شده، باشند. اشتباه وقتی رخ میدهد که گردآورنده در هنگام کار بر روی اصطلاح دوم، تصمیمی متفاوت از زمانی میگیرد که به کار بر روی اصطلاح اول پرداخته است. این امر معمولاً ناشی از مدخل دوجانبه و باربطی است که یا ایجاد نشده یا در جای نادرستی آورده شده است.

ج1-3-3. اصطلاحات مرتبط در نمایش الفبایی

در نمایش الفبایی، اصطلاحات مرتبط، به پیروی از قاعدة «ام.»، معمولاً در یک توالی الفبایی تنظیم میشوند. «استاندارد انسی» آرایش دیگری را پیشنهاد میکند که از طریق تقسیم اصطلاحات مرتبط «به طبقههایی که بخشی از نمایش منطقی را تشکیل نمیدهند، مفاهیم کاملاً مربوط به یکدیگر را در یک آرایة الفبایی در زیر یک توصیفگر مشخص، در کنار هم میآورد». این اصطلاحات مرتبط باید با یک چهریزهنما، یا برچسب گره مشخص شوند. در مثال زیر (تجهیزات) به عنوان چهریزهنما عمل میکند.

مثال:

آتشنشانی

    ام.

        (تجهیزات)

        تجهیزات ایمنی

        لولههای آتشنشانی

        نردبان

برای دیگر بخشهای مربوط به چهریزهنماها در نمایش اصطلاحنامهای، بخشهای «ج1ـ3»، «ج1ـ3ـ4»، «ج2»*، «ح4ـ3»، «د7ـ2ـ1» و «د7ـ3» را ببینید.

ج1-3-4. اصطلاحات مرتبط در نمایش نظاممند

نمایشهای نظاممند که برای ارائة نمایی کلی از رشته یا حوزة موضوعی سازماندهی شدهاند («ج2ـ3ـ1») و بر طبق چهریزههای اساسی سازمان نیافتهاند («ج2ـ3ـ2»)، یقیناً اصطلاحاتی از طبقههای بنیادی متفاوت («ج2ـ1») را در بر خواهند گرفت که دارای رابطة عام و خاص نیستند، در نتیجه اصطلاحاتی که دارای رابطة همایندی و سلسلهمراتبی هستند، آمیخته درهم در قالب یک برنامة واحد ظاهر میشوند. این رابطهها به دو شکل در فرانماها نشان داده میشوند: یا به صورت تورفته در زیر اصطلاحات مرتبط فراپایه، گویی که این رابطهها، «نوع»ها یا اعضای یک سلسلهمراتب هستند؛ یا به صورت سیاهه شده به عنوان ارجاع متقابل در زیر

اصطلاح دارای ارتباط دوجانبه.

الف. تورفتگی در زیر اصطلاح مرتبط فراپایه

مثال:

(ام.)

(ام.)

(ام.)

(ام.)

(ام.)

آتش

(خطرات)

خطرات آتش

     محیطهای اشتغالپذیر

(ابزارهای ایمنی)

مصونیت از آتش

(ابزارهای آتشنشانی)

آتشنشانی

(تجهیزات)

تجهیزات آتشنشانی

     لولههای آتشنشانی

LF

LFD

LFD.F

LFH

LFP

LFP.C

LFP.CC

در مثال بالا تمام اصطلاحات دارای یک سطح تورفتگی در زیر اصطلاح «آتش» دارای رابطة همایندی با آن هستند نه رابطة سلسلهمراتبی؛ بدینسان این اصطلاحات کد (ام.) میگیرند تا رابطة صحیح بین اصطلاحات، در نمایش الفبایی نشان داده شود. یعنی:

آتش

     (ام.)   خطرات آتش

     (ام.)   مصونیت از آتش

     (ام.)   آتشنشانی

علامت ام. را میتوان از نمایش چاپی حذف کرد، یا آن را با علامت «-» یا علامت دیگری جایگزین نمود.

مهم این است که فروپایگی فرانمایی با فروپایگی سلسلهمراتبی در نمایش نظاممند، اشتباه نشود.

ب. ارجاعهای متقابل بین اصطلاحات مرتبط در ردهها و سلسلهمراتبهای متفاوت

در مثال زیر، اصطلاح «بیمة آتشسوزی» که به صورت تورفته به عنوان یک «ام.» در زیر

«آتش» نشان داده شده، دارای جایگاه اصلی خاص خود در یک حوزه موضوعی متفاوت، یعنی در زیر «بیمه» است. بین اصطلاحات مرتبط در دو حوزة متفاوت، ارجاعهای دوجانبه برقرار میشود و قبل از هر ارجاع متقابل، اختصار «ام» (و گاهی «ام.*») میآید. (نمایشهای نظاممند با تفصیل بیشتری در بخشهای «ج2ـ3»، «د7ـ2ـ1» و «د7ـ3» بیان میشوند.)

مثال:

(ام.)

. . .

آتش

ام.  بیمة آتشسوزی   TVH

(خطرات)

خطرات آتش

بیمه

. . .

تجهیزات آتشنشانی

   ام.   آتش   LF

LF

LFD

TV

TVH

ج2. ردهبندی و تحلیل چهریزهای

در هنگام تدوین اصطلاحنامه، ردهبندی یک ابزار حیاتی برای ساختار و رابطهها است. در صورت تعیین رابطههای بین اصطلاحات در یک سیاهة الفبایی بدون تمسک به ردهبندی، کارآیی اصطلاحنامه احتمالاً کاهش مییابد. «استلا دکستر کلارک» به دو اصطلاحنامة بزرگ در حوزة کشاورزی با ترتیب الفبایی اشاره میکند که به خاطر فقدان یک ساختار اساسی، پس از انتشار مداوماً نیازمند تجدیدنظر بودند [67]. ایجاد یک ساختار ردهای مشترک بین این دو اصطلاحنامه، روشی بود که برای بهبودی و انطباق آنها با یکدیگر (نگاه کنید به «ر3ـ2ـ1»)، و برای تسهیل در ترجمه و تولید ویرایشهای چندزبانه یافت شد [66].

رایجترین شکل ردهبندی نظاممند در تدوین اصطلاحنامه، ردهبندی چهریزهای است. این ردهبندی نوعی ردهبندی تجزیهای ـ ترکیبی است. از آن لحاظ ترکیبی است که امکان استفاده از ترکیبات اصطلاحی را به منظور بازنمایی موضوعات تفصیلی که در فرانماها به صورت خاصی ذکر نشدهاند، فراهم میآورد؛ و به این خاطر تجزیهای است که ساختار این ردهبندی به صورتی است که نشانة ردهها بازنمایی کنندة مفاهیم سادهای هستند که در طول یک فرایند بسیار دقیق که به تحلیل چهریزهای مشهور است، در طبقههای کاملاً مشخص، سازمان یافتهاند.

ج2-1. اصطلاحنامهها و کاربرد تحلیل چهریزهای

ردهبندی چهریزهای به لحاظ ساختار شبیه به یک اصطلاحنامه است و شباهتی با نظامهای ردهبندی شمارشی ندارد که به عبارات و اصطلاحات پیچیدهای میپردازند که امکان بسیار محدودی برای ترکیب با یکدیگر دارند. همانندی بین طرحهای ردهبندی چهریزهای و اصطلاحنامهها به معنای آن است که ردهبندی چهریزهای از چندین جنبه در تدوین اصطلاحنامه مفید است. در وهلة اول، این همانندی ابزاری برای تحلیل حوزههای موضوعی و برای تعیین رابطههای بین مفاهیم موجود در این حوزهها فراهم میآورد (نیز نگاه کنید به «د7»). ثانیاً از ردهبندی چهریزهای به دست آمده میتوان به عنوان نمایش نظاممند، در اصطلاحنامه چاپی یا درونخطی استفاده کرد (نگاه کنید به «ح4ـ3»). ثالثاً چهریزهها را میتوان برای تعریف بهتر معانی و نقشهای اصطلاحات، به اصطلاحات واژگانهای موجود اضافه کرد. اصطلاحنامههایی وجود دارند که از تحلیل چهریزهای به عنوان یک فن تدوین استفاده میکنند، و اصطلاحنامههایی هم هستند که دارای نمایشهای چهریزهای میباشند. آراستمان برخی از این نمایشها در بخش «ح4ـ3» بررسی میشود.

ج2-1-1. «ردهبندی بلیس» و دیگر طرحهای جهانی، به عنوان منابع اصطلاحنامه

طرحهای ردهبندی چهریزهای در حوزههای خاص موضوعی، یک منبع مفید واژگانی و ساختاری هستند. بعلاوه، ویراست دومی از «ردهبندی بلیس»¹⁴⁰ وجود دارد که منشأ اصطلاحشناسی تفصیلی است و از طریق فنون چهریزهای، در قالب حوزههای موضوعی، تحلیل شده و سازمان یافته است.

اولین ویراست «ردهبندی بلیس» بین سالهای 1940 و 1953 انتشار یافت. این اثر نتیجة عمری مطالعه از سوی گردآورندة آن «اچ. ای. بلیس»¹⁴¹ بود و به خاطر طراحی دقیق ردههای اصلی، مکانهای جایگزین، نشانههای ردهبندی کوتاه و برخی ویژگیهای نحوی آن، درخور توجه بود [204]. ویراست دوم که توسط «جک میلز»¹⁴² و «واندا بروتون»¹⁴³ ویرایش شد و از سوی «انجمن ردهبندی بلیس»¹⁴⁴ مورد حمایت قرار گرفت، مراحل توسعه [و تکامل] را طی میکند [137]. پوستة اولیة نظام دچار حداقل تغییر شده و در هر رده، فرانماها بنابر اصول چهریزهای طراحی شدهاند. «جک میلز» در جلد مقدمه و در جاهای دیگر به تشریح ایدة زیربنایی پرداخته است. هدف از این طرح، تولید ویراست دوم «ردهبندی بلیس» در بخشهای مجزا برای هر یک از ردههای اصلی است، که هر یک مقدمه، فراهنماها و نمایة خاص خود را دارند. تا سال 1999 جلدهای مربوط به 12 ردة اصلی منتشر شده و جلدهای مربوط به چندین ردة دیگر نیز در آستانة تکمیل شدن بودند.

«انجمن ردهبندی بلیس» این شکل استفاده از طرح به صورت منبعی از اصطلاحات و ساختار برای طرحهای خاص ردهبندی یا اصطلاحنامهها را تشویق میکند؛ مشروط بر آن که در هر اثر منتشرهای که حاصل میشود، تقدیر و تشکر لازم به عمل آید. برای اهداف اصطلاحنامهای، جزئیات موجود در فرانما باید ویرایش شوند تا در کنترل شکل واژه و در تشخیص و تعیین رابطههای سلسلهمراتبی، چند ـ سلسلهمراتبی و همایندی موجود، مانعیت بیشتری اعمال گردد. برای کسب اطلاعات بیشتر به مقالههای «ایچیسن» دربارة استفاده از «بلیس» به عنوان یک منبع اصطلاحنامهای مراجعه کنید [2؛1]. از ویراست دوم «ردهبندی بلیس» نیز به عنوان یک چارچوب چهریزهای برای آزمودن ساختار مجدد فرانماهای ردهبندی دهدهی جهانی¹⁴⁵ در قالب یک نظام ردهبندی کاملاً چهریزهای یا اصطلاحنامة همراه، استفاده شده است [124؛ 220].

«ردهبندی دهدهی دیویی» نیز به درجة بالاتری از فرایند چهریزهای کردن روی آورده است [136]. مثلاً در بیست و یکمین ویراست این ردهبندی، مفهوم مرکب «آناتومی اعصاب قلب گوزن» را میتوان با استفاده از حداقل سه چهریزهنمای خالی از ابهام در نشانة ردهبندی، ایجاد کرد. ضمناً «سرعنوانهای موضوعی کتابخانة کنگره»، هم به لحاظ قواعد مورد استفاده و هم رهنمودهای ساختاری، در حال نزدیکتر شدن به «استاندارد انسی» برای اصطلاحنامهها است.

ج2-2. چهریزههای بنیادی

ویژگی شاخص در یک ردهبندی چهریزهای، تقسیم اصطلاحات به طبقهها، یا چهریزهها است و این کار با استفاده از فقط یک مشخصه (یا اصل) تقسیمبندی در هر زمان، به منظور تولید گروههای متجانس مانعهالجمع انجام میگیرد. ویژگی دیگر، پذیرش تعداد محدودی از طبقهها یا چهریزههای بنیادی میباشد که ممکن است با هر مفهومی بازنمایی شوند و زیربنای تمام حوزههای موضوعی قرار گیرند. مثلاً مفهوم «نقاشیها» ممکن است به عنوان عضوی از چهریزة بنیادی «موجودیتها» ردهبندی شود، و در عین حال «نقاشی» ممکن است عضوی از چهریزة بنیادی «کنش»، و «رنگ» به عنوان تجلی چهریزة بنیادی «مواد» محسوب گردد.

در ابتدا «جی کایزر»¹⁴⁶ به نامگذاری چهریزههای بنیادی پرداخت، اما این «اس. آر. رانگاناتان» مبدع ردهبندی تجزیهای ـ ترکیبی بود که به توسعه و شناساندن تحلیل چهریزهای پرداخت و آن را در «ردهبندی کُلُن» خود به کار بست [163]. او پنج طبقة بنیادی ـ شخصیت، ماده، انرژی، فضا، و زمان¹⁴⁷ـ را مشخص کرد. «فضا»، «زمان» و «ماده» بینیاز از توضیحاند. «انرژی» طبقهای است که نمایانگر کنشها، فرایندها، و مسئلهها است. تعریف «شخصیت» دشوار است، اما نمایانگر چهریزة کلیدی است که اشیاء انواع اشیاء یا کنشها و انواع کنشها ـ بسته به سوگیری حوزة موضوعی ـ را شامل میشود. چهریزههای بنیادی، در طی سالها تحقیق و کاربرد در حوزههای موضوعی و رشتههای متفاوت، از جمله شامل موارد ذکر شده در زیر میشوند. مثالهایی از اصطلاحاتی که در این طبقهها جای میگیرند نیز داده شده.

موجودیتها/ چیزها/ اشیا

   (برمبنای مشخصهها)

موجودیتهای انتزاعی

      مثل: ایدهها، رشتهها

موجودیتهای طبیعیالوقوع

     مثل: تابش، ابرها، رودخانهها

موجودیتهای زنده، جانداران

      مثل: باکتریها، ویروسها، پستانداران

مصنوعات (دستساخت)

      مثل: کالاهای تولیدی، اشیای هنری

خصیصهها: ویژگیها/ صفات، حالات/ شرایط

      مثل: حرارت، رنگ، پایایی، اندازه

مواد/ مایه، مواد متشکله

      مثل: کانیها، چوب، چرم، پلاستیک، پارچه، دارو

قطعات/ اجزا

      مثل: تایر، سکان، قسمتهای بدنه، سقف، کف

موجودیتهای کلی/ موجودیتهای پیچیده

      مثل: وسایط نقلیة موتوری، کشتیها، ساختمانها، مدارس

(برمبنای کارکرد)

عاملها (انجام دهندههای عمل ـ بیجان و جاندار)

      افراد، کارکنان، سازمانها

         مثل: هنرمندان، دریانوردان، پزشکان، انجمنهای حرفهای

تجهیزات/ وسایل

      مثل: ماشین ابزار/ رایانه، ماسک اکسیژن، ماشین ظرفشویی

مفعول مطلق (دریافتکنندههای عمل ـ بیجان و جاندار)

      مثل: قربانیان، دریافتکنندگان منافع، آب آلوده

محصول نهایی

      مثل: محصولات غذایی، پسماندها، نتایج تحقیق

اعمال/ فعالیتها

فرایندها/ کارکردها (فرایندهای داخلی، اعمال بینیاز از مفعول)

      مثل: توسعه، بیماریها، فکر کردن، قدمزدن

عملیات (بیرونی، اعمال نیازمند به مفعول)

      مثل: ماشینکاری، درس دادن، التیام بخشیدن، مدیریت کردن

فضا/ جا/ مکان/ محیط

زمان

و علاوه بر این، «نوع»ها یا «گونه»ها؛ «نظام»ها و «قسمت»ها؛ «کاربرد»ها و «مقصود»های مترتب بر طبقات فوق.

چهریزههای بنیادی، علاوه بر این که در طی تدوین اصطلاحنامه یا طرح ردهبندی برای سازماندهی اصطلاحات مورد استفاده قرار میگیرند، به منظور تعریف بهتر اصطلاحات، به واژهنامههای کنترلشده نیز افزوده شدهاند. مثلاً از چهریزههای بنیادی به عنوان «نوع»ها یا طبقههای مفهومی در «شبکة معنایی»¹⁴⁸ «نظام زبان واحد پزشکی»¹⁴⁹ (نگاه کنید به «ر3ـ2ـ2») استفاده میشود. طبقهها، برای کمک به ابهامزدایی از اصطلاحات و عمل به عنوان نقشنما¹⁵⁰ در طی کاوش، در مفاهیم «ابر اصطلاحنامه»¹⁵¹ اعمال میگردند. نمودار «3» نشان میدهد که اصطلاحات رأس طبقات، «موجودیت» و «رخداد» هستند. «موجودیت» به «موجودیت مفهومی» و «شیء فیزیکی» تقسیم میشود که اولی شامل «ایده» یا «مفهوم»، «زبان» و ...، و دومی شامل «جاندار» (حیوان، گیاه، و ...)، «ماده»، «شیء تولید شده» و «ساختار کالبدی» میشود. «رخداد» به «فعالیت» و «پدیده یا فرایند» تقسیم میگردد که اولی «رفتار»، «فعالیت روزانه یا تفننی»، «فعالیت شغلی» و «فعالیت ماشینی»، و دومی «فرایند یا پدیدة مربوط به پیدایش و تکامل انسان»، «صدمه یا مسمومیت» و «فرایند یا پدیدة طبیعی» (شامل «کارکرد زیستشناختی») را در برمیگیرد.

چهریزههای بنیادی، به منظور تعیین ترتیب اصطلاحات در نظام نمایهسازی پیشهمارا، به عنوان «عملگر نقش»¹⁵² در نظام «پرهسی» نیز مورد استفاده قرار میگیرند [18]. و باز دیگر کاربرد چهریزههای بنیادی، استفاده از آنها به عنوان نقشنما در آن دسته از پایگاههای اطلاعاتی است که دستخوش ریزش کاذب هستند. مثلاً تفاوت بین نقش اصطلاح «گوجهفرنگی» به عنوان یک گیاه زنده و به عنوان یک محصول بازاری را میتوان در مرحله نمایهسازی با اضافه کردن نقش نمای چهریزههای بنیادی (یعنی «جاندار» یا «محصول نهایی») به اصطلاح، مشخص کرد (برای بحث بیشتر در خصوص نقشها و پیوندها به بخشهای «چ3» و «چ4» نگاه کنید).

ج2-3. ساختاردهی از طریق تحلیل چهریزهای

ج2-3-1. اصطلاحنامههای ساختاردهی شده بر مبنای حوزههای موضوعی و رشتهها

در هنگام ساختاردهی به حوزهای از دانش که تحت پوشش یک اصطلاحنامه قرار میگیرد، معمول است که قبل از کاربرد تحلیل چهریزهای، ابتدا اصطلاحات را به حوزههای موضوعی یا رشتههای مختلف گروهبندی میکنند. در هر حوزة موضوعی، مفاهیم ابتدا به چهریزههای اصلی،

نمودار 3. چهزیره‌های بنیادی در شبکۀ معنایی «یواِم‌اِل‌اِس»

نمودار 4. رده‌بندی چهریزه‌ای

که بازنمایانندة جنبهای از چهریزههای بنیادی هستند، تقسیم میشوند. مثلاً در حوزة «صنعت پوشاک» چهریزههای اصلی عبارتاند از «محصولنهایی»، «قطعات»، «ویژگیها»، «عملیات»، و «عاملها» (انسان و ماشین). چهریزههای اصلی باز هم تحلیل میشوند و اصطلاحات مناسب، به هر یک اختصاص مییابد. آنگاه این اصطلاحات به صورت چهریزههای فرعی (که به آنها آرایه¹⁵³ نیز گفته میشود) و سلسلهمراتبهای آنها، مرتب میشوند.

فرانمای «صنعت پوشاک» در نمودار «4» نشان میدهد که چهریزه «محصول نهایی» یعنی «پوشاک» به صورت زیر تقسیمبندی میشود: بر مبنای «نوع»، طبق «فرایند مورد استفاده»: «بافتنی»؛ بر مبنای «ویژگی»: «پوشاک سبک»؛ بر مبنای «هدف»: «لباس رو»، «لباس شب»؛ بر مبنای «کاربرد»؛ «پوشاک نوزاد»، «پوشاک زنانه». چهریزة «قطعات» شامل «یقه»، «آستین»، «مغزی» و ...، و چهریزه «مواد» شامل «پارچة منسوج»، «چرم» و مواد دیگر میشود. چهریزة «عملیات» فرایندهای تولیدی نظیر «ساخت الگو»، «برش»، «دوخت» و مهارتهای ویژهای نظیر «پرو کردن» را دربرمیگیرد. چهریزة «عاملها» با «تجهیزات فنی پوشاک» و عاملهای انسانی، یعنی «شاغلین» صنعت پوشاک نشان داده میشود.

چهریزههای فرعی بر مبنای گروه دوم مفاهیمی که بازنمایندة چهریزههای بنیادی هستند تقسیم میشوند، و این مفاهیم بر مبنای گروه سوم مفاهیم، و به همین ترتیب. مثلاً «پوشاک زنانه» بر مبنای «نوع» و بر طبق «هدف» به تقسیم میشود («لباس بارداری»)، ولی دور بعدی تقسیمبندی، یک «ویژگی» (یعنی «سایز لباس زنانه») را مشخص میکند. این عملیات، یعنی «قضاوت در خصوص تعیین رابطة صحیحی که هر اصطلاح با ردة عام دارد و انتساب آن رابطه به اصطلاح»، آن چیزی است که تحلیل چهریزهای در پی آن است. با شناسایی هر چهریزه و چهریزة فرعی، قبل از آنها یک چهریزهنما (که به آن برچسب راهنما¹⁵⁴ نیز گفته میشود) میآید که چهریزه را بر مبنای خصوصیات تقسیمبندی آن، توصیف میکند. چهریزهنماها در نمودار «4» در داخل پرانتز به صورت ایتالیک نشان داده شدهاند.

ج2-3-2. اصطلاحنامههای دارای چهریزههای بنیادی به عنوان تقسیمبندی اصلی

اگرچه حوزة دانشی که تحت پوشش یک اصطلاحنامه قرار میگیرد معمولاً در ابتدا بر مبنای

حوزههای موضوعی یا رشتهها تقسیم میشود، اما گزینة دیگر آن است که در ابتدا این حوزة دانش را بر مبنای چهریزههای بنیادی تقسیم کنیم. «اصطلاحنامة صنعت ساختمان» نمونة اولیة این شیوه بود [50].  «اصطلاحنامة هنر و معماری» نمونة جدیدتر از این شیوه است [14]. در این اصطلاحنامه سلسلهمراتبها در هفت چهریزة بنیادی دستهبندی شدهاند. این چهریزهها، چهریزههای فرعی، و سلسلهمراتبها در زیر نشان شدهاند.

چهریزة مفاهیم همبسته

     مفاهیم همبسته

چهریزة خصیصههای فیزیکی

     خصیصهها و ویژگیها، شرایط و اثرات

     عناصر طرح، رنگ

چهریزة سبکها و دورهها

     سبکها و دورهها

چهریزة عاملها

     افراد، سازمانها

چهریزة فعالیتها

     رشتهها، کارکردها، رخدادها.

     فعالیتهای فیزیکی، فرایندها و فنون

چهریزة مواد

     مواد

چهریزة اشیا

     سامانهها و گروهبندیهای اشیا

     ژانرهای اشیا، اجزا

محیط ساختهشده

     مناطق مسکونی و چشماندازها

     مجموعهها و نواحی ساختهشده، تکساختها.

     فضاهای باز و عناصر قرارگاهی

اثاثیه و تجهیزات

     اثاثیه، تزیینات، ابزارها و تجهیزات

     سلاحها و مهمات، ابزارهای اندازهگیری.

     محفظهها، ابزارهایصوتی، مصنوعاتتفریحی.

وسایل نقلیه

ارتباط دیداری و شفاهی

     آثار دیداری، رسانههای تبادل، شکلهای اطلاعات

سلسلهمراتبها بر طبق خصوصیات تقسیمبندی، باز هم تقسیم میشوند. با اصطلاحات راهنما (یعنی چهریزهنماها یا برچسبهای گره) مشخص میگردند (نگاه کنید به «ح4ـ3ـ2» و نمودار «22 الف»).

اصطلاحات سلسلهمراتبهای موجود در هر چهریزه، همگی از چهریزة بنیادی واحدی هستند. این امر متضمن آن است که همة رابطههای بیناصطلاحی، رابطة عام و خاص یا سلسلهمراتبی جزء و کل (اع./اخ.) هستند، نه رابطة همایندی. رابطههای همایندی (ام.) بین اصطلاحات سلسلهمراتبهای گوناگون، پس از آن که سلسلهمراتبها تکمیل شدند اضافه میگردند و فقط در نمایش الفبایی همراه [با اصطلاحنامه] نشان داده میشوند.

ج2-3-3. ترتیب چهریزهها در نمایش چهریزهای

ترتیب آرایش، یا تنظیم چهریزهها در یک حوزة موضوعی، ترجیحاً به ترتیب افزایش اخصّیت، پیچیدگی، و عینیت است. به عبارت دیگر، فرانماها ترتیبی تکاملی را نشان میدهند، یا «وسیله را قبل از هدف» قرار میدهند. در یک اصطلاحنامة چهریزهای که فقط برای استفادة پسهمارا تدوین شده، ترتیب چهریزهها تعیینکننده نیست، اما در کاربردهای نظام پیشهماراسته که در آن، ترتیب آرایش بر ترتیب استناد¹⁵⁵ اثر میگذارد، ترتیب چهریزهها دارای اهمیت بالایی است. ترتیب استناد ترتیبی است که در آن، مفاهیم در فرانمای چهریزهای در یک نشانه ردة مرکب یا در زنجیرهای از اصطلاحات، در یک نمایة پیشهماراسته ذکر میشوند. در فرانمای «صنعت پوشاک» در نمودار «4»، ترتیب استناد برعکس ترتیب آرایش است.

ترتیب آرایش

عاملین

عملیات

مواد

قطعات

محصولات نهایی

ترتیب استناد

محصولات نهایی

قطعات

مواد

عملیات

عاملین

یک موضوع مرکب مثل «کارگران پوشاک شاغل در ساخت الگو برای پوشاک زنان» با ذکر نشانة ردهها (یا اصطلاحات معادل آنها) به ترتیب زیر ذکر میشوند.

محصول نهایی

MVM

پوشاک زنان

عملیات

MGH

ساخت الگو

عامل

MCP

کارگران پوشاک

در نشانه ردة مرکب، یا زنجیرهای از اصطلاحات، فقط اصطلاح یا نشانه ردة مرجح یا آن که اول ذکر شده، در موضوع اول قابل دسترس است. برای اطمینان از این که هر مفهوم به موضوع اول میآید، لازم است که سه زنجیره ایجاد گردد که در هر یک، یک نشانة رده یا اصطلاح متفاوت، در رأس است.

اگرچه ترتیب اصطلاحات در ردهبندی چهریزهای که به صورت پسهمارا در یک اصطلاحنامه مورد استفاده قرار میگیرد نسبت به ردهبندی که به صورت پیشهمارا از آن استفاده میشود اهمیت کمتری دارد، تشخیص و درک یک الگو ثابت، حداقل در حوزههای موضوعی مشابه، باز هم برای گردآورنده و کاربر مفید است. ترتیب «عام به خاص» بیشتر از هر ترتیب دیگری احتمال دارد که پذیرش عام بیابد. یک شیوة تنظیم ممکن برای چهریزههای یک رشته یا حوزة موضوعی، و شیوة تنظیمی که در آن، تأثیر ویراست دوم «ردهبندی بلیس» را بتوان تشخیص داد، به صورت زیر است:

تقسیمات فرعی رایج

     شکل سند

     وجوه زمانی، تاریخی

     تقسیمات فرعی فضا، مکان

     تحقیق، آموزش، برقراری رابطه، و اطلاعرسانی دربارة موضوع، وجوه اجرایی و حقوقی

تأثیر ناشی از/ روابط با حوزههای دیگر

اصول و نظریه

عاملها

     افراد و سازمانها

     امکانات و تجهیزات

کنشها

     فرایندها

     عملیاتها

ویژگیها

مواد

قطعات

کل موجودیتها

نظامهای موجودیتها

لزومی ندارد که به طور انعطافناپذیر از این نظم تبعیت کرد، و میتوان متناسب با موقعیتهای ویژه، تغییراتی را در آن اعمال نمود. مثلاً شاید لازم باشد با «مدیریت اجرایی» در «مراقبت بهداشتی» بهمثابه یک چهریزة عملیاتی اصلی رفتار کرد و آن را از مکان خود در زیر تقسیمات فرعی رایج، خارج نمود. در هر حال، داشتن یک ترتیب زیربنایی مورد توافق بهعنوان نقطة ارجاع، برای گردآورنده سودمند است.

هر جا که مفید باشد، میتوان از همان الگویی که در چهریزههای اصلی استفاده میشد، به عنوان ترتیب مفاهیم تبعیت کرد. مثلاً در نمودار «4»، چهریزههای فرعی زیر «پوشاک»، مطابق با «نوع» و با همان ترتیب استاندارد مشابه با چهریزههای اصلی، قبل از تقسیمبندی «برمبنای ویژگی» و «برمبنای ماده»، «برمبنای فرایند مورد استفاده» تنظیم میشوند.

ترتیب نسبتاً متفاوتی از چهریزهها در «نظامدهندة دالبرگ»¹⁵⁶ یافت میشود [62]. این ترتیب، فرمولی برای سازماندهی حوزههای موضوعی است که «دالبرگ» پس از تحلیل محتوای صدها حوزه، آن را ایجاد کرد. ترتیب توصیهشدة چهریزهها به صورت زیر است:

1. نظریهها، اصول

2. اشیا، موجودیتها (انواع و قطعات)

3. فعالیتها (حالات، فرایندها و عملیاتها)

4. 5، 6. خصیصههای ویژة موارد 2 و3

7. مفاهیم اثرگذار، یا مفاهیم متعلق به حوزههای بیرونی

8. کاربرد شیوههای مندرج در مورد 3 برای دیگر حوزهها

9. توزیع دانش در موارد 1 تا 8 از طریق آموزش و اطلاعرسانی

فرانماهای چهریزهای که ترتیبی ثابت از «عام قبل از خاص» (همانند نمودار 4) را نشان

میدهند، امکان تحدید تمام اصطلاحات بعدی را به وسیلة اصطلاحاتی که قبلاً در فرانماها آمدهاند، فراهم میکنند. اگرچه این کار به صورتی ثابت انجام شود، اصطلاحات مشخصا همراه با مفاهیمی آورده میشوند که این اصطلاحات به تحدید آنها میپردازد. مثلاً «دستگاه دوخت» پایین آورده میشود تا زیر «دوخت» در MGL.E قرار گیرد، اما در جای جلوتری از فرانما، زیر «تجهیزات فناوری پوشاک» در MEH واقع نمیشود. و «چرخکار» پایین آورده میشود تا زیر «دستگاههای دوخت» در MGL. ECP قرار گیرد نه اینکه در جای جلوتری از فرانما، در «کارگران پوشاک» در MCP.D واقع گردد. وقتی ترتیب فوق به عنوان نمایش نظاممند یک اصطلاحنامه مورد استفاده قرار گیرد، باید از مکان جلوتر اصطلاح در فرانما، ارجاعی به مکان ویژة بعدی آن داد (نگاه کنید به «ح4ـ3ـ3») یا این که اصطلاح را در هر دو جا وارد کرد (نگاه کنید به «ح4ـ3ـ4»).

مثال:

MCP		کارگران پوشاک

			*اخ.    چرخکاران   MGL.ECP

ME		تجهیزات فناوری پوشاک

			*اخ.    دستگاههای دوخت   MGL.E

MG		فرایندهای تولید پوشاک

		. . .

MGL		دوخت

			(تجهیزات)

MGL.E		دستگاههای دوخت

         	  			*اع.    تجهیزات فناوری پوشاک   MT

			               (متصدیان)

MGL.ECP	   		چرخکاران

	                 		    *اع.     کارگران پوشاک   MCP

(توجه: نشانه ردههای MGL.E و MCL.ECP به صورت گذشتهگیر¹⁵⁷، با پایین آوردن E و CP از ME و MCP ساخته میشوند؛ نگاه کنید به «ج3ـ3»).

در نمایش چهریزهای اصطلاحنامه، گذاشتن «دستگاههای دوخت» در زیر «تجهیزات فناوری

پوشاک»، و «چرخکاران» در زیر «کارگران پوشاک»، و نشان دادن رابطة همایندی بین «دستگاههای دوخت» و «دوخت»، و بین «چرخکاران» و «دستگاههای دوخت» با ارجاعهای «ام.» نیز کار صحیحی است (نگاه کنید به «ج1ـ3ـ4»).

مثال:

MCP      کارگران پوشاک

MCP.D       چرخکاران

                       *ام.     دستگاههای دوخت    MEH

ME        تجهیزات فناوری پوشاک

MEH          دستگاههای دوخت

                       *ام.     دوخت       MGL

                       *ام.     چرخکاران   MCP.D

MG        فرایندهای تولید پوشاک

MGL           دوخت

                       *ام.    دستگاههای دوخت    MEH

نحوة استفاده از تحلیل چهریزهای در ساختن یک اصطلاحنامة کوچک، در بخش «د7» مربوط به فنون تدوین، تشریح میشود.

ج2-3-4. ارجاعهای تحلیل چهریزهای

برای مطالعة بیشتر در خصوص ردهبندی چهریزهای به موارد زیر در کتابشناسی مراجعه کنید:

7؛ 17؛ 21؛ 35: فصل 5 و 6؛ 45؛ 57؛ 75؛ 80؛ 81: فصل 6 و 8؛ 82؛ 101: ص 7 تا 33؛ 126؛ 137: جلد مقدماتی؛ 163؛ 168: ص 187 تا 188؛ 190؛ 209؛ 210؛ 211.

ج3. نشانهگذاری

کارکرد اصلی نشانهگذاری (یعنی مجموعهای از نمادها که به نظام ردهبندی اضافه میشود)، بازنمایی مفاهیم و دادن ارزش ردیفبندی به هر یک از مفاهیم، به ترتیبی آشکار است. نمادهایی که به صورت رایج در نشانهگذاری استفاده میشوند اعداد عربی و الفبای رومی (حروف کوچک و بزرگ)¹⁵⁸ هستند که دارای ترتیب ردیفی کاملاً شناخته شدهای میباشند. نمادهای دیگری نظیر خط تیره، و علائم مورب نیز مورد استفاده قرار میگیرند که چون فاقد ارزش آشکار هستند، از یک ترتیب توافقی پیروی میکنند.

ج3-1. نشانهگذاری بیانی

کارکرد دوم نشانهگذاری، بیان سلسلهمراتب ردهها است، که ردههای فروپایه (ردههای فرعی) و ردههای همارا (ردههای معادل) را نشان میدهد. نشانهگذاریی که تلاش میکند سلسلهمراتب را نشان دهد نشانهگذاری بیانی¹⁵⁹ یا سلسلهمراتبی نامیده میشود و نشانهگذاریی که چنین کاری نمیکند نشانهگذاری غیربیانی¹⁶⁰ یا ترتیبی¹⁶¹ است. از نشانهگذاری بیانی در کاوشهای درونخطی برای بازیابی تمام اسنادی استفاده میشود که با کمک نشانهگذاری، ردهبندی شدهاند و در نتیجه این نشانهگذاری از نقطة تمایز یک نشانه ردة کوتاه شده، اخصتر است؛ مثل تمام اسناد مورد اشاره در نمونة نشانهگذاری بیانی (i) که در زیر خواهد آمد و با شمارة + 5/831، «آتشنشانی» و تقسیمات آن ردهبندی شدهاند.

اگرچه امکان یک نشانهگذاری که هر مرحله از سلسلهمراتب را نشان میدهد وجود دارد، ولی عملاً با فرارفتن تعداد ردههای فرعی هر «جنس» از تعداد نویسههای موجود در نشانهگذاری، این اصل در هم میشکند. نویسهها در نشانهگذاری دهدهی متداول ممکن است فقط 10 عدد باشند، اگرچه تعداد آنها در نشانهگذاری الفبایی با حروف بزرگ، 26 است. نشانهگذاریهای بیانی «انعطافناپذیر» نیز هستند؛ یعنی این نشانهگذاریها به خاطر انعطافناپذیری ساختار، به آسانی امکان افزودن مفاهیم جدید را نمیدهند. در مثال زیر ـ نشانهگذاری بیانی (i) ـ نمیتوان مفهوم جدیدی را در همان سطح سلسلهمراتبی بین «آتشسوزی» در 831 و «انفجار» در 832 گنجاند. انعطافپذیری در نشانهگذاریهای دهدهی ده ـ مکانی، آشکارتر از نشانهگذاریهای الفبایی است. اما در جایی که یک نشانه ردة طولانی را بتوان به کار برد، نشانهگذاریهای عددی وجود دارند که بیانی و انعطافپذیر هستند و میتوان از آنها برای کاوشهای درونخطی با شماره ردة «گسترش یافته» استفاده کرد، همانطور که این ویژگی در «مش» (سرعنوانهای موضوعی پزشکی) و اصطلاحنامههای دیگر یافت میشود.

این نشانهگذاریه از بلوکهایی متشکل از اعداد حداکثر سه رقمی استفاده میکنند؛ این اعداد به عنوان عدد صحیح ـ نه عدد اعشاری ـ به کار میروند و با نقطه از یکدیگر جدا میشوند¹⁶². استفاده از این بلوکها در هر سطح سلسلهمراتبی، تا 1000 مکان میرسد. مثال زیر، نشانهگذاری بیانی (i)، نشان میدهد که استفاده از این نوع نشانهگذاری برای بیان «آتش خاموش کن دیاکسیدکربن» میتواند نشانه ردهای به بزرگی 40/260/450/650/500/830 تولید کند که پنج مرحلة سلسلهمراتبی را تحت پوشش قرار میدهد و آن را از اصطلاح عام آن (یعنی «اتفاقات») مجزا میکند.

مثال:

نشانهگذاری بیانی (i)

     اتفاقات

          آتشسوزی

               آتشنشانی

                    تجهیزات آتشنشانی

                         آتش خاموشکن

                              آتش خاموشکن دیاکسیدکربن

      انفجارات

نشانهگذاری بیانی (ii)

     اتفاقات

          آتشسوزی

               آتشنشانی

                    تجهیزات آتشنشانی

                         آتش خاموشکن

                               آتش خاموشکن دیاکسیدکربن

      انفجارات

83

831

5/831

53/831

532/831

5/532/831

832

830

560/830

650/650/830

450/650/500/830

260/450/650/500/830

40/260/450/650/500/830

620/830

یک راه احتمالی برای غلبه بر مشکل نشانهگذاری بیان طولانی، استفاده از نشانهگذاری کوتاه غیربیانی برای نمایش چاپی یا درونخطی، و به کارگیری نشانهگذاری کاملاً بیانی برای کاوش پایگاه اطلاعاتی است. این شیوه در چندین اصطلاحنامه، مثلاً در «اصطلاحنامة یکپارچه کشاورزی» [67] اتخاذ شده است.

ج3-2 نشانهگذاری ترتیبی و نیمه ترتیبی

یک راه جایگزین در برابر نشانهگذاری بیانی، نشانهگذاری ترتیبی یا نیمهترتیبی غیر سلسلهمراتبی است که حصول شماره ردة عموماً کوتاهتری را تضمین میکند؛ چرا که این نشانهگذاری را به طرز آسانتری میتوان به صورت یکنواخت در سراسر طرح توزیع کرد و در هنگام نیاز، امکان گنجاندن مفاهیم جدید صحیح را نیز فراهم میآورد. به عنوان نمونه در مثال زیر برای بازنمایی «محیطهای خطرناک» که بین «آتشسوزی» و «انفجارات» گنجانده شده، میتوان از HNY استفاده کرد.

مثال:

نشانهگذاری ترتیبی

     اتفاقات

          آتشسوزی

               آتشنشانی

                    تجهیزات آتشنشانی

                        آتشخاموشکن

                             آتش خاموشکن دیاکسیدکربن

          محیطهای خطرناک

          انفجارات

HK

HL

HM

HN

HNB

HNE

HNY

HO

وقتی از نشانهگذاری ترتیبی استفاده میشود، تورفتگی متن ردهبندی، تنها نشانگر سطوح سلسلهمراتبی است، مگر آن که خود نشانهگذاری دارای تورفتگی باشد ـ همانطور که در «اصطلاحنامة امور مصرفکنندگان» [15] اینگونه است.

مثال:

تولید

     روشهای تولید

          اتوماسیون

D  100

 . D   105

.. D   107

دیگر امتیاز نشانهگذاری ترتیبی آن است که به مفاهیم مهمی که در سلسلهمراتب، در موقعیت فروپایه هستند میتوان نشانه ردة کوتاهی را اختصاص داد. مثالهای زیر از «فهرست ردهبندی موسیقی بریتانیا» [47] و از ویراست دوم «ردهبندی بلیس» [137] گرفته شدهاند.

مثال:

سازهای کلیدی

     پیانو

     ارگ

مدیریت مالی

     حسابداری

PW

Q

R

TSZ.T

TT

اکثر نشانهگذاریهای ترتیبی، عنصری از سلسلهمراتب را نشان میدهند و در واقع نیمه ترتیبی هستند. این حالت در سطوح پایینتر تقسیمبندی ظاهر میشود. مثلاً «اصطلاحنامة روت» [32] نشانهگذاریی دارد که در هنگام بازنمایی ردههای فرعی اعم، ترتیبی است و برای اصطلاحات اخص، بیانی میباشد. ساختار ردههای اعم با نمایش طیف نشانه ردههایی نشان داده میشود که برای تحت پوشش قرار دادن مرحلة سلسلهمراتبی، مورد استفاده قرار گرفتهاند.

مثال:

مهندسی برق

     تجهیزات برقی

          دستگاههای برقی

               موتورهای برقی

                    موتورهای برق متناوب

                         موتورهای همزمان

KB/KO

KE/KJ

KF

KFT

KFT.C

KFT.CD

این نوع نشانهگذاری ضمن این که ساختار طرح را تا حدی نشان میدهد، نشانه ردهای با طول متوسط نیز ارائه میکند. این ویژگی بیانی بودن، در هنگامی که تعداد ردههای فرعی از تعداد نویسههای موجود فراتر میرود یا بازتاب دقیق مراحل سلسلهمراتبی، مانع از گنجاندن مفهومی جدید در مکان صحیح میگردد، راه را برای شیوة ترتیبی هموار میسازد.

ج3-3. نشانهگذاری گذشتهگیر و ترکیبی

انعطافپذیری، که به نظام امکان رشد و جذب مفاهیم جدید را میدهد، ویژگی حیاتی دیگر در یک نشانه است. همانطورکه مشاهده شده، در صورت استفاده از نشانهگذاری ترتیبی، گنجاندن مفاهیم جدید در آرایهها به آسانی محقق میشود. دیگر شیوة دستیابی به انعطافپذیری، استفاده از ترکیب در نشانهگذاری است که ترکیب نمادهایی را که مفاهیم موجود در یک چهریزه یا آرایه را بازنمایی میکنند با نمادهای دیگر مفاهیم، ممکن میسازد. چنین

نشانهردههای ترکیبی فقط زمانی باید در اصطلاحنامهای به کار گرفته شوند که طبق قواعد (نگاه کنید به «ث2ـ4ـ2»، اصطلاحات معادل تجزیه نمیشوند. برخی از اصطلاحنامهها دارای اصطلاحات مشترکی در فرانماهای کمکی هستند که میتوان از آنها برای ساختن مفاهیم جدید در سراسر طرح استفاده کرد.

مثال:

ترکیب با استفاده از اصطلاحات مشترک

اطلاعات                                            AT

     خدمات اطلاعاتی                          ATM

معماری                                            P

    اطلاعات معماری                            PAT

    خدمات اطلاعات معماری     PAT.M

نام بردن

معماری                                                  P

     اطلاعات معماری                               PB

     خدمات اطلاعات معماری                  PBM

استفاده از ابزار ترکیبی، طرح را تا حدی خود ـ روزآمدگر میکند. از طرف دیگر، نشانه ردة ترکیبی، همانطور که در مثال بالا میبینیم، معمولاً از نشانهردة نام برده طولانیتر است.

در برخی ردهبندیهای چهریزهای برای کوتاه کردن نشانه ردههای ترکیبی، از ابزاری معروف به نشانهگذاری گذشتهگیر¹⁶³ استفاده میشود. هر نشانهای که کمی بعد در یک آرایه یا تقسیم فرعی از حوزهای بیاید، میتواند زیر ـ نشانهای از یک تقسیم فرعی پیشینتر را بگیرد، و به این ترتیب تقسیمبندی فرعی خود را نشان دهد. به این شکل، مفاهیم مرکب «به صورت رو ـ به ـ پس» و در نتیجه به شکل «گذشتهگیر» ایجاد میشوند. فرانماهایی باید طراحی شوند تا مفاهیم عمومیتر در بخش پیشتر فرانما ظاهر شوند تا بعداً امکان احراز مفاهیم خاصتر در توالی، به دست آید. نشانه ردهها به این دلیل کوتاه هستند که چهریزهنما در هنگام اضافه شدن به نشانهگذاری بعدی، از نشانهگذاری پیشین حذف میشود ـ همانطور که در نمودار «4» و همچنین در مثال بخش «ج2ـ3ـ3» تشریح شده است. مثالهای زیر از ویراست دوم «ردهبندی بلیس» [137] گرفته شده که تماماً دارای نشانهگذاری گذشتهگیر است.

مثال:

کودکان

. . .

افراد سالخورده

. . .

افراد معلول

. . .

افراد معلول ذهنی

کودکان معلول ذهنی

افراد سالخوردة معلول ذهنی

QL

QLV

QM

QMP

QMP L

QMP LV

نشانهگذاری گذشتهگیر نباید برای ترکیب کردن اصطلاحات مرکبی مورد استفاده قرار گیرد که بنا بر اهداف اصطلاحنامهای، بهتر است تجزیه شوند.

مثال:

خدمات اجتماعی

. . .

کودکان

. . .

خدمات اجتماعی به کودکان

QD

QL

QLD

QLD اصطلاح مرکب غیرقابل قبولی را تولید میکند و بدینسان قاعدة دوم تجزیه («ث2ـ4ـ2 الف») مبنی بر اینکه «عمل متعدی با مفعول مطلق آن عمل توصیف نمیشود» را نقض میکند.

ج3-4.

بار دیگر تأکید میشود که انتخاب و تخصیص نشانهگذاری باید نسبت به فرایند اصلی تنظیم مفاهیم ردهبندی، فرایندی ثانوی باشد و معمولاً تا تکمیل ردهبندی به تعویق افتد. از طرف دیگر، اگر طراحی نشانهگذاری ضعیف باشد، میتواند ارزش بهترین طرح تدوین شده را نیز کاهش دهد.

ج-4. شیوههای خودکار در تدوین اصطلاحنامه

تدوین خودکار اصطلاحنامه یکی از اجزای حوزة گستردهتر بازیابی خودکار اطلاعات است که نمایهسازی خودکار، چکیدهنویسی خودکار و ردهبندی خودکار اسناد را شامل میشود. در تمام این عملیاتها فنون آماری یا زبانشناسی رایانشی جایگزین فرایندهای فکری انسان میشود. دو

مرور زودهنگام بر کل حوزه وجود دارد [194؛ 188]. «لنکستر» یک فصل از کتاب «کنترل واژگان» خود را به مروری بر تدوین خودکار اصطلاحنامه اختصاص داد [120: فصل 21]؛ و «کراوچ» مرور جدیدتری از این موضوع را ارائه میکند [58].

نمایهسازی خودکار استخراجی¹⁶⁴، یعنی گزینش خودکار لغات و عبارات برای بازنمایی محتوای اسناد، یک ابزار کمکی برای نمایهسازی کارآمد در موقعیتهای عملیاتی است. کاربرد این شیوه در گزینش اصطلاحات منتخب برای اصطلاحنامههایی که به صورت سنتی گردآوری میشوند بعداً («د5ـ2ـ2») بحث خواهد شد.

دیگر ابزار کمکی نمایهسازی که بسیار نویدبخش است نمایهسازی خودکار تخصیصی¹⁶⁵، یا نمایهسازی با کمک ماشین¹⁶⁶ است. با استفاده از این شیوه، کدهای ردهبندی و اصطلاحات نمایهای از یک اصطلاحنامه یا واژگان گردآوری شده توسط انسان، در صورتی به سندی تخصیص مییابد که این کدها و اصطلاحات، فراتر از یک آستانة آماری، با عبارات و کلماتی که به طور خودکار استخراج شدهاند، منطبق باشند [10]. پیشرفتهای این فناوری امکان استفاده از نرمافزار قدرتمند تحلیل متن را به منظور پیشنهاد اصطلاحات برای نمایهسازی فراهم میکند، بدون این که الزاماً بر ایجاد هزینهمند یک قاعدة مبنایی ـ که قبلاً ضروری بود ـ تکیه شود. تعداد قابل ملاحظهای از اسنادی که قبلاً فهرست شدهاند برای آموزش نرمافزار تحلیل متن استفاده میشود؛ این نرمافزار بعداً اصطلاحات نمایهای منتخب را به منظور تولید نمایة خودکار، برای مرور توسط نمایهساز (یا بدون مرور توسط نمایهساز)، به اسناد تخصیص میدهد.

استفاده از فنون خودکار در تدوین اصطلاحنامهها هنوز به طور گسترده در موقعیتهای عملیاتی به اجرا درنمیآید، اگر چه تحقیق با سامانههای آزمایشی ادامه دارد. در تولید خودکار اصطلاحنامهها، رابطههای بین اصطلاحات نمایهای عمدتاً به شیوة آماری شناسایی میشوند، تا به صورت معنایی. به رایانه برنامه داده میشود تا خوشههای اصطلاحات مرتبط را بر مبنای هموقوعی¹⁶⁷ واژگان مشتق شده از یک پیکرة متنی، ایجاد کند.

اصطلاحنامههایی که به صورت خودکار تدوین میشوند دو نوع هستند: آنهایی که به عنوان

اصطلاحنامة «داخلی»¹⁶⁸ یا «جامع»¹⁶⁹، از متن پردازش شده و قبل از کاوش ایجاد میشوند، و برای نمایهسازی هم اسناد و هم پرسشها مورد استفاده قرار میگیرند ـ همانطور که در آثار «سالتن» [172؛ 171؛ 170]، «کراوچ» [58]، و «چن» [40؛ 41؛ 42] تشریح شده است؛ و اصطلاحنامههایی که قبل از کاوش، نیازمند محاسبة همایندی نیستند و گاهی به آنها اصطلاحنامههای «محلی»¹⁷⁰ گفته میشود. در شیوة دوم که توسط «دُس کُکس» [71؛ 72] ابداع شد، منشاء اصطلاحنامه در لغاتی یافت میشود که این لغات، با اسناد بازیابی شده در هنگام پردازش پرسش در پایگاه اطلاعاتی، همایند هستند. اصطلاحات فقط در صورتی برای خوشهبندی اصطلاحنامهای مد نظر قرار میگیرند که در مجموعة بازیابی شده، دارای فراوانی بیشتری از پایگاه اطلاعاتی در کل آن، باشند.

در تولید خودکار اصطلاحنامة «داخلی» یا «جامع»، برای تشکیل ردههای اصطلاحنامه، تحلیل هموقوعی بر روی اصطلاحات یا اسناد موجود در سامانه انجام میگیرد، و در این کار از بررسی وزن اصطلاحات بر مبنای «مدل فضای بُرداری»¹⁷¹ که توسط «سالتن» طراحی شده، و از یک الگوریتم خوشهبندی استفاده میشود.

«مدل فضای بُرداری» فراوانی (یا وزن) اصطلاح در یک سند (یعنی تعداد دفعاتی که اصطلاح در یک سند ظاهر میشود) را تعیین میکند. اصطلاحاتی که با فراوانی بالایی در سند ظاهر میشوند نشان میدهند که اصطلاح به میزان بالایی با سند ربط دارد و باید وزن سنگینتری به آن داده شود. فراوانی معکوس سند¹⁷² تعداد کل اسنادی است که اصطلاح در آنها ظاهر میشود. اصطلاحاتی که در اسناد کمتری از کل پایگاه اطلاعاتی ظاهر شوند (اصطلاحات خاصتر) وزن بالاتری میگیرند. آنگاه، وزن ترکیبی یک اصطلاح با ضرب فراوانی اصطلاح در فراوانی معکوس سند محاسبه میشود. این وزن، اهمیت اصطلاح را در سند، و همچنین در مجموعة اسناد نشان میدهد. تحلیل هموقوعی با استفاده از یک الگوریتم خوشهبندی مناسب برای ایجاد ردههای اصطلاحنامه (که از خوشههای اصطلاحات دارای فراوانی پایین تشکیل شدهاند) صورت میپذیرد.

ردههای به دست آمده، نسبتاً نامتجانس هستند.

هدف از هر دو شکل اصطلاحنامههایی که به صورت خودکار تولید میشوند، بهبودی عملکرد بازیابی از طریق جانشینی خوشة مناسب اصطلاحات به جای یکی از اعضای آن خوشه است. ماهیت نامتجانس خوشهها احتمال تقویت جامعیت ـ و نه مانعیت ـ را بیشتر میکند. نتایج آزمونها تا 15% بهبودی در عملکرد بازیابی را نشان میدهند [58؛ 41].

«اسونونیوس» دربارة ایجاد الگوریتمهایی برای ساختن رابطة بین اصطلاحات مرتبط با استفاده از دادههای هموقوعی، بحث کرده است. شاید این الگوریتم، وقتی فرض بر این است که اصطلاحاتی که مکرراً در متن پدیدار میشوند احتمالاً مرتبط هستند، هموقوعی اصطلاحات در متنی که قرار است مورد کاوش قرار گیرد، باشد. گزینة دیگر آن است که ساختن رابطه بین اصطلاحات مرتبط برمبنای دادههای هموقوعی (که در تحلیل صورت عملیاتهای تراکنشی یافت میشوند) صورت گیرد. این حقیقت که اصطلاحات در گذشته در راهبردهای کاوش در پیوند با یکدیگر قرار گرفتهاند، این احتمال را که این اصطلاحات در کاوشهای آینده نیز در رابطه با یکدیگر قرار گیرند افزایش میدهد. رابطههایی که به این شکل تعیین میشوند متضمن رعایت جدی این قاعدة مندرج در «استانداردها» هستند که «اصطلاحات مرتبط فقط در صورتی باید مشخص شوند که احتمال استفاده از آنها در بازیابی وجود داشته باشد [198؛ 197]. برای دستهبندی خودکار به شکلی که در طبقهبندیهای تنالگانی مورد استفاده قرار میگیرند، بخش «الف 1ـ1ـ1» را ببیند.

بخش چ: ابزارهای کمکی در بازیابی

ابزارهای کمکی بازیابی آن ابزارهای متنوعی هستند که عموماً مستقل از واژگان اصطلاحنامه، وجود دارند. اما باید توجه داشت که برخی از این ابزارها، خصوصاً نقشنماها، اغلب به عنوان بخشی از اصطلاحنامة اصلی توصیف میشوند؛ در واقع تصمیمگیری در اینباره که آیا این ابزارها بخشی از اصطلاحنامه را تشکیل میدهند یا خیر دشوار است، و نظرها در این خصوص متفاوت میباشند. با این حال این ابزارها را باید از ابزارهایی نظیر اخصّیت و به کارگیری اصطلاحات مرکب (که بیتردید بخش لاینفکی از واژگان هستند) متمایز کرد.

چ1. پسهمارایی و پیشهمارایی

همارایی اصطلاحات در نمایهسازی و کاوش، ابزاری قدرتمند در بازیابی است. مانعیت، از طریق افزایش تعداد اصطلاحات ترکیبشده در کاوش بهبود مییابد، و جامعیت با کاهش تعداد اصطلاحات. با ترکیب اصطلاح «الف» و «ب»، ویژگی اخصّیت و مانعیت بالاتری به دست میآید، تا زمانی که با هر یک از «الف» و «ب» به تنهایی عمل شود.

در نظام پسهمارا (که معمولاً یک پایگاه اطلاعاتی رایانهای است، اما به لحاظ تاریخی نظامهای مبتنی بر شکلهای اولیة مستندسازی ماشینی، نظیر برگة منگنه شده و نظامهای انطباق نوری را نیز شامل میشود)، اصطلاحات نمایهای تخصیص یافته به سند با یکدیگر ترکیب نمیشوند، بلکه مستقل میمانند. در مرحلة کاوش، میتوان درخواست ترکیب این اصطلاحات را عملی کرد. در این خصوص «لنکستر» میگوید: «چند بعدی بودن ارتباط» در بین اصطلاحات، حفظ میشود [120: فصل 2]. مثلاً عبارت «آزمایش سطح صدا در اتاقهای شنوایی سنجی در بیمارستانها» شامل چهار مفهوم میشود: «اتاقهای شنوایی سنجی»، «سطح صدا»، «آزمایش» و «بیمارستان». اگر هر چهار اصطلاح در قالب یک ترکیب مورد سوال واقع شوند، بالاترین سطح همارایی ـ و در نتیجه مانعیت ـ به دست میآید. اسنادی که مثلاً «آزمایش» را دربرنمیگیرند یا به اتاقهای شنوایی سنجی واقع در محیط بیمارستان مربوط نمیشوند، حذف خواهند شد. در صورت پیشهمارایی بالا، همیشه خطر از دست دادن جامعیت وجود دارد. برخی از اسناد حذف شده ممکن است باربط باشند، اما نمایهساز در سندی ممکن است اصطلاح «بیمارستان» را حذف کرده باشد، و در سندی دیگر به جای «آزمایش» از «امتحان» استفاده کرده باشد. با کاهش سطح همارایی به سه اصطلاح «اتاقهای شنوایی سنجی»، «سطح صدا» و «آزمایش»، اولین سند بازیابی میشود، و با کاهش این سطح به دو اصطلاح («اتاقهای شنوایی‌سنجی» و «سطح صدا»)، دومین سند حذف شدة باربط نیز فراخوانی خواهد شد.

در نظامهای پیشهمارا نظیر نمایههای چاپی یا مدخلهای فهرست موضوعی کتابخانهها، اصطلاحات توسط نمایهساز با هم ترکیب میشوند، و آزاد نیستند تا به هر ترکیب مورد درخواست کاوشگر، پاسخ دهند. اصطلاحات در یک «زنجیرة» خطی با هم ترکیب میشوند، در نتیجه کاوشگر نه فقط باید اصطلاحات مورد استفاده را با هم انطباق دهد بلکه باید به انطباق ترتیب اصطلاحات مورد استفاده در «زنجیره» نیز توجه کند. مثلاً سند مربوط به «آزمایش سطح صدا در اتاقهای شنواییسنجی در بیمارستانها» ممکن است با ترتیب اصطلاحی «اتاقهای شنواییسنجی»، «سطح صدا»، «آزمایش» و  «بیمارستانها» نمایهسازی شود. یک کاوش کلی دربارة «اتاقهای شنواییسنجی»، این سند و تمام اسناد دیگر را همراه با اصطلاحی که در جایگاه «سراصطلاح» واقع شده، بازیابی میکند. اما کاوش دیگر اصطلاحات زنجیره، سند را بازیابی نمیکند، مگر آن که اصطلاحات زنجیره چرخش پیدا کنند تا هر اصطلاح به جایگاه «سراصطلاح» بیاید. اگر قرار باشد که با افزایش سطح همارایی، کاوش دقیقتری صورت گیرد، با [افزایش] تعداد اصطلاحات حاضر در ترکیب مورد استفاده در کاوش، احتمال انطباق ترتیب اصطلاحات در نمایهسازی، کاهش مییابد. کاوشی که در آن اصطلاحات با ترتیب «اتاقهای شنواییسنجی»، «بیمارستان»، «سطح صدا» و «آزمایش» مورد استفاده قرار گرفتهاند، سند فوقالذکر را اگر با همین اصطلاحات ولی با ترکیبی متفاوت نمایهسازی شده باشند، بازیابی نمیکند. با چرخش محدود اصطلاحات در جایگاههای فروپایه در «زنجیره»، این محدودیت تا اندازهای مرتفع میشود. جابهجایی کامل اصطلاحات، حجم نمایة چاپی را به میزان غیرقابل قبولی افزایش میدهد.

چ2. ابزارهای کاوش پسهمارا

ابزارهایی وجود دارند که بخش مهمی از راهبردهای کاوش پسهمارا هستند. تمام این ابزارها را میتوان هم با نظامهای زبان کنترلشده و همچنین زبان طبیعی استفاده کرد. اگرچه این ابزارها کاملاً مستقل از واژگان هستند، کاربرد آنها در کنار مجموعة اصطلاحات در هنگام کاوش، بررسی آنها را در این راهنما توجیه میکند. وزندهی به عنوان یک ابزار کاوش، در بخش «چ6» مورد بحث قرار خواهد گرفت.

ابزار فوقالذکر در سامانههای بازیابی کتابشناختی، محصولات تولید شده بر روی سیدیرام، پایگاههای اطلاعاتی درونخطی و (تا حدی محدودتر) در موتورهای کاوش اینترنت یافت میشوند.

چ2-1. عملگرهای منطقی

نظامهای پسهمارا ابزارهایی برای ترکیب موضوعهای کاوش و تشکیل گروههای منطقی با استفاده از عملگرهای بولی ـ «یا» (OR)، «و» (AND)، و «بجز» (NOT) ـ فراهم میکنند.

عملگر «یا» رکوردهایی را که دارای همه یا هر یک از اصطلاحات مورد پرسش با «یا» هستند بازیابی میکند. مثلاً عبارت منطقی زیر:

اتاقهای شنواییسنجی «یا» سطح صدا

اسنادی را که دارای هر دوی این اصطلاحات یا یکی از آنها باشند بازیابی میکند. استفاده از عملگر «یا» گسترة کاوش را افزایش میدهد، سطح همارایی را پایین میآورد و جامعیت را بالا میبرد.

عملگر «و» رکوردهایی را بازیابی میکند که در آنها، دو یا چند اصطلاح یا مجموعه از اصطلاحات با هم در یک رکورد ظاهر میشوند. مثلاً عبارت منطقی زیر:

اتاقهای شنواییسنجی «و» سطح صدا

فقط رکوردهایی را بازیابی میکند که دارای هر دو اصطلاح هستند. عملگر «و» کاوش را محدود میکند، سطح همارایی را افزایش میدهد و مانعیت را بهبود میبخشد.

عملگر «بجز» از بازیابی رکوردهایی که با اصطلاحی خاص، نمایه شدهاند جلوگیری میکند. مثلاً عبارت منطقی زیر:

اتاقهای شنواییسنجی «بجز» سطح صدا

تمام اسنادی را که دارای اصطلاح «سطح صدا» هستند از بازیابی کنار میگذارد.

باید در استفاده از عملگر «بجز» محتاط بود، چرا که در هنگام استفاده از آن، اسناد مرتبط نیز همچون اسناد غیرمرتبط ممکن است به آسانی حذف شوند. عملگر «بجز» در کاوش غیرموضوعی (مثلاً زبان و شکل سند)، برای پالایش بیشتر کاوش بسیار مفید است.

مثال:

«بجز» زبان آلمانی

« بجز» پایاننامه

باید توجه داشت که ترتیب استفاده از عملگرهای گوناگون، تأثیری عمیق بر کاوش خواهد داشت و برنامههای نرمافزاری گوناگون ممکن است کمی متفاوت از یکدیگر عمل کنند. مثلاً عبارت کاوش «الف «و» ب «یا» پ» ممکن است به صورت «(الف «و» ب) «یا» پ» یا «الف «و» (ب «یا» پ)» تعبیر شود.

چ2-2. کاوش بخشهایی از لغت

کاوش را میتوان با جستجوی اجزای لغت گسترش داد. این ابزار خصوصاً در هنگام کاوش به زبان طبیعی، مفید است، و البته در زبان کنترلشده نیز کاربرد دارد.

در کاوش اجزای لغت میتوان از «راستبرش»¹⁷³ استفاده کرد ـ مثلاً تمام اصطلاحاتی که با ریشة «؟سنجی» تمام میشوند؛ یا از «چپبرش»¹⁷⁴ استفاده کرد ـ مثلاً تمام کلماتی که با ریشة «شنو؟» شروع میشوند¹⁷⁵؛ یا میتوان از «برش میانوندی»¹⁷⁶ استفاده کرد، که کلماتی را بازیابی میکند که شروع و پایان آنها مشخص است، اما وسط آنها خیر¹⁷⁷؛ یا این که کاوش را میتوان برای جزئی از لغت ـ از هر قسمت اصطلاح ـ انجام داد¹⁷⁸.

«برش»¹⁷⁹ در حالی که جامعیت را افزایش میدهد بسیاری از موارد بیربط را نیز بازیابی میکند: هر چه ریشه کوتاهتر باشد، احتمال بروز ابهام بیشتر است. در کاوش به زبان طبیعی، خصوصاً در پایگاههای اطلاعاتی علوم و فناوری، میتوان در مرحلهی کاوش با گروهبندی اجزای لغات، نوعی مدخل اصطلاحنامهای ساخت که تمام اصطلاحات باربط را بازیابی کند. «لنکستر» [120: فصل 17] نشان میدهد که چگونه «قابلیت کاوش با پسوندهای “biotics or illin or mycin or cycline or myxin” مسیری طولانی را طی میکند تا با یک مدخل متعارف اصطلاحنامهای “antibiotics” ـ که نهایتاً به فهرستی از اصطلاحات اخص antibiotic منجر میگردد ـ برابر شود. برخی بستههای نرمافزاری، خصوصاً بستههایی که در نظامهای بازیابی متن کامل مورد استفاده قرار میگیرند، از الگوریتمهای ریشهگیری¹⁸⁰ خودکار استفاده میکنند. این بستههای نرمافزاری به طور خودکار، «راستبرش» را اعمال میکنند، و از هوشمندی ماشینی کافی برای شناسایی ساختهای بیقاعده، و اتخاذ اقدام مناسب بهرهمند هستند.

چ2-3. ابزار فاصلة لغوی

این ابزار امکان بازیابی اصطلاحاتی را میدهد که در فاصلة معینی از یکدیگر ظاهر میشوند. طیف مشخصات مجاورت، کلمات نزدیک به هم را شامل میشود.

مثال:

شنواییسنجی «ک»¹⁸¹ اتاقهای 	اصطلاحات باید به ترتیب داده شده، نزدیک به هم باشند.

این ترتیب، طیفی از لغات، از یک تا چندین لغت را نیز شامل میشود.

مثال:

شنواییسنجی «n ک» اتاقهای	این اصطلاحات باید در فاصلة حداکثر n تعداد کلمه و به ترتیب مشخص شده، ظاهر شوند.

دیگر موقعیتهای ممکن، عبارتاند از موقعیتهایی که اصطلاحات، به هر ترتیبی و در هر زیر حوزهای از یک حوزة واحد، ظاهر میشوند.

این ابزار، مانعیت را بهبود میبخشد و از ریزش کاذب کم میکند. اصطلاحات مرکب در زبان کنترل شده، کار بهبودی مانعیت را ـ شبیه به اثر ابزار «همجواری» اصطلاحها ـ انجام میدهند.

برخی بستههای نرمافزاری، خدماتی موسوم به «کاوش عبارتی»¹⁸² ارائه میکنند. این خدمت صرفاً ابزاری است که دو یا چند اصطلاحی را که به سامانه داده میشوند به عنوان «همجوار» شناسایی میکند و ترتیبی را که باید ارائه شوند مشخص مینماید.

چ3. پیوندها

این ابزار که در نظامهای پسهمارا برای جلوگیری از ریزش کاذب مورد استفاده قرار میگیرد، در هر دو مرحلة نمایهسازی و کاوش، اعمال میگردد. از پیوندها برای نشان دادن اصطلاحات مرتبط در یک سند واحد استفاده میشود تا ترکیبهای نامناسب اصطلاحات، بازیابی نشوند. مثلاً سندی به شماره 1000 در موضوع «جوشکاری لولههای مسی و شیوة گرمایشی سازههای فولادی» به صورت زیر نمایهسازی میشود:

جوشکاری

مس

لوله

شیوة گرمایشی

فولاد

سازه

1000A

1000A

1000A

1000B

1000B

1000B

که در این نمایهسازی حروف A و B نشان میدهند کدام اصطلاحات همایند هستند، و بدینسان تضمین میشود که در کاوشی برای «جوشکاری فولاد»، این سند بازیابی نخواهد شد.

پیوندها ابزاری قدرتمند هستند، اما ممکن است از حیث جامعیت مضر باشند. پیوند دادن ممکن است ترکیبهای حقیقی و همچنین کاذب را حذف کند. مثلاً وقتی پیوندها با سطوح سلسلهمراتبی متفاوتی مورد استفاده قرار گیرند:

روکش          سربی        برای       لولههای          مسی

1000A    1000A               1000B       1000B

از ترکیب غلط «روکش مسی برای لولههای سربی» اجتناب میشوند، ولی ترکیب مجاز «روکش برای لولهها» نیز بازیابی خواهد شد. استفاده از اصطلاحات مرکب، مثلاً «روکش سربی» و «لولههای مسی» همان مقصودی را که پیوندها در جلوگیری از ریزش کاذب برآورده میکنند، تأمین مینماید. «اصطلاحنامة ایپیآی» [13] نمونهای از اصطلاحنامههایی است که از این پیوندها استفاده میکنند. پیوندها، هزینههای نمایهسازی را افزایش میدهند و باید با دقت از آنها استفاده کرد.

چ4. نقشها

نقشنما علامتی است که در مرحلة نمایهسازی، به اصطلاح نمایهای ضمیمه میشود تا مفهوم و کاربرد اصطلاح در یک متن خاص را نشان دهد. میتوان نشان داد که یک اصطلاح به عنوان «مادة خام»، «محصول نهایی» یا «یک جزء» عمل میکند، یا این که «به صورت انفعالی، دریافتکنندة یک عمل» است، یا به عنوان «عامل» یا «ابزار» عمل میکند.

بیشترین فایدة نقشنما در پرهیز از بازیابی اصطلاحات دارای کارکرد غلط ـ خصوصاً در فرایندهای شیمیایی یا هستهای ـ است. مثلاً نقشها را میتوان به «ذرات هستهای» اضافه کرد تا بین کارکردهای آنها به عنوان «پرتابکننده» و «محصول» در واکنشهای هستهای، تمایز ایجاد شود:

سند

واکنش نوترون گاما (γn)

واکنش گامای نوترون (nγ)

اصطلاحات نمایهای

واکنش. گاما (2). نوترون (3)

واکنش. نوترون (2). گاما (3)

             		               نقشها: (2) پرتابشی، (3) محصول

مجموعهای از نقشنما که توسط «شورای مشترک مهندسان»¹⁸³ تولید شدهاند در نمودار «5» نشان داده شده است. گردآورندگان زبانهای بازیابی میتوانند نقشهای خاص خود را ایجاد کنند ـ مثل «اصطلاحنامة ایپیآی» [13] ـ هر چند که جدول «شورای مشترک مهندسان» سیاهة بازبینی مفیدی را فراهم میکند. مثال زیر، استفاده از نقشهایی از نوع آنچه در این جدول آمده است را در موقعیتی عملی، نشان میدهد.

مثال:

سند: «آزمودن توان الکتریکی کاغذ آغشته به روغن به وسیلة موجههای ناگهانی»

نقشها

8   (مقولة اصلی)

9   (پذیرندة انفعالی یک عملیات)

9   (پذیرندة انفعالی یک عملیات)

10  (وسیلة انجام عملیات)

آزمودن

کاغذ آغشته به روغن

توان الکتریکی

موجههای ناگهانی

نمودار 6. سیاهۀ نقش‌ها در «چکیده‌نامۀ شیمی»

«ابر نقش»ها دارای کدهای چهار حرفی هستند. نقشهای خاص، کدهای سه حرفی دارند. ستارک (*) به این معنا است که آن نقش خاص، به بیش از یک ابرنقش اختصاص داده میشود.

مثلاً در اینجا، استفاده از «نقش»ها به طور موثری از فراخوانی این سند در پاسخ به کاوشی که در آن، «موجههای ناگهانی» موضوع اصلی محسوب میگردد جلوگیری میکند.

دیگر مثال جدیدتر از نقشها، مجموعهای متشکل از 38 کد (نظیر «محصول جانبی»، «کاربرد کشاورزی»، و «آلاینده») است که توسط «مرکز خدمات چکیدههای شیمی» (نمودار «6») در سال 1996 ارائه شد. این نقشنماها خود به یک یا چند مورد از هفت بخش، یا «ابرکُد»¹⁸⁴ (نظیر «مطالعة زیستشناختی»، «آمادهسازی»، وکاربردها») اختصاص مییابند، و تعداد محدودی «نقشهای خاص»¹⁸⁵ (نظیر «ویژگیها») خارج از این طبقهبندی میمانند. «چکیدههای شیمی» این نقشها را به عنوان نقشهای مندرج در اصطلاحنامة خود توصیف میکند و از آنها به عنوان مانعیت نام میبرد که دارای مزایایی نظیر موارد زیر میباشند:

•    شیوهای سریع برای یافتن اطلاعات دربارة کاربردهای گزارش شدة یک ماده یا ردهای از مواد؛

•   کاوش موجز با یک اصطلاح برای یک مفهوم پیچیده؛

•   شیوهای آسان برای کاوش نقش دقیق یک ماده در رکورد نمایهشده.

از آنجا که این مجموعه از نقشها به نشاندادن اهمیت مواد شیمیایی محدود میشود، و مستقل از هویت ماده مفهومی ندارد، کاربرد این نقشها ضرورتاً به تعریف اصطلاحات نمایهای برای مواد خاص یا عام، محدود میشود.

دیگر نمونة مشابه، مجموعه سرعنوانهای فرعی (نظیر «درمانشناسی»، «دارو ـ درمانی» و «عوارض نامطلوب») است که در پایگاههای اطلاعاتی که با اصطلاحنامة پزشکی «مش» نمایه شدهاند مورد استفاده قرار میگیرند. کاربرد این سرعنوانهای فرعی نیز به انواع خاص اصطلاح، محدود است. واضح است که تنها «بیماری» میتواند «دارو ـ درمانی» داشته باشد، و فقط «دارو» است که میتواند دارای «عوارض نامطلوب» باشد.

نقشها نیز همانند پیوندها ابزارهای مانعیت هستند و ـ جز در برخی حوزههای خاص موضوعی ـ احتمالاً به جامعیت صدمه میزنند. دلایل این امر روشن است: کاربرد نقشها به صورت ثابت، برای نمایهسازان دشوار است.

و دشوارتر، کار کاوشگری است که بخواهد کاربرد نقش به وسیلة نمایهساز را انطباق دهد. مثلاً

در مثال فوقالذکر، کاوشگر ممکن است «توان الکتریکی» را به عنوان موضوع اصلی در نظر بگیرد و کد آن را 8 بگذارد. کد «کاغذ طنابی آغشته به روغن» را میتوان به عنوان «نقش 5: محیط»، یا به عنوان «نقش 1: ورودی یا مادة خام» تعیین کرد.

اما این تنها ابهام نقشها نیست که کاوش را پیچیده میکند، بلکه این نکته نیز هست که وقتی نقشها تحت تأثیر اصطلاحات ناشناختهای قرار گیرند که مشخصههای این اصطلاحات ناشناخته در اصطلاحات مورد سوال تعیین نشدهاند، کاوشگر نسبت به روابط بین اصطلاحات در نمایهسازی، ناآگاه است.

نقشها را میتوان تا حدی با استفاده از اصطلاحات پیشهماراسته، شبیهسازی کرد. مثلاً استفاده از اصطلاحات مرکب

گاما پرتابشی

گاما محصول

در متمایز کردن کارکرد «ذره به عنوان پرتابکننده» و «ذره به عنوان محصول» (در یک واکنش هستهای)، تأثیری به همان اندازة استفاده از «گاما» (نقش 2) و «گاما» (نقش 3) است.

از آنجا که احتمال دارد نقشها موجب محدود شدن جامعیت شوند، و عملیات آنها هم در مرحلة کاوش و هم در مرحلة نمایهسازی یک نظام بازیابی اطلاعات، پرهزینه است، این نقشها، مگر در برخی حوزههای موضوعی تخصصی ـ عموماً در حوزههای علمی، فنی و زیستپزشکی ـ مقرون به صرفه نیستند. مثلاً «فوگمان» شاخصهای رابطهای را که بخشی از یک مجموعة بسیار مفصل از ابزارهای ترکیبی را تشکیل میدهند و در «سامانة اطلاعاتی شیمی آیسیدی» مورد استفاده قرار گرفتهاند، توصیف میکند [85]. «اصطلاحنامة ایپیآی» [13] از نقشها و همچنین پیوندها استفاده میکند، و این نقشها و پیوندها در مقالهای توسط «هک» [91] تشریح شدهاند.

چ5. کدهای نحوة رفتار و دیگر ابعاد

عملکرد مانعیت را میتوان با انجام کاوش بر روی اصطلاحات، سرعنوانهای فرعی یا کدهای معادلی که در یک فیلد مجزا در زمان نمایهسازی اضافه شدهاند بهبود بخشید، که این کار چگونگی رفتار با سند و دیگر ابعاد آن را مشخص میکند. مثلاً رفتار ممکن است «عملی»، «تجربی» یا «نظری» باشد، و یا با «تحولات جدید» مربوط باشد. در اینجا نیز میتوان ابعادی نظیر مخاطبان مورد نظر سند، زبان یا شکل فیزیکی، یا سوگیری موضوعی سند (نظیر «تشخیص» یا «عوارض جانبی» در یک پایگاه اطلاعاتی پزشکی) را مشخص کرد؛ اگرچه مورد اخیر را باید با به کارگیری نقشهایی که یک اصطلاح خاص را توصیف میکنند متمایز دانست.

چ6. وزندهی

در نظامهای وزندهی، بسته به اهمیت اصطلاحات نمایهای یا اصطلاحات کاوش، در اسناد خاص یا برنامههای کاوش، مقادیری به آنها تخصیص مییابد. وزندهی به عنوان نوعی ابزار مانعیت و همچنین به عنوان نوعی ابزار رتبهبندی برونداد عمل میکند.

نمودار «7» یک نظام اولیة وزندهی را که توسط «مارون» و دیگران طراحی شده بود [132] نشان میدهد.

وزن

8/8

8/7

8/6

8/5

8/4

8/3

8/2

8/1

توصیف

موضوع اصلی

موضوع اصلی

موضوع عامتر

دیگر اصطلاحات مهم

موضوع با عمومیت کمتر

موضوع فرعی

دیگر موضوعها

نه چندان مرتبط

زمان استفاده

اصطلاح بسیار خاص است و کل یک موضوع اصلی

سند را زیر پوشش میگیرد.

اصطلاح خاص است و قسمت اعظم یک موضوع اصلی

سند را زیر پوشش میگیرد.

اصطلاح، خیلی کلی است و یک موضوع اصلی را زیر

پوشش میگیرد.

اصطلاحاتی که در نظام نمایهسازی دو دویی مورد

استفاده قرار میگیرند، اما یک موضوع اصلی شمرده نمیشوند

اصطلاح به یک موضوع اصلی مربوط میشود، اما محدودیت آن به قدری است که آن را زیر پوشش نمیگیرد.

شامل اصطلاحاتی میشود که مثلاً به نتایج آزمایشها، روشهای واسطه ـ کاربردهای احتمالی، و ... مربوط میشوند.

دیگر نشانههای مرتبط

موضوعهایی که ردهبند نمیخواهد از آنها استفاده کند، اما احساس میکند که برخی از کاربران، ممکن است آنها را مرتبط بدانند.

نمودار 7. وزنها (مارون)

نظام وزندهی آسانتری در «پروژة دوم کرانفیلد»¹⁸⁶[46] مورد استفاده قرار گرفت:

10/9

8/7

6/5

برای مفاهیم در مضمون اصلی سند

برای مفاهیم در مضمون جنبی اصلی

برای مفاهیم در مضمون جنبی فرعی

وزنهای پیشهمارا وزنهایی هستند که در مرحلة نمایهسازی به سند اضافه میشوند. مثلاً با استفاده از وزنها، سند «اپیتاکسی سیلیکون کم دما» ممکن است به شکل زیر نمایهسازی شود:

9.

9.

10.

8.

7.

8.

8.

6.

کمدما

سیلیکون

رشد اپیتاکسیایی

زیرلایه

فیلم

تهنشینی بخار

رشد بلور

لامپ بخار جیوه

در این سند «لامپهای بخار جیوه» برای روشن کردن «لایههای زیرین» در طی فرایند «رسوب» مورد استفاده قرار میگیرند؛ بنابراین «لامپ بخار جیوه» یک مفهوم فرعی است. این سند در پاسخ به کاوشی به دنبال «لامپ بخار جیوه» به عنوان یک مفهوم اصلی با وزن بیش از 6، بازیابی نمیشود. اگر به تمام اسناد دربارة «لامپ بخار جیوه» نیاز باشد، میتوان وزنها را نادیده گرفت. وزن اصطلاحات را میتوان در هر یک از اسناد، به صورت آماری و از فراوانیهای درون سندی، به دست آورد[56].

در وزندهی پسهمارا، مقادیری به اصطلاحات کاوش نسبت داده میشوند و اهمیت نسبی آنها را در رابطه با سوال نشان میدهند. نمرة یک سند از مجموع وزن اصطلاحات منطبق با یکدیگر، محاسبه میشوند. آنگاه رتبة برونداد به ترتیب نمرة سند تعیین میشود. این روند ممکن است فرضاً بر مبنای وزندهی گروههای اصطلاحات و تعیین رتبة برونداد بر طبق نمرة سند (که از کل وزن گروه منطبق محاسبه میگردد)، تغییر کند. وزندهی اصطلاحات کاوش در هنگام اصلاح راهبردهای کاوش، مثل نوعی راهنما عمل میکند. مثلاً در هنگام کاهش سطح همارایی،

اصطلاحات دارای وزنهای پایینتر را میتوان در ابتدا حذف کرد ـ به این امید که این کار، حداکثر بهبودی را در جامعیت به وجود آورد.

وزندهی به طور گستردهای در نظامهای تجربی بازیابی اطلاعات به کار رفته است، ولی تا این اواخر کاربرد چندانی در نظامهای عملیاتی نداشت. پایگاههای اطلاعاتی نظیر «مدلاین» و «بیوسیس» از شکل آسانی از وزندهی استفاده میکنند که نشان میدهد مفاهیم نمایه شده توسط اصطلاحات اصطلاحنامه، ابعاد اصلی یا فرعی از یک کل هستند. برخی موتورهای کاوش اینترنت برای تعیین رتبة برونداد از الگوریتمهای وزندهی پیچیدهای بر مبنای تحلیل آماری فراوانی اصطلاح استفاده میکنند، اما این کار کلاً به طور خودکار صورت میپذیرد، و به استفاده از اصطلاحنامه مربوط نمیشود (دربارة وزندهی مورد استفاده در تولید خودکار زبانهای نمایهسازی، نیز نگاه کنید به «ج4»).

بخش ح: نمایشهای اصطلاحنامه

شیوههای نمایش اصطلاحنامه بر روی کاغذ و صفحة نمایش رایانه، متنوع است و این شیوهها را میتوان به اشکال گوناگونی طبقهبندی کرد. در این بخش چهار نوع نمایش مشخص میشود:

•  نمایشهای الفبایی که یادداشتهای دامنه، و روابط معادل، سلسلهمراتبی و همایندی برای هر اصطلاح را نشان میدهند؛

•  نمایشهای سلسلهمراتبی که از نمایشهای الفبایی ایجاد میشوند؛

•  نمایشهای نظاممند و سلسلهمراتبی که ساختار کلی اصطلاحنامه و تمام سطوح سلسلهمراتب را نشان میدهند؛

•  انواع گوناگون نمایشهای گرافیکی.

تمام اصطلاحنامهها نمایشی الفبایی دارند که ممکن است با دیگر اشکال نمایش، مرتبط باشند یا نباشند.

نمایش چرخشی¹⁸⁷ و جایگشتی¹⁸⁸ (که دستیابی به هر واژه از هر اصطلاح را میسر میسازد) در اینجا در زمرة نمایشهای الفبایی گنجانده شده؛ البته «استاندارد انسی/ نیزو زد 19/39» نمایش فوق را نوع مجزایی از نمایش محسوب میکند. بحث دربارة نمایش اصطلاحنامههای چندزبانه در بخشی مجزا (بخش «ح6») در پایان این فصل ارائه میشود.

ح1. نمایشهای رایانهای

«استاندارد انسی» تنها استانداردی است که رهنمودهایی در خصوص هر دو نوع نمایش چاپی و رایانهای ارائه میکند. این استاندارد متذکر میشود که تورق در متن و نیز به یاد داشتن متن نمایش رایانهای برای کاوشگر، دشوارتر است. علاوه بر این که مشاهدة متن در نمایش رایانهای از نمایش چاپی خسته کنندهتر است، اندازة «صفحة» نمایش رایانهای، «درک اطلاعاتی را که در صفحة چاپی کاملاً قابل درک است، دشوار» میکند.

نمودار 8. صفحة نمایش یک اصطلاحنامة الفبایی

از طرف دیگر چنانچه برای انتقال آسان بین نمایشهای متفاوت اصطلاحات، استفاده از فرامتن امکانپذیر باشد (نگاه کنید به «ذ4ـ2ـ3)، این امر مکانیابی اصطلاحات و حرکت بین آنها را تسریع میکند، در حالی که این فرایند در صورت استفاده از اصطلاحنامة چاپی بزرگ و حجیم، میتواند فرایندی بغرنج و کند باشد. دیگر مزیت اصطلاحنامه به شکل الکترونیکی آن است که آن اجراهای الکترونیکی که کاوش بر مبنای تمام واژههای یک اصطلاح مرکب را تسهیل میکنند، امکانی معادل با یک نمایة جایگشتی (نگاه کنید به «ح2ـ3»)ـ که همیشه در اصطلاحنامههای چاپی در دسترس نیست ـ را فراهم میآورند.

نمودار9. صفحة نمایش اصطلاحنامة الفبایی ناسا

نمودار «8» نمونهای از نمایش رایانهای را از «اصطلاحنامة درونخطی رکورد جانورشناسی» در سامانة «دیالوگ» نشان میدهد. این مدخل، اصطلاح ‘Sedation’ (تسکین) شامل یادداشتهای دامنه، و اصطلاحات اعم، اخص و مرتبط را نشان میدهد. اصطلاحنامههای دیگری نیز در اینترنت در دسترس هستند (نگاه کنید به «ب3ـ1»)، مثل «اصطلاحنامة ناسا» [148] (نمودار «9»).

یکی از مزایای نمایش رایانهای آن است که (همانطور که در مثال نموار «10» نشان داده شده)

تمام جزئیات رکورد یک اصطلاح را ارائه میکند. نمودار «10» مدخلهایی را از اصطلاحنامهای نشان میدهد که از نرمافزار «لگزیکو»¹⁸⁹ استفاده میکند. رکورد اصطلاح، علاوه بر یادداشتهای دامنه و روابط استاندارد دادههای مربوط به جزئیات نوع رکورد، وضعیت تصویب رکورد، یادداشتهای فهرستنویسی، تاریخ ایجاد و آخرین روزآمدسازی را شامل میشود. احتمال دارد که علاقهمندی کنونی به بصری کردن¹⁹⁰، بر شیوة دستیابی درونخطی اصطلاحنامهها اثر بگذارد. برای خواندن بحثی جالب دربارة بصری کردن، به مقالة «سانگ» [187] مراجعه کنید.

نمودار 10. صفحۀ نمایش رکورد اصطلاح

در اصطلاحنامه‌ای که از سامانۀ نرم‌افزاری «لگزیکو» استفاده می‌کند

ح2. نمایش الفبایی

این نوع نمایش، چه بر روی کاغذ و چه به صورت الکترونیکی، کاملاً متداول است و معمولاً مقبولترین نمایش نزد کاربران نهایی است. نمایش الفبایی اصطلاحنامههای چند زبانه در بخش «ح 6» ارائه خواهد شد.

ح2-1. آراستمان و ساختار ارجاع

شکل متعارف نمایش الفبایی، در سال 1967 با انتشار «اصطلاحنامة اصطلاحات مهندسی و علمی (تست)» [202] تثبیت شد (نمودار «11»).

اصطلاحات نمایهای مرجح و نامرجح در یک توالی و به ترتیب زیر فهرست میشود:

اصطلاح مرجع

   ید.    یادداشتهای دامنه یا تعاریف

   بک.    ارجاع به اصطلاحات نامرجح معادل

   اع.     ارجاع به اصطلاحات اعم

   اخ.     ارجاع به اصطلاحات اخص

   او.      ارجاع به اصطلاحات مرتبط

اصطلاح نامرجح

   بک. اصطلاح مرجح

اصطلاح نامرجح

   بک. اصطلاح مرجح 1

        و اصطلاح مرجح 2

مثال:

مدخل اصطلاح مرجح

   خانوادههای محروم

   ید.    دچار محرومیت یا نابرخورداری اجتماعی

   بک.    خانوادههای دچار محرومیت

   اع.      خانوادهها

   اخ.     خانوادههای بیخانمان

           خانوادههای تکوالد

   او.      محرومیت

مدخل اصطلاح نامرجح

   خانوادههای دچار محرومیت

      بک. خانوادههای محروم

مدخل اصطلاح نامرجح برای اصطلاحاتی که قرار است به صورت ترکیبی، برای بازنمایی مفهوم، مورد استفاده قرار گیرند (نیز نگاه کنید به «تجزیة نحوی» در بخش «ث2ـ4ـ2 الف»).

رفاه خانوادههای تکوالد

   بک. خانوادههای تکوالد

      و (یا+) رفاه اجتماعی

همراه با نقاط دسترسی در زیر اصطلاحات مرجح متشکله

خانوادههای تکوالد

   و (یا+) رفاه اجتماعی

   بک. رفاه خانوادههای تکوالد

رفاه اجتماعی

   و (یا+) خانوادههای تکوالد

   بک. رفاه خانوادههای تکوالد

برای مطالعة آراستمانی که در «اصطلاحنامة اصطلاحات مهندسی و علمی (تست)» برای نشان‌دادن اصطلاحات تجزیهشده مورد استفاده قرار گرفته، به بخش «ث2ـ4ـ2الف» و ‘Cooling fins’ در نمودار «11» نگاه کنید.

«استاندارد انسی» به آراستمان با عنوان «اصطلاحنامة متعارف مسطح»¹⁹¹ اشاره میکند. نمادهای بینالمللی ممکن است جایگزین اختصارات استاندارد «ید، بک، بج، اع، اخ، ام» (SN,UF,BT/NT/RT) بشود. مثلاً:

اصطلاح مرجح

 =    اصطلاحات معادل، اصطلاحات نامرجح

>    اصطلاحات اعم

<    اصطلاحات اخص

--   اصطلاحات مرتبط

←  اصطلاح مرجح

از نگارش اندکی تغییریافتة این نمادها در «اصطلاحنامة روت» (موسسة استاندارد بریتانیا) [32] استفاده شده است (نگاه کنید به نمودار «23»).

ح2-2. سلسله مراتبهای چندسطحی

اصطلاحنامة متعارف الفبایی، سلسلهمراتب کامل اصطلاحات اعم و اخص را در نقطة ورود¹⁹² اصطلاح نمایهای نشان نمیدهد. اطلاعات دادهشده، به لحاظ سلسلهمراتبی فقط یک مرحلة بالا و پایین اصطلاح را دربرمیگیرد.

برخی اصطلاحنامهها (مثل «اصطلاحنامة کب» [37] (که در نمودار «12» نشان داده شده) و «اصطلاحنامة چندزبانة غذا» [49] در نمایش اصلی الفبایی، اصطلاحات اعم و اخص را به بیش از یک سطح ارائه میکنند؛ مثلاً:

   خانوادههای محروم

      بک.     خانوادههای دچار محرومیت

     اع.1      خانوادهها

     	اع.2     موسسات اجتماعی

     اخ.1     خانوادههای بیخانمان

     اخ.1     خانوادههای تکوالد

     	اخ.2    خانوادههای بیپدر

     او.       محرومیت

اصطلاحنامههای دیگر، سلسلهمراتبهای چندسطحی را نشان میدهند که از ساختار اصطلاحنامههای الفبایی که نمایش الفبایی آنها به وسیلة رایانه استخراج شده، جداییناپذیرند. این سلسله مراتبها در یک توالی مجزا از بخش الفبایی اصلی، چاپ میشوند (نگاه کنید به «ح3»).

یک نقطه ضعف سلسلهمراتبهای چندسطحی در نمایش الفبایی، حشوی است که در تکرار چاپ سلسلهمراتبهای طولانی از ورودگاههای گوناگون وجود دارد. به این دلیل است که «اصطلاحنامة کب» در نگارشهای جدید خود، از این شیوة نمایش الفبایی دست برداشته است.

نمودار 12. اصطلاحنامۀ الفایی چندسطحی

«اصطلاحنامۀ کب»

ح2-3. نمایة جایگشتی

در برخی از اصطلاحنامهها برای جلوآوردن واژههای دوم و سوم در اصطلاحات مرکب، میتوان نمایهای مجزا تهیه کرد. این نمایه خصوصاً بهمنظور دسترسپذیر کردن اصطلاحات متشکلهی سودمند است که اصطلاحات نمایهای نیستند و بنابراین در هیچ جای دیگری از اصطلاحنامه پدیدار نمیشوند. نمایة جایگشتی معمولاً به شکل نمایة «کویک» یا «کووک» است. نمودار «13» قطعهای از نمایة جایگشتی به شکل «کووک» را که در «اصطلاحنامة بینالمللی واژگان پناهندگان» [6] گنجانده شده نشان میدهد.

گاهی میتوان نمایش الفبایی اصلی را بین مدخلهای یک نمایة جایگشتی گنجاند. این نوع آراستمان در «اصطلاحنامة یونسکو» [207] یافت میشود. در جایی که نمایة جایگشتی تولیدشده به وسیلة رایانه وجود ندارد، شاید افزودن اصطلاحات راهنما از کلمات تشکیلدهندة  اصطلاحات مرکب (که به عنوان اصطلاحات مرجح، در اصطلاحنامه وجود ندارند) به توالی الفبایی اصلی، سودمند باشد. مثلاً:

(القا، الکتریسیته ساکن)

     (بک. القای الکتریسیته ساکن)

Induction, electrostatic

     USE ELECTROSTATIC INDUCTION

که در این مثال ‘Induction’ اصطلاح نمایهای نیست (نیز نگاه کنید به «ث2ـ2» و «ج1ـ1ـ2الف»).

ح2-4. الفبایی کردن

دو نظام انسانی اصلی برای الفبایی کردن¹⁹³ وجود دارد: حرف به حرف و کلمه به کلمه. زمانی که تصمیم به پذیرش یکی از این نظامها گرفته شد، باید قواعد مربوطه را به طور روشن در مقدمة اصطلاحنامه بیان کرد.

الف. تنظیم حرف به حرف. در این نظام تمام فاصلههای بین لغات، و همچنین تمام نویسهها غیر از پرانتز چپ، اعداد و حروف نادیده گرفته میشوند¹⁹⁴. مطالب طبق توالی زیر مرتب میشوند:

   پرانتز سمت چپ

   اعداد به ترتیب صعودی

   حروف الفبا از اول تا آخر

نمودار 13. نمایۀ جایگشتی

اصطلاحنامۀ بین‌المللی اصطلاحات پناهندگی

این نظام کلماتی را که به دلیل املای آنها ممکن است به صورت یک کلمه، دو کلمه، یا کلمة خط تیرهدار نوشته شوند در کنار یکدیگر میآورد:

Metalworking

Metal working

Metal-working

اما از طرف دیگر، اصطلاحات مرتبط ممکن است در توالی، از یکدیگر جدا شوند؛ همانطور که این امر در مثال زیر در مورد ‘Lead compounds’ به عنوان یک اصطلاح عام، و ترکیبات ساخته شده با Lead، مصداق دارد:

Lead compounds

Leadershiop

Leading edges

Lead oxide

Lead selenide

ب. تنظیم کلمه به کلمه. در این نظام که از نظر تنظیم الفبایی مورد حمایت «استاندارد بریتانیایی» است، هر کلمه به نوبة خود مورد توجه قرار میگیرد و یک لغت خاص و کامل، قبل از اصطلاحی میآید که با همان توالی حروف، ولی به عنوان بخشی از لغت شروع میشود. تنظیم کلمه به کلمه منجر به گروهبندی اصطلاحات مرتبط میشود؛ اما این پدیده بهصورت پایدار رخ نمیدهد، چرا که متصل کردن یا جداسازی مصنوعی کلمات، بر این توالی اثر میگذارد. دو نظام الفبایی کردن، در زیر مقایسه شدهاند:

حرف به حرف

BlackArts

Blackberry

Black book

Blackburn

Black Earth

                 کلمه به کلمه

Black Arts

Black Book

Black Earth

Blackberry

Blackburn

در الفبایی کردن، با خطوط تیره معمولاً مانند فاصله رفتار میشود.

ح2-5. نمایشهای الفبایی متفاوت برای کاربران نهایی و نمایهسازان

نمایش الفبایی ممکن است بسته به نیاز، و اینکه آیا این نمایش برای استفادة کاربران نهایی یا نمایهسازان و کاوشگران طراحی شده، دارای درجات متفاوت تفصیل و شکلهای گوناگون گزارمان باشند. مثالی خوب در این زمینه، «سرعنوانهای موضوعی پزشکی» («مش») میباشد که دارای نسخة مناسبی برای کاربران نهایی است و تفصیل آن، کمتر از «سیاهة الفبایی گزارمانی» ارائه شده در نمودار «20ب» میباشد.

ح3. سلسلهمراتب تولید شده از نمایش الفبایی

این سلسلهمراتبها، نمایشهای سلسلهمراتبی هستند که به وسیلة رایانه از دادههای اصطلاحی اعم/ اخص تکسطحی موجود در اصطلاحنامة الفبایی، تولید شدهاند و با نمایش اصطلاحات مرجح در بافتار سلسلهمراتب کامل مربوط به آنها، اصطلاحنامة الفبایی را تکمیل میکنند (نیز نگاه کنید به «ح2ـ2»).

ح3-1. تنظیم اصطلاح رأس

در این نوع از نمایش سلسلهمراتبی که برای «اصطلاحنامة اینسپک» طراحی شد (نمودار «14»)، «اصطلاحهای رأس» (ار.)¹⁹⁵ سلسلهمراتب، در توالی الفبایی جداگانهای فهرست میشوند و به دنبال هر یک، توالی کامل اصطلاحات فروپایه میآیند. اصطلاحات نمایهای از طریق مدخلهای نمایش الفبایی، در درون این سلسلهمراتب جای داده میشوند و این مدخلها، اصطلاح رأس آن سلسلهمراتبی را که اصطلاح به آن تعلق دارد نشان میدهند.

مثال به شیوة «اصطلاحنامة اینسپک»:

   بخش الفبایی

   خانوادههای تکوالد

      اع.  خانوادههای محروم

      اخ.  خانوادههای بیپدر

      ار.  موسسات اجتماعی

سلسله مراتبهای تولید شده با رایانه

موسسات اجتماعی

   . . .

   خانواده

   . خانوادههای محروم

   . . خانوادههای بیخانمان

←. . خانوادههای تکوالد

    . . . خانوادههای بیپدر

نمودار 14. سلسه‌مراتب‌های تولیدشده از نمایش الفبایی

اصطلاحنامۀ «اینسپک»

ح3-2. سلسلهمراتب دوسویه

دیگر شیوة نشان دادن سلسلهمراتبهای چندسطحی، در نمایش سلسلهمراتبی دوسویة اصطلاحات در «اصطلاحنامة توصیفگرهای اریک» [203] یافت میشود. نمونهای از این اصطلاحنامه در نمودار «15» نشان داده شده و در آن، اصطلاحات اعم و اخص اصطلاح نمایهای، در بالا و پایین اصطلاح مرجح در مکانهای تورفته ارائه شدهاند.

مثال:

: موسسات اجتماعی

خانواده

. خانوادههای محروم

.. خانوادههای بیخانمان

.. خانوادههای تکوالد

... خانوادههای بیپدر

(اصطلاح اعم 1)

   (اصطلاح مرجح)

(اصطلاح اخص سطح 1)

(اصطلاح اخص سطح 2)

(اصطلاح اخص سطح 2)

(اصطلاح اخص سطح 3)

اصطلاحات مرجح در توالی الفبایی تنظیم می‌شوند.

ح4. سلسلهمراتبها و نمایشهای نظاممند

نمایش نظاممند (که به آن سلسله مراتب یا نمایش ردهبندی شده یا موضوعی نیز گفته میشود) «طبقهها یا سلسلهمراتبهای اصطلاحات را مطابق با معانی و روابط بین ـ اصطلاحی منطقی آنها، تنظیم میکند».

اصطلاحنامة نظاممند همیشه باید دارای دو بخش باشد:

•  بخش نظاممند،

•  بخش الفبایی (یک نمایه یا یک اصطلاحنامة کامل که کاربر را به بخشهای مناسبی از بخش نظاممند هدایت میکند).

میزان تأکید اصطلاحنامهها بر دو بخش فوق، با هم متفاوت است. اگر بخش عمدة اصطلاحنامه الفبایی است، بخش نظاممند ممکن است یک بخش کمکی باشد؛ یا ممکن است بخش اصلی اصطلاحنامه باشد که تمام تعریفها و رابطهها را ارائه میدهد و بخش الفبایی با ایفای نقش فرعی، به صورت نمایه است؛ یا این که هر دو بخش نظاممند و الفبایی، دارای جایگاه برابر باشند و دادههای رابطهای بین هر دو تقسیم شود، یا این دادهها به طور کامل در هر دو بخش اصطلاحنامه ارائه گردند.

نمودار 15. سلسه‌مراتب‌های تولیدشده از نمایش الفبایی

اصطلاحنامۀ توصیفگرهای «اریک»

نمایش سلسه‌مراتب‌های دوطرفه از اصطلاح‌ها

عامل پیوند بین این دو نظام معمولاً نشانهای (یعنی کد نشانه، متشکل از اعداد و حروف ـ نگاه کنید به «ث») است که به بخش نظاممند اضافه میشود و در اصطلاحنامة الفبایی همانند یک مرجع عمل میکند.

نمایش نظاممند یک «ساختار کلی یا ردهبندی کلان» را ارائه میکند (ایزو 2788) که در آن، روابط بین سلسلهمراتبها (نگاه کنید به «ج1ـ2») و گروههای اصطلاحاتی که به شکلی دیگر با هم مرتبط هستند (نگاه کنیده به «ج1ـ1» و «ج1ـ3») توضیح داده و ارائه میشوند. دربارة ایجاد نمایشهای نظاممند، بهطور کاملتر در بخشهای «ج2ـ3» و «د7ـ2ـ1» بحث خواهد شد. در هنگام طراحی این نوع نمایش باید چندین گزینه را در نظر گرفت، از جمله:

•   گروههای موضوعی کلی، در مقابل نظامهای جزئی؛

•   ردهبندی چهریزهای، در مقابل نظامهای شمارشی و غیرچهریزهای؛

•   تنظیم اولیه بر مبنای رشته یا حوزة موضوعی، در مقابل چهریزههای بنیادی؛

•   نمایش نظاممند به عنوان مبنای نمایش الفبایی، در مقابل ردهبندی جداگانهای که دارای ساختاری متفاوت است و اصطلاحات نمایهای با این ساختار تنظیم میشوند.

در این دستنامه، اصطلاحنامههای نظاممند و سلسلهمراتبها به سه طبقة عمده تقسیم میشوند:

1) گروههای موضوعی کلی،

2) ساختارهای درختی و ردهبندی شمارشی،

3) ردهبندی چهریزهای مفصل.

ح4-1. گروههای موضوعی کلی

در این نوع آراستمان، اصطلاحات نمایهای به ترتیب الفبایی در زیر چهریزهها یا گروههای موضوعی کلی مربوط به خود تنظیم میشوند. نشانة گروه موضوعی، در مقابل اصطلاح نمایهای در بخش الفبایی نشان داده میشود. این نوع نمایش در اصطلاحنامههای بسیاری که تأکید عمده در آنها بر بخش الفبایی است، یافت میشود. نمودار «16» نمایش گروه توصیفگرهای «اصطلاحنامة توصیفگرهای اریک» را نشان میدهد و نمودار «17» صفحهای از آرایة چهریزهای توصیفگرها و شناسههای «اصطلاحنامة آیبیئی» یونسکو [104] را ارائه کرده است.

نمودار 16. گروه‌های موضوعی عام

اصطلاحنامۀ توصیفگرهای «اریک»

نمودار 17. گروه‌های موضوعی عام

یونسکو: اصطلاحنامۀ آموزش «آی‌بی‌ای‌ئی»

ح4-1-1. «مضامین»

«مضامین»¹⁹⁶ سبکی از اصطلاحنامه است که توسط «ژان ویه»¹⁹⁷ در فرانسه طراحی شد و در آراستمان اصطلاحنامههای بسیار از سازمانهای بینالمللی، عمدتاً در علوم اجتماعی، مورد استفاده قرار گرفته است. بخش نظاممند ممکن است ـ همانند «اصطلاحنامة «آیلو» [105] (نمودار 18)ـ بخش عمدة اصطلاحنامه، و شامل گروههای کلی باشد که این گروهها گاهی با عنوان «مضامین» شناخته میشوند. این مضامین با تقسیمبندی بیشتر، به گروههایی فرعی تجزیه میشوند. در این زیر گروهها، اصطلاحات مرجح به صورت الفبایی فهرست میشوند و در کنار آنها یادداشتهای دامنه، مترادفها و اصطلاحات اعم، اخص و مرتبط میآیند.

مثال:

کار و استخدام								    13

دستمزد و نظامهای دستمزد						07/13

پرداخت برابر										3034

ام.   تبعیض

     تعیین دستمزد

اجرت									3035

حقالزحمة کارکنان متخصصی همچون پزشکان و وکلا در ازای خدمات آنان

اع.   دستمزد

اخ.   اجرت کاربران

حداقل دستمزد							3040

بک. دستمزد تضمینی

دستیابی به اصطلاحات به وسیلة نمایة «کووک» است که فقط شامل اصطلاحات مرجح و غیرمرجح میشود.

مثال:

برابر

   پرداخت برابر    3034 (07/13)

تضمینی

   دستمزد تضمینی ←   حداقل دستمزد   3040 (07/13)

اجرت

   اجرت 				3035  (07/13)

حداقل

   حداقل دستمزد			3040  (07/13)

در «ماکروتزاروس» [125] نقش بخش نظاممند و بخش الفبایی برعکس میشوند، و جزئیات رابطهای در بخش الفبایی در زیر اصطلاحات نمایهای ارائه میگردند و این بخش به قسمت اصلی اصطلاحنامه تبدیل میشود (نمودار «19ب»). نمایش نظاممند که صرفاً اصطلاحات مرجح را شامل میگردد و بدون دادههای اضافی در زیر مضامین، فهرست میشود، به یک جایگاه کمکی تقلیل مییابد (نمودار «19الف»). باید توجه داشت که شیوة نمایش در ویرایشهای 1985 و 1991 یکسان است.

شکل دیگری از این سبک، ویرایش 1995 «اصطلاحنامة یونسکو» [207] است که در آن، نمایش الفبایی، بخش اصلی اصطلاحنامه است و شامل سلسلهمراتبهای چند سطحی میشود. نمایش نظاممند ـ در موقعیت کمکی ـ شامل مضامینی مشهور به «اصطلاحنامههای خرد»¹⁹⁸ میشود که در آنها، اصطلاحات مرجح به ترتیب الفبایی فهرست گردیدهاند و با اصطلاحات معادل و اصطلاحات اخص چند سطحی، همراه میشوند. اصطلاحات مرتبط حذف میگردند. مگر در مورد اسامی کشورها، اصطلاحات نمایهای فقط به یک «اصطلاحنامة خرد» تخصیص مییابند.

مثال:

70/1   تسهیلات آموزشی

ساختمانهای آموزشی

   بج.     معماری آموزشی

   اخ.1   ساختمانهای آکادمیک

        اخ.2   آزمایشگاههای دانشگاهی

   اخ.1   ساختمانهای آموزشگاهی

        اخ.2   کلاسهای درس

        اخ.2   آزمایشگاههای آموزشگاهی

نمودار 18. نمایش نظام‌مند مضامین

اصطلاحنامۀ «آی‌ال‌او»

نمودار 19 الف. مضامین

«ماکروتزاروس» (ویرایش 1985)

نمایش گروهی توصیفگرها

نمودار 19 ب. مضامین

«ماکروتزاروس» (ویرایش 1985)

نمایش الفبایی توصیفگرها

تجهیزات آموزشی

   بج.     تجهیزات آکادمیک

   بج.     تجهیزات آموزشگاهی

   اخ.1   مبلمان آموزشگاهی

   . . . .

ح4-2. ساختارهای درختی و ردهبندی شمارشی

ح4-2-1. ساختارهای درختی «سرعنوانهای موضوعی پزشکی» (مش)

ساختارهای درختی این اصطلاحنامه، سلسلهمراتبهای اصطلاحات اعم/ اخص تا چندین سطح هستند که در ردههای کلی و زیر ـ ردهها تنظیم شدهاند (نمودار «20الف»). اصطلاحات ممکن است در بیش از یک سلسلهمراتب ظاهر شوند. در یک سطح سلسلهمراتبی واحد، اصطلاحات به صورت الفبایی مرتب میشوند. یک نشانة بیانگر (نگاه کنید به «ج3ـ2»)، اصطلاحات موجود در ساختارهای درختی را با بخش الفبایی «سرعنوانهای موضوعی پزشکی» (مش) [134] پیوند میدهد. ساختارهای درختی، یادداشتهای دامنه، مترادفها یا اصطلاحات مرتبط را دربرنمیگیرند.

نمایش الفبایی (نمودار «20ب») شامل یک نشان [ردهبندی] میشود که نمایانگر مکان(های) اصطلاح در ساختارهای درختی، یادداشتهای دامنه، گزارمانها، و ارجاعاتی است که اصطلاحات معادل و مرتبط را نشان میدهند، ولی اطلاعات سلسلهمراتبی را خیر. «سیاهة الفبایی گزارمانی»¹⁹⁹ (نمودار «20ب») که برای نمایهسازان و کاوشگران طراحی شده، شامل اطلاعات مفصلتری نسبت به «متمم ایندکس مدیکوس»²⁰⁰ (که برای کاربران نهایی طراحی شده) میباشد.

«اصطلاحنامة امتری» [76] (از پایگاه اطلاعات پزشکی «امبیس»²⁰¹) ساختار درختی چند سلسلهمراتبی مشابهی دارد که تحت گروههای کلی مرتب شدهاند. اصطلاحات ساختار درختی، یا «اصطلاحات گسترشی»²⁰² هستند که پر رنگ چاپ شدهاند و مستقیماً با نشانة [ردهبندی] که

نمودار 20 الف. ساختارهای درختی

سرعنوان‌های موضوعی پزشکی مش

(کدهایی که با حروف کوچک‌تر نوشته شده‌اند نشان‌دهندۀ مکان اصلاحات در سلسه‌مراتب‌های دیگر هستند)

نمودار 20 ب. ساختارهای درختی

سرعنوان‌های موضوعی پزشکی – سیاهۀ الفبایی گزارمان

به صورت، سلسلهمراتبی تنظیم شده متناظرند، یا «اصطلاحات غیرگسترشی»²⁰³ هستند که اصطلاحات خاصتر میباشند و با «اصطلاحات گسترشی» همایند هستند و فاقد اصطلاحات اخص دیگری میباشند. این اصطلاحات یا در کاوشهای «گسترشی»، یا هنگامی که به صورت اصطلاحات منفرد مورد کاوش قرار گیرند، بازیابی میشوند.

مثال:

    اصطلاح گسترشی ←

اصطلاح غیرگسترشی ←

    اصطلاح گسترشی ←

اصطلاح غیرگسترشی ←

اصطلاح غیرگسترشی ←

اصطلاح غیرگسترشی ←

    اصطلاح گسترشی ←

اصطلاح غیرگسترشی ←

. . Pharmacogenetics

. . . Acetylator phenotype

. . Pharmacokinetics

. . . Area under the curve

. . . Bioequivalence

. . . Drug absorption

           .

           .

. . . Drug metabolism

. . . . Drug degradation

G1.680.675

G1.680.680

G1.680.230

بخش الفبایی شامل ارجاعات «نک.» (نگاه کنید به) از اصطلاحات غیرمرجح به مرجح، ارجاعات «نک. در زیر» از «اصطلاحات غیرگسترشی» به «اصطلاحات گسترشی»، ارجاعات «نیز نک»، و پیشینههای اصطلاحات میشود.

ح4-2-2. ردهبندی شمارشی

در این نوع نمایش، ردهبندی شمارشی میتواند ردهبندی مجزایی باشد که اصطلاحات نمایهای با آن انطباق مییابند یا به نحوی با آن مرتبط میشوند. «اصطلاحنامه اینسپک» [102] نمونهای از اصطلاحنامههایی است که به این شکل، به یک نظام ردهبندی مرتبط میشوند.

ح4-3. اصطلاحنامههای چهریزهای مفصل

این نوع تنظیم اصطلاحنامه، طراحی یک ردهبندی چهریزهای (نگاه کنید به «ج2ـ3») را به عنوان بخش نظاممند دربرمیگیرد که با یک نمایة الفبایی یا یک اصطلاحنامة الفبایی کامل تکمیل میگردد. در این نوع نمایش، اصطلاحات نمایهای با ساختاری مجزا انطباق نمییابند،

نمودار 21. رده‌بندی چهریزه‌ای مفصل

چهریز اصطلاحنامه

بلکه خود، ردهبندی چهریزهای را تشکیل میدهند.

ردهبندی چهریزهای به خاطر ماهیت تحلیلی / ترکیبی آن، که آن را با ساختار اصطلاحنامه سازگار میسازد، مناسبترین نوع ردهبندی برای استفاده در یک اصطلاحنامه است.

میتوان از اصطلاحنامههای ردهبندی شده و نظامهای ردهبندی چهریزهای موجود (نظیر «ردهبندی بلیس» [137]) به عنوان یک مبنای تنظیم، و نیز ایجاد واژگان استفاده کرد (نگاه کنید به «ج2ـ1ـ1»).

از زمان اولین اصطلاحنامة ردهبندی شدة چهریزهای (یعنی «چهریز اصطلاحنامه»²⁰⁴ [8])، ویرایشهای متعددی از آن ارائه شده که در توزیع متنوع دادههای رابطهای بین بخشهای نظاممند و الفبایی اصطلاحنامه، با یکدیگر تفاوت دارند.

ح4-3-1. «چهریز اصطلاحنامه»

در «چهریز اصطلاحنامه» [8] تقسیم اطلاعات بین بخشهای نظاممند و الفبایی تقریباً برابر بود؛ ردهبندی، سلسلهمراتبهای اصلی و اصطلاحات مرتبط در حوزهای خاص را نشان میداد، و بخش الفبایی، اطلاعات مربوط به یادداشتهای دامنه، مترادفها، و اصطلاحات مرتبط در دیگر حوزهها را ارائه میکرد. بخش الفبایی، اطلاعات مربوط به چند ـ سلسلهمراتبیها را نیز ارائه میداد و این کار با کدهای BT(A) و NT(A) نشان داده میشد (نگاه کنید به نمودار «21»).

مثال:

ح4-3-2. «اصطلاحنامة هنر و معماری»

«اصطلاحنامة هنر و معماری» (ایایتی) [14] شامل دو بخش میشود: سلسلهمراتبها، که در چهریزههای بنیادی نشان داده میشوند (نگاه کنید به «ج2ـ3ـ2»)، و یک نمایش الفبایی. نمایش سلسلهمراتبی (نگاه کنید به نمودار «22الف») از اصطلاحات مرتبط عام یا مرتبط سلسلهمراتبی جزء ـ کل تشکیل میشود که طبق ویژگیهای تقسیمبندی، در قالب سلسلهمراتبهای فرعی تنظیم شدهاند و قبل از آنها، اصطلاحات راهنما²⁰⁵ (یعنی چهریزهنماها یا برچسبهای راهنما) میآیند، که در مثال بعدی در داخل آکولادهای زاویهای نشان داده شدهاند. نام این سلسلهمراتب «آثار تکساختهشده»²⁰⁶ و کد آن RK است. نشانه [ردهبندی]، یک کد خطی ساده و غیربیانی²⁰⁷ است. اصطلاحات موجود در سلسلهمراتبها و سلسلهمراتبهای فرعی تحت اصطلاحات راهنما، به ترتیب الفبایی تنظیم شدهاند. در این سلسلهمراتبهای فرعی تحت اصطلاحات راهنما، به ترتیب الفبایی تنظیم شدهاند. در این سلسلهمراتبها، یادداشتهای دامنه (SN)، ارجاعات «بج» (UF) یا اصطلاحات مرتبط (RT) وجود ندارند.

مثال (از صفحة 15 «راهنمای نمایهسازی و فهرستنویسی با اصطلاحنامة هنر و معماری» [157]):

RK.199

RK.200

RK.201

RK.202

RK.203

RK.204

RK.205

SINGLE BUILT WORKS (RK)

   <single built works by specific type>

       <single built works by function>

           <communications structures>

                communications buildings

                    computer centres

                      <telecommunications buildings>

	                    broadcasting stations

	                       radio stations

	                           television stations

نمودار 22 الف. رده‌بندی چهریزه‌ای مفصل

«اصطلاحنامۀ هنر و معماری»

نمایش سلسله‌مراتبی

نمایش الفبایی (نمودار «22ب») به مثابه نمایة اصطلاحات در سلسلهمراتبها عمل میکند. این نمایش الفبایی نشانه، یا شمارة سطر (در مثال زیر، RK  203 برای broadcasting stations’) یادداشتهای دامنه (SN) و یادداشتهای پیشینه (HN)، جزئیات مأخذ اصطلاح (B، H و L در مثال زیر)، اصطلاحات معادل (USE/UF) و شکلهای جایگزین (ALT)، معادلهای بریتانیایی اصطلاح (UK) و جایگزین بریتانیایی اصطلاح (UKA) را نشان میدهد.

مثال (از صفحة 14 «راهنمای نمایهسازی و فهرستنویسی با اصطلاحنامة هنر و معماری» [157]):

Broadcasting stations

                RK.203                              (B,H,L)

 HN         March 1993 related term added

	        April 1990 scope note changed

 ALT       broadcasting station

 UK         broadcasting houses

 UKA      broadcasting house

    SN      Telecommunications buildings containing studios,

	        production and technical offices, equipment spaces …

    UF       houses, broadcasting

	        Stations, broadcasting

    RT       broadcasting studios

روابط BT/NT که در سلسلهمراتبها نشان داده شدهاند در نمایش الفبایی گنجانده نمیشوند. نمایش الفبایی، اصطلاحات مرتبط (RTs) را دربرمیگیرد، اگرچه اصطلاحات مرتبطی که در سلسلهمراتبها نمایش داده شوند وجود ندارند.

اصطلاحنامهای با نمایش سلسلهمراتبی چهریزهای ـ شبیه به نمایشی که در «اصطلاحنامة هنر و معماری» مشاهده میشود ـ «اصطلاحنامة علوم اطلاعرسانی و کتابداری ایسیس» [138] است. در این اصطلاحنامه نمایش سلسلهمراتبی، همراه با اصطلاحاتی که در زیر چهریزهنماها و زیرـ چهریزهنماها تنظیم شدهاند، در قبال نمایش الفبایی (که یادداشتهای دامنه، و تمام روابط ـ شامل اصطلاحات اعم و اخص در یک سطح سلسلهمراتبی را دربرمیگیرد) نقش فروپایه را ایفا میکنند.

ح4-3-3. سبک «اصطلاحنامة روت»

در دیگر اصطلاحنامههای چهریزهای شیوهای ایجاد شده است که در آن، تمام عناصر و روابط، با نمایش نظاممند ارائه میشوند تا در صورت نیاز، بتوان به طور خودکار یک اصطلاحنامة کاملاً

نمودار 22 ب. رده‌بندی چهریزه‌ای مفصل

«اصطلاحنامۀ هنر و معماری»

نمایش الفبایی

نمودار 23. رده‌بندی چهریزه‌ای مفصل

اصطلاحنامۀ «روت»

الفبایی از آن استخراج کرد. نمونة این سبک در قالب «اصطلاحنامة روت» [32] یافت میشود.

این اصطلاحنامه (نمودار «23») و اصطلاحنامههایی (نظیر «اصطلاحنامة بینالمللی مجموعه اصطلاحات پناهندگان») [6] و «اصطلاحنامة کتابخانة موسسة سلطنتی امور بینالمللی» (اصطلاحنامة کتابخانة آروایوایای)²⁰⁸[7] ـ نمودارهای «24الف» و «24ب») که از این قالببندی استفاده میکنند تمام دادههای تعریفی و رابطهای را در بخش نظاممند قرار میدهند؛ این دادهها یعنی یادداشتهای دامنه (SN)، رابطههای معادلی (UF) و اصطلاحات اصلی اعم، اخص و مرتبط از طریق تورفتگی نشان داده میشوند (نگاه کنید به «ج1ـ3ـ4الف»). اصطلاحات مرتبط اضافی با *RT و چند ـ سلسلهمراتبیها با *BT/*NT نشان داده میشوند (نیز نگاه کنید به «ج1ـ3ـ4 الف»). ارجاع به اصطلاحات چند ـ سلسلهمراتبی و مرتبط در دیگر بخشهای نمایش، با نشانهای همراه میشوند که مکان استقرار اصطلاح را نشان میدهد.

مثال:

مقدار اطلاعات در بخش الفبایی، ممکن است تفاوت داشته باشد. از آنجا که در بخش نظاممند تمام اطلاعات رابطهای ارائه میگردد، یک نمایة الفبایی کافی است که در این نمایه، تنها باید اصطلاحات مرجح و غیرمرجح گنجانده شوند ـ همانند «اصطلاحنامة جوانان» [9].

«اصطلاحنامة اطلاعات درونخطی دارویی مارتیندال» [169] که دارای بسیاری از ویژگیهای سبک «اصطلاحنامة روت» در نمایش نظاممند خود است، در نمایش الفبایی خود نمایهای ساده از اصطلاحات مرجح و غیرمرجح نیز دارد. گزینة دیگر، تولید اصطلاحنامة الفبایی محدودی است که تنها یادداشتهای دامنه، اصطلاحات معادل، اصطلاحات اع./ اخ. و ام. «اضافی» را دربرمیگیرد. این نوع نمایش را در «ردهبندی دیال.یو.کی.» [70] میتوان مشاهده کرد.

از طرف دیگر، اصطلاحنامة کاملاً الفبایی، قالبی سودمند برای نمایش رایانهای، و قابل قبول برای کاربر نهایی است. چنین اصطلاحنامهای در «اصطلاحنامة روت» (نمودار «23»)، «اصطلاحنامة کتابخانة آرآیآیاِی» (نمودار «24ب») و دیگر اصطلاحنامههای مشابه گنجانده شده است. نمایش الفبایی، تمام رابطههای نشان دادهشده در نمایش نظاممند را تکرار میکند، با این استثنا که اصطلاحات اعم و اخص فقط به یک سطح سلسلهمراتبی محدود میشوند. اصطلاحات تورفته در نمایش نظاممند، که به صورت همایندی با اصطلاحات فراپایة خود مرتبط میباشند ولی اصطلاحات اخص آنها نیستند (مثلاً ‘Strands’ در نمایش فوق) باید پیش از تولید نمایش الفبایی، با کد (RT) (و نه ـ مثلاً ـ NT) به ‘Ropes’ متصل شوند (نیز نگاه کنید به نمودار «ج1ـ3ـ4الف»).

مثال:

اصطلاحنامة الفبایی به سبک اصطلاحنامة «روت»

Fibre ropes          HTN

     UF      Textile ropes

     BT	Ropes

    *BT      Textile products     UMN

Ropes      HT

    SN	A length of strong line made of fibrous material, metal wire, etc.

    BT	Mechanical components

    NT	Fibre ropes

    NT	Wire ropes

    RT	Strands

    *NT     Gymnastic ropes     XVG.N

    *RT     Rescue equipment       SNK

Strands         HTC

    RT	Ropes

Wire ropes        HTR

    BT	Ropes

    *RT	Wires     PVL

نمودار 24 الف. رده‌بندی چهریزه‌ای مفصل

اصطلاحنامۀ کتابخانۀ آرآی‌آی‌اِی

فرانمای رده‌بندی

نمودار 24 ب. رده‌بندی چهریزه‌ای مفصل

اصطلاحنامۀ کتابخانۀ آرآی‌آی‌اِی

فرانمای الفبایی

مثال فوق نشان میدهد که دو توالی از اصطلاحات اعم، اخص و مرتبط وجود دارند. اولین توالی که بدون ستاره (*) است از اصطلاحاتی که بلافاصله در پایین و بالای اصطلاح مرجح در نمایش نظاممند قرار دارند، تولید میشود. دومین توالی، یعنی توالی ستارهدار از ارجاعات متقابل در نمایش، به دست آمده و شامل اصطلاحاتی میشود که در جای دیگری از فرانماها قرار دارند. در یک آراستمان جایگزین، میتوان در بین توالی ستارهدار *BT/*NT/*RT، توالی BT/NT/RT را گنجاند. در این حالت نشانة ردهها در مقابل هر اصطلاح در مدخل، نشانگر مکان اصطلاحات در نمایش هستند.

مثال:

Ropes      HT

   SN	A length of strong line…

   BT	Mechanical components   H

   NT	Fibre ropes         HTN

   NT	Gymnastic ropes   XVG.N

   NT	Wire ropes   HTR

   RT	Rescue equipment      SNK

   RT	Strands   HTC

سبک «روت» در اصطلاحنامه برای گردآورنده سودمند است، چرا که تمام تلاش فکری در مرحلة خلق بخش نظاممند صورت میگیرد بخش الفبایی را میتوان با کار غیرتخصصی یا با برنامة رایانهای، از نمایش نظاممند به دست آورد [65].

ح4-3-4. چند - سلسلهمراتبیها در نمایشهای نظاممند چهریزهای

در اکثر اصطلاحنامههای چهریزهای، چند ـ سلسلهمراتبیها (نگاه کنید به «ج1ـ2ـ4) نیز در نمایش نظاممند گنجانده میشوند. اما این چند ـ سلسلهمراتبیها در سلسلهمراتبهای «اصطلاحنامة هنر و معماری» [14] نیامدهاند، اگرچه در سلسلهمراتبهای مشابه در «اصطلاحنامة ایسیس» [138] نشان داده شدهاند (نگاه کنید به «ح4ـ3ـ2»).

در استانداردهای «ایزو 2788» و «بیاس 5723» شیوهای برای نشان دادن چند ـ سلسلهمراتبیها در یک نمایش نظاممند پیشنهاد شده که در آن، اصطلاحات نمایهای که دارای بیش از یک اصطلاح اعم هستند، در سلسلهمراتب مناسب قرار داده میشوند. در «اصطلاحنامة صنایع ساختمان» [50] به این شکل با چند ـ سلسلهمراتبیها رفتار شده است.

مثال:

نمایش نظاممند

Mechanical components

. . .

Ropes

     SN     A length of strong line . . .

(اجزا)

Strands

(انواع ـ برمبنای ماده)

Fibre ropes

     UF     Textile ropes

Wire ropes

     *RT     Wires     PVL

(انواع ـ برمبنای کاربرد)

Gymnastic ropes

     UF     Climbing ropes

. . .

Textile technology

. . .

Textile products

     Yarn

     Cloth

     Fibre ropes

          UF     Textile ropes

Leisure equipment

     Gymnastic equipment

          Springboards

          Wall bars

          Vaulting bars

          Gymnastic ropes

               UF     Climbing ropes

     H

     HT

     HTC(RT)

→HTN

     HTR

     HTW

     UM

     UMN(RT)

     UMN.C

     UMN.K

→ UMN.T

     . . .

     XV

     XVG

     XVG.C

     XVG.E

     XVG.G

→ XVG.N

نمایش الفبایی

Fibre ropes     HTN;  UMN.T

     UF     Textile ropes

     BT     Ropes

     BT

Gymnastic ropes

     UF     Climbing ropes

     BT     Gymnastic equipment

     BT     Ropes

Ropes     HT

     SN     A length of strong line …

     BT     Mechanical components

     NT     Fibre ropes

     NT     Gymnastic ropes

     RT     Strands

Strands   HTC

     RT     Ropes

Wire ropes     HTR

     BT     Ropes

     RT     wires     PVL

این روش، با شیوة «اصطلاحنامة روت» متفاوت است. «اصطلاحنامة روت» اصطلاح نمایهای را در یک سلسلهمراتب مرجح قرار میدهد و با استفاده از کد *BT و به دنبال آن نشانه ردة مناسب، از آن به اصطلاحات اعم در دیگر سلسلهمراتبها ارجاع میدهد. در زیر این اصطلاحات اعم، ارجاعات متقابل  *NT به اصطلاح نمایهای برقرار میشوند. در نمایشهای رایانهای، اصطلاحات موجود در چند ـ سلسلهمراتبیها (که با ارجاعات متقابل ستارهدار نشان داده میشوند) را میتوان با گذار آسان به مکان مناسب، به طور کامل مشاهده کرد (نگاه کنید به «ح4ـ3ـ3» و «د7ـ2ـ1» و «د7ـ2ـ1ب» و نمودار «23»).

قراردادن چندگانة اصطلاحات نمایهای، مفصلترین تحلیل از هر حوزة موضوعی را ارائه میکند، زیرا در هر محل (استقرار)، اصطلاح نمایهای باید در آرایهها و چهریزههای صحیح قرار گیرد. در این صورت هیچ سوگیری به نفع تحلیل کاملتر یک حوزة موضوعی نسبت به حوزة دیگر وجود نخواهد داشت. مزیت دیگر آن است که یک اصطلاح را میتوان با کاوش کوتاه شده، یا کاوش «گسترشی» نشانه [ردهبندی] برای تمام اصطلاحات اعم آن، بازیابی کرد. مثلاً کاوش HT* Ropes’ یا UMN* ‘Textile products’، موجب بازیابی ‘Fibre ropes’ خواهد شد؛ حال آنکه در «آراستمان اصطلاح مرجح»، کاوش بر روی UNM* این اصطلاح را بازیابی نمیکند، چرا که این کاوش فاقد نشانة رده در حوزة Textile است. از طرف دیگر، این آراستمان مستلزم تلاش بیشتری از طرف گردآورنده است، و تکرار مکرر سلسلهمراتبهای طولانی، بار نمایش را بیش از اندازه میکند.

ح5. نمایشهای گرافیکی

اصطلاحات نمایهای و رابطههای بین آنها را میتوان به شکل نموداری دوبعدی نمایش داد که کاربر میتواند اصطلاحات مناسب را از آن انتخاب نماید. نمایشهای گرافیکی به بهبودی دسترسی کمک میکنند و در طی تدوین اصطلاحنامه، در گردهم آوردن اصطلاحات مرتبط در خوشههای معنایی نیز، ابزاری سودمند میباشند (نگاه کنید به «د7ـ2ـ2»). مرورهای اولیه بر انواع نمایشهای گرافیکی توسط «گیلکریست» و «فوسکت» صورت گرفت [88: ص35 تا 38، و 89 تا 92؛ 83].

اخیراً نمایشهای گرافیکی رایانهای اطلاعات، رواج روزافزونی یافتهاند. «کریون» با اشاره به آثار مکتوب تا سال 1991 در این زمینه، اندیشههای رایج در خصوص نمایشهای رایانهای شبکههای مفهومی را که در نمایشهای گرافیکی اصطلاحنامهها و اهداف مربوطه کاربرد دارند مرور میکند [52] و به مقایسة نرمافزارهای همه منظوره و خاصی که برای نمایش اصطلاحنامه طراحی شدهاند میپردازد و نتیجه میگیرد که نرمافزارهای خاص، نتایج بهتری را ارائه میکنند [53].

اما این شکل نمایش، با وجود نمونههای متعدد در آثار مربوطه، هنوز باید کاربرد گستردة عملی در اصطلاحنامهها بیابد. دشواری ذاتی نهفته در نمایش کارآمد سلسلهمراتبهای مفصل و اصطلاحات مرتبط متعدد بدون تجمع بیش از اندازه، و فقدان نرمافزار مناسب برای پرداختن به این مشکل و تولید سریع نمایش، بدون شک یک عامل اساسی است.

سه نوع عمدة نمایش گرافیکی وجود دارند: ساختار شجرهنامهای²⁰⁹، نمودار پیکانی²¹⁰، و اصطلاحنگاره²¹¹ یا چارت جعبهای²¹².

ح5-1. ساختار شجرهنامهای

در این آراستمان، عامترین اصطلاحات در رأس نمایش و اصطلاحات اخص در مکانهای فروپایه چاپ میشوند و رابطه، با خطوط اتصالی عمودی نشان داده میشود. یادداشتهای دامنه، رابطههای معادلی، چند ـ سلسلهمراتبیها و اصطلاحات مرتبط معمولاً تنها در بخش الفبایی (که همراه این ساختار است) نشان داده میشوند. به هر نمودار شجرهنامهای، یک نشانه داده میشود که به مثابه آدرس تمام اصطلاحات موجود در آن نمودار، نقل میگردد.

نمودار «25» که قطعهای برگرفته از «اصطلاحنامة آیاسدیدی» (مربوط به موسسة مطالعات وابستگی دارویی» است را نیز ببینید [63]. ساختارهای شجرهنامهای در این اصطلاحنامه، معادل گرافیکی سلسلهمراتبهای جداگانة مشتق شده به وسیلة ماشین هستند، مانند ساختارهایی که در «اصطلاحنامة اینسپک» و دیگر اصطلاحنامهها یافته میشوند (نگاه کنید به «ح3ـ1»). ساختارهای درختی از طریق کد TT (اصطلاح رأس)، در نمایشهای الفبایی مکانیابی میشوند. این ساختارهای درختی، برعکس سلسلهمراتبهای «اصطلاحنامة اینسپک» از این رابطهها مشتق نمیشوند، بلکه منشأ رابطههای سلسلهمراتبی در نمایش الفبایی هستند. دیگر اصطلاحنامهای که حاوی ساختارهای درختی است «اصطلاحنامة اصطلاحات فناوری مس» [28] است.

ساختارهای شجرهنامهای ممکن است فاقد رابطههای معادلی باشند و معمولاً در خود نمودار، اصطلاحات اعم، اخص و مرتبط را متمایز نمیکنند. اما این رابطهها در شبکههای اصطلاحنامهای «پرهسی» نشان داده میشوند (نمودار «26»). خطوط عمودی و کد $0 رابطههای عمومی BT/NT، خطوط افقی و کد $m رابطههای معادلی، و خطوط مورب و کد $n رابطههای همایند را نشان میدهند.

نمودار 25. نمایش گرافیکی

ح5-2. نمودار پیکانی

نمودار پیکانی، نمایش به شکل چارتهایی است که نشانگر تعدادی حوزه و زیرحوزة موضوعی خاص هستند. چارت دارای شبکههایی است. هر چارت نشانة [ردهبندی] خاص خود را دارد، و اصطلاحات نشان داده شده در چارت با ارجاع به نشانة چارت و همچنین ـ در صورت استفاده از شبکه ـ با ارجاع به شمارة ارجاعی خاص شبکه، مکانیابی میشوند.

عامترین اصطلاح به صورت پررنگ، حدوداً در مرکز چارت قرار داده میشود (نگاه کنید به نمودار «27 الف»). اصطلاحات اعم (و مرتبط) در شبکه، در مکانهای دیگری چاپ میشوند، و سطوح سلسلهمراتبی با پیکانهای اتصالدهندة یا خطوطی که از سطح عامتر به سطح خاصتر اشاره دارند نشان داده میشوند؛ اصطلاحات دارای ارتباط همایندی، با نظام پیکانی دوسویة

نمودار 26. نمایش گرافیکی

ساختار شجره‌نامه‌ای

«پره‌سی»

نمودار 27 الف. نمایش گرافیکی – نمودار پیکانی

متصل کننده یا با خطچین نشان داده میشوند. به اصطلاحات نمایهای مرتبط خارج از گروههای ارائه شده در چارت، ارجاع داده میشود و نشانة [ردهبندی] مربوطة ذکر شده در چارت مناسب، ارائه میگردد. رابطههای معادلی و یادداشتهای دامنه، معمولاً در نمودارهای پیکانی نشان داده نمیشوند. بخش الفبایی جز نمایة شمارة چارتهای اصطلاحات نمایهای، شامل چیز دیگری نیست، اما داده‌های بخش الفبایی ممکن است یادداشت‌های دامنه، رابطه‌های معادلی، اصطلاحات اعم، اخص و مرتبط را دربرمی‌گیرد، همانند نمودار «27ب». این شکل آراستمان به طور کامل در مقالهای به قلم «رولینگ» [166] تشریح شده است.

نمودار 27 ب. نمایۀ الفبایی بر نمودار پیکانی

اولین نمودار که دارای پیکانهایی برای نشاندادن رابطههای اصطلاحی بود، «نظام اصطلاحنامة گردشی تیدیسیکی» [200] میباشد که توسط «مرکز اطلاعات و مدارک فنی نیروهای مسلح هلند» منتشر شد. «رولینگ» در سالهای 67 ـ 1966 «اصطلاحنامة یوراتام» [77] را برای «کمیسیون جوامع اروپایی» گردآوری کرد. ویژگی این اصطلاحنامه، وجود نمودارهای پیکانی بود و «رولینگ» بعداً اصطلاحنامة سهزبانة «سیدیآیام» [135] را در حوزة متالورژی طراحی کرد. نمودارهای پیکانی در «اصطلاحنامة چندزبانة بینالمللی اسناد تحقیقات جاده» (آیآرآردی) [108] نیز یافت میشود که حدود 50 نمودار پیکانی را دربرمیگیرد و با یک بخش الفبایی کامل شده است (نمودار «28»).

ح5-3. نمودارهای مجموعه اصطلاحات / چارتهای کادری

نوع دیگر نمایش گرافیکی، اصطلاحنگاره یا چارت جعبهای است که در جلد سوم «اصطلاحنامة اسپاینز» [189] و در «اصطلاحنامة آموزش و پرورش اروپا» که قبلاً «اصطلاحنامة یودیسد» نام داشت [78] یافت میشود. در «اصطلاحنامة آموزش و پرورش اروپا» (نگاه کنید به نمودار «29») 42 حوزة فرعی یا اصطلاحنامة خرد وجود دارند که هر یک، با یک اصطلاحنگاره نشان داده میشوند. هر یک از این اصطلاحنگارهها در یک صفحه درج گردیده که در گوشة سمت راست پایین با یک شمارة سریال دورقمی که به دنبال آن، عنوان اصطلاحنامة خرد آمده، مشخص میشود. هر اصطلاحنگاره دارای یک چارچوب داخلی است که تمام اصطلاحات مرجح موجود در اصطلاحنامة خرد را دربرمیگیرد. این اصطلاحات مرجح به صورت سلسلهمراتبی در زیر اصطلاحات رأس (که در زیر آنها خط کشیده شده) درون کادرها فهرست میشوند. طبقات سلسلهمراتب در کادرها، با تورفتگی اصطلاحات فراپایه نشان داده میشوند. رابطههای همایندی بین اصطلاحات مرجح در یک اصطلاحنامة خرد، با خطوطی نشان داده میشوند که اصطلاحات مرتبط را به یکدیگر متصل میکنند. خارج از چارچوب، اصطلاحات مرجحی ظاهر میشوند که به اصطلاحنامههای خرد دیگری اشاره دارند، اما با نوعی رابطة همایندی یا با یک ارتباط چند ـ سلسلهمراتبی، به اصطلاحات مرجح در اصطلاحنامة خرد، پیوند دارند. در سمت چپ هر اصطلاح مرجح بیرونی، شماره(های) آن اصطلاحنامة خرد که اصطلاح به آن(ها) تعلق دارد، میآید. اصطلاحات غیرمرجح در اصطلاحنگاره نشان داده نمیشوند. شمارة این اصطلاحنگاره، عامل پیوند بین اصطلاحات موجود در فهرست الفبایی و اصطلاحات موجود در اصطلاحنگاره است. تمام اصطلاحات یک اصطلاحنامة خرد، دارای شمارة واحدی هستند، اما(همانند نمودار پیکانی) با یک شمارة ارجاعی شبکة خاص، دقیقاً روی صفحه مکانیابی نمیشوند.

ح6. نمایش در اصطلاحنامههای چندزبانه

در برنامهریزی آراستمان اصطلاحنامههای چندزبانه، یک گزینه گنجاندن تمام زبانها در یک جلد است. این آراستمان، آراستمان مرجح در «اصطلاحنامة آیلو» (1992) است که در آن، نمایش نظاممند دارای سه شکل زبانی در کنار یکدیگر (نگاه کنید به نمودار «18») همراه با یک نمایة الفبایی بر نمایش ارائه شده به هر یک از زبانها، میباشد. «اصطلاحنامة یونسکو» [207] نیز در جلد چاپ شده، اما بخش اصلی الفبایی و بخش نظاممند آن به انگلیسی، و همراه با امکان دسترسی برای دیگر زبانها از طریق نمایههای فرانسوی و اسپانیایی است.

نمودار 26. نمایش گرافیکی

ساختار شجره‌نامه‌ای

«پره‌سی»

راه دیگر، انتشار ویراست مجزا برای هر زبان است که در آن نمایشهای الفبایی، نظاممند، جایگشتی و تمام اشکال نمایش، به زبان مورد استفاده در این نسخه ظاهر میشوند. «اصطلاحنامة آموزش و پرورش اروپا» (نمودار «29») [78] و «اصطلاحنامة بینالمللی اصطلاحات پناهندگان» [6] نمونة اصطلاحنامههای چندزبانه در مجلدهای مجزا هستند.

نمایش الفبایی. در نمایش اصلی الفبایی در اصطلاحنامههای چندزبانه، بویژه برای نشان دادن اصطلاحات معادل به دیگر زبانها بلافاصله در زیر اصطلاح مرجح (قبل از هر یادداشت دامنه یا اصطلاح غیرمرجح) عملی رایج است (نگاه کنید به نمودار «30» از «اصطلاحنامة یونسکو»).

نمایههای زبانی. کارکرد نمایة زبانی در اصطلاحنامههای چندزبانه، بویژه برای نشاندادن اصطلاحات معادل به زبانهای دیگر در اصطلاحنامه است. مثلاً ویراستهای انگلیسی زبان «اصطلاحنامة بینالمللی اصطلاحات پناهندگان» [6] یک نمایة فرانسوی/ انگلیسی/ اسپانیایی و یک نمایة اسپانیایی/ انگلیسی/ فرانسوی دارند.

مثال:

نمایة فرانسوی/ انگلیسی/ اسپانیایی

Spanish

Bombsa

Puentes

Poder judicial

نمایة اسپانیایی/ انگلیسی/ فرانسوی

French

Pomps

Ponts

Pouvoir judiciaire

English

Pumps

Bridges

Judicial power

English

Pumps

Bridges

Judicial power

French

Pomps

Ponts

Pouvoir judiciaire

Spanish

Bombas

Puentes

Poder judicial

بخش خ: اصطلاحنامههای چندزبانه

کلیات

مشکلات تدوین اصطلاحنامة چندزبانه، نوعاً غامضتر از مشکلات تدوین اصطلاحنامة تکزبانه نیست ـ به شرط آن که زبانشناسهای توانایی در دسترس باشند. شاید دشوارترین جنبة این کار مربوط به سازماندهی انسانی باشد، که غالباً مشارکت و کار کمیتههای بینالمللی را میطلبد.

استاندارد مرتبط با این بحث، استاندارد «ایزو 5964» (1985)، یعنی «رهنمودهای طراحی و تدوین اصطلاحنامههای چندزبانه» [107]، معادل «استاندارد بریتانیایی 6723 (1985) [31] است که در همان آغاز مبحث، به روشنی چنین بیان میدارد: «دستورالعملهای ارائه شده در این «استاندارد بینالمللی» باید همراه با استاندارد «ایزو 2788» به کار گرفته شوند، و به عنوان گسترشی بر دامنة دستورالعملهای تکزبانه تلقی گردند. قسمت اعظم روند و توصیههای مذکور در استاندارد «ایزو 2788»، برای اصطلاحنامة چندزبانه نیز معتبر است. با توجه به این که اکثر توصیفگرها اسم هستند (نگاه کنید به «ت3ـ1ـ1») و مهمتر آن که گردآوری اصطلاحنامه به شناسایی مفاهیم نهفته در ورای کلمات مربوط میشود، این امر را میتوان توصیة بزرگی تلقی کرد.

بنابراین، پرداختن به توصیفگرها در اصطلاحنامههای چندزبانه بسیار شبیه به کار تکزبانه است، که البته با تنوع افزوده شده به کار، تصریفاتی که از اشکال گوناگون زبانی سرچشمه میگیرند، نیز با آن همراه هستند. پس بد نیست بدانیم که زبانها بهطور کلی از نظر شکل، چهار دستهاند:

• زبانهای تصریفی²¹³ نظیر لاتین که از انجامههای موردی²¹⁴ استفاده میکنند. این

ریشه پسوندها، اسامی و افعال را توصیف میکنند.

• زبانهای پیوندی²¹⁵ نظیر ترکی، فنلاندی و مجارستانی که در آنها، ریشه پسوندها میتوانند در حکم کلمات مجزا باشند و معمولاً چنین حالتی رخ میدهد.

• زبانهای تفکیکی²¹⁶ نظیر چینی که از عناصر تصریفی، پیوندی یا حروف اضافه استفاده نمیکنند.

• زبانهای تجزیهای²¹⁷ نظیر انگلیسی که از ترتیب واژهها، کلمات کمکی و برخی عناصر تصریفی برای تأمین ساختار دستوری استفاده میکنند.

آشکار است که برخی از قواعد مورد بحث در بالا (نظیر ترجیح جمع به مفرد) باید در پرتو گوناگونیهای زبانی، مجدداً مورد بررسی قرار گیرند.

هر چند که دانش فوق مفید است، اما دارای چنان اهمیتی نیست که به مثابة دانش خوب و کارآمد برای زبانهای مورد بررسی، و از جمله ظرایف اجتماعی ـ فرهنگی، که خصوصاً در موضوعهای غیرعلمی وجود دارند، تلقی گردد.

جوانب مربوط به نمایش در بخش «ح6» و جوانب نرمافزاری در بخش «ذ3» مورد بحث قرار گرفتهاند.

خ1. اصطلاحنامههای مبدأ و هدف

اولین تصمیمی که باید در وضعیت چندزبانه اتخاذ گردد آن است که کدامیک باید «زبان مبدأ» باشد؛ و این تصمیم باید مشخص کند که آیا کار باید از ابتدا آغاز گردد یا این که طرحهای موجود را باید با نیازها منطبق کرد و ترکیب نمود.

زبان مبدأ، زبانی تعریف میشود که «در هنگام ترجمة یک اصطلاح مرجح به نزدیکترین اصطلاح یا اصطلاحات معادل به زبان دوم، بهمثابه نقطة شروع عمل میکند». این زبان دوم و زبانهای بعدی به عنوان «زبانهای هدف» شناخته میشوند. در استفاده از اصطلاحات «مبدأ» و «هدف» نباید هیچگونه اشارهای به موقعیت شود و گزینش زبان مبدأ باید برمبنای دلایل واقعگیرایانه صورت گیرد، و هیچ زبانی به زبانی دیگر تفوق و تسلط ندارد. بنابراین در کار گردآوری، بازخورد مداوم از مفاهیم و ترجمهها از هر زبان هدف به زبان مبدأ، دارای اهمیت خواهد بود.

در عمل، و خوشبختانه در برخی نظامها بیشتر از نظامهای دیگر، اصطلاحنامههای هدف مستقیماً به یکدیگر مرتبط نمیشوند و بدینسان اصطلاحنامة مبدأ در موقعیت کانونی یک شبکة شعاعی باقی میماند.

خ2.معادلها

استاندارد «بیاس 6723» حاوی جدولی است که در نمودار «31» آمده و پنج درجة معادلی را نشان میدهد که در زیر مورد بحث قرار میگیرند.

نمودار 26. درجات معادلی

خ2-1. معادل دقیق

این معادلی، مشابه ترادف حقیقی است و با آن به صورت سادهای رفتار میشود:

    German

= PHYSIK

    French

= PHYSIQUE

English

PHYSICS

خ2-2. معادل نادقیق

این معادل مشابه مترادف نزدیک است و با این حالت نیز، همچون در اصطلاحنامههای تکزبانه رفتار میشود؛ یعنی با مترادفهای نزدیک، برای اهداف نمایهسازی، بهمثابه معادل عمل میگردد؛ همانند مثال زیر:

   English

= MENUS

   French

= MENU

German

GEDECK

که در این مثال، معادل انگلیسی، یک اصطلاح قرضی از زبان فرانسه است و طبعاً به صورت جمع بیان میشود؛ در حالی که استانداردهای آلمانی و فرانسوی شکل مفرد را برای توصیفگرها ترجیح میدهند.

خ2-3. معادل نسبی

این معادل، شبیه به مترادف نزدیک است؛ اما در نگاه دقیق، تداعی معنایی یکی از اصطلاحات آن، اندکی اعم یا اخص از مفهوم مورد نظر است. بنابراین دو اصطلاح را میتوان یا به صورت مترادف مورد بررسی قرار داد، یا این که یک اصطلاح را به عنوان اعم شناسایی نمود و به طریق مناسبی با آن رفتار کرد. مثال ارائه شده در استاندارد «ایزو 5964» حالت معروف کلمة آلمانی “Wissenschaft” است که دارای مفهوم مجازی کلیتری نسبت به کلمة انگلیسی “Science” است.

خ2-4. معادل یک به چند

این حالت، پیچیدهترین وضعیت میباشد و نیازمند عمیقترین تحلیل است. اساساً سه وضعیت مجزا ـ هر چند مشابه ـ وجود دارد که هر یک دارای حداقل سه راهکار است.

وضعیت 1: در این وضعیت، معادل یک اصطلاح در زبان دیگر وجود ندارد، اما دو یا چند اصطلاح اخص وجود دارند که در ترکیب با یکدیگر، آن مفهوم کلی را میپوشانند.

وضعیت 2: شبیه به وضعیت 1 است، اما در اینجا میتوان از تجزیه (نگاه کنید به «ث2ـ4ـ2») استفاده کرد.

وضعیت 3: در این وضعیت دو اصطلاح عام در یک زبان وجود دارند که برای آنها تنها یک اصطلاح در زبان دیگر هست، و مشخص نیست که کدامیک از دو اصطلاح عام، مناسبترین گزینه است.

راهکارها به لحاظ درجة تفصیلی که میتوان به کار گرفت و به لحاظ میزان دقتی که با بهکارگیری آن، مفاهیم دو زبان در برابر یکدیگر قرار میگیرند متفاوت است. ترفندی که در تمام این مثالها یافت میشود، استفاده از «اصطلاح قرضی»²¹⁸ است. مثلاً در خصوص کلمة آلمانی “Wissenschaft” این کلمه را میتوان با مشخص کردن آن به عنوان یک اصطلاح قرضی از آلمانی، در اصطلاحنامة انگلیسی گنجاند و آن را به عنوان BT (اصطلاح اعم) برای “Science” نشان داد. این حالت نه فقط مجاز است، بلکه در جایی که یک کلمة خاص دارای محتوایی محلی و اجتماعی ـ فرهنگی است، مفید نیز میباشد؛ ولی در مواقعی که میتوان برای مفاهیم بنیادین معادل یافت، باید از آن اجتناب کرد ـ همانطور که میتوان چنین حالتی را در مثالهای زیر مشاهده کرد.

مثال برای وضعیت 1

کلمة انگلیسی “Skidding” (به معنای سرخوردن) دارای معادلی در زبان آلمانی نیست، اما دو کلمه در آلمانی وجود دارند: یکی “Rutschen” به معنای «سُرخوردن به جلو» و دیگری “Schleudern” به معنای «سُرخوردن از پهلو». صرفنظر از معنای نامطلوب کلمة انگلیسی “Skidding” به عنوان اصطلاحی قرضی در زبان آلمانی (یا احتمالاً دو کلمة آلمانی “Rutschen” و “Schleudern” در زبان انگلیسی)، دو شیوة عمل میتوان اتخاذ کرد:

الف) شناسایی “Skidding” به عنوان اضافة “Rutschen” و “Schleudern”.

ب) احتساب “Rutschen” و “Schleudern” به عنوان گونههایی از همنام انگلیسی “Skidding”. در عمل، ترکیب دو شیوة «الف» و «ب»، راهکار ترجیحی است که تمام معادلها را به شکل زیر به دست میدهد:

= RUTSCHEN + SCHLEUDERN

          D Zu benutzen, wen nein Dokument sowohl

              Rutschen also auch schleudern behandelt

=   UB    RUTSCHEN

=   UB    SCHLEUDERN

=RUTSCHEN

          OB   RUTSCHEN + SCHLEUDERN

=SCHLEUDERN

          OB   RUTSCHEN + SCHLEUDERN

SKIDDING

     NT SKIDDING (forwards)

    NT     SKIDDING (sideways)

SKIDDING (forwards)

     BT     SKIDDING

SKIDDING (sideways)

     BT     SKIDDING

مثال برای وضعیت 2

عبارت انگلیسی “solar heating” را میتوان به زبان فرانسه با اصطلاحات chauffage و energie solaire بیان کرد. در اینجا امکان ساختن اصطلاحی جدید ـ در این مورد chauffage solaire ـ وجود دارد؛ هر چند که چنین کاری باز هم مطلوب نمیباشد و حتی خطرناکتر از بهکارگیری اصطلاح قرضی است. اما تجزیه (نگاه کنید به «ث2ـ4ـ2») نتیجة بهتری خواهد داد و در این وضعیت خاص، بسته به میزان استفاده از اصطلاح “solar heating”، به دو شیوه قابل حل است.

راه حل الف:

HEATING                = CHAUFFAGE

SOLAR ENERGY	= ENERGIE SOLAIRE

Solar heating

     USE HEATING + SOLAR ENERGY

راه حل ب:

SOLAR HEATING	= CHAUFFAGE + ENERGIE SOLAIRE

HEATING	 	= CHAUFFAGE

SOLAR ENERGY	= ENERGIE SOLAIRE

مثال برای وضعیت 3

کلمه فرانسوی betail را میتوان به عنوان “livestock” در زبان انگلیسی ترجمه کرد که شامل گلة گاو و اسب میشود؛ اما عبارت فرانسوی gros betail که باز هم شامل گلة گاو و اسب میشود دارای معادلی واضح در زبان انگلیسی نیست. در اینجا (باز هم صرفنظر از به کارگیری اصطلاحات قرضی) سه راهحل وجود دارد که سومین راه حل، ترکیب دو راه حل اول است.

راه حل «الف» یک جفت اصطلاح عام را نادیده میگیرد:

GROS BETAIL                  = CATTLE + HORSES

	       SN     Use this combination as an equivalent to the

		      French term GROS BETAIL

         (از این ترکیب به عنوان معادل فرانسوی GROS BETAIL استفاده کنید)

			NT      CATTLE

			NT      HORSES

راه حل «ب» دو اصطلاح عام را مترادف میکند و یکی را بهعنوان معادل اصطلاح عام به زبان دیگر، انتخاب میکند:

BETAIL	= LIVESTOCK

     EP      Gros betail	NT     CATTLE

     TS      BOEUF	NT     HORSES

     TS      CHEVAL

Gros betail

     EM     BETAIL

این وضعیت آخر، همان راه حلی میباشد که مستلزم کمک کارشناسانة زبانی است، و به آسانی از سوی شخص تکزبانه درک نمیشود. در واقع یک لغتنامة مشهور، betail را معادل با “cattle” یا “livestock” میداند و برای gros betail فقط معادل “bovine cattle” را ارائه میدهد، و اصطلاح سومی ـ یعنی menu betail ـ را معرفی میکند که شامل “sheep and goats” (بز و گوسفند) میشود. بنابراین مشاهده میشود که betail هم میتواند «اسب» را شامل شود و هم آن را دربرنگیرد، و دایرة شمول gros betail قطعاً اسب را دربرنمیگیرد.

خ2-5. نامعادل

این حالت در واقع به معنای آن است که معادل بیانشدهای وجود ندارد و دو راه حل ممکن، به کارگیری اصطلاح قرضی یا اصطلاح ابداعی است. در هر دو حالت، اصطلاحات معرفی شده باید همراه با یادداشت دامنه ارائه شوند.

در راه حل «الف»، اصطلاح آلمانی به اصطلاحنامة انگلیسی قرض داده میشود:

BERUFSVERBOT          = BERUFSVERBOT

 	   			SN     Alleged prohibition of certain classes of

	            				persons from official employment. Loan

	            				term adopted from German; used only in

	            				some political contexsts.

در راه حل «ب»، یک اصطلاح فرانسوی ساخته میشود و معادل اصطلاح انگلیسی محسوب میگردد:

STEAM CRACKING     = VAPOCRAQUAGE

 	   			NE    Craquage a la vapeur d’eau. Terme

	            				equivalent au terme anglais STEAM

	            				CRACKING.

خ3. ملاحظات دیگر

در دیگر جوانب، دستورالعمل گردآوری اصطلاحنامة چندزبانه غالباً از همان قواعد تدوین

 اصطلاحنامة تکزبانه پیروی میکند، اما چند نکتة دیگر نیز وجود دارند که از مسئلة زبان و از گونههای مختلف در کاربردهای محلی سرچشمه میگیرند. در تمام حالات، دو قاعدة اساسی حکمفرما است: اولاً سعی کنید از رایجترین شکل اصطلاح استفاده کنید؛ و ثانیاً از دیگر اصطلاحات، ارجاع متقابل بدهید. بنابراین:

NETHERLANDS                   = PAYS-BAS

      UF     Holland			EP     Hollande

Holland                                              Hollande

     USE    NETHERLANDS	EM    PAYS-BAS

در حالی که موسسات ملی (نظیر Royal Society) باید در تمام نگارشها ظاهر شوند، موسسات بینالمللی باید ترجمه شوند و از اختصارات آنها، ارجاعات متقابل ارائه گردد؛ مانند:

EUROPEAN				= COMMUNAUTES

          COMMUNITLES	                            EUROPEENNES

     UF     EC                                            EP        CE

EC                                                           EM       COMMUNAUTES

     USE   EUROPEAN   	                         EUROPEENNES

          COMMUNITIES

اصول حاکم بر استفاده از مفرد و جمع، در زبانهای مختلف فرق میکند. مثلاً زبان فرانسه و آلمانی، هر دو شکل مفرد را ترجیح میدهند:

ANIMALS

CHILDREN

ANIMAL

ENFANT

TIER

KIND

مشکل همنامی در اینجا ممکن است در یک زبان یا بین چند زبان رخ دهد. اولین مورد، تفاوتی با این مشکل در کار تکزبانی ندارد و به همان شکل با آن رفتار میشود:

TOUR     (batiment)

TOUR     (outil)

TOUR     (voyage)

TOUR     (rotation)

= TOWERS

= LATHES

= TOURS

= ROTATION

همنامی در بین زبانها، فقط در صورتی نمایانگر یک مشکل بالقوه است که به دلیلی، از یک توالی الفبایی استفاده شود؛ در اینجا میتوان از یک کد متمایزکنندة ساده استفاده کرد. در جایی که معادلهای انگلیسی و فرانسه به صورت زیر باشند:

BEAMS   (radiation)

RAYON

= RAYON

= SOIE ARTIFICIELLE

میتوان با استفاده از RAYON(E) و RAYON(F) از سردرگمی و اشتباه جلوگیری کرد.

گزینهها و راهکارهای ارائه شده در «استانداردها» و آنچه که در بالا دربارة آنها بحث شد، در مقالهای به قلم «هودن»²¹⁹ مورد مطالعه قرار گرفته است. این مقاله به نحوة دستیابی به ساختار اصطلاحنامهای کاملاً توسعه یافته در هر زبان میپردازد. در هر حالت، گزینة ترجیحی یعنی گزینهای که حقیقتاً احترام برای یک زبان و تکلمکنندگان به آن زبان را تضمین میکند، بدقت از استانداردها انتخاب میشود [98].

نهایتاً، اختصارات مربوط به رابطههای اصطلاحنامهای به زبانهای انگلیسی، فرانسه و آلمانی، همراه با مجموعهای از نمادهای ریاضی آورده میشوند. این نمادها مستقل از زبان هستند و برخی ممکن است آنها را ترجیح دهند.

بخش د: فنون تدوین

در این بخش یک شیوة مرحله به مرحله برای تدوین اصطلاحنامه (پس از مشخص شدن نیاز به اصطلاحنامه ـ نگاه کنید به «ب1») همراه با توضیحات و تصاویری از یک اصطلاحنامة فرضی ارائه میشود. این بخش تنها به جوانب فکری تدوین اصطلاحنامه میپردازد. تدوین خودکار اصطلاحنامه در بخش «ج4» مورد بررسی قرار گرفته.

خواننده برای کسب اطلاعات بیشتر به هفت منبع زیر که شامل مراحل عملی در تدوین اصطلاحنامه نیز میشوند ارجاع داده میشود: [21؛ 22؛ 54؛ 139؛ 153؛ 184؛ 205؛ 217].

د1. تعریف حوزة موضوعی

بهعنوان اولین مرحله، حوزة موضوعی تعریف حدود و ثغور موضوع مشخص میگردد، و وجه تمایز بین بخشهایی که باید عمیقاً مورد بررسی قرار گیرند و بخشهای دارای اهمیت جانبی تعیین میشوند (نیز نگاه کنید به «د7ـ1: سازماندهی ابتدایی حوزة موضوعی»)

د2. گزینش خصوصیات و آراستمان اصطلاحنامه

در این مرحله، گردآورنده باید ایدههایش را در خصوص این که چه نوع اصطلاحنامهای قرار است تدوین شود تبیین کرده و ملزومات کلی نظام را مطالعه نموده باشد («ب2» ـ «ب3»). او اکنون باید بداند که آیا باید فقط از زبان کنترل شده، تنها از زبان طبیعی، یا ترکیبی از زبان طبیعی و کنترل شده استفاده کند. گردآورنده باید بداند که آیا اصطلاحنامه قرار است بهعنوان اصطلاحنامة کلان، بهعنوان زبان اتصال، یا بهعنوان اصطلاحنامة کاوش در نظام زبان طبیعی مورد استفاده قرار گیرد. باید دربارة ویژگیهای اصطلاحنامه (نظیر اخصّیت، اصطلاحات مرکب، و استفاده از ابزارهای کمکی مانعیت) تصمیمگیری شده باشد. گردآورنده همچنین باید بداند که اصطلاحنامه قرار است چگونه ارائه شود، یعنی آیا قرار است نمایش گرافیکی یا نظاممند در کنار نمایش الفبایی ارائه شود یا خیر. در خصوص اصطلاحنامة فرضی (در موضوع تدارکات) که در اینجا برای تشریح فنون تدوین آورده میشود، فرض بر این است که تصمیمی اتخاذ گردیده مبنی بر این که اصطلاحنامة مورد نظر قرار است نیازهای یک پایگاه اطلاعاتی با زبان کنترل شده و طبیعی را برطرف نماید. این اصطلاحنامه باید دارای سطح متوسطی از اخصّیت، و پیشهمارایی اصطلاحات باشد. آراستمان ترجیحی میتواند یک نمایش نظاممند باشد که با اصطلاحنامهای کاملاً الفبایی پشتیبانی میشود ـ همانند «اصطلاحنامة روت» (نگاه کنید به ح4ـ3ـ3»)؛ هر چند که امکان گزینههای دیگری که در بخش «ح» مورد بحث قرار گرفتند ـ با پیروی از همان مراحل تدوین ـ وجود دارد. این گزینهها شامل یک نمایش الفبایی همراه با یک یا چند سلسلهمراتب منفرد (نگاه کنید به «ح2ـ2») میشوند که با گروههای موضوعی کلی («ح4ـ1»)، «مضمونها» («ح4ـ1ـ1»)، دیگر شکلهای ردهبندی مفصل چهریزهای («ح4ـ3») یا نمایشهای گرافیکی («ح5») همراه میگردند.

د3. اطلاعدهی دربارة تصمیم

وقتی تصمیم به تولید اصطلاحنامهای جدید برای انتشار نهایی گرفته شد، اطلاعرسانی دربارة این تصمیم باید در یک مجلة حرفهای مناسب صورت گیرد.

د4. روش قیاسی یا استقرایی

چنانچه اصطلاحنامهای با روش قیاسی گردآوری شود، بررسی اصطلاحات انتخاب شده به منظور یافتن ساختار و ارائة کنترل واژگان، تا زمانی که اصطلاحات به تعداد کافی جمعآوری شوند، به تعویق میافتد. برعکس، در صورتی که از روش استقرایی استفاده گردد، اصطلاحات وارد اصطلاحنامه میشوند و به محض مشاهدة آنها در متون مربوط، در نمایهسازی مورد استفاده قرار میگیرند. از همان ابتدای امر، کنترل واژگان اعمال میگردد و اصطلاحات به یک یا چند طبقة عامتر تخصیص مییابند. نمایهسازی در طرح، زودتر شروع میشود؛ اما شاید با درک بهتر اهمیت اصطلاحات مورد استفاده، لازم باشد که در مرحلهای بعد، به بازنگری در نمایه پرداخته شود.

در مراحل ارائه شده در زیر، از روش قیاسی طرفداری میشود، اگرچه نوعی کنترل زودهنگام

واژگان اعمال میگردد و این کار هر گاه که ممکن باشد، همزمان با ثبت شکل کنترل شدة اصطلاحات بر روی فرمهای اولیة ثبت، و در طی فرایند گردآوری صورت میگیرد و اصطلاحات، برای تحلیلهای بعدی، به یک یا چند حوزة موضوعی یا چهریزه، تخصیص مییابند. تا زمانی که تمام رابطهها مشخص نگردیده، گزینش اصطلاح و شکل آن به مرحلة نهایی نرسیده، و اصطلاحنامة به دست آمده آزمایش نشده، اصطلاحات برای نمایهسازی «زنده» مورد استفاده قرار نمیگیرند.

د5. گزینش اصطلاحات

به محض تعریف حوزة موضوعی، کار گردآوری اصطلاحات شروع میشود. سه منبع عمدة مکتوب برای مجموعة اصطلاحات وجود دارد: اصطلاحات به شکل استاندارد شده، اصطلاحات غیراستاندارد موجود در متون، و اصطلاحات موجود در سوالات و پروندههای ثبت شدة کاربران. دو منبع نامکتوب نیز دانش و تجربة کاربران و متخصصین، و دانش و تجربة گردآورنده هستند.

د5-1. منابع اصطلاحشناختی به شکل استانداردشده

• اصطلاحنامهها و سیاهههای اصطلاحات

این منابع شامل اصطلاحنامههای تخصصی، سیاهههای اصطلاحات و سرعنوانهای موضوعی، و بخشهای خاصی از سرعنوانهای موضوعی و اصطلاحنامههای عمومی میشوند. اصطلاحنامهها منبع مترادفها، اصطلاحات اعم، اخص و مرتبط و ـ تا حدی کمتر ـ تعاریف هستند. (برای آگاهی از جزئیات بیشتر در خصوص کتابشناسیهای اصطلاحنامه، نگاه کنید به بخش «ب3ـ1»).

اگر تعداد زیادی اصطلاحنامه و واژگان کوچک در حوزة موضوعی وجود دارد، شاید ادغام آنها کاری مفید باشد تا برای یافتن اصطلاحات موجود در این اصطلاحنامهها و واژهنامهها، فقط با مراجعه به یک سیاهه، این کار به آسانی صورت پذیرد.

• طرحهای ردهبندی

این منابع شامل طرحهای تخصصی و بخشهای خاصی از طرحهای عمومی نظیر «ردهبندی دهدهی جهانی»، «ردهبندی کتابخانة کنگره»، و «ویرایش دوم ردهبندی بلیس» میشود. طرحهای ردهبندی ممکن است فاقد کنترل شکل کلمات و نمایش دقیق رابطهها (به گونهای که

برای یک اصطلاحنامه لازم است) باشند؛ اما به لحاظ اصطلاحات، غنی هستند.

«ردهبندی بلیس» (نیز نگاه کنید به «ج2ـ1ـ1») شامل مترادفهای بسیار و برخی تعاریف و همچنین سلسلهمراتبهای اصطلاحات میشود. (یکی از کتابشناسیهای اصطلاحنامهها که در بخش «ب3ـ1» مورد اشاره قرار گرفت نیز جزئیات نظامهای ردهبندی را دربرمیگیرد.)

• دایرهالمعارفها، لغتنامهها، واژهفرهنگها²²⁰، واژهنامهها

این منابع ممکن است جامع یا رشتهای، تکزبانه، دوزبانه یا چندزبانه باشند؛ ممکن است به صورت الفبایی سازمان یافته، یا مفهوم مدار باشند (یعنی به صورتی نظاممند در زیر مفاهیم، مرتب شده باشند).

همیشه کنترل کنید که منبع مورد استفادة شما، جدیدترین ویراست باشد.

• داده بانک²²¹های اصطلاحشناختی

داده بانکهای اصطلاحشناختی دیگر منبع اصطلاحات برای اصطلاحنامه هستند. داده بانکها تعاریف، مترادفها و گاهی اوقات اصطلاحات اعم، اخص و مرتبط را ارائه میکنند.

• رسالههای دربارة مجموعه اصطلاحات یک حوزة موضوعی

• نمایههای مجلهها و مجلههای چکیدهنامهای

• نمایههای دیگر انتشارات یک حوزه

د5ـ2. مرور متون

در تمام حوزههای موضوعی، و خصوصاً در حوزههایی که سریعاً در حال توسعه هستند، تنها اتکا بر منابع «از قبل تنظیم شده» برای گزینش اصطلاحات کافی نیست. باید متون را به دنبال اصطلاحات استاندارد نشده و متن آزاد مرور کرد. متون مرور شده نباید به کتابها و مقالات مجلهها محدود شود، بلکه باید به گزارشها، جزوهها، کاتالوگ محصولات، مقالات کنفرانسها، شرح پروانههای ثبت اختراع و استاندارد تسری یابد.

د5-2-1. گزینش دستی

در گزینش دستی باید برای ثبت اصطلاحات و عباراتی که مهم محسوب میشوند از کارت استفاده کرد. چنانچه یادداشتی دربارة تعداد دفعاتی که اصطلاح در متون پدیدار شده بر روی کارت ثبت شود، این کار نشانگر اهمیت نسبی آن اصطلاح خواهد بود. در صورتی که امکان کمک اداری وجود داشته باشد، گردآورنده میتواند برای تولید فایل اصلی ماشینخوان، زیر اصطلاحات گزینش شدة آماده برای تایپ بر روی کارتها یا (ترجیحاً) تایپ کردن در ریزرایانهها، خط بکشد و از این فایل، سیاهههایی به ترتیب الفبایی و همچنین به ترتیب نزولی فراوانی ظهور، تولید کند. سیاهة فراوانی نهفقط در پیشنهاد اصطلاحات اصلی، بلکه در انتخاب اصطلاحات مرجح از میان مترادفها نیز کمک خواهد کرد.

د5ـ2ـ2. گزینش خودکار اصطلاحات

در گزینش خودکار، سیاهههای لغات به وسیله رایانه از متن عنوان، چکیده و متن کامل اسناد ـ هر جا که این منابع قابل دسترس باشند ـ به دست میآیند (نگاه کنید به 88: ص 38 و 120: فصل 4). سیاهههای رتبهبندی شده از پرفروانیترین اصطلاحات یا عبارات مورد استفاده، برونداد حاصله هستند. اطلاعات دربارة فراوانی هم وقوعی اصطلاحات یا عبارات با اصطلاحات یا عبارات دیگر را نیز میتوان با استفاده از فنون آماری به دست آورد. این امر، رهنمودهایی را دربارة گروهبندی اصطلاحات و رابطهها فراهم میکند.

د5-3. مرور سوالات

اصطلاحات یافت شده در سوالات مطروحه از نظام، بهعنوان نامزدهای ورود به اصطلاحنامه دارای همان اهمیت اصطلاحات اخذ شده از متون هستند. سوالات باید از کاربران (نگاه کنید به «د5ـ4») یا از سوابق سوالات، کاوشها و پروندههایی که قبلاً با آنها برخورد شده گردآوری شوند. تحلیل پرسشهای کاربران برمبنای یک پروژة تحقیقاتی با مقیاس کامل را میتوان مورد توجه قرار داد. این کار قبل از گردآوری «ردهبندی اطلاعات جامعه» [29] به عنوان مرحلة اولیه، انجام گرفت. چندین هزار پروندة کاربران که در تعداد زیادی از سازمانهای مشاوره و اطلاعات جامعه در انگلستان نگهداری میشوند، با رایانه مورد تحلیل قرار گرفتند تا فراوانی کاربرد اصطلاحات و هموقوعی موضوعات، مشخص گردد.

د5-4. دانش و تجربة کاربران / کارشناسان

در تمام مراحل گردآوری، گردآورنده باید به دنبال جلب مشورت و همکاری کاربران و گروههای کاربر در گزینش اصطلاح باشد. در مرحلة گردآوری اصطلاح، نظرات کاربران ارزشمند است. شاید گردآوری اصطلاحات از طریق کمیتهای از کارشناسان، خیلی رضایتبخش نباشد، اما میتوان نظرخواهی را به شیوهای غیررسمیتر انجام داد. پیشنهادهایی در خصوص نحوة انجام چنین کاری در زیر آمده است:

• می‌توان از کارشناسان درخواست کرد در مور متون و نمایه‌سازی مقوله‌ها با استفاده از اصطلاحاتی که در نظر آنان، از همه مناسب‌تر است کمک کنند.

• میتوان از کارشناسان درخواست کرد که اصطلاحات مهم در حوزههای موضوعی خود را ذکر کنند.

• میتوان از کارشناسان درخواست کرد که سوالات رایجی را که ممکن است برای نظام مطرح شود ذکر کنند.

• میتوان به کارشناسان، سیاهههایی از اصطلاحات یا پیشنویس طرحهای ردهبندی را در حوزههای موضوعی خودشان نشان داد و از آنها خواست که نظر خود را بیان کنند، اصلاحات لازم را اعمال نمایند و اصطلاحات لازم را اضافه کنند.

• میتوان از گروههایی از کارشناسان و متخصصین درخواست کرد که دربارة مجموعه اصطلاحات و ردهبندی آن حوزههای موضوعی که تعیین حدود آنها دشوار میباشد و نیازمند توضیح دقیق هستند، به بحث بپردازند.

د5-5. دانش و تجربة گردآورنده

دانش گردآورنده از موضوع و آشنایی وی با اصطلاحشناسی، در گزینش و رد اصطلاحات یک امتیاز محسوب میگردد؛ اما اتکای صرف گردآورنده بر دانش و حافظة خود به گونهای که دیگر منابع کنار گذارده شوند، کاری نامعقول است.

د6. ثبت اصطلاحات

قبلاً («5ـ2ـ1») پیشنهاد شده است که رکوردی (نگاه کنید به نمودار «32») از اصطلاحات گزینش شده، بر روی کارت یا ترجیحاً به صورت ماشینخوان نگهداری شود. اطلاعات دربارة اصطلاح میتواند شامل تعریف، مترادفها، رابطههای سلسلهمراتبی و همایندی شود. بهعلاوه میتوان منبع اصطلاح را، و همچنین فراوانی ظهور آن را و فیلد مربوط به وارد کردن نشانة [ردهبندی] یا سرعنوان موضوعی کلی که در مرتب کردن اولیة اصطلاحات در گروههای موضوعی

(بهمنظور استفاده در فرایند ساختاریابی) مورد استفاده قرار میگیرند، را گنجاند. در هنگام انتخاب رابطههای اصطلاحنامهای از اصطلاحنامههای موجود، باید توجه داشت که رابطههایی که با جهتگیری ویژة اصطلاحنامة تحت تدوین تناسبی ندارند، ثبت نشوند. در هرحال برخی از این رابطههای ثبت شده را میتوان در هنگام تحلیل اصطلاحات، در ارتباط با دیگر اصطلاحات انتخاب شده و در طی فرایندهای بعدی تدوین، اصلاح یا حذف کرد.

نمودار 32. فرم ثبت اصلاحات

د7. یافتن ساختار

د-7-1. سازماندهی مقدماتی موضوعات تحت پوشش اصطلاحنامه

قبل از دورة گردآوری اصطلاحات یا در طول این دوره، موضوعات تحت پوشش اصطلاحنامه باید در طبقههای اصلی سازماندهی شوند تا بتوان اصطلاحات را به محض گزینش، دستهبندی کرد و برای تحلیل بیشتر، در زیر سرعنوانهای مناسب، مرتب نمود. چه هدف، نمایش نظاممند و گرافیکی و چه فقط نمایش الفبایی باشد، این عملیات لازم است، چرا که این کار دامنة پوشش اصطلاحنامه، وجود شکافها، و حوزههای دارای بار اضافی را نشان میدهد و ضمناً با این کار و با کنار آوردن اصطلاحات مشابه، تعیین رابطههای ساختاری آنها تسهیل میشود.

پوشش موضوعی اصطلاحنامهها از قلمروی کلی تا قلمروی محدود و بسیار مشخص، متفاوت است. برخی اصطلاحنامهها، اگرچه معمولاً از دیدگاهی ویژه، یا با زیربخشهای بزرگی (نظیر «علوم اجتماعی» یا «فناوری») به کل دانش مربوط میشوند. اصطلاحنامههای دیگر به

رشتههای اصلی (مثل «فیزیک»، «پزشکی»، «آموزش و پرورش» یا «اقتصاد») میپردازند، در حالی که بسیاری از اصطلاحنامهها یا حوزههای موضوعی خاصتر (نظیر «میکروبیولوژی»، «جوشکاری»، «روابط صنعتی» یا «وابستگی دارویی») مربوط هستند. در اکثر اصطلاحنامهها، سوای از اصطلاحنامههای بسیار عمومی، امکان تشخیص حداقل یک و معمولاً چندین حوزة موضوعی اصلی که اساس اصطلاحنامه را تشکیل میدهند، وجود دارد. پیرامون این حوزة مرکزی را موضوعات حاشیهای شامل اصطلاحات رایج (نظیر «حوزههای جغرافیایی» و «شکل سند»)، و موضوعات جانبی که ممکن است برای تعریف بیشتر و تکمیل اصطلاحات بخش اصلی اصطلاحنامه به آنها نیاز پیدا شود، تشکیل میدهند.

پس از تعیین حوزههای اصلی و فروپایة اصطلاحنامه، باید تصمیمگیری شود که آیا تقسیمبندی اولیة حوزة موضوعی باید بر مبنای رشته یا چهریزههای بنیادی باشد. رایجتر آن است که این تقسیمبندی در ابتدا بر مبنای رشته یا حوزة موضوعی و سپس بر مبنای چهریزههای درون حوزههای موضوعی و رشتهها (به صورتی که در بخش «ج2ـ3ـ1» تشریح شده) صورت گیرد. اما وقتی چهریزه‌های بنیادی برای تقسیم‌بندی‌های اصلی اصطلاحنامه ترجیح داده می‌شوند (نگاه کنید به «ج2ـ3ـ2») استثنائاتی وجود دارند. از امتیازات یک قلمرو موضوعی که در ابتدا بر مبنای چهریزههای بنیادی تقسیم شده آن است که نظم و ترتیب آن، کندتر از قلمرویی که بر مبنای رشتهها و حوزههای موضوعی سازماندهی شده، قدیمی و از تاریخ گذشته میشود. در ستون بدهکار، مفاهیمی که انتظار میرود در گروهبندیهای سنتی در کنار هم یافت شوند، از یکدیگر جدا میشوند.

بین اصطلاحنامههایی که بر مبنای رشته سازماندهی شدهاند و اصطلاحنامههایی که بر مبنای حوزة موضوعی مرتب شدهاند تفاوتهایی وجود دارد، اما تحلیل این تفاوتها دشوار است. تمایل در اصطلاحنامههای رشته مبنا، گروهبندی موضوعات بر طبق اجماع دانشگاهی و تأکید بر جنبة مطالعاتی است؛ ولی اصطلاحنامههای مبتنی بر حوزههای موضوعی، بر پدیدههای مورد مطالعه تمرکز دارند و طبقههایی را که ممکن است دارای پیوند نزدیکی در برنامههای آموزشی دانشگاهی باشند تفکیک میکنند. در عمل، هر دو نظام همپوشانی دارند؛ یعنی اصطلاحنامة حوزة موضوعی مدار، شامل برخی رشتهها میشود، و بالعکس. استفادة مداوم از رشتههای مورد قبول عام در اصطلاحنامههایی رایجتر است که چندین حوزة دانش را تحت پوشش قرار میدهند یا برای ردهبندی قلمروهای موضوعی جانبی مناسب هستند. رشتهها نیز ممکن است در اصطلاحنامههایی ترجیح داده شوند که موضوعات سنتی و کاملاً مشخص را زیر پوشش قرار میدهند و کاربران انتظار دارند مفاهیم را در دستهبندیهای آشنایی بیابند. چنانچه قرار باشد یک اصطلاحنامة رشته مدار طراحی شود، «نظام مرتبسازی کلی» [33]، و نیز «بیسی2» [137] منابع ساختاری مفیدی هستند.

به منظور تشریح فنون تدوین، فرض میکنیم به اصطلاحنامهای برای یک پایگاه اطلاعاتی نیاز داریم که در ارتباط با تدارکات و حوزههای مربوطه است. دامنة این حوزه گسترده است، اما میتوان به صورت زیر، حوزههایی را با اهمیت اصلی و فرعی تعیین کرد:

عرصهی مرکزی:			تدارک غذا

عرصههای دارای ارتباط نزدیک:   	فناوریهای خانهداری

					مدیریت هتل

					اقتصاد خانه

					فناوریهای نظافتی

				فناوری غذا

عرصههای جانبی:			همة دیگر عرصههای دانشی دخیل در آراستمان، اما با تفصیل

بیشتر، روانشناسی، آموزش و پرورش، حقوق، پزشکی، و دیگر

فناوریهای مرتبط.

مفاهیم عمومی:			عرصههای جغرافیایی، ...

در این «اصطلاحنامة تدارک غذا»، سازماندهی اولیه ممکن است آنگونه که در نمودار «33» نشان داده شده، باشد. در این اصطلاحنامه عرصهی مرکزی «تدارک غذا» در پایان رشتهای از ردهها واقع میگردد که با «مفاهیم عمومی» شامل «نواحی جغرافیایی»، «پژوهش»، «طراحی»، و «آزمایش» شروع میشود. سپس موضوعات جانبی که بر مبنای رشتهها سازماندهی شدهاند، و حوزههای موضوعی که دارای نزدیکترین ارتباط با «تدارکات» هستند (مانند «فناوری غذا»، «فناوریهای خانهداری»، «نظافت»، «مدیریت هتل»، و «اقتصاد خانه») مطرح میشوند. بخش نهایی به موضوع خود «تدارک غذا» مربوط میشود. تمام اصطلاحاتی که در حوزههای مقدم بر «تدارک غذا» واقع میشوند را میتوان برای توصیف بهتر اصطلاحات «تدارک غذا» به کار برد. مثلاً «تربیت» را از طبقة «آموزش و پرورش» میتوان در ترکیب با اصطلاح «پیشخدمت» برای نشان دادن مفهوم «تربیت پیشخدمتها» به کار برد، یا «نگهداری مهندسی» از طبقة «مهندسی» را با «اجاق گاز» به کار برد تا مفهوم «نگهداری اجاق گازها» نشان داده شود.

نمودار 33. رسته‌های موضوعی عام

تدارک غذا و حوزه‌های مرتبط

د7-2. تحلیل و گروهبندی اصطلاحات در درون طبقههای کلی

اصطلاحات باید به طبقههای کلی مربوط به خود تخصیص یابند و در این طبقهها، ابتدا به ترتیب الفبایی، منظم شوند (نگاه کنید به نمودار «34»).

نمودار 34. تخصیص اطلاعات به رده‌های موضوعی عام

تدارک غذا و حوزه‌های مرتبط

د7-2-1. تحلیل با استفاده از نمایش نظاممند

هر طبقة کلی باید به ترتیب مورد توجه قرار گیرد و اصطلاحات آن در ارتباط با دیگر اصطلاحات آن طبقه، به منظور یافتن یک الگوی ساختاری، مورد تحلیل قرار گیرند. مثلاً با فرض اینکه بخش «تدارکات» اصطلاحنامة تدارکات قرار است تحلیل شود، اولین گام به صورت مرحلة الف در نمودار «35» خواهد بود.

د7-2- الف. مرحلة الف (نمودار «35»)

در مرحلة الف، چهریزههای بنیادی شناسایی و بیان میشوند. در نمودار «35» این چهریزهها عبارتاند از:

“Personnel”, “Equipment”, “Operations” (“Catering management”, “Food preparation”, ete.), “Areas” (“Canteens”, “kitchens”, etc.), “Food and meals” and “Applications” (“Hoppital catering”, etc.).

این اصطلاحات، درون چهریزهها به ترتیب الفبایی مرتب میشوند.

د7-2-1ب. مرحلة ب (نمودار «35»)

در مرحلة ب، اصطلاحات درون چهریزههای بنیادی به آرایهها و سلسلهمراتبهایی که اصطلاحات فروپایه را به صورت توررفته در زیر اصطلاحات فراپایه نشان میدهند سازماندهی میشوند. هر دو رابطة سلسلهمراتبی و همایندی را میتوان با تورفتگی نشان داد. اگرچه اکثر اصلاحات درون چهریزه‌ها در مرحۀ «ب» به طور عام با هم رابطه دارند، تعدادی از آنها دارای رابطة چهریزهها در مرحلة «ب» بهطور عام با هم رابطه دارند، تعدادی از آنها دارای رابطة همایندی هستند. مثلاً، "Catering personnel"، "Castering equipment"، "Food"، "Catering areas" و "Meals" دارای رابطة همایندی با “Catering” ـ اصطلاح مربوط به حوزة موضوعی ـ میباشند و اصطلاحات اخص نیستند. رابطههای سلسلهمراتبی و همایندی با NT یا RT مشخص میشوند که در حاشیة مقابل اصطلاح، نوشته میشوند و رابطة آن را با اصطلاح یک سطح بالاتر نشان میدهند.

نمایش، به صورت نوشتاری ارائه میشود و در آن، تورفتگیها مشخص میگردد. این کار نشانگر آغاز ویژگیهای نوین آن قسمت یا چهریزه، به وسیلة یک چهرهنما (با یک عبارت راهنما) در داخل پرانتز میباشد که قبل از آرایة اصطلاحات میآید.

مثال:

             چهریزهنما ←

         اصطلاحات تورفته←

کدگذاریشده با (RT) و (NT)

                   چهریزهنما←

          اصطلاحات تورفته←

Catering

. (Equipment)

. Catering equipment

.. Cooking appliances

. . . Microwave ovens

. (Operations)

. Catering operations

(RT)

(NT)

(NT)

(NT)

کدگذاریشده با (NT)

(NT)

(NT)

(NT)

(NT)

(NT)

(NT)

(NT)

. . Catering management

. . . Food purchasing

. . . Restaurant management

. . Food preparation

. . . Cookery

. . Food service

. . . Waiting

استفاده از فنون ردهبندی، چندین امتیاز دارد. با گروهبندی اصطلاحات، مترادفها و مترادفهای نزدیک در کنار یکدیگر میآیند و رابطه با سهولت بیشتری مشخص میشود. مثلاً در گروه “Food”، اصطلاحات “Convenience food” و “Fast food” ظاهر میشوند. اگرچه این اصطلاحات، مترادفهای دقیقی نیستند، ولی در یک اصطلاحنامة کوچک، رفتار کردن با آنها به عنوان مترادف و هدایت “Fast food” به “Convenience” قابل قبول است. همین کار در خصوص اصطلاحات “Cooks” و “Chefs” که دارای رابطة نزدیک هستند و در کنار یکدیگر در زیر “Catering personnel” ظاهر میشوند نیز قابل قبول است. “Chefs” ترجیح داده میشود و “Cooks” به آن هدایت میگردد.

ردهبندی، سطوح سلسلهمراتبی مفقوده را نیز نشان میدهد. “Cookers” و “Microwave ovens” که در چهریزة “Catering equipment” کنار یکدیگر آمدهاند یک اصطلاح اعم رایج، یعنی “Cooking appliances” را مطرح میکند، و ساخت و ارائة اصطلاحاتی نظیر "Catering management"، "Food preparation" و "Food service"  در گروهی دیگر، اصطلاح عام “Catering operations” را پیشنهاد میکند. ردهبندی همچنین ممکن است شکافهای موجود در آرایهها را نشان دهد. مثلاً چهریزة “Catering areas” شامل “Restaurants”، “Bars”و “Kitchens” میشود، و بازبینی این که چه قلمروهای مشابهی مفقود میباشند آسان است. “Snack bars”، “Canteens” و “Dining rooms” بازنمایی نشدهاند و میتوان آنها را اضافه کرد.

د7-2-1پ. مرحلة پ (نمودار «35»)

در مرحلة «پ» جزئیات یادداشتهای دامنه («ت5ـ2»)، رابطههای معادلی («ج1ـ1») چندـ سلسلهمراتبیها («ج1ـ2ـ4»)، و اصطلاحات دارای رابطة همایندی («ج1ـ3») افزوده میشوند. این جزئیات ممکن است از قبل بر روی کارت ثبت اصطلاح، یادداشت شده باشند یا در طول

فرایند ردهبندی، آشکار شوند.

یادداشت دامنه: رابطه معادلی

مثالها:

Catering equipment

     SN     Includes food mixers, cooking ware, tableware, etc.

Catering equipment

     UF     Kitchen equipment

در نمایش ارائه شده در نمودار «35»، این مدخل بهصورت زیر پدیدار میشود:

     (Equipment)

Catering equipment

Add     SN     Includes food mixers, cookingware, tableware, etc.

Add     UF     Kitchen equipment

چند ـ سلسلهمراتبیها

چند ـ سلسلهمراتبیهایی نیز که در حوزههای موضوعی گوناگون یا در یک حوزة واحد واقع میشوند باید اضافه شوند.

مثال:

Cooking appliances

     BT     Domestic appliances

در نمایش ارائه شده در نمودار «35»، این مدخل بهصورت زیر پدیدار میشود:

     (Equipment)

     Cooking appliances

Add     BT     Domestic appliances

“Cooking appliances” در نمایش، در حوزة “Catering” نشان داده میشود، اگرچه این اصطلاح نیز نسبت به مفهوم عام “Domestic appliances” که در نمایش مربوط به بخش “Household technologies” قرار دارد، یک اصطلاح اخص است. وقتی حوزة “Household technologies” تحلیل میشود، یک مدخل دوجانبه ایجاد میگردد:

     Domestic appliances

Add     NT     Cooking appliances

اصطلاحات دارای رابطه همایندی

اصطلاحات مرتبط در حوزههای گوناگون یا در چهریزههای گوناگون یک حوزة واحد را نیز اضافه کنید.

مثال:

Chefs

     RT     Food preparation

Food preparation

     RT     Chefs

Restaurant management

     RT     Restaurants

Restaurants

     RT     Restaurant management

Menus

     RT     Diet

Diet

     RT     Menus

در نمایش ارائه شده در نمودار «35»، این مدخلها بهصورت زیر پدیدار میشوند:

(Personnel)

Catering personnel

     Catering managers

          Chefs

Add     RT     Food Preparation

(Operations)

Catering operations

     Catering management

          Food purchasing

          Restaurant management

Add     RT     Restaurants

Food preparation

Add     RT     Chefs

(Areas)

Catering areas

     Restaurants

Add     RT     Restaurant management

(Food and meals)

Food

Meals

     Menus

Add     RT     Diet

جفتهای مرتبط “Chefs” و “Food Preparation”، و “Restaurants” و “Restaurant management” هر دو حوزة “Catering” هستند، اما در نمایش تفصیلی از یکدیگر مجزا شدهاند. “Diet” در بخش “Medical” در زیر “Dietetics” است. وقتی بخش “Medical” تحلیل میگردد، یک مدخل دوجانبه از “Diet” به “Menus” ساخته میشود:

Diet

     RT Menus

د7-2-1ت. مرحلة ت (نمودار «35»)

در مرحلة «ت»، اصطلاحنامة الفبایی متعارفی از اصطلاحات تحلیلشده در مرحلة «پ» به دست میآید. در نمودار «35» مثالهایی چند نشان داده شدهاند. یک اصطلاحنامة کامل که از مرحلة «پ» در نمودار «35» نشان داده شده.

د7-2-1ث.

هر حوزة موضوعی باید همانند حوزة Catering تحلیل گردد: یعنی در ابتدا بنابر مرحلة «الف»، اصطلاحات به چهریزههایی گروهبندی شوند؛ سپس بنابر مرحلة «ب»، آرایهها و سلسلهمراتبهای درون چهریزهها یافت شوند؛ و در آخر در مرحلة «پ» یادداشتهای دامنه و اصطلاحات معادل و اصطلاحات اعم، اخص و مرتبط در دیگر بخشهای نمایش، اضافه گردند. وقتی تمام این جزئیات برای هر حوزة موضوعی کنار هم گردآوری شد، اطلاعات کافی برای دستیابی به یک اصطلاحنامة الفبایی متعارف از نمایش نظاممند مربوط به کل اصطلاحنامه در دسترس است. (تولید اصطلاحنامة متعارف از نمایش نظاممند، بهطور کاملتر در بخش «د8ـ1» بحث میشود.)

د7-2-2. تحلیل با استفاده از نمایش گرافیکی

یک روش جایگزین برای تحلیل حوزة موضوعی، استفاده از ساختارهای شجرهنامهای، شبکههای از نوع پرهسی، نمودارهای پیکانی یا اصطلاحنگارهها برای ارائه گرافیکی ساختار و رابطهها است (نگاه کنید به «ح5»). مثلاً رابطهها در «اصطلاحنامة آیاسدی» (نگاه کنید به «ح5ـ1») از طریق ایجاد ساختارهای درختی پیدا شدند. چنانچه نمودارهای پیکانی (آنطور که در نمودار «36» تشریح شده) گردآوری شوند، میتوان برای تعیین ساختار، از تحلیل چهریزهای استفاده کرد. چهریزهها با همدیگر به نمایش درمیآیند و آرایههای آنها با پیکانهای متصلکننده نشان

داده میشوند. رابطههای همایندی درون یک نمودار پیکانی واحد، یا با کد RT (مثلاً در مقابل اصطلاح “Catering equipment” در «e5»، تا نشان دهد که این اصطلاح دارای رابطة سلسلهمراتبی با اصطلاح اصلی “Catering” نیست)، یا با خط نقطهچین که اصطلاحات مرتبط را به یکدیگر متصل میکند (همانند اصطلاحات “Restaurants” در «c2» و “Restaurant management” در «e2») مشخص شدهاند. رابطه (BT/NT/RT) با اصطلاحات دیگر نمودارهای پیکانی با خطوط اریب و نقطهچین که به شمارة ارجاعی چارت مربوطه احاطه میدهند، نشان داده میشوند. رابطههای معادلی (UF) در زیر اصطلاحات مرجح ارائه میشوند. یک اصطلاحنامة الفبایی متعارف را میتوان از این نمایش به دست آورد، و همراه با نمودارهای پیکانی یا بدون آنها منتشر کرد. چنانچه این نمایش و نمودار پیکانی چاپ شوند، RTها و UFهای کدگذاری‌شده را میتوان برای افزایش وضوح آراستمان، حذف کرد. از چارت مربع یا شیوة نمایش اصطلاحنگاره («ح5ـ3») نیز میتوان در طول فرایند تدوین برای نمایش چهریزهها، سلسلهمراتبها و روابط متقابل درون حوزههای موضوعی استفاده کرد.

د7-3. ویرایش نمایش نظاممند

اگر قرار است نمایش نظاممند ارائه شده در نمودار «35»، چاپ شود یا بهصورت درونخطی برای دیدن قابل دسترسی باشد، این نمایش باید ویرایش گردد. این کار مشتمل بر افزودن یک نشانه (نگاه کنید به «ج3»)، کنترل ارجاعهای متقابل، و افزودن شماره ردههای مناسب به این موارد میشود (نگاه کنید به نمودار «37»).

فرض بر آن است که تصمیم گرفته شده از سبک نمایش «اصطلاحنامة روت» استفاده شود. این سبک نمایش، چند ـ سلسلهمراتبیها را در یک جای مرجح، همراه با ارجاعهای دوجانبه بین مکان نامرجح و مرجح (نگاه کنید به «ح4ـ3ـ3») نشان میدهد مثلاً جای مرجح برای “Cooking appliances”، SJ در زیر “Catering equipment” است نه در زیر OAD “Domestic appliances” در بخش “Household technologies” (نگاه کنید به نمودار «37»)، و “Food purchasing” TAF در زیر “Catering management” قرار داده میشود نه در زیر “Purchasing” در AMQ.

همانطور که در نمودار «37» مشاهده میشود، ارجاعهای متقابل بین اصطلاح و چند ـ سلسلهمراتبیهای مربوط به آن در جای دیگری از نمایش، با استفاده از کدهای *BT و *NT آورده میشود. علامت ستاره، این رابطههای سلسلهمراتب را از رابطههایی که با تورفتگی اصطلاح اخص در زیر اصطلاح اعم در سلسلهمراتب نشان داده میشوند، مشخص میکند.

مثال:

AMQ     Purchasing

                   *NT     Food purchasing     TAF

TAF      Food purchasing

	 *BT     Purchasing     AMQ

AMB     Managers

	*NT     Catering managers     RBC

RBC     Catering managers

	*BT     Managers     AMB

ارجاعهای متقابل بین اصطلاحاتی که دارای ارتباط همایندی هستند در بخشهای گوناگون نمایش نظاممند، با استفاده از کد *RT برقرار میشوند. علامت ستاره، این رابطههای همایندی را از رابطههایی که با تورفتگی یک اصطلاح در زیر اصطلاح دیگر در آرایه نشان داده میشوند، متمایز میکند.

مثال:

KNF      Licensing laws

                  *RT     Bars (licensed)     UE

UE        Bars (licensed)

	*RT     Licensing     KNF

RBM     Waiters

	*RT     Waiting     TPD

TPD      Waiting

	      *RT     Waiters    RBM

تمام این رابطهها باید با دقت کنترل شوند و نشانه [ردهبندی] مربوطه اضافه گردد. استفاده از برنامههای درسی اعتبار باید متضمن آن باشد که خطاها به حداقل کاهش مییابد.

کد (RT) در حاشیة مقابل یک اصطلاح در آرایهای از نمودار «37» حاکی از آن است که رابطة بین این اصطلاح و اصطلاح بالای آن، همایندی خواهد بود نه سلسلهمراتبی، در برخی نمایشها در این سبک، یک خط تیره « ـ» جایگزین کد (RT) میشود.

نمودار 34. تخصیص اطلاعات به رده‌های موضوعی عام

تدارک غذا و حوزه‌های مرتبط

د8. تولید اصطلاحنامة الفبایی از نمایش نظاممند

نمایش موضوعی به شکل نظاممند (آنطور که در نمودار «35» نشان داده شده) را میتوان برای تولید یک اصطلاحنامة الفبایی متعارف (نگاه کنید به «ح2ـ1») یا گونههایی از اصطلاحنامة الفبایی نظیر اصطلاحنامة چند سطحی (نگاه کنید به «ح2ـ2») مورد استفاده قرار داد. از این نمایش (همانطور که خواهیم دید) همچنین میتوان برای تولید اصطلاحنامهای با نمایش نظاممند و اصطلاحنامهای کاملاً الفبایی، یا اصطلاحنامهای نظاممند فقط با یک نمایه استفاده کرد.

د8-1. تولید اصطلاحنامة الفبایی متعارف

اطلاعات نمایش نظاممند در نمودار «35»، با ترتیب دیگری در قالب استاندارد اصطلاحنامة الفبایی تنظیم شده است (برای مشاهدة اصطلاحنامهای کامل که از اصطلاحات بخش “Catering” به دست آمده، نمودار «38» را ببینید).

مثال الف: جزئیات در نمایش نظاممند

مثال ب: اصطلاحنامة الفبایی متعارف

(مدخلهای مربوط به “Cooking Appliances” و “Catering Equipment”

د8-2. نمایش الفبایی همراه با یک نمایش نظاممند

چنانچه  قرار باشد نمایش نظاممند به عنوان بخشی از اصطلاحنامة منتشر شده حفظ شود، نمایش الفبایی همراه آن میتواند یک نمایة الفبایی ساده، یا یک اصطلاحنامة کاملاً الفبایی، به صورت متعارف یا تغییریافته باشد. اصطلاحنامة کامل همچنین به عنوان نمایهای برای نمایش نظاممند عمل میکند که نشانة ردة هر اصطلاح درون ساختار نظاممند را نشان میدهد.

الف. نمایة الفبایی. این نمایه فقط اصطلاحات مرجح و نامرجح را نشان میدهد و از طریق نشانه [ردهبندی]، کاربر را به مکان اصطلاح مرجح در نمایش نظاممند (همانند نمودار «37») هدایت میکند. جزئیات مربوط به یادداشتهای دامنه، مترادفها، و اصطلاحات اعم، اخص و مرتبط حذف میشوند.

مثال:

CATERING EQUIPMENT S

     UF     Kitchen equipment

Kitchen equipment

     USE   CATERING EQUIPMENT S

ب. اصطلاحنامة کاملاً الفبایی. نمودار «39الف» اصطلاحنامة الفبایی متعارفی را نشان میدهد که از نمایش نظاممند ویرایش شده (همانطور که در نمودار «37» نشان داده شده) به دست آمده است. این نوع اصطلاحنامه همانند اصطلاحنامة الفبایی متعارفی است که در نمودار «38» نشان داده شده، که به آن نشانة ردهبندی افزوده شده است. نشانة ردهها پس از اصطلاح مرجح و به تمام اصطلاحات معادل، اعم، اخص و مرتبط آن اصطلاح مرجح افزوده میشوند. این اصطلاحات در یک توالی واحد مرتب میشوند و ستارهها حذف میگردند.

مثال:

CATERING MANAGEMENT TA

     BT     Catering operations    T

     BT     Management   AM

     NT     Food purchasing    TAF

     NT     Restaurant Management   TAR

     RT     Catering managers   RBC

برای تولید اصطلاحنامة الفبایی به سبک «اصطلاحنامة روت» (نگاه کنید به نمودار «39ب»)،

نمودار 38. اصطلاحنامۀ متعارف الفبایی: تدارک غذا و حوزه‌های مرتبط

برگرفته از تحلیل حوزۀ موضوعی (نمودار 35)

رابطههای BT/NT/RT به دو توالی تقسیم میشوند که یکی دارای ستاره و یکی بدون ستاره است ـ همانطور که در بخش «ح4ـ3ـ3» نشان داده شده است.

CATERING MANAGEMENT   TA

     BT     Catering operations   T

     NT     Food purchasing   TAF

     NT     Restaurant Management   TAR

   *BT     Managers   AM

   *RT     Catering managers   RBC

د9. کنترل نهایی با متخصصین

گردآورندگان باید در تمام مراحل تدوین («د5ـ4») با متخصصین موضوعی در ارتباط باشند و قبل از تأیید و قبول این متخصصین، اقدام به نهایی کردن و تولید اصطلاحنامه ننمایند. بخشهای مرتبط اصطلاحنامه باید به صورت حضوری با یک یا دو متخصص در حوزههای موضوعی مربوط، مورد بحث قرار گیرند.

د 10. مقدمة اصطلاحنامه

تا زمانی که مقدمة جامعی برای اصطلاحنامه نوشته نشده که در آن، اگر نه به تمام موارد زیر، ولی به اکثر آنها پرداخته شده باشد، اصطلاحنامه کامل نیست:

•  هدف اصطلاحنامه؛

•  پوشش موضوعی، با اشاره به این که کدام حوزة اصلی و کدام حوزههای جانبی هستند؛

•  تعداد کل اصطلاحات نمایهای مورد استفاده، همراه با جزئیاتی در خصوص تعداد اصطلاحات مرجح و نامرجح؛

•  کنترل واژگان: استانداردهای مورد استفاده و قواعد اتخاذ شده دربارة نحوة انتخاب و شکل اصطلاحات نمایهای؛

•  ساختار و رابطههای متقابل: استانداردهای مورد استفاده و قواعد اتخاذ شده؛

•  نمایشها و آراستمان اصطلاحنامه: توضیح کارکرد هر یک از نمایشها؛

•  قواعد مورد استفاده برای مرتب کردن، با اشاره به استانداردهایی که احتمالاً از آنها استفاده شده؛

•  روشن کردن معانی تمام اصول، اختصارات و علائم نقطهگذاری که در شکل غیراستاندارد، به

کار رفتهاند؛

•  استفادة عملیاتی از اصطلاحنامه: نحوة استفاده از اصطلاحنامه در کاوش و نمایهسازی؛

•  روزآمد کردن و نگهداری، جزئیات خطمشی روزآمدسازی و نام و نشانی نهاد مسئول نگهداری اصطلاحنامه؛

•  اعلام منابع مکتوب مورد استفاده؛

•  تقدیر و تشکرهای فردی: خطاب به متخصصین موضوعی و دیگرانی که در امر گردآوری کمک کردهاند.

این نکات باید حتیالامکان با مثال، بهخوبی تشریح شوند.

نمودار 39. نمایش الفبایی برگرفته از نمایش گزارمانی نظام‌مند

از نمودار 37 (فقط مدخل‌های برگزیده)

د 11. ویرایش

•  مدخلهای دو جانبه را کنترل کنید: استفاده از برنامههای بررسی اعتبار، گردآورنده را از قسمت عمدة این کار آسوده میکند (نگاه کنید به «ذ3»).

•  نشانه [ردهبندی] را در نمایش نظاممند کنترل کنید ـ و خصوصاًَ مراقب اشتباه بین حرف S و عدد 5، بین حروف S و Z، و U و V باشید.

•  شکل اصطلاحات، املا و ... را کنترل کنید: مخصوصاً به یکدستی در استفاده از خط تیره توجه کنید.

•  فرایند الفبایی کردن را از ارزیابی کنید.

•  در بخش نظاممند، تورفتگی، فاصله دادن و آراستمان را کنترل کنید. خصوصاً به تو رفتگیها توجه کنید، چرا که در صورت غلط بودن، رابطههای اع./ اخ./ ام. که در اصطلاحنامة الفبایی از آن به دست میآیند در بهترین حالت، گمراه کننده و در بدترین حالت، بیمعنا خواهند بود.

د 12. آزمایش

از اصطلاحنامه برای نمایهسازی گزیدهای از اسناد استفاده کنید. حداقل 500 تا 1000 سند باید قبل از نهایی شدن زبان، نمایهسازی شوند. این کار را میتوان با استفاده از یک پیشنویس نیمه منتشرشدة اصطلاحنامه انجام داد. اصطلاحنامه را با پرسوجوهایی که برای نظام طرح شده و همچنین از طریق نمایهسازی اسناد، آزمایش کنید. این اقدامات احتمالاً شکافهایی را در گسترة پوشش (اصطلاحنامه) نمایان خواهند ساخت و منجر به اضافه کردن اصطلاحات جدید و گسترش واژگان ورودی، و همچنین تغییراتی در میزان تأکید بر رابطة بین اصطلاحات خواهند شد.

در برخی مواقع میتوان از اصطلاحنامة جدید برای مدتی در کنار سامانة قدیمی، به منظور نمایهسازی دریافتیهای جدید استفاده کرد. حفظ این سامانة دوگانه، سختیهای بسیاری را بر کارکنان تحمیل میکند، اما گزارشها از سودمند بودن چنین اقدامی حکایت دارند [179].

 د13. تولید برای انتشار

باید قبل از انتشار، یک پیشنویس از اصطلاحنامه برای مباحثه و آزمایش تهیه شود. وقتی پیشنویس آزمایش و اصلاح شد، نسخة تصحیح شده را باید به صورت چاپی و الکترونیکی در دسترس دیگران قرار داد (نیز نگاه کنید به «ذ4»). بهخاطر هزینة نشر چاپی ـ بویژه در خصوص اصطلاحنامههای حجیم ـ برخی از اصطلاحنامهها فقط به صورت الکترونیکی در دسترس قرار میگیرند.

قبل از انتشار اصطلاحنامه باید در خصوص امور مربوط به صفحهآرایی تصمیمگیری کرد، مثلاً این که آیا نمایش الفبایی باید دو ستون داشته باشد یا بیشتر. انتخاب شیوههای تایپ نیز باید صورت پذیرد. در هنگام چاپ یک نمایش نظاممند، تصمیمگیری دربارة شیوههای تایپ دارای اهمیت خاصی است، چرا که گزینش خردمندانه از طریق تمایز بین سرعنوانهای عامتر و خاصتر، بین اصطلاحات مرجح و نامرجح، و بین اصطلاحات و چهریزهنماها، به وضوح نمایش، بسیار کمک خواهد کرد. وقتی یک موضوع و تقسیمات فرعی آن در چندین صفحه ادامه پیدا میکند. درج سرعنوانها به صورت تکراری، و همچنین سرعنوانهای ادامه در صفحة بعد، کار مفیدی است؛ چرا که این سرعنوانها به کاربر کمک خواهد کرد تا زمینة اصطلاحات را در صفحهای خاص تعیین نماید.

د 14. امانت در مرکز گردآوری و پخش اطلاعات

نسخهای از اصطلاحنامه و ویرایشهای بعدی آن را باید در مرکز «اسلیپ» در انگلستان، و در مرکز ملی مربوطه در کشورهای دیگر به امانت گذاشت. در صورت امکان باید نسخهای در مرکز بینالمللی گردآوری و پخش اطلاعات²²² در تورنتو نگهداری شود. این مرکز اصطلاحنامههای به زبان انگلیسی یا اصطلاحنامههای چند زبانة دارای بخشهای انگلیسی را نگهداری میکند و نشانی آن، این است:

Subject Analysis Sytems Collection

Faculty of Library Information Science

University of Toronto

140 St George Street

Toronto

Ontario M55 1A1

Canada

بخش ذ: مدیریت اصطلاحنامه

یک زبان نمایهسازی، به محض انتشار ـ اگر نگوییم قبل از آن ـ قدیمی شده است؛ بنابراین هر اصطلاحنامة «زنده» باید منظماً روزآمد شود. اصطلاحنامههای دارای واژگان مشخص که با استفاده از نمایهسازی عمقی در سامانهها به کار برده میشوند، به دفعاتی بیشتر از اصطلاحنامههایی که محدود به استفاده از مفاهیم ثابتتر و عامتر هستند نیازمند روزآمدسازی میباشند. همانطور که انتظار میرود با افزایش تعداد اسناد نمایهای، صرفنظر از ماهیت واژگان یا عمق نمایهسازی، نیاز به اصلاح و تغییر نیز افزایش مییابد. اصطلاحنامه در مراحل اولیة ایجاد پایگاه اطلاعاتی، دارای بیشترین رشد میباشد و سپس رشد آن متوقف میشود. آنگاه پس از مدتی، در صورت گسترش پوشش موضوعی پایگاه اطلاعاتی، ممکن است بار دیگر رشدی ناگهانی صورت گیرد.

ذ1. کارهای روزمره و سازوکار حفظ و نگهداری

روزآمدسازی اصطلاحنامه نیازمند مدیریتی روشمند است؛ در غیر این صورت با عدم انسجام و بیدقت شدن اصطلاحنامه و دشواری فزاینده در استفاده و نگهداری آن، نمایهسازی و کاوش با آن دچار اختلال خواهد شد. مسئولیت کنترل یک اصطلاحنامه باید بر عهدة ویراستاری باشد که در صورت امکان، گروه کوچکی از دستیاران و / یا متخصصین موضوعی مشاور به وی کمک میکنند. گردآوری اصطلاحاتی که از کارهای در دست اقدام نمایهسازان و کاوشگران شکل میگیرند، امری رایج است. این اصطلاحات گزینش شده را میتوان، در جایی که نرمافزار امکان میدهد، بهعنوان اصطلاحات قابل کاوش، در فیلد کلیدواژهای مجزایی وارد پایگاه اطلاعاتی کرد. به محض اتخاذ تصمیمی از سوی ویراستار در خصوص جایگاه این اصطلاحات، میتوان آنها را به فیلد اصطلاح نمایهای ارتقا داد، حذف نمود یا اصلاح کرد و به آن جایگاهی جدید تخصیص داد ارزیابی هر پیشنهاد، از وظایف ویراستار اصطلاحنامه است که با در نظر گرفتن اعتبار پیشنهاد، ضرورت اجرای آن، و تأثیراتی که از اعمال آن در طرح ناشی میشوند، این کار را انجام میدهد. در صورتی که ویراستار در رسیدن به تصمیمی دچار مشکل شود، آنگاه میتواند یا به صورت غیررسمی یا در جلسات منظم، با توجه به شرایط محلی، به رایزنی با متخصصین بپردازد. ادب حکم میکند که تصمیمات به اطلاع فردی که در ابتدا پیشنهاد را مطرح کرده رسانده شود، گو اینکه چنین کاری دارای اهمیت نیز هست. در برخی نظامهای توزیع شده، بهکارگیری یک اصطلاح پذیرفته نشده به صورت محلی در یک زیر ـ نظام، امری امکانپذیر است؛ اگرچه به خطرات بالقوة چنین کاری، در جایی که انتقال اطلاعات موضوعی مهم است، باید توجه داشت. در هنگام قبول تغییر در اصطلاح، ثبت این مطلب در خود اصطلاحنامه، کار خوبی است. ثبت این تغییر طبعاً شامل تاریخ تغییر و اصطلاحی که قبل از آن تاریخ مورد استفاده قرار میگرفت، میشود (نیز نگاه کنید به «ت5ـ2ـ2ث»).

ذ2. تغییرات اصطلاحنامه

تغییراتی که میتوان اعمال کرد به شش دسته تقسیم میشوند که به اختصار و به ترتیب دشواری، در زیر مورد بحث قرار میگیرند.

ذ2-1. اصلاح اصطلاحات موجود

این امر وقتی رخ میدهد که اشتباهی در املا یا شکل یک اصطلاح یافت شود. در این وضعیت اصطلاحات دیگر تحت تأثیر قرار نخواهند گرفت، اما باید به خاطر داشت که هرگاه چنین حالتی در اصطلاحنامه پیشآمد، اصطلاح مربوطه تغییر یابد.

ذ2-2. جایگاه اصطلاحات موجود

این تغییر زمانی رخ میدهد که اصطلاح هدایتگر، به جایگاه اصطلاح مرجح ارتقا پیدا کند و جایگاه شکل مرجح قبلی تنزل یابد.

ذ2-3. حذف یا تنزل مقام اصطلاحات موجود

هرازگاهی اصطلاحی بلااستفاده یا زائد یافت خواهد شد. در چنین مواردی اصطلاح را میتوان کلاً حذف کرد یا آن را به حالت فروپایة اصطلاح دیگری، به عنوان اصطلاح مدخل درآورد.

ذ2-5. افزودن رابطههای جدید یا حذف رابطههای قدیمی

هرازگاهی رابطههایی یافت میشوند که غلط یا غیرمفیدند و باید آنها را اصلاح یا حذف کرد.

ذ2-5. افزودن اصطلاحات جدید

این تغییر یا به خاطر رواج اصطلاحات خاصتر الزام خواهد یافت، یا در جایی که یک اصطلاح عام موجود به دفعات زیاد، وارد شده و برای تقویت مانعیت، به درجة بیشتری از متمایزسازی نیاز است؛ یا وقتی که مفهوم جدیدی در ارتباط با موضوع اصطلاحنامه پدید میآید، و هرازگاهی نوواژهای وارد زبان میشود. برای حصول اطمینان از این که تمام رابطههای موجود برای اصطلاحات، بدرستی شناسایی و ثبت شدهاند و اینکه اصطلاح جدید، در مکان صحیح از ردهبندی یا طبقهبندی (در جایی که چنین قالبهایی به کار گرفته میشود) جای گرفته، باید بسیار دقت کرد. تنظیم ساختار نمایش نظاممند در قلمرو تحت تأثیر، به منظور گنجاندن مفهوم جدید ضروری است.

ذ2-6. اصلاح ساختار موجود

هرازگاهی، شاید پس از یک بازرسی کیفی دورهای و در جایی که چنین کاری قسمتی از روند نگهداری میباشد، اصلاح بخشی از ساختار، مطلوب یا حتی الزامی است. باید بسیار محتاطانه به چنین کاری دست زد، چرا که احتمال وارد کردن غلط در ساختار، بیشتر از نمونههای قبلی است.

ذ3. نرمافزار مدیریت اصطلاحنامه

کار نگهداری اصطلاحنامه را میتوان با استفاده از یکی از چندین بستة نرمافزاری مدیریت اصطلاحنامه که در بازار موجودند، بسیار آسان کرد. فهرست چنین بستههایی بر روی وبسایتها وجود دارد. مثلاً وبسایت «جامعة نمایهسازان امریکا»²²³ [138]؛ «جامعة نمایهسازان استرالیا»²²⁴ [19]؛ و «اطلاعرسانی ویل پاور»²²⁵ که در آن، «لئونارد ویل»²²⁶ فهرستی مقایسهای از نرمافزارها ارائه میکند.

«میلستد» شرایط نرمافزار خوب مدیریت اصطلاحنامه را مورد بحث قرار میدهد [142] و چنین نتیجهگیری میکند که سه امکان، که در پایگاههای اطلاعاتی متعارف یافت نمیشوند، ضرورت دارند:

•  کنترل انواع رابطههای مجاز (که طبعاً از رابطههای ذکر شده در «استاندارد انسی» انتخاب میشوند)،

•  کنترل رابطههای متقابل،

•  بررسی اعتبار رابطهها.

نرمافزارهای مناسب برای اصطلاحنامههای تکزبانه الزاماً برای اصطلاحنامههای چندزبانه مناسب نیستند. همانطور که «هودن» بیان میکند، نرمافزار اصطلاحنامة چندزبانه نباید پس از ایجاد رکورد مرجح در زبان مبدأ فقط به عمل ترجمه بپردازد؛ چرا که چنین کاری منجر به ایجاد خودکار ساختارهای مشابه و متقارن در تمام زبانهای هدف میشود. در عوض، این نرمافزار باید امکان تفکیک رکوردهای اصطلاحات مرجح در یک زبان از رکوردهای اصطلاحات مرجح در زبانی دیگر را، در صورتی که قرار است برابری تضمین شود، فراهم سازد [98].

دیگر امکانات مطلوب، شامل شناسایی واژههای ابتر (اصطلاحاتی که حامل رابطهای نیستند) و تعدادی از فیلدها است که میتوان از آنها برای مقاصد مدیریتی استفاده کرد. البته بستة نرمافزاری نیز باید دارای امکانات بروندادی خوبی، چه به صورت الکترونیکی و چه به صورت کاغذی باشد و این امکانات، قابلیت تولید قالبهای جایگزین را علاوه بر نمایش الفبایی معمول، فراهم سازد. داشتن نرمافزاری که بتواند قالبهای گوناگونی را از فرانماهای ردهبندی شده تولید کند که در آنها برای گردآوری اصطلاحنامه از شیوة چهریزاصطلاحنامه استفاده شده، نادر است؛ اما مزایای بسیاری دارد.

ذ4. شکل فیزیکی اصطلاحنامه

در بالا به این نکته توجه شده است که یک اصطلاحنامه را بتوان در یک یا چند شکل متفاوت فیزیکی ـ اساساً کاغذی یا الکترونیکی ـ به کار برد؛ اگرچه شکل کاغذی را میتوان به شکل «انتشار رسمی» و «چاپی داخلی» تقسیم کرد و شکل الکترونیکی را در قالب فایل ساده، پایگاه اطلاعاتی و قالب فرامتن گنجاند.

ذ4-1. چاپ کاغذی

تا این اواخر، چاپ کاغذی رایجترین شکل اصطلاحنامه بود. این شیوه هنوز تا حدی اعمال میشود و تعداد نسبتاً کم اصطلاحنامههایی که بهطور گسترده مورد استفاده قرار میگیرند، به صورت تجاری به شکل یک مجلد صحافی شده ارائه میشوند که این مجلد، معمولاً گزینهای در برابر قالب دیجیتالی است. با وجود افزایش قابلیتهای اعمالشده در اصطلاحنامههای رقومیشده، سامانههای داخلی همچنان به صورت چاپ کاغذی مورد استفاده قرار میگیرند، حتی اگر این کار به خاطر سهولت در مرور اصطلاحنامه باشد.

ذ4-2. اصطلاحنامههای الکترونیکی

همانطور که در بالا ذکر شد، اجرای اصطلاحنامههای الکترونیکی را میتوان، با کلی سادهانگاری، به یکی از سه شکل زیر مشاهده کرد: فایل ساده، پایگاه اطلاعاتی، و فرامتن.

ذ4-2-1. فایل ساده

این قالب، شکل سادة الکترونیکی اصطلاحنامه در قالب متنپرداز یا «اسکی» است. این شکل قابلیتهای منسجمی را ارائه نمیکند، و عموماً فقط ابزاری برای ذخیره، انتقال، و چاپ یک اصطلاحنامه است.

ذ4-2-2. پایگاه اطلاعاتی

اگر اصطلاحات یک اصطلاحنامه در ساختار یک پایگاه اطلاعاتی به کاربرده شوند، خصوصاً اگر از همان ساختار برای فایلهای اطلاعاتی استفاده شود که برای نمایهسازی در اصطلاحنامه استفاده خواهد شد، بسیار آسانتر میتوان برای نمایهسازی و بازیابی متعارف، به اصطلاحنامه مراجعه کرد و توسل خودکار به اصطلاحنامه برای نمایهسازی و کاوش، میسر میگردد.

ساختار مورد استفاده برای پایگاه اطلاعاتی میتواند ساختار هر پایگاه اطلاعاتی یا هر بستة نرمافزاری بازیابی متن باشد که در محیط محلی مورد استفاده قرار میگیرد؛ راه دیگر، استفاده از نرمافزار اختصاصی مدیریت اصطلاحنامه، یا اعمال یک مدول اصطلاحنامهای از یک بستة تجاری مدیریت اطلاعات است.

ذ4-2-3. فرامتن

از هنگام ظهور فرامتن به عنوان ابزاری برای مدیریت اطلاعات، در خصوص همگراییهای نظری

بین این ابزار و اصطلاحنامه، اظهارنظرهای بسیاری شده است [129]. در سطح عملی، سالها است به این نکته پی بردهاند که اصطلاحنامهها را میتوان به شکل فرامتن، راهاندازی و قابل دسترسی کرد [158]، خصوصاً در بستر یک اصطلاحنامة کاوش [110].

شیوة مفصلتر و دقیقتر دستیابی به اصطلاحنامهها به شکل فرامتن را میتوان با «فرا ـ واژهنامة مجازی»²²⁷ فراهم ساخت. این روش امکان ایجاد واژهنامههایی به صورت فرامتن را ایجاد میکند، که میتوان شکل یک اصطلاحنامة کامل را به آن داد. این واژهنامههای فرامتنی با فرامتنهای موجود مرتبط میشوند و یافتن آسان تعاریف اصطلاحات، مترادفها، و رابطههای معنایی را ممکن میکنند [215].

بخش ر: تطبیق و تلفیق اصطلاحنامه

ر1. نیاز به انطباق

در سی سال گذشته یا بیشتر، بسیاری از زبانهای کنترلشده ـ چه اصطلاحنامهها، طرحهای ردهبندی یا فهرستهای سرعنوانهای موضوعی ـ انتشار یافتهاند که کلاً مستقل از یکدیگر هستند و حتی گرچه بعضاً در یک حوزة موضوعی واحد میباشند، به لحاظ ساختار، دیدگاه و تخصصیشدگی با یکدیگر تفاوت دارند. این فقدان سازگاری، انتقال رکورد در بین سامانهها و کاوش در پایگاههای اطلاعاتی مختلف را با مشکل مواجه میسازد. انطباق یا تلفیق اصطلاحنامهها، راهی برای غلبه بر مانع «ناسازگاری» آنها میباشد.

وجود استانداردهایی برای تدوین اصطلاحنامه، فقط به شکل محدودی به کاهش ناسازگاریهای بین زبانهای کنترلشده کمک میکند. تفاوتهای عمده در زبانهای کنترلشده در یک فیلد واحد، موارد زیر را شامل میشود:

•  اخصّیت. یک اصطلاحنامه ممکن است حاوی مجموعه اصطلاحات مفصل و دقیق باشد، و اصطلاحنامهای دیگر ممکن است عمدتاً حاوی اصطلاحاتی عام برای تشریح موضوعاتی مشابه باشد.

•  فراگیری. ممکن است اصطلاحنامهای برخی قلمروهای حوزة موضوعی را حذف کند، و اصطلاحنامهای دیگر تمام جوانب را بپوشاند.

•   اصطلاحات مرکب. ممکن است یک سامانه از اصطلاحات پیشهماراسته (یعنی مرکب) استفاده کند و اصطلاحنامهای دیگر همان مفاهیم را از طریق ترکیب اصطلاحات مجزا بیان کند. اگر قواعد تدوین اصطلاحنامه بدقت در این خصوص رعایت شوند، مشکل سازگاری چندان زیاد نخواهد بود. همانطور که در بند «ث2ـ4ـ2ب» بیان شد، پایبندی خشک و انعطافناپذیر به

استاندارد، همیشه عملی نیست، و منجر به تفسیرهای متفاوت از قواعد خواهد شد.

•  مترادفها. انتخاب اشکال مرجح از بین مفاهیم مترادف یا مفاهیم شبهمترادف، در اصطلاحنامههای مختلف با هم فرق میکند.

•  رابطههای متقابل. سلسلهمراتبها در اصطلاحنامهها ممکن است به لحاظ ساختار و نوع تأکید، با هم فرق کنند. سطوح سلسلهمراتبی که در یک اصطلاحنامه واقع میشوند، ممکن است در اصطلاحنامة دیگری وجود نداشته باشند. اصطلاحاتی که دارای رابطة همایندی میباشند در اصطلاحنامههای گوناگون در معرض تغییر باز هم بیشتری هستند، چرا که آوردن یک رابطه ممکن است تحت تأثیر علاقة موضوعی یا دیدگاه سازمان خاصی باشد که اصطلاحنامه برای آن سازمان گردآوری میشود.

نیاز مبرم به انطباق [و سازگاری اصطلاحنامهها] در سپتامبر 1995 و زمانی تشخیص داده شد که «جامعة بینالمللی سازماندهی دانش» (ایسکو)²²⁸ با برگزاری «سمینار پژوهشی دربارة سازگاری و تلفیق» [109] به این مسئله پرداخت. در این سمینار توصیههایی ارائه و سپس منتشر شد.

در این توصیهها آمده بود که در خصوص اصول و روش ایجاد هماهنگی بین زبانهای کنترلشده و دربارة مزایای حاصل از سازگاری و استلزامات آن، باید تحقیق کرد؛ باید در تربیت متخصصین اطلاعات بر سازماندهی دانش تأکید کرد؛ باید در خصوص اصول سازماندهی دانش، با تأکید ویژه بر شباهتهای فرهنگی نظامهای مرتبسازی، به تبادل بینالمللی پرداخت؛ و این که باید یک سیاهة راهنمای بینالمللی از بستههای نرمافزار و دیگر ابزارها در رابطه با نگهداری نظامهای مرتبسازی و تطابق بین آنها گردآوری کرد.

همچنین تحت عنوان توسعة نظام و همکاری بینالمللی، توصیه شده بود که توسعة پردامنهای در یک مبنای دانشی آزاد، چند کارکردی، چند زبانه و منسجم از مفاهیم و مجموعه اصطلاحات پدید آید تا انسجام بسیاری از منابع مورد استفاده در آن حفظ گردد. این نظام آزاد باید به کمککنندههای بسیاری امکان بهرهبرداری دهد و برای کاربران نهایی که با زبانهای چندگانه (مستقل از زبان مورد استفاده در هر پایگاه اطلاعاتی) به کاوش در اینترنت یا استفاده از دیگر خدمات درونخطی میپردازد قابل دسترس باشد. این نظام همچنین میتواند بهعنوان یک لغتنامه و به عنوان منبعی برای توسعة زبانهای کنترلشدة تخصصی مورد استفاده قرار گیرد. توصیة دیگر آن بود که اصطلاحنامههای کمکی برای اسامی جغرافیایی، زبانها و شکلهای کتابشناختی، و برای اسامی افراد و سازمانها تدوین شود. و نهایتاً توصیه شده بود که برای ایجاد، نگهداری، و همنواختی زبانهای کنترلشدة تکزبانه و چندزبانه، معیارها، روشها، ابزارها و نرمافزارهای مناسب فراهم گردد.

«سورگل» [186] یک طرح کلی را برای Sem Web پیشنهاد میکند که یک زیرساختار چند کارکردی، چندزبانه و مفهومی برای اینترنت است. این طرح بهعنوان مبنای دانشی مشترک یکپارچه و در عین حال توزیعشده، مورد استفاده قرار میگیرد و از طریق آن میتوان به اطلاعات دربارة مفاهیم و مجموعه اصطلاحات موجود در لغتنامهها و واژگانهای کنترلشده دسترسی یافت.

ر2. روشهای انطباق

شیوههای انطباق زبانهای کنترلشدة ناسازگار شامل مطابقتدادن²²⁹، جهتگردانی²³⁰، ادغام²³¹، و تلفیق²³² میشود. «لنکستر» در کتاب خود با نام «کنترل واژگان»، به بررسی روشهای دستیابی به سازگاری و قابلیت تبدیل اصطلاحنامهها میپردازد [120؛ فصل 19]. مقالههای «چاپلان» و «دالبرگ» شامل مرور تاریخچهای پروژههای انطباق میشود [39؛ 60]. در مقالهای به قلم «مانیز» مطالعهای تحلیلی از روشهای انطباق ارائه شده [127]. در مقالههای «سمینار پژوهشی سازگاری و تلفیق»، کتابشناسی مشروحی به قلم «دالبرگ» از مراجع مربوط به این موضوع بین سالهای 1960 تا 1995 گنجانده شده است [109].

ر2-1. مطابقتدادن، جهتگردانی و زبانهای میانجی

مطابقتدادن، اصطلاحات را مستقیماً از یک زبان کنترلشده به زبانی دیگر یا به واژگانهای چندگانه پیوند میدهد. اصطلاحات یک زبان کنترلشده، به اصطلاحات معادل در زبان دیگر اشاره میکنند. اطلاعات موجود بیان میکند که آیا اصطلاح، مشابه است، مترادف است، یا دارای رابطة دیگری با آن اصطلاح در زبانهای دیگر میباشد. نمونة اولیهای از مطابقت دادن، «جدول معادلهای نمایهای» [92] است که اصطلاحات «اصطلاحنامة توصیفگرهای آستیا»²³³ را با سرعنوانهای موضوعی مورد استفاده توسط «کمیسیون انرژی اتمی ایالات متحده» مطابقت میدهد. نمونهای جدیدتر، «اصطلاحنامة اصول زیستی» است که اصطلاحات پایگاه اطلاعاتی «بیو اتیکس لاین» را با «مش» مطابقت میدهد [27].

تعدادی از پروژهها به مطابقتدادن اصطلاحنامههای تخصصی بر روی » سرعنوانهای موضوعی کتابخانة کنگره» مربوط میشوند که اگرچه نظر عمومی بر آن است که در هنگام استفاده در یک حوزة تخصصی، مشکلاتی در بازیابی به وجود میآورد، ولی یک مجموعة واژگانی غالب و فراگیر (خصوصاً در ایالات متحده) است. این پروژهها شامل تطبیق «اصطلاحنامة هنر و معماری» با «سرعنوانهای موضوعی کتابخانة کنگره» [216]، «سرعنوانهای موضوعی پزشکی» با «سرعنوانهای موضوعی کتابخانة کنگره» [146]، و «نظامهای اطلاعاتی علوم آبزیان و شیلات» با «سرعنوانهای موضوعی کتابخانة کنگره» [131] میشود.

تحلیل مفصلی از مشکلات مطابقتدادن با «سرعنوانهای موضوعی کتابخانة کنگره» در مقالهای به قلم «چیلن» [39] ارائه شده است. هدف از این پروژه تسهیل کاوش همزمان در چند پایگاه اطلاعاتی در «کتابخانة موسسه کار و روابط صنعتی» دانشگاه ایلینویز (در اورباناچمپین) از طریق مطابقتدادن اصطلاحات «اصطلاحنامة لیبورلاین» (که در یک پایگاه اطلاعاتی داخلی استفاده میشود) با «سرعنوانهای موضوعی کتابخانة کنگره» (که در فهرست دانشگاه ایلینویز مورد استفاده قرار میگیرد) بود. مطابقتدادن اصطلاحات به صورت دستی انجام گرفت و 19 کد برای انواع تطابقها ایجاد گردید که از تطابق کامل، تطابق ناقص (شامل تطابق ارجاع متقابل، شکل جمع، فروپایگی، فراپایگی، تفاوت مقولههای دستوری، گونههای املایی، و همنامها) تا عدم تطابق را دربرمیگرفت. آمار تطابقها 3/16 درصد تطابق کامل و 9/21 درصد عدم تطابق بود. به خاطر محدودیتهای ساختاری جاری در «سرعنوانهای موضوعی کتابخانة کنگره» فقط برای حدود 40 درصد از اصطلاحات، امکان جهتگردانی خودکار وجود داشت. نتیجهگیری آن بود که مطابقتدادن به شیوة دستی، در صورتی که اصطلاحنامه نسبتاً کوچک باشد، ناممکن نیست.

ر2-1-1. زبانهای میانجی

نظامهای جهتگردانی گاهی اوقات مستلزم ایجاد نوعی زبان میانجی است که هر یک از زبانهای کنترلشدة کمکی را میتوان به صورت متقابل با آن مطابقت داد. نمونهای از این کار «واژفرهنگ میانجی»²³⁴ است که تحقیق آن توسط «هورسنل» صورت گرفت.

زبان کنترلشدة «الف» را میتوان از طریق «واژفرهنگ میانجی» به زبانهای کنترلشد، «ب»، «ج»، و «د» تبدیل کرد، و زبان کنترلشدة «ب» را به سه زبان دیگر، و الی آخر. کار پژوهشی نشان داد که برای حداکثر کارآمدی، «واژفرهنگ میانجی» باید به اندازة تفصیلیترین زبانی که قرار است به آن جهتگردانی شود، خاص باشد [96؛ 97]. نتایج همچنین حاکی از آن بود که عملکرد بازیابی در زبان «ب» که به زبان «د» جهتگردانی شده بود در کاوش پایگاه اطلاعاتی «د»، به همان کارآمدی خود زبان «د» بود.

نمونة دیگری از زبان جهتگردانی، «نظام عام مرتبسازی» (بیاساُ)²³⁵ است. این نظام نوعی ردهبندی کلان چهریزهای جهانی است که به کوشش «فدراسیون بینالملللی اطلاعرسانی و سندداری» (فید) در سال 1978 منتشر گردید. پس از آن که «فید» مالکیت نظام «بیاساُ» را رها کرد، یک هیئت مستقل «بیاساُ» به ریاست «اریک کوتس» (یکی از سه گردآورندة اولیه) همچنان به توسعة این طرح ادامه داد و آن را در سال 1993 بر روی دیسکت منتشر کرد [33]. هدف «بیاساُ» فراهم کردن یک طرح کلی برای مرتبسازی موضوعی است که برای ردهبندی نظامها، خدمات و مراکز اطلاعاتی، و عمل کردن به مثابه نوعی سازهکار جهتگردانی بین مراکزی که از زبانهای کنترلشدة متفاوتی استفاده میکنند به کار گرفته میشود. این نظام ردهبندی جز برای جهتگردانی طبقههای کلی رکوردها مناسب نیست، اما مبنای مفیدی از ساختار طرح کلی برای اصطلاحنامهها رشتهمحور میباشد (نگاه کنید به «د7ـ1».

«اینگهتراوت دالبرگ» معتقد است که «ردهبندی کدگذاری اطلاعات» (آیسیسی) وی باید به عنوان یک زبان میانجی برای جهتگردانی بین نظامهای ردهبندی کتابخانهای در اینترنت مورد استفاده قرار گیرد [61]. «آیسیسی» یک ردهبندی چهریزهای جهانی است که ردههای اصلی آن به ترتیب نظریة سطوح یکپارچه آمده و جزئیات مندرج در تقسیمات فرعی ردهها از طریق «نظامدهنده»²³⁶ (نوعی از فرمولهای چهریزهای) معین میگردد (نگاه کنید به «ج2ـ3ـ3ـ»). با استفاده از ماتریس سازگاری و بر طبق روش تشریح شده در «دستورالعملهای برقراری سازگاری بین زبانهای اطلاعاتی» «دالبرگ» [60]، هر یک از ردههای یک طرح ردهبندی پس از دیگری، با گروههای موضوعی «آیسیسی» همبسته میگردد. این کار نشان میدهد که در کجا شکافها یا فقط معادلیهای ناقصی بین طرحها هستند که باید مرتفع شوند. محقق با یک نمایة الفبایی، به «ماتریس سازگاری» هدایت میشود که در آن، نشانة ردههای دارای همبستگی و برنوشت²³⁷های طرحهای ردهبندی درج شده، نمایش داده میشوند. سپس کاربر، نشانه ردههای متناظر در دیگر نظامها را به منظور دستیابی به مراجع مرتبط، به دست میآورد.

ر2-1-2. جهتگردانی خودکار

در جهتگردانی خودکار، اصطلاحات یک واژگان، به طور خودکار به اصطلاحات واژگان دیگری تغییر شکل مییابند. جهتگردانی بر مبنای انطباقها، زبانهای میانجی، یا الگوریتمی برای کنترل اصطلاحهای دروندادی استوار است. در اکثر موارد، نوعی درونداد فکری انسانی لازم است. یک نمونة اولیه از این مورد، طرحی بود که در سال 1969 ارائه شد و از یک الگوریتم 42 مرحلهای برای تبدیل 11 زبان کنترلشده به «واژگان زیستشناختی کشاورزی» (متعلق به کتابخانة ملی کشاورزی) استفاده میکرد [212].

نمونة جدیدتر، نظامی است که برای جهتگردانی اصطلاحات تعیین شده توسط نمایهسازان «وزارت دفاع» با استفاده از «اصطلاحنامة دیتیآیسی» به اصطلاحات «اصطلاحنامة ناسا»، از سال 1983 در حال فعالیت است [178]. در این نظام از یک جدول ترجمة مشهور به «لغتنامة واژفرهنگی» استفاده میشود که دستیابی به آن از طریق برنامهای صورت میگیرد که مشخص میکند برای انتقال از اصطلاحات معتبر «دیتیآیسی» به اصطلاحات معتبر «ناسا» باید از کدام قواعد پیروی کرد. سپس اصطلاحات گزینش شدهای که از این تبدیل به دست میآیند، توسط نمایهسازان «ناسا» ارزیابی میشوند. این نظام به راهاندازی نمایهسازی ماشینی تعاملی درونخطی «ناسا»، برمبنای تحلیل متن زبان طبیعی عناوین و چکیدهها، کمک کرده است.

در حوزة پزشکی نمونههایی از جهتگردانی خودکار وجود دارد. گزارشهایی از این جهتگردانی بهصورت زیر ارائه شده است: «مارتین» و «رادا»²³⁸ دربارة جهتگردانی بین «مش»، «اسنومد»²³⁹ و «سیامآیتی»²⁴⁰ [133]، «اسنایدرمن» و «بیکنل» از جهتگردانی بین «مش»، «اسنومد» و «نمایة بینالمللی کدگذاری پوستشناسی»، و «سیمینو» و «سیدلی» از جهتگردانی خودکار بین واژگانهای پزشکی با استفاده از الگوریتمی بر مبنای «ورا اصطلاحنامة یوامالاس» (نگاه کنید به «3ـ2ـ2» [43]) گزارش دادهاند.

در حوزة هنر، «بوش» و «پیترسن» به تشریح پروژهای برای مطابقت خودکار سرعنوانهای موضوعی در «کتابخانة ملی هنر ویکتوریا و آلبرت» با زنجیرههای نمایهای چهریزهای میپردازند که از «اصطلاحنامة هنر و معماری» به عنوان لغتنامة ماشینخوان استفاده میکند. ابزارهای رایانهای مورد استفاده برای فرایند جهتگردانی، در زمانی پیشتر برای تطبیق کلیدواژههای موضوعی پایگاههای اطلاعاتی گوناگون معماری و هنر با اصطلاحنامة مذکور، به منظور شناسایی اصطلاحات نامزد، ایجاد شده بود [36].

ر3. تلفیق و ادغام

ر3-1. اصطلاحنامة کلان و اصطلاحنامه خرد

وضعیتی که در آن، سازگاری درونی بین زبانهای کنترلشده وجود دارد، زمانی رخ میدهد که یک اصطلاحنامة خرد (یعنی یک اصطلاحنامة تخصصی) بر روی ساختار سلسلهمراتبی یک اصطلاحنامة عامتر (یعنی اصطلاحنامة کلان) مطابقت داده شده و کاملاً در آن ادغام گردیده است. مثلاً یک اصطلاحنامة تخصصی دربارة پمپها ممکن است در بخش مهندسی سیالات یک اصطلاحنامة عمومی که دربارة فناوری است، گنجانده شود. نمایهسازان در حوزة پمپها میتوانند از اصطلاحنامة کلان برای اصطلاحات عامتر مهندسی سیالات و فناوری و برای استخراج اصطلاحات مرتبط در دیگر اصطلاحنامههای تخصصی خرد که در اصطلاحنامة کلان ادغام شدهاند، بهرهبرداری کنند.

اصطلاحنامة کلان و اصطلاحنامههای خردی که در آن گنجانده شدهاند ممکن است به صورت یک نظام یکپارچه باشند، یا این که اصطلاحنامة کلان، یک هویت مجزا داشته باشد. مثلاً «نظام کلی مرتبسازی» [33] که در بالا تحت عنوان زبانهای میانجی در بخش «ر2ـ1ـ1» به آن اشاره شد، قابلیت عمل به عنوان یک اصطلاحنامة کلان (یعنی ساختاری که میتوان در آن، اصطلاحنامههای تخصصی ایجاد کرد) را دارد.

ر3-2. زبانهای کنترلشدة ادغامشده

وقتی زبانهای کنترلشده ادغام میشوند، اصطلاحات مرجح و اصطلاحات مدخل، در کنار رابطههای اصطلاحنامهای همراه، در یک فهرست الفبایی واحد در کنار هم آورده میشوند، و به زبانهای کنترلشدهای که اصطلاحات خاص، یادداشتهای دامنه و رابطهها را دربرمیگیرند نیز اشارهای میشود. نمودار «40» گزیدهای از یک مدخل در یک بانک توصیفگر پیشنهادی را که شامل اصطلاحنامههای ادغامشده در حوزة علوم اجتماعی میشوند نشان میدهد [4] و بدینسان همخوانیها را آشکار میسازد.

این بانک توصیفگر در نمودار «40»، تطابقهای دقیقی را نشان میدهد. مثلاً 6 اصطلاحنامه از 20 اصطلاحنامه، از اصطلاح “Nuptiality” استفاده میکنند. این نمودار همچنین نشان میدهد که یک اصطلاحنامه از مترادف “Marriage rate” برای این اصطلاح استفاده میکند. نمودار «40» تطابقها و مغایرتهای موجود در رابطههای همایندی و سلسلهمراتبی در اصطلاحنامههای گوناگون، و معادلهای به زبان خارجی برای اصطلاحات ادغام شده را نیز نشان میدهد.

در هنگام ادغام اصطلاحنامهها، از رابطههای بین دو اصطلاح در یک اصطلاحنامه باید استنباط این امر میسر باشد که این رابطهها بین همین دو اصطلاح در اصطلاحنامة دیگر نیز وجود دارد. در مثال صفحة بعد، اصطلاحنامة «الف» از اصطلاح “Single Women” به عنوان اصطلاح مرجح استفاده میکند، ولی اصطلاحنامة «ب» از “Spinsters” بهره میگیرد. در اصطلاحنامة «الف»،

نمودار 40. مدخلی از بانک توصیفگرها

«اصطلاحنامۀ ادغام‌شدۀ علوم اجتماعی»

“Spinsters” یک اصطلاح هدایتگر به “Single Women” است که این وضعیت، آن را یک اصطلاح معادل نشان میدهد. اگرچه این رابطه در اصطلاحنامة «ب» داده نشده است، ولی از ارجاعهای متقابل در اصطلاحنامههای ادغام شده میتوان وجود این رابطه، و این که “Single Women” باید به عنوان مدخل UF در زیر “Spinsters” اضافه شود، را استنباط کرد.

مثال:

(اصطلاحنامة «الف»)

(اصطلاحنامة «ب»)

(اصطلاحنامة «الف»)

SINGLE WOMEN

     UF     Spinsters

     BT     Unmarried people

     RT     Bachelors

SPINSTERS

     BT     Umarried people

     RT     Bachelors

Spinsters

     USE  SINGLE WOMEN

هدف از ادغام زبانهای کنترلشده، رها کردن زبانهای کنترل شده متشکلة قبلاً مستقل، و جذب آنها در یک ابزار یگانه و جدید برای نمایهسازی و کاوش است. راه دیگر آن است که زبانهای کنترلشدة متشکله، استقلال خود را حفظ کنند و همچنان برای نمایهسازی هر یک از پایگاههای اطلاعاتی، مورد استفاده قرار گیرند. در این شیوه، در هنگام کاوش در پایگاههای اطلاعاتی گوناگون برای جابهجایی بین اصطلاحات و واژگانهای ادغام شده، میتوان از جهتگردانی استفاده کرد. در صورت نیاز، با افزودن رابطههای جدید بین اصطلاحات (رابطههایی که از اطلاعات ادغامشده آشکار شدهاند) میتوان هر یک از زبانها را ارتقا بخشید.

نمونهای از واژگانهای ادغامشده، پایگاه اطلاعاتی «ترم»²⁴¹ میباشد [114] که قبلاً در «خدمات بازیابی کتابشناختی»²⁴² وجود داشت. این پایگاه، اصطلاحات و کدهای برگرفته از زبانهای کنترلشدة مورد استفاده در تعدادی از پایگاههای اطلاعاتی علوم اجتماعی و رفتاری را ادغام میکند. در این پایگاه یک سری قلمروهای موضوعی کوچک ـ مشهور به «عنوان»²⁴³ ـ که مثلاً «قلمروهای فقر» یا «زنان آسیبدیده» را دربرمیگیرند گنجانده شده است (نگاه کنید به نمودار «41»). اصطلاحات کنترلشده و اصطلاحات متن آزاد که به هر «عنوان» ربط دارند، در زیر سرعنوان مفهومی، گردآورده میشوند.

دیگر نمونههای واژگانهای ادغام شده عبارتاند از «واژگان تلفیقشدة انرژی» که اصطلاحات نمایهای و سرعنوانهای موضوعی برگرفته از ده واژگان را که به قلمرو موضوعی تحقیق و توسعة انرژی میپردازند [103]، و «خُرد اصطلاحنامة کار و کسب و علوم اجتماعی» که اصطلاحات برگرفته از چهار اصطلاحنامة دولتی فدرال را با اصطلاحنامههای تدوین شده توسط «مرکز ملی اطلاعات فنی» (انتیآیاس) ترکیب میکند [183].

«نظام جهتگردانی واژگان» (ویاساس) که توسط «نایهٌف» در «آزمایشگاههای باتل کلمبوس» ایجاد گردید یک پایگاه اطلاعاتی آزمایشی است [38؛ 151]. این نظام، یک واژگان تلفیقشده میباشد که از 15 واژگان علوم فیزیک، زندگی، اجتماعی، و کار و کسب تشکیل میشود. کل واژگانهای تمام پایگاههای اطلاعاتی ادغام شدند و رابطههای زبانشناختی یا اصطلاحنامههای موجود در هر اصطلاحنامه، حفظ گردید. در پاسخ به وارد کردن اصطلاحات زبان طبیعی یا کنترلشده، این نظام تطابقها و عدم تطابقهای موجود در دیگر واژگانها را که از تطابقهای دقیق و مترادفها، و تطابق اصطلاحات اعم، اخص و مرتبط تا تطابق کلمهها (یعنی تمام عبارات و اصطلاحات مرکب که کلمه در آنها ظاهر میشود) و تطابق ریشههای کلمات را شامل میشود، نشان میدهد. ارزیابی این نظام که در گزارش نهایی تشریح شده [151] نشانگر آن بود که ادغام واژگانها برای کاوش درونخطی، بالقوه دارای جاذبة گستردهای است، و هر قدر واژگانهای بیشتری در قلمروهای موضوعی واحد گنجانده شوند، عملکرد بهتر خواهد شد.

نمودار 41. داده‌پایگاه واژگان برای کاوش‌کنندگان.

رکوردی از «ترم»

نمونههای جدیدتر از واژگانهای ادغامشده «فهرست درونخطی دانشگاه نورث وسترن» و «اصطلاحنامه آسترالیس پلاس» است. فهرست نامبرده به ادغام و ویرایش «سرعنوانهای موضوعی کتابخانة کنگره»، «مش» و «سرعنوانهای موضوعی کتابخانة حمل و نقل» میپردازد [193] و اصطلاحنامة مذکور، اصطلاحات برگرفته از زبانهای کنترلشدة چندین پایگاه اطلاعاتی مرکز استرالیایی پایگاه اطلاعاتی آسترالیس را درهم ادغام میکند [89]. «سورگل» و «موراسکیویچز» نیز مسائل نرمافزاری در ادغام اصطلاحنامهها را بررسی کردهاند [185؛ 147]. در زیر به بحث دربارة ادغام اصطلاحنامهها در دو حوزة تخصصی متفاوت، یعنی کشاورزی و زیستپزشکی میپردازیم.

ر3-2-1. اصطلاحنامة کشاورزی واحد

واژگانی که به صورت الفبایی ادغام شده دارای محدودیتهایی است، از این لحاظ که در صورت مشخص نشدن معادلیهای نادقیق و ناقص با استفاده از ساختار ارجاع متقابل در واژگانهای ادغامشده، این نوع معادلیها ممکن است نادیده گرفته شوند. مثلاً اصطلاح “Heat resistance” در زبان «الف» ممکن است به لحاظ معنا به “Thermal resistance” در زبان «ب» نزدیک باشد؛ اما در صورتی که در فیلدهای مترادف یا اصطلاح مرتبط، هیچ رابطهای ثبت نشده باشد، این حالت تشخیص داده نخواهد شد. یک روش کشف این معادلیها، مقابلة اصطلاحنامههای ادغامشده، با یک ردهبندی سامانیافته و مادر است. این کار اصطلاحات دارای معانی مشابه را با یک نشانه رده در کنار یکدیگر میآورد و پیوندهای بین آنها نیز آشکار میگردد. استفاده از یک ردهبندی مادر، در تحقیقی دربارة طرح «اصطلاحنامة تلفیقشدة علوم اجتماعی» در سال 1981 پیشنهاد شد [5]، اما بهخاطر فقدان بودجه، این پروژه هرگز به اجرا درنیامد.

اخیراً شیوة ردهبندی مشابهی در پروژة «اصطلاحنامة کشاورزی واحد» مورد استفاده قرار گرفت که پایگاههای اطلاعاتی کشاورزی «اگریس»، «اگریکولا»، و «چکیدهنامة کب» از «اصطلاحنامة کب» با 50000 اصطلاح استفاده میکنند، و پایگاه «اگریس» از «اگرو ـ ووک» استفاده میکند که یک اصطلاحنامة چندزبانه با 15000 اصطلاح است. در جریان تبادل درونداد بین این پایگاههای اطلاعاتی، روشن شد که دو اصطلاحنامه با یکدیگر سازگار نیستند و برای حل این مشکل، تلاشهایی آغاز گردید [94]. تا سال 1991، سه تهیهکنندة این پایگاههای اطلاعاتی، یعنی «کتابخانة ملی کشاورزی ایالات متحده»، «سازمان غذا و کشاورزی سازمان ملل»، و مرکز «کب بینالمللی» مشغول همکاری برای تولید «اصطلاحنامة کشاورزی واحد» شدند و هدف آنان، فراهم آوردن یک نظام جامع، خودکار، و چندزبانة اصطلاحنامهای برای کاربران بود که «اصطلاحنامة کب» و «اگرو ـ ووک» را با یکدیگر هماهنگ کند [67].

روش اتخاذ شده برای تلفیق این بود که در ابتدا یک ساختار ردهبندی شده برای هر دو اصطلاحنامه ایجاد گردد و اصطلاحات برگرفته از هر اصطلاحنامه در هنگام سازماندهی مجدد، در آن قرار گیرد. این کار مقایسه و تحلیل را برمبنایی نظاممند، تسهیل میکرد. در سپتامبر 1991 بر سر یک طرح کلی ردهبندی سطح بالا موافقت شد و سپس در سال 1993، این ردهبندی به ساختاری شامل حدوداً 500 مفهوم گسترش یافت. شکل ردهبندی، یک اصطلاحنامة نظاممند و چند سلسلهمراتبی به زبان انگلیسی بود که به لحاظ قالب، بیشباهت به «مش» (نگاه کنید به «ح4ـ2ـ1») یا «اصطلاحنامة روت» (نگاه کنید به «خ4ـ3ـ3») نبود.

مثال زیر که از مقالة «دکستر کلارک»، نمودارهای «4» و «5» اقتباس گردیده [67]، اصطلاحاتی از دو اصطلاحنامه را نشان میدهد که در یک زیرردة واحد، یعنی “Characteristics of Food and Feeds” از ردةNutrition”  “Applied Human and Animal طبقهبندی شدهاند. این کار، اصطلاحات معادل و نامعادل را مشخص میکند.

مثال:

        AGROVOC

Carbohydrate content

(No equivalent)

Keeping quality

Nutritive value

     Digestibility

     Energy value

         (No equivalent)

     Starch equivalent

(Applied Human and Animal Nutrition)

     (Characteristics of Foods and Feeds)

     CAB Thesaurus

     (No equivalent)

     Food compositon

    (No equivalent)

     Nutritive value

          Digestibility

          Energy value

               Metabolizable energy

               Starch equivalent

تا پایان سال 1994، طرح واحدسازی به هیچوجه کامل نشده بود، اما اصطلاحات هر دو اصطلاحنامه بر طبق این طرح ردهبندی، مجدداً سازماندهی شده بودند. تلاشهای اولیه بر اصطلاحات مرجح و رابطههای سلسلهمراتبی اصلی آنها متمرکز شده بود. بررسی اعتبار رابطههای «ام.» بین هر جفت از اصطلاحات در بستر سلسلهمراتبهای عام جدید، برای مرحلة بعد گذاشته شده بود. در سطوح بالاتر، چنان هماهنگی بین اصطلاحات نمایهای و رابطههای اع./اخ. آنها ایجاد شده بود که به نقطة تشابه رسیده بودند. در سطوح پایینتر، هنوز تفاوتهای

قابل توجهی وجود داشت که باید حل میشد.

زمانی که اصطلاحنامه واحدی بهطور کامل تهیه شده و برای استفاده در نمایهسازی جاری در دسترس است، مسئلة چگونگی پرداختن به فایلهای پشتیبان مطرح میشود که با اصطلاحنامة جدید، بهطور کامل قابل بازیابی نخواهد بود. «دکستر کلارک» این معضل را در مورد «اصطلاحنامة کشاورزی واحد» بررسی میکند و به بحث دربارة تعدادی از گزینههای در دسترس میپردازد. کاربرد برخی از این گزینهها، از جمله نمایهسازی مجدد فایلهای پشتیبان و طراحی الگوریتمهای جهتگردانی بین نشانه ردههای قدیمی و جدید، پرهزینه خواهد بود. راهحل کم هزینهتر آن است که کار بر روی اصطلاحنامهای کاملاً تلفیق شده را رها کرد و (همانند قبل) به نمایهسازی پایگاههای اطلاعاتی با دو اصطلاحنامة مجزا ادامه داد، و با استفاده از الگوریتمهایی که به وسیلة ردهبندی توانمند اصلی، تسهیل شدهاند، عبارات کاوش را از یک اصطلاحنامه به اصطلاحنامة دیگر جهتگردانی کرد.

ر3-2-2. نظام زبان پزشکی واحد

مشهورترین نمونههای اخیر از اصطلاحنامة ادغامشده، «نظام زبان پزشکی واحد» (یوامالاس)²⁴⁴ است که در تعدادی مقاله [95؛ 123؛ 191؛ 175] و بر روی وب سایت «نظام زبان پزشکی واحد»²⁴⁵ تشریح شده است. «یوامالاس» یک پروژة بلندمدت تحقیق و توسعه است که توسط «کتابخانة ملی پزشکی» از سال 1986 با همکاری نهادهایی از داخل و خارج ایالات متحده اجرا شد. هدف از «یوامالاس» فراهم آوردن امکان دستیابی یکسان به تعدادی از پایگاههای اطلاعاتی توزیع شده و ناهمخوان است که از مجموعه اصطلاحات متفاوتی استفاده میکنند. «یوامالاس» شامل چهار «منبع دانش»²⁴⁶ میشود: «فرااصطلاحنامه»، «شبکة معناشناختی»، «نقشة منابع اطلاعاتی» و «واژفرهنگ اسپشیالیست»²⁴⁷.

الف. فرااصطلاحنامه. فرااصطلاحنامه ترکیبی است از زبانهای کنترلشدة موجود که از طریق برقراری پیوند، ادغام، و تلفیق آنها به دست آمده. اصطلاحنامهها با یکدیگر مطابقت مییابند و از هر مفهوم در یک اصطلاحنامه، نشانگرهایی به نزدیکترین مفهوم معادل در اصطلاحنامههای دیگر ایجاد میگردد. این امر امکان ترجمة پرسش کاربر به کاوشی برای یک پایگاه اطلاعاتی مشخص را که با اصطلاحنامة بخصوصی نمایهسازی شده، فراهم میکند. واژگانها نیز ادغام میشوند و یک مبنای دانش غنیتر و جامعتر ایجاد میگردد. در هر یک از واژگانهای متشکله، نامی به عنوان نام مرجح برای مفهوم مربوطه انتخاب میشود (نمودار «42» را ببینید که نام مفهومی “Acquired Immunodeficiency Syndrom” و تطابقها را نشان میدهد). این امر امکان جهتگردانی بین واژگانها را فراهم میکند. در صورتی که آن مفهوم در «مش» وجود داشته باشد، شکل مرجح آن مفهوم، صورت سرعنوان اصلی در «مش» است؛ در غیر اینصورت،

نمودار 42. فرا اصطلاحنامۀ «یواِم‌اِل‌اِس»

اطلاعات مربوط به هر یک از مفاهیم

اصطلاحات از دیگر واژگانها به ترتیبی مشخص، گزینش میشوند. تمام اصطلاحات، عبارات و زنجیرههای دیگر که برای بیان مفهوم مورد استفاده قرار میگیرند، با نام مندرج در «فرااصطلاحنامه» مطابقت داده میشوند. نگارش 1999 «فرااصطلاحنامه» 893/626 مفهوم زیستپزشکی با 891/ 358/ 1 نام مفهومی گوناگون از حدود 50 زبان کنترلشدة مبدأ را شامل میشد. «فرااصطلاحنامه» همچنان به رشد خود ادامه میدهد.

ب. شبکة معناشناختی. دومین «منبع دانش»، یعنی «شبکة معناشناختی یوامالاس» یک دستهبندی دائمی از تمام مفاهیم موجود در «فرااصطلاحنامه» بر طبق دستهها یا نوعهای معناشناختی و رابطههای بین این دستهها ارائه میکند. نگارش 1999 شامل 132 نوع معناشناختی، و 53 رابطه میشود. «موجودیت» و «رخداد» از سطوح بالای «نوع»ها هستند. گروهبندیهای عمدة درون «موجودیتها» شامل «شیء فیزیکی»، «جانداران»، «بافتهای کالبدی»، «مواد شیمیایی» و «مفاهیم یا ایدهها» میشوند و در رخدادها «پدیده یا فرایند» و «کارکرد زیستشناختی» هستند. نحوة تنظیم «نوعهای معناشناختی»، سلسلهمراتبی است. (اطلاعات بیشتر دربارة محتوای «نوعهای معناشناختی» در بخش «ج2ـ2» و در نمودار «3» ارائه شده.) «انواع معناشناختی» به تشخیص معانی گوناگون مرتبط با یک اصطلاح، کمک میکنند. مثلاً در «مش»، ‘Osteopathy” رشتة “Osteopathic medicine” است. در «اسنومد» این اصطلاح، عبارت عام “bone disease” است. برچسب معناشناختی در مورد اول «رشته یا شغل زیستپزشکی» و در مورد دوم «بیماری یا سندرم» است.

رابطهها غیر سلسلهمراتبی هستند و به پنج گروه تقسیم میشوند: رابطههای فیزیکی (مثلاً: بخشی از، متشکل از، مشتمل بر)، رابطههای فضایی، رابطههای زمانی (مثلاً: قبل از ...، همزمان با ... رخ میدهد)، رابطه‌های کارکردی (مثلاً موجب می‌شود، تولید می‌کند، تحت تأثیر قرار می‌دهد)، رابطههای مفهومی (مثلاً: اندازهگیریها، ارزیابیها). این رابطهها بین گروههای سطح بالای دستههای معناشناختی بیان میشوند؛ مثل «فرایند ...» بین «کارکرد زیستشناختی» و «جانداران». از آنجا که یک رابطة «عبارت است از یک»²⁴⁸ بین «نوعهای معناشناختی» وجود دارد، این حالت بین «کارکرد اندامی و بافتنی» (یک نوع از «کارکرد زیستشناختی») و «حیوانات» (یک نوع از «جانداران») نیز مصداق دارد. رابطههای ارائهشده نمایانگر تمام رابطههای ممکن بین «انواع معناشناختی» تعریف شده نیستند، بلکه مرحلهای آغازین در ایجاد مجموعة مفیدی از رابطهها میباشند. کاربردهای عمدة «شبکة معناشناختی»، در تدوین پرسش و در پالایش تعاملی پرسش است.

پ. نقشة منابع اطلاعاتی و واژفرهنگ اسپشیالیست. سومین «منبع دانش یوامالاس» «نقشة منابع اطلاعاتی» است که نشان میدهد کدام پایگاه اطلاعاتی به سوالی خاص مربوط میشود، اطلاعات دربارة منابع بخصوص را برای کاربران فراهم میکند، بهطور خودکار به منابع متصل میشود و عمل بازیابی را بر روی یک یا چند منبع انجام میدهد. چهارمین «منبع دانش»، «واژفرهنگ اسپشیالیست» است که برای فراهم آوردن اطلاعات واژگانی مورد نیاز در «نظام پردازش زبان طبیعی اسپشیالیست» ایجاد شده است. هدف از این منبع آن است که یک واژفرهنگ زبان انگلیسی با بسیاری از اصطلاحات زیستپزشکی باشد و نگارش 1999 آن، 000,108 رکورد واژگانی و بیش از 000,186 زنجیره را دربرمیگرفت. واژفرهنگ برای هر کار یا اصطلاح، دارای اطلاعات نحوی، واژشناسی یا خطی است.

نظام «یوامالاس» نشان میدهد که چگونه ادغام زبانهای کنترلشده، مزایای یک محصول نهایی را به دست میدهد، محصولی که به لحاظ اصطلاحات و رابطهها از هر یک از واژگانهای متشکله به تنهایی، غنیتر است؛ جهتگردانی بین واژگانهای مستقل را میسر میسازد؛ بازیابی اطلاعات را با استفاده از اصطلاحات متعارف زبان کنترلشده تسهیل میکند؛ و همچنین به عنوان ابزاری برای تأمین دستیابی به متون زبان طبیعی در پایگاههای اطلاعاتی زیستشناسی عمل میکند. این نظام «مهمترین گنجینة تجارب زیستپزشکی قابل تسهیم ـ یعنی قابل استفادة مجدد ـ نامیده شده است [95]

ر3-2-3.

امر انطباق اصطلاحنامهها و دیگر زبانهای کنترلشده با مشکلات بسیاری مواجه شده است. یکی از این مشکلات آن است که اصطلاحنامههایی که قرار است انطباق داده شوند، اغلب به لحاظ ساختاری دارای تفاوت اساسی هستند، و بسیاری از آنها از استانداردهای ایزو یا انسی پیروی نمیکنند. در صورتی که بین اصطلاحنامهها زمینة مشترکی وجود داشته باشد، احتمال موفقیت بیشتر خواهد بود. تجربهای که مکرراً رخ میدهد آن است که مسئله بسیار رایج فقدان تناظر یک به یک بین اصطلاحات اصطلاحنامههای گوناگون، فرایند انطباق را با ناکامی مواجه میکند. با وجود تمام دشواریها، این تلاش در صورتی که نتیجة نهایی انطباق، اصطلاحنامهای تلفیق شده باشد، ارزشمند است؛ اصطلاحنامهای که ذخیرهای غنی از گزینههای جایگزین را برای مجموعة اصطلاحات ارائه میکند تا کاربر بتواند این گزینهها را در کاوش متن آزاد و همچنین در کاوش به زبان کنترلشده، اعمال کند.

پیوست 1. قواعد «اصطلاحنامة هنر و معماری» برای اصطلاحات مرکب

رهنمودهای «سازمان بینالمللی استاندارد» (ایزو) برای تدوین اصطلاحنامه چنین بیان میدارد که «برقراری روندهایی برای رفتار منسجم و ثابت با اصطلاحات مرکب، یکی از دشوارترین قلمروها در حوزة نمایهسازی موضوعی را مطرح میسازد. بهعنوان یک قاعدة کلی، میتوان چنین گفت که اصطلاحات تا حد ممکن باید بازنمایانندة مفاهیم ساده یا تک باشند، و اصطلاحات مرکب باید به عناصر سادهتر خود تجزیه شوند، مگر در هنگامی که احتمال برود این کار بر استنباط کاربر اثر بگذارد.

رهنمودهای زیر از طریق «اصطلاحنامة هنر و معماری» ارائه شدهاند تا بتوان تصمیم گرفت که یک اصطلاح مرکب چه موقع باید دست نخورده ـ یا مرکب ـ بماند، و چه موقع باید آن را به مفاهیم تک، تجزیه کرد ـ یا هماراییزدایی نمود.

نقل یا اجازة «موسسة اطلاعرسانی گتی»، از روی «راهنمای نمایهسازی و فهرستنویسی با اصطلاحنامة هنر و معماری» [157].

اصطلاحات مرکب که مرکب میمانند

1. وقتی یک یا چند جزء از یک اصطلاح مرکب، از توصیفگرهای «اصطلاحنامة هنر و معماری» نیستند و برای افزودن به آن نیز مناسب نمیباشند.

1ـ1. وقتی یک یا چند جزء از یک اصطلاح مرکب به قدری مبهم هستند که هر یک به تنهایی فهمیده نمیشوند.

مثال:

first drafts

official documents

class boats

lost cities

1ـ2. وقتی که اصطلاح مرکب، مشتمل بر نقشهای دستوری ربطی است.

مثال:

chests with drawers

books of hours

towers of silence

chaples of ease

1ـ3. وقتی که اصطلاح مرکب مشتمل بر یک اسم خاص یا صفت است (غیر از اصطلاحات مربوط به سبک).

مثال:

Brewster chairs

Usonian houses

Rangeley boats

Schuetzen rifles

1ـ4. وقتی یک یا چند جزء از اصطلاح مرکب، اصطلاح هدایتگر است.

مثال:

subway cars

research vessels

emergency currency

clothing stores

2. وقتی که معنای عبارت را نمیتوان از قسمتهای متشکلة آن در حالت مستقل از هم، دقیقاً تشخیص داد. اکثر اوقات علت این امر آن است که معنای بیانگر یا اصطلاح تمرکزگر، در عبارت مرکب تغییر مییابد.

     2ـ1. وقتی که بیانگر، همانند یک استعاره، یادآور نوعی از شباهت است به یک چیز یا واقعة نامربوط.

مثال:

rose windows

barrel organs

spade money

saddlebag houses

     2ـ2. وقتی که بیانگر، زیرردهای از یک اصطلاح تمرکزگر را مشخص نمیکند یا وقتی که بیانگر معنای اصطلاح تمرکزگر را تغییر میدهد.

مثال:

flying boats

water bombers

clay pigeons

Greek fire

     2ـ3. وقتی که بیانگر، نوع یا شکل خاصی از اصطلاح تمرکزگر را مشخص میکند.

مثال:

Sleigh beds

Basket capitals

Windows seats

Ice houses

     2ـ4. وقتی که بیانگر، مقصود یا کارکرد اصطلاح تمرکزگر را مشخص میکند و این مقصود یا کارکرد، شکل خاصی به اصطلاح تمرکزگر میدهد.

مثال:

Prayer rugs

Hina cabinets

Crib barns

Measuring cups

     2ـ5. وقتی که بیانگر، مدیر حاکم بر اصطلاح تمرکزگر است.

مثال:

Cathedral cities

Capital cities

Army bases

Colonial cities

3. در جایی که احتمال وقوع مشکلی در بازیابی یا در کنترل واژگان هست.

     3ـ1. وقتی که شکستن اصطلاح مرکب منجر به آشفتگی در امر بازیابی (موارد فراوان از ریزش کاذب) شود.

مثال:

Library science/ science library

Foreign correspondent

     3ـ2. وقتی که تمایز بین دو یا چند اصطلاح مرکب، در آن حوزة مغشوش شده و اگر آن اصطلاحات بازهمارایی شوند این تمایز از میان خواهد رفت. («اصطلاحنامة هنر و معماری» این تمایز را با یادداشت دامنههای دوجانبه، مشخص میکند.)

مثال:

Log cabins/ log houses

Business schools/ business colleges

Meteorological balloons/ sounding balloons

Military photography/ war photography

4. وقتی که اصطلاح مرکب، به یک زبان بیگانه است.

مثال:

Lits a la duchesse

cadavers exquis

P’ai-lous

Aes rude

5. وقتی که اصطلاح مرکب حامل یک نشان تجارتی است.

مثال:

Conte crayon (TM)

Plastic wood (TM)

Zonolite concrete (TM)

6. وقتی که اصطلاح مرکب در کاربردهای رایج یا در حوزة موضوعی چنان آشنا شده که بنا به مقاصد عملی، چنین انگاشته میشود که مفهوم واحدی را بازنمایی میکند.

مثال:

Data processing

Art history

اصطلاحات مرکبی که شکسته میشوند

اگر هیچیک از قواعد «ترکیب» مصداق نداشته باشد، در موارد زیر، اصطلاحات شکسته میشوند. اما در هنگام نمایهسازی ممکن است کنار هم آورده شوند تا اصطلاح مشخصی را تشکیل دهند.

1. وقتی که بیانگر، یک اصطلاح مشخصکنندة سبک یا دوره است.

مثال:

Medieval + architecture = Medicval architecture

Impressionist + painter = impressionist painter

Baroque + gilding = Baroque gilding

American + glass = American glass

2. وقتی که بیانگر، مشخصهای از اصطلاح تمرکزگر را شرح میدهد.

     2ـ1. وقتی که بیانگر، توصیفکنندهی موادی است که اصطلاح تمرکزگر در اصل از آن ساخته شده یا توصیفکنندهی چیزی است که پشتیبان اصطلاح تمرکزگر است.

مثال:

Stone + floors = stone floors

Bamboo + flutes = bamboo flutes

Concrte + block = concrete block

Silk + paintings = silk paintings

     2ـ2. وقتی که بیانگر، یک خصیصه یا مشخصة فیزیکی و ظاهری است.

مثال:

Round + photographs = round photographs

Computer-assisted + sculpture = computer- assisted sculpture

Blue + velvet = blue velvet

Automatic + rifles = automatic rifles

     2ـ3. وقتی که بیانگر، فعالیتی است که بر روی یا همراه با اصطلاح تمرکزگر انجام گرفته و اکنون مشخصة اصطلاح تمرکزگر به شمار میآید.

مثال:

Painted + chaires = painted chairs

Beaded + sheaths = beaded sheaths

Reinforced + tapestry = reinforced tapestry

Corrugated + sheet metal = corrugated sheet metal

3. وقتی که بیانگر، دامنه یا محتوای اصطلاح تمرکزگر را مشخص میکند.

مثال:

Textile + museums = textile museums

War + photographs = war photographs

Medical + laboratories = medical laboratories

Art + libraries = art libraries

4. وقتی که اصطلاح مرکب، یک رابطة کل ـ جزء یا جزء ـ کل را بیان میکند.

    4ـ1. وقتی اصطلاح تمرکزگر به یک ویژگی یا جزء اشاره دارد، و بیانگر بازنمایانندة کل، یا مالک آن ویژگی یا جزء است.

مثال:

Airport + lounges = airport lounges

Aircraft + engines = aircraft engines

School + libraries = school libraries

Hospital + personnel = hospital personnel

    4ـ2. وقتی که بیانگر، یک ویژگی یا جزء از اصطلاح تمرکزگر است.

مثال:

Flintlock + revolvers = flintlock revolvers

Pedal + drums = pedal drums

Sheath + knives = sheath knives

     4ـ3. وقتی که بیانگر، مکان یا بستر اصطلاح تمرکزگر است.

مثال:

Coin + inscriptions = coin inscriptions

Furniture + marks = furniture marks

Pottery + marks = pottery marks

Book + illustrations = book illustrations

منابع

1. Aitchison, Jean (1986). ‘Bliss and the thesaurus: the Bibliographic Classification of H.E. Bliss as a source of thesaurus terms and structure.’ Paper submitted to the International Conference on Ranganathan’s Philosophy. New Delhi, India: November 1985. Subsequently published as: A classification as a source for a thesaurus: the Bibliographic Classification of H.E. Bliss as a source of thesaurus terms and structure. Journal of Documentation, vol. 42, no. 3, September 1986, pp. 160-181

2. Aitchison, Jean (1995). ‘Bliss Class R: Politics and public administration: a review.’ The Bliss Classification Bulletin, vol. 37, 1995, pp. 10-23

3. Aitchison, Jean (1992). ‘Indexing languages and indexing.’ In: Patti Dossett (ed). Handbook of special librarianship and information work, 6th ed. London: Aslib, 1992, pp. 191-233

4. Aitchison, Jean (1981a). ‘Integrated thesaurus of the social sciences: design study’, prepared for UNESCO Division for the International Development of the Social Sciences. Paris: UNESCO, 1981. Private publication

5. Aitchison, Jean (1981b). ‘Integration of thesauri in the social sciences.’ International Classification, vol. 8, no.2, 1981, pp. 75-85

6. Aitchison, Jean (1996). International thesaurus of refugee terminology, 2nd ed., compiled under the auspices of the International Refugee Documentation Network. New York and Genva: United Nations High Commissioner for Refugees, 1996

7. Aitchison, Jean (1992a). The Royal Institute of International Affairs Library thesaurus, compiled by Jean Aitchison in association with Nicole Gallimore, Susan Boyde and the staff of the library and press library. London, RIIA, 1992, 2 vols

8. Aitchison, Jean, Alan Gomersall, and R. Ireland (1969). Thesaurofacet: a thesaurus and faceted classification for engineering and related subjects. Whetstone, Leicester, England: Englih Electric Company Ltd., 1969

9. Aitchison, Jean et al. (1982c). Thesaurus on youth: an integrated classification and thesaurus on youth affairs and related topics. Compiled in association with Inese A. Smith and Susan Thompson. Leicester, England: National Youth Bureau, 1981

10. Aitchison, T.M. and Peter Handing (1983). ‘Automatic indexing and classification for mechanized information retrieval.’ Information management research in Europe, Proceedings of the EURIM 5 Conference, Versailles, France, May 1982. London: Aslib, 1983, pp. 47-55

11. American Society of Indexers, ‘Thesauri online’, prepared by Jessica L. Milstead. (http://www.asindexing. org/thesonet. Shtml, accessed 25 September 2000)

12. American Society of Indexers, see also Milstead, Jessica L.

13. API Encompass thesaurus. New York, NY: American Petroleum Institute, Annual update

14. Art and architecture thesaurus, 2nd ed. (1994). New York and Oxford: Published on behalf of the Getty Art History Program by Oxford University Press, 1994. 5 vols. (http://shiva.pub.getty.edu/aat browser/, accessed 25 September 2000). Reviewed in: Journal of the American Society for Information Science, vol. 46, no. 2, March 1995, pp.152-160

15. Askew, Colin (1979). Thesaurus of consumer affairs. London: The Consumers Association; The Hague: International Organization of Consumers Unions, 1979-1982. 2 vols

16. Association Fran~aise de Normalisation (1981). ‘Regles d’etablissement en langue franqaise’. NFZ 47-100. Paris: AFNOR, 1981

17. Austin, Derek (1976). ‘The CRG research into a freely faceted scheme’. In: Maltby, A. (ed). Classification in the 1970s: a second look. London: Clive Bingley, 1976, pp. 158-159

18. Austin, Derek (1984). PRECIS: a manual of concept analysis and subject indexing, 2nd ed. London: British Library Bibliographic Services Division, 1984

19. Australian Society of Indexers. ‘List of packages’, (http://www.aussi.orghesources/software/thesauri, htm, accessed 25 September 2000)

20. Bates, M. (1989). ‘Rethinking subject cataloguing in the online environment.’ Library Resources and Technical Services, vol. 33, no. 4, 1989, pp. 400-412

21. Batty, C. David (1981). ‘Life begins at 40: The resurgence of faceted classification.’ In: The information cornmunih7: an alliance for progress. Proceedings of the 18th Annual Meeting of ASIS p. 36 (abstract), pp. 340-342 (full text)

22. Batty, C. David (1989). ‘Thesaurus construction and maintenance survival kit.’ Database, vol. 12, no. 1, February 1989, pp. 13-20

23. Bean, Carol A. (1996). ‘Analysis of non-hierarchical associative relationships among Medical Subject Headings (MeSH): anatomical and related terminology.’ In: Advances in Knowledge Organization, vol. 5. Knowledge organization and change. Proceedings of the 4th International ISKO Conference, Washington, DC, 15-18 Julv 1996. Frankfurt/Main: Indeks Verlag, 1996, pp.80-86

24. Bean, Carol A. (1998). ‘The semantics of hierarchy: explicit parent-child relationships in MeSH tree Structures’. In: Advances in Knowledge Organization, vol. 6. structures and relations in knowledge organization. Proceedings of the 5th International ISKO Conference, Lille, 25-29 August 1998. Wurzburg, Germany: Ergon Verlag, pp. 133-138

25. Beaulieu, M. (1997). ‘Experiments of interfaces to support query expansion.’ Journal of Documentation, vol. 53, no. 1, 1997, pp. 8-19

26. Betts, R. and D. Marrable (1991). ‘Free text vs controlled vocabulary: retrieval precision and recal over large databases.’ In: David I. Raitt (ed). Online Information 91. Proceedings of the ISth International Online Information Meeting, London, 10-12 December 1991. Oxford and New Jersey: Learned Information (Europe) Ltd., 1991, pp. 153-165

27. Bioethics thesaurus (1987). Washington, DC: Georgetown. University, Kennedy Institute of Ethics, Bioethics Information Retrieval Project, 1987

28. Black, W.T. (1981). Thesaurus of terms on copper technology, 7th ed. New York: Copper Development Association, 1981

29. Bonner, Robin et al. ‘Communih. Information classification.’ London: National Association of Citizens Advice Bureaux. Unpublished

30. British Standards Institution (1987). BS 5723: Guidelines for the establishment and development of monolingual thesauri, 2nd ed. London: BSI, 1987

31. British Standards Institution (1985a). BS 6723: Guidelines for the establishment and development afrnultilingual thesauri, 2nd ed. London: BSI, 1985

32. British Standards Institution (1985b). ROOT thesaurus. 2nd ed. Milton Keynes, England: BSI, 1985. 2 vols

33. BSO (1978). Broad system of ordering: schedule and index, 3rd revision, prepared by the FID/BSO Panel (Eric Coates, Geoffrey Lloyd and Susan Simandi). The Hague/ Paris: FID, 1978. (FID Publication no. 564). Revised ed. 1993. St Albans: BSO Panel Ltd. (On diskette)

34. BUBL Link/ 5: 15. ‘Catalogue of Internet resources: Thesauri’. (http://bubl. ac. uk/link/types/thesauri. htm, accessed 25 September 2000)

35. Buchanan, Brian (1979). Theory of library classification. London: Clive Bingley, 1979. Chapters 5 and 6, Construction of a faceted scheme

36. Busch, Joseph A. and Toni Petersen (1994). ‘Automated mapping of topical special subject headings into faceted index strings using the Art and architecture thesaurus as a machine-readable dictionary.’ In: Advances in knowledge Organization, vol. 4. Knowledge organization and quality management. Proceedings of the 3rd International ISKO Conference, Copenhagen, Denmark, 20-24 June 1994. Franfurt/Main: Indeks Verlag, 1995, pp. 390-397

37. CAB thesaurus (1999). Wallingford, Oxon, UK: CAB International, 1999

38. Chamis, A.Y. (1988). ‘Selection of online databases using switching vocabularies.’ Journal of the American Society for Information Science, vol. 39, no. 3, 1988, pp.217-218

39. Chaplan, M.A. (1995). Mapping Laborline thesaurus to Library of Congress subject headings: implications for vocabulary switching. Library Quarterly, vol. 65, no. 1, January 1995, pp. 39-61

40. Chen H. and K.J. Lynch (1992). ‘Automatic construction of networks of concepts characterizing document databases.’ IEEE Transactions on Systems and Cybernetics, vol. 22, no. 5, 1992, pp. 885-902

41. Chen, H. et al. (1995). ‘Automatic thesaurus generation for an electronic community system. Journal of the Americal Society for information Science, vol. 46. no. 3, April 1995, pp. 175-193

42. Chen, H, et al. (1997). ‘A concept space approach to addressing the vocabulary problem in scientific information retrieval: an experiment on the worm community system.’ Journal of the American Society for Information Science, vol. 48, no. 1, 1997, pp. 17-31

43. Cimino, James J. and Robert V. Sideli (1991). ‘Using the UMLS to bring the library to the bedside.’ Medical Decision Making 11, suppl. (October-December 1991): 5116-120

44. Clarke, Stella G. Dextre, see Dextre Clarke, Stella G.

45. Classification Research Group (1955). ‘The need for a faceted classification as the basis of all methods of information retrieval, 1955.’ In: L.M. Chan et al. Theory of subject analysis: a source book. Littleton, Co: Libraries Unlimited, 1985, pp. 154-167, and In: Alan Gilchrist (ed). From classification to ‘knowledge organization’. Dorking revisited or ‘Past is prelude’: A collection of reprints to commemorate the forty year span between the Dorking Conference (First International Study Conference on Classification Research 1957) and the Sixth International Study Conference on Classification Research (London, UK) 1997. The Hague, Netherlands: Internation and Documentation (FID), 1997, (FID Occasional Paper no. 14), pp. 1-9

46. Cleverdon, C.W., M. Keen and J. Mills (1966). Factors determining the performance of indexing ~ysterrls: an investigation supported by a grant to Aslib by the National Science Foundation. Carnfield, England: Aslib Cranfield Research Project, 1966

47. Coates, E.J. (1960). The British catalogue of music classification. London: British National Bibliography, 1960

48. Cochrane, Pauline A. (1992). ‘Indexing and searching thesauri, the Janus or Proteus of information retrieval.’ In: N.J. Williamson and H. Hudon (eds). Classification research for knowledge representation and organization. Proceedings of the 5th International Study Conference on Classification Research, Toronto, Canada, 24-28 June, 1991. Amsterdam: Elsevier Science Publishers BV and FID, 1992, pp. 161-177

49. Commission of the European Communities (1979). Food multilingual thesaurus, 2nd English ed. London: Clive Bingley, K.G. Saur, 1979

50. Construction industry thesaurus (1976), 2nd ed., compiled by the CIT at the Polytechnic of South Bank under the direction of Michael J. Roberts. London: Department of the Environment, Property Services Agency, 1976

51. Cousins, S.A. (1992). ‘Enhancing subject access to OPACs: controlled vs natural language.’ Jouranal of Documentation, vol. 48, no. 3, September 1992, pp. 291-309

52. Craven, T. C. (1992a). ‘Concept realtion structures and their graphic display.’ In: N.J. Williamson and H. Hudon (eds). Classification research for knowledge representation and organization. Proceedings of the 5th International Study Conference on Calssification Research, Toronto, Canada, 24-28 June 1991. Amsterdam: Elsevier Science Publishers BV and FID, 1992, pp. 49-60

53. Craven, T.C. (1992b). ‘A general versus a special algorithm in the graphic display of thesauri.’ In: N.J. Williamson and H. Hudon (eds). Classification research for knowledge representation and organization. Proceedings of the 5th International Study Conference on Classification Research, Toronto, Canada, 24-28 June 1991. Amsterdam: Elsevier Science Publishers BV and FID, 1992, pp. 179-186

54. Craven, T.C. (1997). ‘Introductory tutorial on thesaurus construction’. London, Ontario, Canada: University of Westeern Ontario, Graduate School of Library and Information Science. (http://instruct.uwo.ca/gplis/ 677/thesaur/main00.htm, accessed 25 September 2000)

55. Craven, T. C. (1993).’ A thesaurus for use in a computer-aided abstracting tool kit.’ In: Proceedings of the 56th Annual Meeting of the American Society for Information Science. Learned Information, Columbus, Ohio, 1993, pp. 178-184

56. Croft, W.B. (1983). ‘Experiments with representation in a document retrieval system.’ Information Technology Research and Development (GB), vol. 2, no. 1, January 1983, pp. 1-21

57. Croghan, A. (1971). Manual on the construction of an indexing language using educational technology as an example, London: Carburgh Publications, 1971

58. Crouch, C.J. (1990). ‘An approach to the automatic construction of global thesauri.’ Information Processing and Management’ vol. 26, no. 5, 1990, pp. 624-640

59. Current Awareness Abstracts. 10 issues p.a. London: Aslib, 1984 to date. (http://www.aslib.com/caa/index/html,accessed 25 September 2000)

60. Dahlberg, Ingetraut (1996a). ‘The compatibility guidelines- a re- evaluation.’ In: Compatibility and integration of order systems: Research Seminar Proceedings of the TIP/ ISKO Meeting, Warsaw, 13-15 September 1995. Warsaw: Wydawnictwo SBP, 1995, pp. 32-45

61. Dahlberg, Ingetraut (1996b). ‘Library catalogues in the Internet: switching for future subject access.’ In: Advances in Knowledge Organization, vol. 5. Knowledge organization and change. Proceedings of the 4th ISKO International Conference, Washington, D.C., 15-18 July 1996. Frankfurt/Maine: Indeks Verlag, 1996, pp.155-164

62. Dahlberg, Ingetraut (1978). Ontical structures and universal classification Bangladore, India: Sarada Ranganathan Endowment for Library Science. 1978, p. 42. The Systematifier

63. Defriez. Philip (1993). The ISDD thesaurus. Keywords relating to non-medical use of drugs and drug dependence, 2nd ed. London: Institute for the Study of Drug Dependence, 1993

64. Deutsches Institut for Normung (DIN) (1987). Richtlinien ftiy die Herstellung and Weiterentwicklung von Thesauri. DIN 1563-Pt. 1 1987, Pt. 2 1993. Berlin: DIN, 1987-1993

65. Dextre, Stella G. and T.M. Clarke (1981). ‘A system for machine-aided thesaurus construction.’ Aslib Proceedings, vol. 33, no. 3, March 1981, pp. 102-112

66. Dextre Clarke, Stella G. (1997). ‘The construction of a multilingual thesaurus based on a classified structure.’ In: Knowledge organization for information retrieval. Proceedings of the 6th International Study Conference on Classification Research, University College London, 16-18 June 1997. The Hague, Netherlands: International Federation for Information and Documentation, 1997, (FID 716), pp. 120-128

67. Dextre Clarke, Stella G. (1996). ‘Integrating thesauri in the agricultural sciences.’ In: Compatabiliry and integration of order systems. Research Seminar Proceedings of the TIP/ISKO Meeting, Warsaw, 13-15 September 1996. Warsaw: Wydawnictwo SBP, 1996, pp. 111-122

68. Dextre Clarke, Stella G. (2001). ‘Organizing access to information by subject’. In: Scammell, A. (ed). Handbook of special librarianship, 8th ed. Aslib: 2001 (not yet published).

69. Dextre Clarke, Stella G. (2000). ‘Thesaural relationships’. In: Bean, Carol A. and Green, Rebecca (eds). Relationships in the organization of knowledge. Dordrecht: Kluwer, 2000, pp. 37-52

70. DIAL UK Classification (1996). (Classification/ thesaurus for use in disability information services). Doncaster, England: DIAL UK, 1996

71. Doszkocs, T.E. (1978). AID, an Associative Interactive Dictionary for online searching. Online Review, vol. 2, no. 2, June 1978, pp. 163-173

72. Doszkocs, T.E. and B.A. Rapp (1979). ‘Searching Medline in English: a prototype user interface with natural language query, ranked output and relevance feedback.’ Proceedings of the ASIS Annual Meeting, vol. 16, 1979, pp. 131-139

73. Dubois, C.P.R. (1987). ‘Free text versus controlled vocabulary: a reassessment.’ Online Review, vol. 11, no, 4, 1987, pp. 243-253

74. Dubois, C.P.R. (1984). ‘The use of thesauri in online retrieval.’ Journal of Information Science Principles & Practice (Netherlands), vol. 8, no. 2, March 1984, pp. 63-66 Ellis, David and Ana Vasconcelos (1999). ‘Ranganathan and the Net: using facet

75. Analysis to search and organise the World Wide Web’, Aslib Proceedings, vol. 51, no. 1, 1999, pp. 3-10

76. EMTREE thesaurus. Amsterdam: Elsevier Science BV, Excerpta Medica Publishing Group. Annual publication

77. EURATOM thesaurus (1966), 2nd ed. Brussels: European Atomic Energy Community, 1966-70. 2 vols

78. European education thesaurus (1991), produced by the Council of Europe in collaboration with the Commission of the European Communities. English version, 1991 edition. Luxembourg: Office for the Official Publications of the European Communities, 1991

79. Fidel, Raya (1991). ‘Searchers’ selection of search keys: 2. Controlled vocabulary or free-text searching.’ Journal of American Society for Information Science, vol. 42, no. 7, August 1991, pp. 501-514

80. Foskett, A.C. (2000). ‘The future of faceted classification’. In: Marcella, Rita and Arthur Maltby (eds). The future of classification. Aldershot: Gower, 2000, pp. 69-80

81. Foskett, A.C. (1996). Subject approach to information. 5th ed. London: Bingley, 1996

82. Foskett, D.J. (1974). Classification and indexing in the social sciences. 2nd ed. London: Butterworth, 1974

83. Foskett, D.J. (1981). ‘Thesaurus.’ In: Encyclopadia of Library and Information Science, vol. 30. New York: Marcel Dekker, Inc., 1981

84. Fugmann, Robert (1982). ‘The complementarity of natural and indexing laguages.’ In: Perreault, J.M. and I. Dahlberg. (eds). Universal classification II: subject analysis and ordering systems, Proceedings of the 4th International Study Conference on Classification Research, FID/CR, Augsburg, 28 June-2 July 1982. Frankfurt: Indeks Verlag, 1982/83, pp. 86-89

85. Fugmann, Robert (1988). ‘Grammar in chemical indexing languages’. In: w. A. Warr (ed). Chemi, cal structures, the international language of chemistry. Berlin, Heidelberg: Springer Verlag, 1988, pp. 425-439

86. Gilchrist, Alan (1994). ‘Classification and thesauri’. In: B.C. Vickery (ed). Fifty years of information progress: a Journal of Documentation review. London: Aslib, pp. 85-118

87. Gilchrist, Alan (1997). ‘The subject approach in managing information’, In: Scammell, Alison (ed). Handbook of special librarianship and information work, 7th ed. London: Aslib, 1997, pp. 51-79

88. Gilchrist, Alan (1971). The thesaurus in retrieval. London: Aslib, 1971

89. Giles-Peters, A. (1993). ‘Experiments in the mechanical construction of cross-database Thesauri’. In: Online Information 93, Proceedings of the 17th International Online Information Meeting, London, 7-9 December 1993. Oxford and New Jersey: Learned Information (Europe), 1993, pp. 137-145

90. Green, Rebecca (1996). ‘The development of a relational thesaurus’. In: Advances in Knowledge Organization, vol. 5. Knowledge organization and change. Proceedings of the ISKO International Conference, Washington, DC, 15-18 July 1996. Frankfurt: Indeks Verlag, 1996, pp. 72-79

91. Hack, John (1984). ‘Search aids for American Petroleum databases.’ Database, vol. 7, no. 4, December 1984, pp. 84-88

92. Hammond, William and Staffen Rosenbord (1962). Experimental study of convertibility between large technical indexing vocabularies- with table of indexing equivalents. Silver Spring, MD: Datatrol Corp., 1962

93. Hanani, U. (1996). ‘Intelligent hypertext: a framework for automatic search guidance system.’ In: Proceedings of the 19th International Online Information Meeting, London, 5-7 December 1995. Oxford: Learned Information, 1995, pp.219-229

94. Hood, Martha W. and Christine Ebermann (1990). ‘Reconciling the CAB thesaurus and AGROVOC’. Quarterly Bulletin of the IAALD, vol. 35, no. 3, 1990, pp. 181-185

95. Hoppe, Stephan (1996). ‘The UMLS – a model for knowledge integration in a subject field’. In: Compatibility and integration of order systems: Research Seminar Proceedings of the TIP/ISKO Meeting, Warsaw, 13-15 September 1995. Warsaw: Wydawnictwo SBP, 1996, pp.97-110

96. Horsnell, V. (1975). The Intermediate lexicon: an aid to international cooperation. Aslib Proceedings, vol. 27, no. 2, February 1975, pp. 57-66

97. Horsnell, V. and A. Merrett (1978). Intermediate lexicon research project: Phase 2. Evaluation of the switching and retrieval performance of the Intermediate Lexicon for information science. London: Ploytechnic of North London, School of Librarianship, 1978

98. Hudon, Michele (1997). ‘Multilingual thesaurus construction – integrating the views of different cultures in one gateway to knowledge and concepts’. Information Services and Use, vol. 17. no. 2/3. 1997. pp. 112-123

99. Hudon, Michele (1998). ‘A preliminary investigation of the usefulness of semantic relations and of standardized definitions for the purpose of specifying meaning in a thesaurus’. Advances in Knowledge Organization, vol 6. Structures and relations in knowledge orgnni-ntion. Proceedings (# ‘the 5th ISKO International Conference, Lille, France, 25-29 August 1998. Wurzburg, Germany: Ergon Verlag, pp. 139-145

100. Hudon, Michele (1996). ‘Preparing terminological definitions for indexing and retrieval thesauri: a model.’ In: Advances in Knoivledge organization, vol. 5. Knowledge organizstion and change. Proceedings of the 4th International ISKO Conference, Washington, DC, 15-18 July 1996. Frankfurt/Main: Indeks Verlag, 1996, pp. 363-369

101. Hunter, E.J. (1988). Classification made eas. V. Aldershot: Gower, 1988

102. INSPEC thesaurus. London: Institution of Electrical Engineers. Biennial

103. Integrated energy vocabulary (1976). Springfield, VA: National Technical Information Service, 1976

104. International Bureau of Education (1984). UNESCO: IBE education thesaurus: a list of terms for indexing and retrieving documents and data in the field of education, with French and Spanish equivalents, 4th revised ed. Paris: UNESCO, 1984

105. International Labour Organization (1998). ILO thesaurus, 5th ed. Geneva: ILO, 1998

106. International Organization for Standardization (1986). ISO 2788: Guidelines for the establishment and development of monolingual thesauri, 2nd ed. Geneva: ISO, 1986

107. Internation Organization for Standardization (1985a). ISO 5964: Guidelines for the establishment and development of multilingual thesauri. Geneva: ISO, 1985

108. International road research documentation (IRRD) thesaurus (1985b). 2nd ed. Paris: OECD. 1985. 2 vols

109. International Society for Knowledge Organization (ISKO), Polish Librarians Association and Society of Professional Information (TIP) (1986). Compatibility and integration of order systems: Research Seminar Proceedings of the TIP. ISKO Meeting, Warsaw, 13-15 September 1995. Warsaw: Wydawnictwo SBP, 1996

110. Johnson, E. and P.A. Cochrane (1995). ‘A hypertextual interface for a searcher’s thesaurus.’ h2: Digital Libraries ’95 Proceedings, 1995, pp. 77-86

111. Johnston, S.M. (1982). ‘Effect of thesaurus indexing on retrieval from machinereadable databases.’ Quarterly Bulletin of IAALD, vol. 27, no. 3, 1982, pp. 90-96

112. Jones, S. (1993). ‘A thesaurus data model for an intellingent retrieval system.’ Journal of Information Science, vol. 19, no. 2, 1993, pp. 167-178

113. Jones, S. et al. (1995). ‘Interactive thesaurus navigation. Intelligence rules OK?’

Journal of the American Society for Information Science, vol. 46, no. 1, 1995, pp. 52-59

114. Knapp, S. D. (1984). ‘BRSFTERM, a vocabulary database for searchers.’ Database, vol. 7, no. 4, December 1984, pp. 70-75

 115. Knowledge Organization. Copenhagen, Denmark: Internatinal Society for Knowledge Organization (ISKO). General Secretarial, Royal School of Librarianship. Published quarterly, Wurzburg: ERGON-Verlag. Each issue includes a section on Knowledge Organization Literature including new classification systems and thesauri

116. Koch, Traugott. ‘Controlled vocabularies, thesauri and classification systems available in the www’. (http://www. Lub.lu.se/metadata/subject-help.html, accessed 25 September 2000)

117. Kristensen, J. (1993). ‘Expanding end-users’ query statements for free-text searching with a search-aid thesaurus.’ Information Processing and Management, 1993, vol. 29, no. 6, pp. 733-744

118. Krooks, D.A. and F.W. Lancaster (1993). ‘The evolution of guidelines for thesaurus construction.’ Libri, vol. 43, no. 4, 1993, pp. 326-342

119. Lambert, N. (1995). ‘Of thesauri and computers: reflections on the need for thesauri.’ Searcher, vol. 5, no. 8, 1995, pp. 18-22

120. Lancaster, F. W. (1986). Vocabulary control for information retrieval. 2nd ed. Arlington, Virginia: Information Resources Press, 1986

121. Lancaster, F. W. (1989). ‘The persective: natural language versus controlled language: a new examination.’ In: C. Oppenheim, et al, (eds). Perspectives in information management, vol. 1. London: Butterworth, 1989, pp. 1-23

122. Lopez-Huertas, M.J. (1997). ‘Thesaurus structure design: a conceptual approach for improved interaction.’  Journal of documentation, vol. 53, no. 2, 1997, pp. 139-177

123. McCray, A.T. et al. (1993). ‘UMLS knowledge for biomedical language processing.’ Bulletin of the Medical Library Association, vol. 81, no. 2, April 1993, pp. 184-194

124. McIIwaine, LC. and Nancy J. Williamson (1994). ‘A feasibility stury on the restructuring of the Universal decimal classification into a fully-faceted classification system.’ In: Advances in Knowledge Organization, vol. 4. Knowledge Organization and quality management. Proceedings of the 3rd International ISKO  Conference, Copenhagen, Denmark, 20-24 June 1994. Frankfurt/Main: Indeks Verlag, 1994, pp. 406-413

125. Macrothesaurus for information processing in the field of economic and social development. (1998). 5th ed., OECD, 1998, Paris, France. HTML Version: (http://info.uibk.ac.at/info/oecd-macroth/,accessed 3 October 2000)

126. Maltby, A. (1968). ‘Faceted classification’. In: K.C.G. Bakewell (ed). Classification for information retrieval. London: Bingley, 1968. pp. 33-41

127. Maniez, J. (1997). ‘Database merging and the compatibility of indexing languages.’ Knowledge Organization, vol. 24, no. 4, 1997, pp. 213-224

128. Maniez, J. (1988). ‘Relationships in thesauri: some critical remarks’ International Classification, vol. 15, no. 3, 1988, pp. 133-138

129. Marco, J.G. (1996). ‘Hypertext and indexing languages: common challenges and perspectives’. In: Advances in Knowledge Organization, vol. 5. Knowledge organization and change. Proceedings of the 4th International ISKO Conference, Washington DC, 15-18 July 1996. Frankfurt/Main: Indeks Verlag, 1996, pp.87-94

130. Markey, Karen et al. (1979). ‘An analysis of controlled vocabulary and free text search statements on online searches.’ Online Review, vol. 5, no. 3, 1979, pp. 225-236

131. Markham, J.W. and B.F. Avery, (1998). ‘LCSH and the ASFIS Thesaurus: an update’. Looking to the electronic future, let’s not forget the archival past. Proceedings of the 24th Annual Conference of the International Association of Aquatic and Marine Science Libraries and Information Centres (IAMSLIC) and the 17 Ploar Libraries Colloquy,  Reykjavik, Iceland, 20-25 September 1998, pp. 347-353

132. Maron, M.E. et al. (1959). Probabilistic indexing: a statistical technique for document identifion and retrieval. Los Angeles, California: Thompson Ramo Woodridge, 1959

133. Martin, Brian K. and Roy Rada (1987). ‘Building a relational database for a physician document index.’ Medical Informatics, vol. 12, July-September 1987, pp.187-210

134. Medical subject headings (MeSH). Bethesda, MD: National Library of Medicine. Annual update (http://www.nlm.nih.gov/mesh/ and http://www.nlm.nih.gov/mesh/changes2000.html,accessed 3 August 2000)

135. Metallurgical thesaurus (1975). Luxembourg: Systeme de Documentation et d’information Metallurgique des Communautes Europeenes (SDIM), 1975

136. Miksa, F.L. (1998). ‘The DDC, the universe of knowledge and the post-modern library’. Albany, New York: OCLC Forest Press, 1998

137. Mills, J. and V. Broughton (1977-) Bliss bibliographic classification. 2nd ed. Introduction and auxiliary schedules; Class A/AL Philosophy and Logic; Class M/AX

Mathematics, Statistics and Probability; Class AYB General science, Physics; Class H Anthropology, Human biology, Health sciences: Class I Psychology and Psychiatry; Class J Education; Class K Society; Class P Religion; Class Q Social welfare; Class R Politics and Public administion; Class S Law; Class 2/9 Generalia, Phenomena, Knowledge, Information science and technology; Class C Chemistry; Class D Astronomy ans Earth Sciences; Class E/GQ Biological sciences; Class GR/GZ Agriculture; Class L/O History; Class UN Technology; Class W Recreation and the Arts; Class X/Y Language and Literature. Bowker-Saur, 1977- In progress

138. Milstead, Jessica L., ed. (1998). ASIS thesaurus of information science and librarianship, 2nd ed. Medford, NJ: Published for the American Society for Information Science by Learned Information, Inc., 1998. (ASIS Monograph Series.) (http://www. Asis.org/Publications/Thesaurus/tnhome.htm,accessed 3 August 2000)

139. Milstead, Jessica L. (1996). ‘How do I build a thesaurus’. In: American Society of Indexers. Thesaurus information. (http://www.asindexing.org/thesauri.shtml, accessed 4 August 2000)

140. Milstead, Jessica L. (1995). ‘Invisible thesauri: the year 2000.’ Online and CDROM Review, vol. 19, no. 2. 1995, pp. 93-94

141. Milstead, Jessica L. (1994). ‘Needs for research in indexing.’ Journal of the American Society for Information Science, vol. 45, no. 8, September, 1994, pp. 557-582

142. Milstead, Jessica L . (1991). ‘Specifications for thesaurus software.’ Information Processing and Management, vol.27, no. 2/3, 1991, pp. 165-175

143. Milstead, Jessical L . (1998). ‘Thesaurus management software’, prepared for the American Society of Indexers. (http://www/asindexing.org/thessoft.shtml, accessed 4 August 2000)

144. Milstead, Jessica L. (1997). ‘Thesaurus in a full-text world’. In: Cochrane, Pauline Atherton and Eric H. Jones (eds). Visualizing subject access for 21st century information resources. Proceedings of the 1997 Clinic on Library Applications of Data Processing, 2-4 March 1997. Urbana-champaign, Illinois: Illinois University at. Urbana-Champaign, Graduate School of Library and Information Science, 1998, pp. 28-38

145. Molholt, Pat (1996). ‘Standardization of inter-concept links and their usage.’ In: Advances in Knowledge Organization, vol. 5. Knowledge organization and change. Proceedings of the 4th International ISKO Conference, Washington, DC, 15-18 July 1996. Frankfurt/Main: Indeks Verlag, 1996, pp. 65-71

146. Muench, Eugene V. (1979). Biomedical subject headings: a reconciliation of National Library of Medicine (MeSH) and Library of Congress subject headings, 2nd ed. Hamden, Conn: Shoe String, 1979

147. Muraszkiewicz, H. e al. (1996). ‘Software problems of merging thesauri.’ In: Compatibility and integration of order systems: Research Seminar Proceedings of the TPUISKO Meeting, Warsaw, 13-15 September 1995. Warsaw: Wydawnictwo SPB, 1996, pp. 58-67

148. NASA thesaurus (http://www.sti.nasa.gov/thesfnnl.htm, accessed 4 August 2000). Fig 9 is taken from a browsable PDF version of the hierarchical display, 24 Oct 1997. A later version is found at (http://www.sti.nasa.gov/98Thesaurus/voll.pdf, accessed 4 August 2000).

149. National Information Standards Organization (1994). ANSUNISO Z39. 19: 1993. Guidelines for the Construction, Format and Management of Monolingual Thesauri. ANSUNISO Z39. 19-1993. Bethesda, MD: NISO Press, 1993. An American National Standard, developed by the National Information Standards Organization, approved August 30, 1993 by the American National Standards Institute, Bethesda, MD: NISO Press, 1994

150. Nestel, B. et al. (1992). ‘A minithesaurus as an aid to the management of agricultural research.’ Quarterly Bulletin of the International Association of Agricultural Information Specialists, vol. 27, no. 4, 1992, pp. 215-223

151. Niehoff, R.T. and G. Mack (1984). Final report on evaluation of the vocabulary Switching System. NSF Grant IST-7911190 and IST-8111497 for National Science Foundation, Division of Information Science and Technology. Columbus, Ohio: Battelle Columbus Laboratories, 1984. Summary in: International Classification, vol. 12, no. 1, 1985, pp. 2-6

152. Nielson, L.M. (1998). ‘Future thesauri: what kind of conceptual knowledge do searchers need?’ In: advances in knowledge Organization, vol. 6. Structures and relations in knowledge organization. Proceedings of the 5th International ISKO Conference, 25-29 August 1998, Lille, France. Wurzburg, Germany: Ergon Verlag, pp. 153-160

153. Orna, Elizabeth (1983). Build yourself a thesaurus: a step-by-guide. Norwich: Running Angel, 1983

154. Perez, Ernest (1982). ‘Text enhancement. Controlled vocabulary v. free text.’ Special Libraries, vol. 73, no. 3, July 1982, pp. 183-192

155. Perreault, Jean (1965). ‘Categories and relatiors: a new schema.’ (Originally published in Rev. Int. Doc,  vol. 32, no. 4, 1965, pp. 136-144). Knowledge Organization, vol. 21, no. 4, 1994, pp. 189-198

156. Peters, Thomas A. and Martin Kurth (1991). ‘Controlled and uncontrolled vocabulary subject searching in an academic library online catalog.’ Information Technology and Libraries, vol. 20, no. 3. Septemper 1991, pp. 20-211

157. Petersen, Toni and P.J Barnett (1994). Guide to indexing and catalogine with the Art and architecture thesaurus. New York and Oxford: Published on behalf of the Getty Art History Information Program by Oxford University Press, 1994.

Reviewed in the Journal of the American Society for Information Science, vol. 46, no. 2, March 1995, pp. 152-160

158. Pollard, R.A. (1993). ‘Hypertesxt-based thesaurus as a subject browsing aid for bibliographic databases.’ Information Processing and Management, vol. 29, no. 3, 1993, pp. 345-357

159. Pollitt, A. Steven (1994). ‘HIBROWSE for bibliographic databases.’ Journal of information Science, vol. 20, no. 6, 1994, pp. 413-416

160. Pollitt, A. Steven (1996). ‘Taking a different view. What can the design of a view based searching technique offer libraries? Library Association Record, Library Technology, vol. 1, 1996, p. 20

161. Pollitt, A. Steven et al. (1996). ‘Empowering users for improved database access and analysis through the application of knowledge structure views, progressive refinement techniques and a design approach driven by usability.’ In: Advances in knowledge Organization, vol. 5. Knowledge organization and change. Proceedings of the 4th International ISKO Conference, Washington, DC, 15-18 July 1996. Frankfurt/Main: Indexs Verlag, 1996, pp. 231-241

162. Queensland University of Technology. ‘Controlled vocabularies guide’, prepared by Michael Middleton. (http://www.fitqutedu.au/InfoSys/middle/cont voc..html, accessed 4 August 2000)

163. Ranganathan, S.R. (1987). The Colon classification, 7th ed. Bangalore: Sarada Ranganathan Endowment for Library Science, 1987

164. Roberts, N. (1984). ‘The pre-history of the information retrieval thesaurus.’ Journal of Documentation, vol. 40, 1984, pp. 271-285

165. Robinson, L. and D. Bawden (1999). ‘Internet subject gateways’. International Journal of information Management, vol. 19, no. 6, 1999, pp. 511-522

166. Rolling, L. (1971). ‘Computer management of mulitiling thesauri.’ Aslib Proceedings, vol. 23, no. 11, November 1971, pp. 591-594

167. Rowley, J.E. (1994). ‘The controlled versus natural indexing language debate revisited: a persective on information retrieval practice and research.’ Journal of Infromation Science, vol. 20, no. 2, 1994, pp. 108-119

168. Rowley, J.E. (1992). Organizing knowledge: an introduction to information retrieval, 2nd ed. Aldershot: Gower, 1992

169. Royal Pharmaceutical Society of Great Britain (1990). Martindale online: drug information thesaurus. 2nd ed. London: Phamaceutical Press, 1990

170. Salton, G. (1989). Automatic text processing. Reading, MA: Addison-Wesley, 1989

171. Salton, G. and M. J. McGill (1983). Introduction to modern information retrieval. New York: MGraw Hill, 1983.

172. Salton G. et al. (1975). ‘A theory of term importance in automatic text analysis.’ Journal of the American Society for Information Science, vol. 26, no. 1, 1975, pp. 33-44

173. Schmitz-Esser, W. (1999). Thesaurus and beyond. An advance formula for linguistic engineering and information retrieval.’ Knowledge Organization, vol. 26, no. 1, 1999, pp. 10-29

174. Schoonbaert, D. (1996). ‘SPIRS, WinSPIRS and OVID: a comparison of three MEDLINE-on CD-ROM interfaces.’ Bulletin of the Medical Library Association, vol. 84, no. 1, 1996, pp. 63-70

175. Schuyler, P. L. (1993), The UMLS Metathesaurus: representing different views of biomedical concepts. Bulletin of the Medical Library Association, vol. 81, no. 2, April 1993, pp. 217-222

176. Shapiro, C.D. and P.F. Yan (1996). ‘Generous tools: thesauri in digital libraries.’ In: Proceedings of the 17th National Online Meeting, May, 1996, New York Medford, New Jersey: Information Today Inc., 1996, pp. 323-332

177. Sievert, Mary Ellen, and Bert R. Boyce (1983). ‘Hedge trimming and the resurrection of the controlled vocabulary on line.’ Online Review, vol. 7, no. 6, 1983, pp. 8994.

178. Silvester, J.P. and P.H. Klingbiel (1993). ‘An operational system for subject switching between controlled vocabularies.’ Information Processing and Management, vol. 29, no. 1, 1993, pp. 47-59

179. Smith, Inese A. (1984). ‘Development of indexing systems at the National Youth Bureau’. Catalogue and Index, no. 74, summer 1984, pp. 1-4

180. Smith, M.P. and Pollitt, A. Steven (1996). ‘Ranking and relevance feedback extensions to a view-based searching system’. In: Proceedings of the 19th  International Online Information Meeting, London, December 1996. Oxford: Learned Information, 1996, pp. 231-240

181. Sneiderman, C.A. and E.J. Bicknell (1992). ‘Computer-assisted dynamic integration of multiple medical thesauruses.’ Computers in Biology and Medicine, vol. 22, no. 1/2, January-March 1992, pp. 134-145

182. Snow, Bonnie (1985). ‘Why use a database thesaurus?’ Online, vol. 9, no. 6, November 1985, pp. 92-96

183. Social science and business microthesaurus (1982): a hierarchical list of indexing terms used by NTIS. Springfield, Va : National Technical Information Service, 1982

184. Soergel, Dagobert (1974). Indexing languages and thesauri: construction and maintenance. Los Angeles, California: Melville Publishing Co., 1974

185. Soergel, Dagobert (1996a). ‘Data models for an integrated thesaurus database.’ In: Compatibility and integration of order systems: Research Seminar Proceedings of the TIP/ISKO Meeting, Warsaw, 13-15 September 1995. Warsaw: Wydawnictwo SBP, 1996, 47-57

186. Soergel, Dagobert (1996b). ‘SemWeb: Proposal for an open, multifunctional, system for integrated access to knowledge about concepts and terminology.’ In: Advances in knowledge Organization, vol. 5. Knowledge organization and change. Proceedings of the 4th ISKO International Conference, Washington, DC, 15-18 July 1996. Frankfurt/Main: Indexs Verlag, 1996, pp. 165-173

187. Song, Min (2000). ‘Visualization in information retrieval: a three-level analysis.’ Journal of Information Science, vol. 26, no. 1, 2000, pp. 3-19

188. Sparck Jones, K. (1974). Automatic indexing 1974; a state-of-the-art review. Cambridge: University of Cambridge, 1974

189. SPINES thesaurus (1976): a controlled and structured vocabulary of science and technology for policy making, management and development. Paris: UNESCO, 1976

190. Spiteri, L. F. (1997). ‘Use of facet analysis in information retrieval thesauri: an examination of selected guidelines for thesaurus construction’.Cataloging and Classification Quarterly, vol. 25, no. 1, 1997, pp. 21-37

191. Squres, S.J. (1993). ‘Access to biomedical information: the Unified medical language system. ‘Library Trends, vol. 42, no. 1, summer 1993, pp. 127-151

192. Starr, Jennie (1999). ‘Content classification: leveraging new tools and librarians’ expertise.’ Searcher, vol. 7, issue 9, 1999, pp. 10 (+ 8 pages)

193. Strawn, Gary L. (1992). ‘Multiple thesauri and Northwestern University Libraries’

NOTIS 5.0 Online Public Catalog’. Paper presented at the 1992 NOTIS Users’ Group Meeting

194. Stevens, M.E. (1980). Automatic indexing: a state-of-the-art review. Washington, DC: National Bureau of Standards, 1980

195. Strong, G.W. and M.C. Drott (1996). ‘A thesaurus for end-user indexing and retrieval.’ Information Processing and Management, vol. 22, no. 6, 1996, pp.487-492.

196. Svenonius, Elaine (1997). ‘Definitional approaches in the design of classification and thesauri and their implications for retrieval and for automatic classification.’ In: Knowledge organization for information retrieval. Proceedings of the 6th International Study Conference on Classification Research, University College London, 16-18 June 1997, The Hague, Netherlands: International Federation for Information and Documentation, 1997, (FID 716), pp. 12-16

197. Svenonius, Elaine (1987). ‘Design of controlled vocabularies.’ In: Encyclopaedia of Library and Information Science, vol. 45, Supplement 10: New York: Marcel Dekker Inc., 1987, pp. 82-109

198. Svenonius, Elaine (1986). ‘Unanswered questions on the design of controlled vocabularies.’ Journal of the American Society for Information Science, vol. 37, no. 5, 1986, pp. 331-340

199. Taylor, A.G. (1999). The organization of information. Englewood, CO: Libraries Unlimited, 1999

200. TDCK circular thesaurus system (1963). The Hague: Netherlands Armed Forces Technical Documentation and Information Centre, 1963

201. Thesaurus guide: an anal’ wical directory of selected vocabularies for information retrieval, 1992, prepared for the Commission of the European Communities, by Eurobrokers, 2nd ed. Luxembourg: Office for Official Publications of the European Commission, 1993. (EUR/92/14006); (Rapports EUR 14006). (The 1985) edition was prepared by Gesellschaft fur Information and Dokumentation(FID)).

202. Thesaurus of engineering and scientific terms (TEST) (1967): a list of scientific and engineering terms and their relationships for use as a vocabulary in indexing and retrieving technical information. New York: Engineers Joint Council and US Department of Defense, 1967

203. Thesaurus of ERIC descriptors (1995). 13th ed., edited by James E. Houton. 13th ed. Prepared for the US Department of Education. Phoenix, Arizona: Oryx, 1995. ERIC Search Wizard, (http://ericae.net/scripts/ewiz/, accessed 15 August 2000)

204. Thomas, A. R (1997-98). ‘Bibliographic classification: the ideas and achievements of H.E. Bliss’. Cataloguing and Classification Quarterly. Vol. 25, no. 1, 1997, pp. 51. 104; addenda, vol. 26, 1998, no. 2, pp. 73-75

205. Townley, H. M. and R. D Gee (1980). Thesaurus-making: grow your own word-stock, London: Ander Deutsch, 1980

206. UNESCO (1981). Guidelines for the establishment and development of monolingual thesauri for information retrieval. 2nd rev. ed. PGI-81/WS/15. Paris: UNESCO, 1981

207. UNESCO thesaurus (1995): a structured list of descriptors for indexing and retrieving literature in the fields of education, science, social and human science, culture, communication and information. Paris: UNESCO, 1995, (http://www.ulcc.ac.uk/unesco/index.htm, accessed 3 October 2000)

208. Unified medical language system. The National Library of Medicine’s UMLS. (http://www.nlm.nih.gov/research/umls/, accessed 15 August 2000)

209. Vickery, B.C. (1975). Classification and indexing in science, 3rd ed. London: Butterworth, 1975

210. Vickery, B.C. (1960). Faceted classification: a guide to construction and use of special schemes. London: Aslib, 1960

211. Vickery, B.C. and A. Vickery (1992). Information science in theory and practice, rev. ed. Bowker-Saur, 1992. Chapter 6. Semantics and retrieval

212. Wall, Eugene and J.M. Barnes (1969). Intersystem compatibility and convertibility of subject vocabularies. Technical Report no. 1582-100-TR-5. Philadelphia: Auerbach, 1969. (NTIS Document PB 184 144)

213. Ward, Joyce (1999). ‘Indexing and classification at Northern Light’. NFAIS newsletter, vol. 41, no. 10, 1999, pp. 138-140

214. ‘Web thesaurus compendium’, prepared by Barbara Lutes, Darmstadt university of Technology. (http://www.darmstadt.gmd.de/-lutes/thesauri.html, accessed 15 August 2000)

215. West, L. and P. Murray-Rust (1997). ‘Steps toward the global linking of knowledge.’ Managing Information, vol. 4, 1997, pp. 36-39

216. Whitehead, Cathleen (1990). ‘Mapping LCSH into thesauri: The AAT Model.’ In: Toni Petersen and Pat Molholt (eds). Beyond the book: extending MSRC for subject access. Boston: Hall, 1990, pp. 81-98

217. Will, L. (1996). ‘Thesaurus principles and practice’. (http://www.willpower.demon.co.uk/thesprin.htm,accessed 15 August 2000). Revision of a paper In: Thesauri for

museum documentation: the proceedings of a workshop held at the Science Museum. London, 24 February 1992, Museum Documentation Association, Terminology Working Group, Cambridge. (MDA occasional paper 18)

218. Will, L. ‘Software for building and editing thesauri’, (http://www.willpower.demon.co.uk/thessofthtm, accessed 15 August 2000)

219. Willets, M. (1975). ‘An investigation of the nature of the relations between terms in thesauri’. Journal of Documentation, vol. 3, no. 3, 1975, pp. 58-184

220. Williamson, Nancy J. (1996). ‘Deriving a thesaurus from a restructured UDC.’ In: Advances in Knowledge Organization, vol. 5. Knowledge organization and change. Proceedings of the 4th International ISKO Conference, Washington, DC, 15-18 July 1996. Frankfurt/Main: Indexs Verlag, 1996, pp. 370-377

221. Williamson, Nancy J. (1996a). ‘Standards and rules for subject access’. Cataloguing and Classification Quarterly, vol. 21, no. 3/4, 1996, pp. 155-176

222. Willpower Information. ‘Publications on thesaurus construction and use’, prepared by Leonard and Sheena will. (http://www.willpower.demon.co.uk/thesbibl.htm#lists, accessed 25 September 2000)

223. WordHOARD. Museum Documentation Association (MDA). ‘A guide to terminology resources relevant to museums’. It includes links to a selection of online thesauri, classification systems and other authority files. (http://open.gov.uk/mdocassn/wrdhrdl.htm, accessed 25 September 2000)

224. Zoological Record online thesaurus. Philadelphia, PA: BIOSIS

واژگان انگلیسی-فارسی

انتزاعی

مفهوم انتزاعی

زبان پیوندی

«همه و برخی»

الفبایی کردن

زبان تجزیهای

گزارمانی

سیاهة الفبایی گزارمانی

متضاد

آرایه

نمودار پیکانی

اصطلاح همایند

نمایهسازی خودکار تخصیصی

نمایهسازی خودکار استخراجی

ابزار کمکی

چارت جعبهای

اصطلاح اعم عام

اصطلاح اعم عام

بزرگ حرفنویسی

برنوشت

انجامة موردی

مقولهبندی

نویسه

ترتیب استناد

ردة تک

ردهبندی

اصطلاح مرکب

مفهوم

موجودیت عینی

بافتار

«اصطلاحنامة متعارف مسطح»

هموقوعی

طبقهبندی تنالگانی

دادهها

دادهبانک

رابطة اشتقاقی

توصیفگر

تفاوت

فهرست راهنما

اصطلاحنامة رشتهنما

تحلیل گفتمان

واسطهرهایی

نمایش

نقطة ورود

واژگان مدخل

اصطلاح گسترشی

نشانهگذاری بیانی

چهریزه

تحلیل چهریزهای

چهریزهنما

تجزیه

رخدادگانی

دادههای رخدادگانی

دادههای عددی رخدادگانی

رابطة فامیلی

ساختار شجرهنامهای

«اصطلاحنامة مسطح»

کانون

قابمبنا

طبقههای عام

جایگماری عام

وجه مصدری

اصطلاحنامة جامع

اصطلاح راهنما

یادداشت پیشینه

یادداشت پیشینه

همنگاشت

شمول

نمایه

«برش میانوندی»

زبان تصریفی

رابطة مصداقی

تلفیق

واژفرهنگ میانجی

اصطلاحنامة داخلی

فراوانی معکوس سند

زبان تفکیکی

کلیدواژه

منبع دانش

ساختار دانشی

آراستمان

هدایتگر

«چپ برش»

واژفرهنگ

اصطلاح قرضی

واژة قرضی

اصطلاحنامة محلی

نمایهسازی با کمک ماشین

مطابقتدادن

توارث ریاضی

ادغام

ابر اصطلاحنامه

اصطلاحنامة خرد

اصطلاحنامة وظیفهمبنا

بیانگر

اصطلاح اخص عام

نیمه مترادف

نوواژه

برچسب گره، برچسب راهنما

غیر توصیفگر

اصطلاح غیرگسترشی

کد خطی ساده و غیربیانی

نشانهگذاری غیربیانی

اصطلاح نامرجح

نشانه

اصطلاح اخص عام

دادههای عددی

هستی شناخت

نشانهگذاری ترتیبی

صفت مفعولی

مفعول مطلق

نمایش جایگشتی

نمایة جایگشتی

کاوش عبارتی

مانعیت

اصطلاح مرجح

موقتی

توضیحگر

عبارت توضیحگر

شبهمترادف

گسترش پرسوجو

جامعیت

بازخورد ربط

باربط

گذشتهگیر

نشانهگذاری گذشتهگیر

«راستبرش»

نقشنما

عملگر نقش

نمایش چرخشی

یادداشت دامنه

معنایی

تجزیة معنایی

نقشة معناشناختی

شبکة معنایی

اصطلاحات هموالد

یادداشت دامنه

اصطلاح «نوع»

نقش خاص

خودبسنده

ریشهگیری

ساختار

فروپایه

فروپایگی

اَبَرکُد

فراپایه

فراپایگی

جهتگردانی

زبان جهتگردانی

نامستقل

مترادف

تجزیة نحوی

آماییده

نظامدهنده

طبقهبندی

اصطلاح

اصطلاحنگاره

«مضامین»

«چهریز اصطلاحنامه»

اصطلاحنامه

اصطلاح رأس

حرفنگاری

ساختار درختی

برش

اصطلاح رأس

جایگُماری عمودی

«به کار برید» (بک)

مدل فضای بُرداری

اسم فعلی

نمامبنا

بصری کردن

واژگان

Abstract

Abstract concept

Agglutinative language

“all-and-some”

Alphabetization

Analytical language

Annotated

Annotated alphabetical list

Antonym

Array

Arrow graph

Associated term

Automatic assignment indexing

Automatic extraction indexing

Auxiliary device

Box chart

Broad Term Generic (BTG)

BTG (Broad Term Generic)

Capitalization

Caption

Case-ending

Categorization

Character

Citation order

Class of one

Classification

Compound term

Concept

Concrete entity

Context

Conventional flat thesaurus

Co-occurrence

Corporate taxonomy

Data

Databank

Deriviational relationship

Descriptor

Difference

Directory

Discipline-based thesaurus

Discourse analysis

disintermediation

Display

Entry point

Entry vocabulary

Explosion term

Expressive notation

facet

facet analysis

Facet indicator

Factor

Factual

Factual data

Factual numerical data

Familial relationship

Family tree structure

Flat thesaurus

Focus

Frame-based

General categories

Generic posting

Gerund

Global thesaurus

Guide term

History note (HN)

HN (history note)

Homograph

Inclusion

Index

Infix Truncation

Inflectional language

Instance relationship

Integration

Intermediate lexicon

Internal thesaurus

Inverse document frequency

Isolating language

Keyword

Knowledge source

Knowledge structure

Layout

Lead-in

Left truncation

Lexicon

Loan term

Loan word

Local thesaurus

Machine-Aided Indexing (MAI)

Mapping

Mathematical inheritance

Merging

Metathesaurus

Microthesaurus

Mission-based thesaurus

Modifier

Narrow Term Generic (NTG)

Near-synonym

Neologism

Node label

Non-descriptor

No-explosion term

Non-expressive line code

Non-expressive notation

Non-prefered term

Notation

NTG (Narrow Term Generic)

Numerical data

Ontology

Ordinal notation

Participle

Patient

Permuted display

Permuted index

Phrase searching

Precision

Prefered term

Provisional

Qualifier

Qualifying phrase

Quasi-synonym

Query expansion

Recall

Relevance feedback

Relevant

Retroactive

Retroactive notation

Right truncation

Role indicator

Role operator

Rotated display

Scope note (SN)

Semantic

Semantic factoring

Semantic map

Semantic network

Sibling terms

SN (Scope note)

Species term

Specific role

Standalone

Stemming

Structure

Subordinate

Subordination

Supercode

Superordinate

Superordination

Switching

Switching language

Syncategorematic

Synonym

Syntactical factoring

Synthesized

Systematifier

Taxonomy

Term

Terminograph

Themes

Thesaurofacet

Thesaurus

Top term (TT)

Transliteration

Tree structure

Truncation

TT (top term)

Upward posting

USE

Vector Space Model

Verbal noun

View-based

Visualization

vocabulary

Thesaurus Construction and use

Jean Aitchison, Alan gilchrist, David Bawden

Transl: Mohsen Azizi

Editor: Ali Hossein Ghasemi

2nd Edition

Publisher: Iranian Information & Documentation Center

(IRANDOC)

Date: 2006

Price: 30000 RI.

Thesaurus Construction and Use

Jean Aitchison

Alan Gilchrist

David Bawden

Transl: Mohsen Azizi

Iranian Research Institute for Scienticfic Information and

Documentation

Tehran- 2006

ISBN 964-91798-8-7

1. disintermediation

1. intranet

2. corporate taxonomy

3. classification

4. directories

5. categorization

6. surfer

7. ontology

8. taxonomy

9. switching

1. semantic maps

1. non-prefered terms

2. prefered terms

1. query expansion

2. entry vocabulary

3. discourse analysis

1. ANSI Z39.19

2. Okapi

3. relevant

4. relevance feedback

5. view-based

6. frame-based

1. SCIFINDER retrieval package

2. MeSH (Medical Subject Headings)

3. Medline

4. CD-ROM

5. intellectual

1. homograph

1. INSPEC

³⁰. سامانههای زبان طبیعی و نقش زبان کنترل شده، در منابع زیر مورد بحث قرار گرفتهاند: [84؛ 111؛ 154؛ 177؛ 74؛ 73؛ 182؛ 120 (فصل 17)؛ 121؛ 26؛ 79؛ 156؛ 51؛ 167].

3. Machine Aided Indexing (MAI)

1. knowledge structures

1. discipline-based thesauri

2. mission-based thesauri

3. factual numerical data

1. Knowledge Organization

2. International Society for Knowledge Organization (ISKO)

3. Current Awareness Abstracts

4. Aslib

1. ECHO

⁴¹. از جملة این وبسایتها عبارتاند از:

American Society of Indexers –Thesauri online( http://www.asindexing.asindexing.org/thesnet.shtml);

BUBL Link/5:15 (http://bubl.ac.uk/link/types/thesauri/htm);

Traugott Kock- Controlled vocabularies, thesauri and classification systems (http://www.lub.lu.se/metadata/subject-help.html)

Queensland University of Technology – Controlled vocabularies guide (http://www.fit.qut.edu.au/infoSys/middle/cont-voc.html)

Web thesauri compendium (http://www.darmstadt.gmd.de/lutes/thesauri.html)

Willpower Information (http://willpower.demon.co.uk./thesbibl.htm#lists)

WordHOARD (http://open.gov.uk/mdocassn/wrdhrdl.htm

1. recall devices

2. precision devices

1. auxiliary device

1. Thesaurus of Engineering and Scientific Terms (TEST)

2. BS 5723

3. ANSI/NISO Z39.19

4. AFNOR NFZ 47-100

5. DIN 1463

1. Eugene Wall

2. Derek Austin

3. Dale

1. qualifying phrases

1. compound term

2. descriptor

3. keyword

4. USE

5. non-descriptor

6. General categories

7. facet analysis

8. concrete entities

9. abstract concepts

1. Classes of one

1. transliteration

2. capitalization

1. factored

1. participle

2. verbal noun

3. gerund

4. qualifier

1. how many

2. how much

1. character

1.capitalization

⁷⁵. آغازینهها کلماتی هستند که از کنار هم گذاشتن حروف آغازین چند کلمه تشکیل میشوند. مثل: PLO، ISI، UN

2. Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation

1. loan words

2. neologism

3. quasi-synonym

1. provisional

1. e.g. The U.S. Board on GeographicNames

1. SN (Scope note)

1. HN (history note)

1. lead-in

1. focus

2. difference

1. modifier

2. species term

1. context

1. synthesized

2. Derek Austin

3. Precis

4. Austin & date

1. syncategorematic

2. semantic factoring

3. syntactical factoring

1. layout

1. patient

1. standalone

1. switching language

1. facet analysis

1. permuted index

1. near-synonym

1. antonym

2. automatic synonym rings

3. upward posting

4. generic posting

1. superordination

2. subordination

3. superordinate

4. subordinate

1. associated terms

1. Bean

2. tree structures

3. MeSH

4. Emtree thesaurus

5. CAB Thesaurus

6. facet indicator

7. node label

1. mathematical inheritance

2. inclusion

1. “all-and-some”

2. NTG (Narrow Term Generic)

3. BTG (Broad Term Generic)

1. instance relationship

1. Molholt

1. layout

2. Bliss Classification (BC2)

3. sibling terms

1. derivational relationship

2. familial relationship

1. Perrault

2. Ranganathan

3. De Groiler

4. Farradane

5. Mills

6. Unified Medical Language System (UMLS)

7. Schmitz- Esser

8. Green

1. Bliss Classification (BC2)

2. H. E. Bliss

3. Jack Mills

4. Vanda Broughton

1. (http://www.sid.cam.ac.uk/bea/beahome.htm)

2. Universal Decimal Classification (UDC)

1. J. Kaiser

2. Personality, Matter, Energy, Space, Time (PMEST)

1. semantic network

2. Unified Medical Language System

3. role indicator

4. metathesaurus

5. role operator

1. array

2. node lable

1. citation order

1. Dahlberg’s systematifier

1. retroactive

¹⁵⁸ . البته این نحوة کاربرد برای زبان اصلی کتاب (یعنی زبان انگلیسی) است. (مترجم)

1. expressive notation

2. non-expressive notation

3. ordinal notation

¹⁶² . در ترجمه بنا به عرف معمول، از ممیز به جای نقطه استفاده شده. (مترجم)

1. retroactive notation

1. automatic extraction indexing

2. automatic assignment indexing

3. Machine-Aided Indexing (MAI)

4. co-occurrence

1. internal

2. global

3. local

4. Vector Space Model

5. inverse document frequency

1. right truncation

2. left truncation

¹⁷⁵ . بدیهی است که در انگلیسی، با «راستبرش» قسمت آغازین لغت و با «چپبرش» قسمت پایانی لغت بازیابی میشوند. (مترجم)

4. infix truncation

¹⁷⁷ . مثلاً P? DIATRICS’ موجب بازیابی Pediatrics و Paediatrics' خواهد شد.

¹⁷⁸ . مثلاً ?ELECTREIC? چنین اصطلاحاتی را بازیابی خواهد کرد: ‘Piezoelectric’، ‘Electricity’و ‘Electrical conductivity’ و ... (البته آخرین مورد به این بستگی دارد که به رایانه، برنامهای برای رفتار با “electrical conductivity” به عنوان اصطلاح مرکب، داده شده باشد).

1. truncation

2. stermming

¹⁸¹ . ک = کلمه

1. phrase searching

1. Engineers Joint Council (EJC)

1. supercode

2. specific roles

1. Cranfield

1. rotated display

2. permuted display

1. Lexico

2. visualization

1. conventional flat thesaurus

1. entry point

1. Alphabetization

¹⁹⁴. این قاعده برای زبان انگلیسی است. (مترجم)

1. Top Term (TT)

1. themes

2. Jean Viet

1. microthesaurus

1. annotated alphabetical list

2. supplement to Index Medicus

3. EMBASE

4. explosion term

1. non-explosion terms

1. Thesaurofacet

1. guide terms

2. single built works

3. non-expressive line code

1. RHA Library thesaurus (Aichison, 1992a)

1. family tree structure

2. arrowgraph

3. terminograph

4. box chart

1. inflectional

2. case- endings

1. agglutinative

2. isolating

3. analytical

1. loan term

1. Hudon

1. lexicons

2. databank

1. international clearinghouse

1. American Society of Indexers

2. Australian Society of Indexers

3 Willpower Information

4. Leonard Will

1. Virtual Hyperglossary (VHG)

1. International society for Knowledge Organization (ISKO)

1. mapping

2. switching

3. merging

4. integration

1. ASTIA thesaurus of descriptors

1. intermediate lexicon

2. Broad System of Ordering (BSO)

1. systematifier

2. caption

1. Martin and Rada

2. Systematic nomenelature of medicine

3. Current medical information and technology

1. TERM

2. Biblograph Retrieval Services (BRS)

3. title

1. Unified Medical Language System (UMLS)

2. http://www.nlm. nih. Gov//research/umls/

3. Knowledge source.

4. SPECIALIST lexicon

1. is a