خرد هر كجا گنجی آرد پدید

ز نام خدا سازد آن را كلید

فرایند تدوین اصطلاحنامه

فرایند تدوین اصطلاحنامه

فخرالسادات محمدی

سیروس علیدوستی

ویراستة:

لیلا مرتضایی

علی آقابخشی

فاطمه شیخ‌شعاعی

تهران 1393

سیروس علیدوستی

alidousti@irandoc.ac.ir

ویراستة لیلا مرتضایی، علی آقابخشی، و فاطمه شیخ‌شعاعی

طرح جلد و نظارت چاپ: سعید زراعتی

نوبت چاپ: اول-1386

شمارگان: 500

بها: 2500 تومان

سرشناسه	محمدی، فخرالسادات، 1358-

عنوان و پدیدآور	: فرایند تدوین اصطلاحنامه / فخرالسادات محمدی، سیروس علیدوستی؛ ویراستة لیلا مرتضایی، علی آقابخشی، فاطمه شیخ‌شعاعی.

مشخصات نشر	: تهران: پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمی ایران، 1386.

مشخصات ظاهری	: هجده، 226 ص.: نمودار، جدول.

شابك	: 6-51-7519-964

یادداشت	: فیپا.

یادداشت	: نمایه.

یادداشت	: كتابنامه ص. [217]-222

یادداشت	: واژه‌نامه.

موضوع	: اصطلاحنامه‌ها.

شناسة افزوده	: مرتضایی، لیلا (گنجیان)، 1328-

شناسة افزوده	: آقابخشی، علی‌اكبر، 1327-

شناسة افزوده	: شیخ‌شعاعی، فاطمه، 1359-

شناسة افزوده	: پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمی ایران.

رده‌بندی كنگره	: 4ف3م/695z

رده‌بندی دیویی	: 49/025

شمارة كتابخانة ملی	: 41611-85م

تقدیم به جویندگان دانش

ـ فخرالسادات محمدی

تقدیم به خواهرانم

ـ سیروس علیدوستی

پیش‌گفتار

تولید و كاربرد اطلاعات علمی و فنی از جملة عوامل مهم در توسعة كشورها به حساب می‌آیند. چگونگی استفاده از اطلاعات موجود و تولید اطلاعات جدید از چالش‌های عمده‌ای است كه در این زمینه وجود دارد. به عبارت دیگر تنها حجم وسیع اطلاعات كارساز نیست بلكه اطلاعات هر چند اندك، باید برای دانشمندان، پژوهشگران، دانشجویان، و كاربران قابل ‌استفاده باشد و حتی پایة تولید اطلاعات جدید شود. نیاز به مباحث سازمان‌دهی، ذخیره، و بازیابی اطلاعات نتیجة دستیابی به این حقیقت است.

سازمان‌دهی اطلاعات شیوه‌هایی را دربر دارد كه با استفاده از آنها مدارك به نوعی تحلیل، رده‌بندی، و قابل بازیابی می‌شوند. با توجه به نوع وشیوة استفاده از مدارك، شیوة سازمان‌دهی نیز تقاوت می‌كند. در سازمان‌دهی، به هر مدرك یك یا چند معرف اختصاص می‌یابد كه نقطة بازیابی مدرك در نظام اطلاعاتی خواهند بود.

یكی از انواع شیوه‌های سازمان‌دهی مدارك، نمایه‌سازی است كه با توجه به انتشار روزافزون منابع اطلاعاتی بیش از پیش مورد توجه است. نمایه‌سازی را می‌توان سازمان‌دهی محتوای منبع اطلاعاتی دانست. در این فرایند، محتوای منبع اطلاعاتی تجزیه و تحلیل می‌شود و كلیدواژه‌هایی به مدرك اختصاص می‌یابند. بدین ترتیب نمایه، محصول مستقیم نمایه‌سازی است. انتخاب كلیدواژه‌ها به دو روش ماشینی و غیرماشینی صورت می‌گیرد. در هر دو روش نیز برای انتخاب كلیدواژه‌ها می‌توان از زبان طبیعی یا زبان كنترل‌شده استفاده كرد.

در این میان، زبان كنترل‌شده زبانی مصنوعی است كه با همكاری متخصصان اطلاعات و متخصصان موضوعی ایجاد می‌شود. دلیل اصلی استفاده از زبان‌های كنترل شده با واژگان مستند لزوم كنترل مؤثر كلیدواژه‌های موضوعی برای بازیابی اطلاعات است. یكی از انواع رایج زبان‌های كنترل‌شده اصطلاحنامه است. اصطلاحنامه را می‌توان ابزار ارتقای كیفیت كلیدواژه‌ها و افزایش قابلیت آنها برای استفاده در مراحل دست‌یابی به اطلاعات دانست. درابتدا اصطلاحنامه فقط نقش سنتی سازمان‌دهی اطلاعات را ایفا می‌كرد اما امروزه اصطلاحنامه در حال تغییر نقش به سوی كاربرد در بازیابی اطلاعات نیز هست.

با توجه به جایگاه اصطلاحنامه در نظام‌های ذخیره و بازیابی اطلاعات در این كتاب سعی شده است تا تعریفی دوباره از اصطلاحنامه در این نظام‌ها و به‌صورت مختصر فرایند تدوین اصطلاحنامه با توجه به ویژگی‌های جدید این نظام‌ها ارائه شود. با این هدف در فصل‌های این کتاب به ترتیب زیر شاهد مطالب هستیم که در پیش‌گفتار به اختصار دربارۀ آنها توضیح داده می‌شود.

فصل اول، در این فصل به اصول نمایه‌سازی، مفاهیم، اهداف، انواع نمایه از لحاظ همارایی، زبان‌های نمایه‌سازی، نقاط قوت و ضعف آنها، و واژگان کنترل شده اشاره می‌‌شود.

فصل دوم به بررسی اصطلاحنامه به‌طور كلی اختصاص دارد و مواردی چون تعریف، اهداف، و ضرورت‌های اصطلاحنامه بر اساس نوشتجات موجود مطرح می‌شوند. همچنین انواع اصطلاحنامه از لحاظ کاربرد و موضوع، نمایش‌های اصطلاحنامه، شیوه‌های نمایش اصطلاحنامه شامل نمایش الفبایی، نمایش نظام‌مند، نمایش سلسله‌مراتبی، نمایش گردان، و نماش گرافیکی می‌پردازیم.

در فصل سوم استانداردهای تدوین اصطلاحنامه معرفی می‌شوند. استاندارد «انسی» به عنوان استاندارد تدوین اصطلاحنامه‌های یك‌زبانه و استاندارد «ایزو5946»¹ به عنوان استاندارد تدوین اصطلاحنامه‌های چندزبانه معرفی می‌گردند.

فصل چهارم به‌طور اختصاصی به تدوین اصطلاحنامه و اجزای آن شامل روش‌های تدوین اصطلاحنامه مانند روش قیاسی، روش استقرایی، رده‌بندی اولیه، رده‌بندی چهریزه‌ای، روش‌های آماری پسین، روش مشورتی، روش گروهی، روش تجربی، تعریف حوزۀ موضوعی اصطلاحنامه و محدودۀ اصلی و فرعی آن، گزینش اصطلاحات، توصیفگرها یا غیرتوصیفگرها، ویژگی توصیفگرها، گزینش توصیفگرها، ضمانت ادبی، ضمانت استفاده، نکات دستوری در تدوین اصطلاحنامه، شکل‌های مفرد یا جمع، اصطلاحات علمی و عامیانه، شکل‌شناسی توصیفگرها، زبان فارسی و شیوۀ گزینش توصیفگرها، روش‌هایی برای رفع مشکلات توصیفگرهای زبان فارسی، نوواژه‌ها، زبان حرفه‌ای، انواع اسم، هم‌نام‌ها، هم‌نویسه‌ها، توصیفگرها، ویژگی و شکل اصطلاحنامه، کنترل اصطلاحات در اصطلاحنامه، اجزای اصطلاحنامه، سطوح

پیش‌همارایی، انواع اصطلاحات و اجزای آنها می‌پردازد.

در فصل پنجم این كتاب با عنوان روابط اصطلاحنامه به اهمیت روابط در اصطلاحنامه، انواع روابط شامل روابط معنایی، روابط هم‌ارزی، رابطۀ سلسله‌مراتبی، شبه‌مترادف‌ها، گونه‌های لغوی، تعریف و یادداشت دامنه، رابطۀ وابستگی، رابطۀ سلسله‌مراتبی شامل انواع جنس و نوع، کل و جز، رابطۀ مصداقی یا موردی، و رابطۀ چندسلسله‌مراتبی می‌پردازد.

فصل ششم، با عنوان تدوین اصطلاحنامۀ چندزبانه به مراحل و اجزای تدوین اصطلاحنامۀ چندزبانه اشاره می‌کند که شامل اجزای نمایه، زبان‌های اصطلاحنامه، انواع اصطلاحنامۀ چندزبانه شامل ترجمه شده، هم‌بسته، بین‌زبانی است. همچنین در این فصل فرایند تدوین اصطلاحنامۀ  چندزبانه بر اساس حوز‌ه‌های اصلی، حوزه‌های حاشیه‌ای به روش قیاسی و استقرایی توضیح داده شده است. همچنین فرایند کامل تدوین اصطلاحنامۀ چندزبانه از ابتدا تا انتها در شکل 18 در این فصل به تفصیل و با جزییات کامل بیان شده است. همچنین منابع اصطلاحنامه شامل منابع ترجمه و تدوین، منابع چاپی، منابع غیرچاپی، نیازهای اطلاعاتی در تدوین اصطلاحنامه، و مراحل استخراج اطلاعات از منابع آورده شده است.

روابط در اصطلاحنامه در فصل هفتم مطرح شده‌اند. در این فصل ابتدا اهمیت روابط وسپس انواع روابط در اصطلاحنامه معرفی می‌شوند.

فصل هفتم با عنوان مدیریت و روزآمد اصطلاحنامه به‌ وظایف مدیران و پشتیبانان اصطلاحنامه اشاره شده است. برخی از این وظایف عبارت‌اند از: تعیین و ویرایش توصیفگرها، ایجاد ارجاع‌های بین اصطلاحات و حفظ آنها، و ارائة گزارش‌هایی دربارة اصطلاحنامه. در این فصل همچنین به روزآمدسازی اصطلاحنامه به‌عنوان یک فرایند تمام‌شدنی اشاره می‌کتد و بیان می‌شود که اگر اصطلاحنامه در نمایه‌سازی استفاده نشده باشد یا پایگاه اطلاعاتی آن روزآمد نشده باشد، ارزش آن به سرعت از بین می‌رود. بنابراین تدوین‌كنندگان اصطلاحنامه هم‌زمان با ایجاد اولین ویرایش اصطلاحنامه باید به روزآمدسازی آن نیز بیندیشند تا بتوانند آن را همگام با توسعة علوم و پایگاه‌ها و منابع اطلاعاتی ارتقا بخشند.

در نگارش متن كتاب، تلاش بر رعایت دستور خط پیشنهادی از سوی فرهنگستان زبان و ادب فارسی بوده و فهرست منابع نیز بر اساس شیوه‌نامة ایران تنظیم و ارجاع به این منابع در درون متن با استفاده از نام نویسندگان و در صورت لزوم شمارة صفحه انجام شده است. به‌عنوان نمونه (Kosovac, Vanier, and froese 2000, 100-105; Miller 2001) به معنای ارجاع به دو منبع است. منبع اول در سال 2000 توسط Kosovac, Vanier, and froese و منبع دوم در سال 2001 توسط Miller نوشته شده است. شماره‌های 100 تا 105 شمارة صفحه‌هایی هستند كه در منبع اول به آن استناد شده است. علامت (;) برای جدا كردن چند منبع در یك ارجاع به كار می‌رود.

در پایان لازم می‌داند سپاس خود را به تمامی بزرگوارانی تقدیم دارد كه در پدید آمدن این اثر سهمی داشته‌اند. در این میان سركار خانم لیلا مرتضایی، آقای علی آقابخشی، و سركار خانم فاطمه شیخ‌شعاعی به خاطر مشاوره و ویراستاری این اثر؛ مرحوم فقید جناب آقای دكتر عباس حری برای

راهنمایی‌های ارزنده و مثال‌هایی که از جزوۀ درس نمایه‌سازی ایشان استخراج شد؛ و جناب آقای حمید كشاورز به‌خاطر همكاری در تدوین پاره‌ای از مطالب درخور تقدیری جداگانه هستند. خوانندگان فرهیخته‌ای كه كاستی‌های این اثر را گوشزد می‌كنند، بر نگارندگان منت فراوان می‌گذارند.

فخرالسادات محمدی

سیروس علیدوستی

پژوهشگاه علوم و فنَاوری اطلاعات ایران (ایرانداک)

پیش‌گفتار بازنگری شده

تهران 1393

نمایه‌سازی

تولید و استفاده از نوشتجات علمی یكی از راه‌های ارتباط پژوهشگران در سراسر جهان است. افزایش روزافزون حجم نوشتجات علمی، ذخیره و بازیابی اطلاعات را برای ایجاد ارتباط مؤثر پژوهشگران و افزایش دسترس‌پذیری به اطلاعات ضروری ساخته است. با توجه به نوع كاربران و اطلاعات موجود در نظام اطلاعات، انتخاب شیوة صحیح و مناسب سازماندهی اطلاعات ضروری به نظر می‌رسد. امروزه یكی از روش‌های مناسب برای افزایش دسترس‌پذیری به اطلاعات موجود در پایگاه‌های علمی از قبیل مقاله‌ها وگزارش‌های علمی نمایه‌سازی است.

بنا بر تعریف «بوركو» و «برنیر» نمایه‌سازی شامل مراحل زیر است (Borko and Bernier 1978, 22-23):

1. انتخاب مفاهیم قابل نمایه‌سازی در یك مدرك؛

2. بیان مفاهیم با زبان نمایه‌سازی نظام به عنوان مدخل‌های نمایه؛

3. تهیه فهرست درهمكرد مفاهیم.

در نمایه‌سازی، یك مدرك به عنوان ماهیتی فیزیكی با بیان مواردی مانند شكل، ناشر، وتاریخ توصیف نمی‌شود، بلكه مدرك از دیدگاهی موضوعی تجزیه و تحلیل می‌شود، و سپس به آن توصیفگر²هایی كه نشان‌دهندة موضوع اصلی مدرك هستند اختصاص می‌یابد. البته این موارد اگر بتوانند به افزایش دقت كاربر در تعیین همخوانی یك مدرك با نیاز وی كمك كنند ممكن است در نمایة موضوعی وارد شوند (ISO 1985a).

از نظر «اندرسن» و «پرز‌كاربالو» ‌نشان دادن مفاهیم، معانی، هدف‌ها و ویژگی‌های پیام‌ها، متون، و مدارك با اصطلاحات، نمایه‌سازی نام دارد. آنان نمایه‌سازی را فرایندی منطقی و پیچیده می‌دانندكه شامل استفاده از زبان ویژة نمایه‌سازی است. البته قوانین ثابتی این فرایند را محدود نمی‌كنند تا جایی كه می‌توان گفت حجم قابل توجهی از آن را شم و الهام تشكیل می‌دهد. این فرایند را قوانین ثابت محدود نمی‌كنند. از این دیدگاه نمایه‌سازی شبیه دیگر فعالیت‌های ذهنی مانند درك تصاویر و صداهاست، ما می‌دانیم كه می‌توانیم آنها را انجام دهیم اما قادر به بیان آنها در قالب اصطلاحات نیستیم و از این گذشته نمی‌توانیم آنها را به قوانین خاصی محدودكنیم (Anderson and Perez-Carballo 2001).

«جوزمان» و «ورستپن» فراهم آوردن اطلاعات مناسب برای كاربری خاص را در یك زمان مناسب، فعالیتی پرزحمت می‌دانند. به همین دلیل این فرایند را نیازمند استفاده از ابزارها و راهنماهایی می‌دانند كه فهرستی از منابع را معرفی و كاربران را به سوی استفادة صحیح از آنها هدایت كند. نمایه‌سازی یكی از این ابزارها و به اعتقاد آنها تنها یك جزء از فرایند توصیف و سازماندهی اطلاعات است كه باید حتماً در نظام‌های ذخیره و بازیابی موجود باشد. در واقع نمایه‌سازی شیوه‌ای برای توصیف مدارك، مفاهیم، اشیا، و رخدادهاست كه با انتخاب اصطلاحات نزدیك به آن مفهوم، آن را توصیف می‌كند. هدف نمایه‌سازی راهنمایی كاربر به سوی اطلاعات موردنظرش با كمك ایجاد كلیدواژه‌های مرتبط و مناسب است. كلیدواژة انتخاب شده برای مفهوم باید دقیق و مناسب باشد تا به طور مؤثر به‌كار رود (Guzman and Verstappen 2003).

بهبود عملكرد نظام‌های اطلاعاتی در اجرای فرایند نمایه‌سازی و كنترل اصطلاحات در مقیاس وسیع، مستلزم وجود یا انجام ملاحظاتی است كه برخی از مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از (Yancey and Clarke, and Carson 1999):

1. وجود روابط اصطلاحنامه‌ای استاندارد همراه با قواعد دوسویة خودكار و مقررات اجرایی پویا؛

2. وجود روابط سلسله‌مراتبی چندگانه؛

3. استفاده از ابراصطلاحنامه، اصطلاحنامة كلان، و اصطلاحنامة خرد؛

4. اطمینان از دسترسی چندسطحی در سطح مفاهیم پایگاه اطلاعاتی و اجزای عملكردی؛

5. ایجاد انواع روابط دوسویة تعریف‌پذیر و رایج؛

6. ثبت تاریخی تغییرات در تعداد توصیفگر‌ها و دفعات كاربرد آن توسط كاربران؛

7. ارائة گزارش‌های مدیریت استاندارد؛

8. توانایی وارد كردن اصطلاحات جدید به اصطلاحنامه و توسعة آن.

«انسی» نمایه‌سازی را فرایندی می‌داند كه در آن اصطلاحات موضوعی یا علائم رده‌بندی به مفاهیم مرتبط با مدارك اختصاص داده می‌شوند. این فرایند شامل هر نظامی است كه انتخاب و سازماندهی اصطلاحات نمایه‌سازی صرف‌نظر از شیوة ذخیره و اصلاح دستی یا ماشینی اصطلاحات، نوع اصطلاح خاص یا تركیبی از اصطلاحات مربوط به یك مدرك را برعهده دارد و نیازمندتصمیم‌گیری منطقی انسانی است. تأثیر‌گذاری نمایه‌سازی به عنوان وسیله‌ای برای شناخت و بازیابی مدارك بستگی به استفاده از زبان نمایه‌سازی با ساختاری صحیح دارد (ANSI/NISO 2005). این فرایند عملی است با هدف نمایش نتایج تجزیه و تحلیل مفهومی مدارك به‌وسیلة زبان‌های كنترل‌شده یا زبان طبیعی صورت می‌گیرد (Liebetrau 2005).

در مجموع نمایه‌سازی فرایندی است كه در آن اصطلاحات موضوعیِ موجود با زبان طبیعی یا كنترل‌شده،‌ توسط انسان یا ماشین برای نشان دادن مفاهیم یك مدرك به آن اختصاص داده می‌شود. نمایه‌سازی را می‌توان یكی از اصلی‌ترین مراحل فرایند ذخیره و بازیابی اطلاعات دانست.

انواع نمایه‌سازی از لحاظ همارایی

نمایه‌سازی همارا، نمایه‌سازی است كه درآن كلمه‌ها با یكدیگر تركیب می‌شوند. زمان تركیب كلمه‌ها تعیین‌كنندة نوع همارایی است. اگر همارایی هنگام ذخیره صورت گیرد، نمایه‌سازی پیش‌همارا و اگر هنگام بازیابی انجام شود نمایه‌سازی پس‌هماراست.

به اعتقاد «بچهوفر» و «گوبل» نمایه‌سازی همارا نمایه‌سازی مبتنی بر تركیب اصطلاحات است و به این وسیله برای پشتیبانی نیازهای اطلاعاتی كاربران اقدام می‌شود. در نظام‌های پیش‌همارا اصطلاحات در یك نظم خطی با هم تركیب می‌شوند و سپس در نمایه استفاده می‌شوند. در چنین نظامی برای یافتن مدرك موردنظر باید حتماً از همان تركیب كلیدواژه‌ای برای جست‌وجو استفاده كرد كه نمایه‌ساز برای آن مدرك را توصیف كرده ‌است. در نمایه‌سازی پس‌همارا یك مدرك دارای تعداد زیادی اصطلاحات نمایة اختصاص یافته به آن است. در این حالت این اصطلاحات با هم تركیب نشده‌اند بلكه به صورت مستقل باقی‌ مانده‌اند. در چنین نظامی كاربر در هنگام جست‌وجو اقدام به تركیب اصطلاحات به‌وسیلة عملگرهای بول می‌كند (Bechhofer and Goble 2001).

در نمایه‌سازی پیش‌همارا همبستگی بین اصطلاحات در طول فرایند نمایه‌سازی در هنگام ذخیره‌سازی اطلاعات صورت می‌گیرد، اما در نمایه‌سازی پس‌همارا یا نمایه‌های رایانه‌ای دستكاری‌شده، همارایی هنگام جست‌وجو یا بازیابی اطلاعات انجام می‌شود. به همین دلیل به این شیوه پس‌همارا گفته می‌شود. اصطلاح دستكاری‌شده به همارایی سرعنوان‌ها، اصطلاحات نمایه، توصیفگرها، و تك‌واژه‌ها در زمان جست‌وجو باز می‌گردد. همة نمایه‌های پس‌همارا رایانه‌ای نیستند اما تقریباًً همة نمایه‌های رایانه‌ای پس‌همارا هستند (Borko and Bernier 1978, 22-24).

برخلاف نمایه‌سازی پیش‌همارا، روش نمایه‌سازی پس‌همارا برای اجتناب از مشكلات ناشی از تركیب از قبل تعیین‌شدة مفاهیم در قالب یك سرعنوان، برای ارائة یك موضوع مركب صورت می‌گیرد. فرایند تجزیه وتحلیل و انتخاب اصطلاحات اندكی متفاوت است، بدین ترتیب كه تركیب مفاهیم در مرحلة ذخیرة ركورد‌های نمایه، انجام نمی‌گیرد؛ بلكه شرح مدارك،‌ همراه با مفاهیم مجزای مربوط به هر مدرك ذخیره می‌شود. این رویكرد فهرستی ‌نسبتاً طولانی از مدارك و اصطلاحات مربوط به آنها را ایجاد خواهدكرد. در این شرایط نظام جست‌وجو می‌بایست ابزارهای لازم برای همارایی یا تركیب مفاهیم را در اختیار كاربرقرار دهد (Rowely 1982, 49).

زبان نمایه‌سازی

زبان نمایه‌سازی فهرستی از علائم یا عبارت‌های ممكن در قالب مدخل‌های قابل دسترسی یك نمایه است. «سورگل» این زبان را هر زبانی می‌داند كه برای ارائه،‌ منظم كردن، جانشین كردن، و ساختن موضوع‌های قابل ‌بازیابی به‌كار می‌رود و مدارك به‌وسیلة اصطلاحات آن توصیف می‌شوند. از نظر او چنین زبانی شامل:

1. فهرستی الزامی از توصیفگرها، نظام‌ اصطلاحات، و روابط میان توصیفگرهاست؛

2. فهرستی اختیاری از شاخص‌های نقش و توصیفگرهای ارتباط‌دهنده است كه می‌توان روابط سلسله‌مراتبی یا وابسته را در آنها نشان داد؛

3. مجموعه‌ای از قواعد برای آرایش ساختار و توصیف زبان نمایه‌سازی كه خود شامل اجزای زیر است:

3-1. مجموعه‌ای از قواعد اجباری برای ساخت توصیفگرهای مركب كه در ارائة مدارك یا تدوین پرسش یا سئوال جست‌وجو مؤثر باشد؛

3-2. مجموعه‌ای از قواعد اختیاری برای استنتاج، تقلیل یا تركیب اصطلاحات مركب و توصیفگرها؛

3-3. مجموعه‌ای از قواعد اختیاری برای تنظیم‌خطی اصطلاحات مركب كه ممكن است برای بایگانی فهرست‌برگه یا قفسه‌بندی مدارك نیز مورد استفاده قرار گیرند.

به عقیدة «سورگل» به وسیلة زبان نمایه‌سازی، زبانی را تعیین می‌كنیم كه در ارائة مدارك و تدوین پرسش جست‌وجو به كار می‌رود. در این زبان توجه به موضوع و ساختار زبان و نظم حاصل از سازماندهی توصیفگرها ضروری است (Soeregel 1974, 27, 35).

از نظر «ایزو» زبان نمایه‌سازی مجموعه‌ای از توصیفگرهای كنترل‌شده از زبان طبیعی است كه برای ارائة شكل خاصی از موضوع‌های مدارك به‌كار می‌رود. در نظام پس‌همارا این اصطلاحات به عنوان كلیدواژه برای بازیابی مورد استفاده قرار می‌گیرد و این عمل معمولاً بدون تلاش برای تعیین روابط نحوی آنها صورت می‌گیرد. علیرغم تفاوت‌های دو نوع نظام نمایه‌سازی پیش‌همارا و پس‌همارا هر دو گروه می‌توانند برپایه‌ واژگان كنترل‌شده فعالیت كنند (ISO 1985a).

«لیبترا» زبان نمایه‌سازی را یك واژگان كنترل‌شده یا یك نظام ‌رده‌بندی می‌داند كه برای ارائة مفاهیم مرتبط با مدارك و برای بازیابی این مدارك از یك نظام ذخیره و بازیابی اطلاعات ضروری است (Liebetrau 2005).

در مجموع، زبان نمایه‌سازی، زبانی است كه برای ارائة مفاهیم در قالب اصطلاحات قابل بازیابی درفرایند نمایه‌سازی به‌كار می‌رود. این زبان می‌تواند زبان طبیعی یا كنترل‌شده باشد كه با توجه به سیاست‌های یك نظام نمایه‌سازی انتخاب می‌شود.

زبان طبیعی

زبان نمایه‌سازی می‌تواند زبان طبیعی یا زبان كنترل‌شده باشد. استفاده از زبان طبیعی در نمایه‌سازی را می‌توان نمایه‌سازی بدون پایبندی به واژه‌نامة كنترل‌شدة خاصی دانست. دراین جا نمایه‌ساز صرفاً به اصطلاحات زبان طبیعی اكتفا و مدارك را با اصطلاحات زبان طبیعی توصیف می‌كند. دربارة مزیت كاربرد زبان طبیعی یا كنترل‌شده در نمایه‌سازی بحث‌های زیادی صورت گرفته و هنوز هم در این زمینه اتفاق ‌نظری پدید نیامده است.

به اعتقاد «‌آچسن» در نظام‌های دستی مفید بودن زبان كنترل‌شده، نه تنها در نظام‌های پیش‌همارا مانند فهرست‌برگه‌ها و نمایه‌های چاپی بلكه در نظام‌های پس‌همارا كه با استفاده از كارت‌های سوراخدار برای كنترل و ایجاد همبستگی موضوع‌ها عمل می‌كردند، غیرقابل بحث بود. نظام‌های دستی قابلیت پرداختن به زبان‌های طبیعی پردازش‌نشده را به دلیل تعدد كارت‌هایِ اصلاحی برای كنترل توصیفگرها، نداشتند. اصطلاحنامه در نمایه‌های چاپی ‌ـ رایانه‌ای برای كنترل مترادف‌ها و ایجاد شالودة ارجاع «نیز نگاه كنید»كاربرد دارد. در بسیاری از نظام‌های پس‌همارای ماشین‌خوان، زبان طبیعی تنها زبان بازیابی است، با این وجود پایگاه‌هایی هم وجود دارند كه فقط از زبان كنترل‌شده، یا زبان طبیعی و كنترل‌شده هر دو با هم استفاده می‌كنند. «آچسن» و همكارانش نقاط ضعف و قوت زبان طبیعی را برشمرده‌اند (جدول 1یك (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 5).

جدول 1. نقاط قوت و ضعف زبان طبیعی

	(Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 5)

نقاط قوت
نقاط ضعف

⬜افزایش مانعیت در نتیجة درجة بالای اخص بودن اصطلاحات

⬜عملكرد بهتردربازیابی اصطلاحات منفرد، افراد، و نهادها

⬜افزایش بالقوه جامعیت در نتیجة فراگیری

⬜بازیابی اصطلاحات جدید در نتیجة روزآمدی

⬜كاربرد دقیق اصطلاحات نویسنده

⬜در برداشتن عبارت‌ها و اصطلاحات استفاده شده به‌وسیلة كاربر

⬜هزینه پائین درونداد

⬜تبادل آسان به‌ دلیل عدم ناسازگاری زبانی بین پایگاه‌ها

⬜نیاز به تلاش فكری زیاد كاربر در هنگام بازیابی اصطلاحات

⬜مسایل نحوی

⬜ریزش كاذب ناشی از تركیب نادرست اصطلاحات

⬜فراگیری و در نتیجة آن از دست دادن مانعیت

زبان‌های كنترل‌شده

زبان كنترل‌شده از مهم‌ترین ابزارهای سازماندهی مدارك موجود در نظام نمایه‌سازی به‌شمار می‌آید كه شامل مجموعه‌ای از اصطلاحات گزیده برای توصیف موضوع مدارك هستند. ارتباط بین این اصطلاحات با روابطِ از قبل  تعریف ‌شده مشخص می‌شود. تقسیم‌بندی یك زبان كنترل‌شده براساس مواردی چون گسترة جغرافیایی، زمینة موضوعی، شیوة كار، شكل ارائة اصطلاحات، و روابط آنها صورت می‌گیرد.

به تعریف «ایزو» زبان كنترل‌شده، فهرست معینی از اصطلاحات با معنی مشخص است كه در رده‌بندی، نمایه‌سازی، یا جست‌وجوی مدارك مورد استفاده قرار می‌گیرد. این زبان برای توصیف و مستند‌سازی الكترونیكیِ اشیا و بازیابی آنها بسیار اهمیت دارد (Doerr 2001).

«آچسن» و همكارانش نقاط قوت و ضعف زبان كنترل‌شده را بر‌شمرده‌اند (جدول دو). آنها معتقدند با توجه به مزایا و محدودیت‌های هر دو زبان هنوز نظر قاطعی در مورد برتری یكی از زبان‌های طبیعی یا كنترل‌‌شده وجود ندارد، از این‌رو نظام‌های اطلاعاتی به سمت استفاده از نظامی مختلط از زبان طبیعی و كنترل‌شده پیش می‌روند. در چنین نظامی سعی بر آن است كه نقاط مثبت هر دو زبان در كنار هم و در جهت رفع محدودیت‌های هر كدام به خدمت نظام درآیند (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 6).

جدول 2. نقاط قوت و ضعف زبان كنترل‌شده

(Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 5)

نقاط قوت
نقاط ضعف

⬜آسان‌سازی جست‌وجو

⬜كنترل مترادف‌ها، شبه‌مترادف‌ها و هدایت مفاهیم خاص زبان طبیعی به نزدیك‌ترین توصیفگرها برای گسترش جست‌وجو

⬜توصیف هم‌نام‌ها

⬜فراهم آوردن یادداشت دامنه

⬜نشان دادن اصطلاحات اعم، اخص و مرتبط

⬜بیان مفاهیم پیچیده در متن آزاد

⬜فائق آمدن بر مسائل نحوی با استفاده از اصطلاحات مركب، و دیگر ابزارها

⬜جلوگیری از كاهش مانعیت به دلیل فراگیری بیش از اندازه

⬜كمك به پایگاه‌های اطلاعاتی عددی و چندزبانه

⬜فقدان نسبی ویژگی اخص بودن حتی در مفصل‌ترین نظام‌ها

⬜فقدان جامعیت

⬜روزآمدسازی با تأخیر و ایجاد فاصلة زمانی بین ایجاد یك اصطلاح و قرار گرفتن آن در اصطلاحنامه

⬜تعبیر نادرست از اصطلاحات نویسنده

⬜اجبار جست‌وجوگر در كاربرد زبان ساختگی

⬜مانعی بر سر راه تبادل آسان اطلاعات در نتیجة ناسازگاری با بانك‌های اطلاعاتی از نظر نوع واژگان كنترل‌شدة مورد استفاده

به تعریف «گارشول» زبان كنترل‌شده فهرستی از اصطلاحات مرتبط با موضوعاتشان است كه می‌تواند در سازماندهی این موضوعات به‌كار روند. اصطلاحات و روابطِ آنها، مؤلفه‌های شناخته شدة زبان‌كنترل‌شده هستند. هر موضوع دارای یك یا چند اصطلاح خاص برای ارائة مفهوم و‌ روابطی با اصطلاحات دیگر است (Garshol 2004).

اطلاعات حتی در شكل استاندارد نیز اغلب با اصطلاحات توصیف می‌شود. هنگامی‌كه اطلاعات از منابع مختلف گردآوری می‌شود اصطلاحات استفاده شده برای توصیف آنها نیز متنوع خواهند بود. گاه اصطلاحات مورد استفاده توسط یك منبع برای یك مقوله موضوعی كاملاً با اصطلاحات منبعی دیگر در همان مقوله، متفاوت است. به همین ترتیب اصطلاحات مورد جست‌وجوی كاربران در همان مقوله نیز متفاوت خواهند بود. می‌توان گفت مشكل ناهماهنگی در منابع اطلاعاتی در استفاده از اصطلاحات برای توصیف منابع و كاربران برای جست‌وجو منجر به توجه به ابزارهای كنترل زبانی شده است (Loiseau, Prade, and Boughanem 2004).

واژگان كنترل‌شده

نمایه‌سازی یا با زبان طبیعی یا با زبان كنترل‌شده انجام می‌گیرد. زبان‌های كنترل‌شده انواع مختلفی دارند و مهم‌ترین كاربرد آنها در نمایه‌سازی ارائة اصطلاحات كنترل‌شده است. این اصطلاحات خود بازنمایی از زبان طبیعی هستند و تغییرات ایجاد شده در آنها برای كاربرد بهتر زبان طبیعی در نمایه‌سازی است.

به اعتقاد «میلر» واژگان كنترل‌شده با هدف جبران مشكلات واقعی رخ داده در جریان بازیابی اطلاعات با زبان طبیعی به وجود آمده‌اند. رشد پایگاه‌های اطلاعاتی تمام متن به همراه علاقه به مبانی جست‌وجوی متنِ آزاد، واژگان كنترل‌شده را ابزار ناكافی و گرانقیمتی برای بازیابی اطلاعات نشان می‌دهد. طرفداران واژگان كنترل‌شده دلایلی برای ضرورت واژگان كنترل‌شده بیان می‌كنند كه عبارت‌اند از (Miller 1997):

1. جست‌وجوی متنِ آزاد هنگام نیاز به یافتن اصطلاحات فوق‌العاده جدید یا خیلی تخصصی كه خارج از حیطة واژه‌نامة كنترل‌شده قرار دارند، مفید است؛

2. جست‌وجوی متن آزاد به رویارویی با مشكلاتی وابسته به اصطلاحات و روابط آنها منتهی می‌شود؛

3. شیوة آزمون و خطا شیوة موثری برای جست‌وجو در پایگاه‌های اطلاعاتی نیست؛

4. توانایی‌های كاربران در جست‌وجوی یك پایگاه بستگی به سطح آموزش و تمرین برای جست‌وجو در پایگاه دارد.

به اعتقاد «هاگدرون» توسعة واژگان كنترل‌شده دارای مزایای زیر است (Hagedorn 2001):

1. روشن بودن روابط بین اصطلاحات و افزایش كارایی؛

2. تأمین نیازكاربران در یافتن اصطلاحات مناسب برای بیان مفاهیم موردنظرشان؛

3. تأمین نیاز پایگاه‌های اطلاعاتی با حجم زیاد اطلاعات؛

آنها واژگان كنترل‌شده را فهرستی از اصطلاحات توصیفی می‌دانند كه توصیفگرها و غیرتوصیفگرها را نشان می‌دهد. در اصطلاحنامه نیز كه خود نوعی از واژگان كنترل شده است، اصطلاحات و روابط بین آنها نشان داده می‌شود (Hagedorn 2001).

«لی‌اسملتزر» معتقد است واژگان كنترل‌شده به عنوان طرح‌های رده‌بندی یا فهرستی از اصطلاحات و عبارت‌های انتخاب شده برای بیان مفاهیم واقعی تعریف‌شده در مدارك و گزارش‌های پایگاه‌های اطلاعات مورد استفاده قرارمی‌گیرند. این واژگان می‌توانند مانند سرعنوان‌های موضوعی كتابخانة كنگره، رده‌بندی دهدهی دیویی، و رده‌بندی كتابخانة كنگره باشند و یا مثل سرعنوان‌های موضوعی پزشكی طرحی در یك زمینة خاص از دانش بشری یا طرح‌های محلی دیگر باشند. واژگان كنترل‌شده عامل مؤثری در جست‌وجو و بازیابی اطلاعات در منابع موجود در شبكة جهانی به حساب می‌آیند.

در زبان‌های غنی از مترادف‌ها، مثل زبان انگلیسی، بدون شكل كنترل‌شدة اصطلاحات برای دسترسی به یك اصطلاح خاص، كاربر در برخورد با مدخل‌های متعدد مجبور به جست‌وجوی زیادی است و ممكن است موارد مهمی را از دست بدهد. از آنجا كه ماشین نمی‌تواند مدارك به زبان طبیعی را تجزیه و تحلیل كند همیشه نمی‌توان اطلاعات خاص از قبیل نویسنده،‌ تاریخ نشر، و موضوع را از مدارك بیرون كشید. در موقعیتی شبیه آنچه در وب وجود دارد كه نمایه‌های موضوعی تنوع دارند، كلیدواژه‌ها بسیار ضعیف‌تر عمل می‌كنند. تفاوت بین كلیدواژه‌های جست‌وجو و اصطلاحات واژگان كنترل‌شده، مثل فرق بین دسترسی مكانیكی به اصطلاحات مجزا و دسترسی عقلانی به مفاهیم یكپارچه است. این موضوع گامی مؤثر به سوی كاربرد واژگان كنترل‌شده در شبكة جهانی است. وجود چنین واژگانی كارایی نظام‌های بازیابی اطلاعات را بالا می‌برد (Lee-Smeltzer 2000).

انگیزة توسعه و كاربرد واژگان كنترل‌شده برای جست‌وجوی پیوستة مدارك، ناشی از نقص موتور‌های جست‌وجو در ارائة كلیدواژة مناسب در بازیابی اطلاعات كامل، مرتبط و یكپارچه است. واژگان كنترل‌شده، اصطلاحات زبان طبیعی را به اصطلاحات مستند و استاندارد بازنمایی می‌كنند و بدین وسیله یك اصطلاح را از میان تعداد زیادی اصطلاح برای ارائة یك مفهوم یا موضوع انتخاب می‌كنند، به‌علاوه واژگان كنترل‌شده، روابط بین موضوع‌های مجزا اما مشابه را كه در زیر سرفصل‌های مجزا و مختلف فهرست شده‌اند، نشان می‌دهد. به دلیل عملكردهای مختلف زبان برای نشان دادن یا توصیف مفاهیم، نیاز برای كنترل اصطلاحات از جنبه‌های مختلف ضرورت پیدا می‌كند. روابط اساسی بین اصطلاحات از قبیل ترادف، وابستگی، و سلسله‌مراتب در یك واژگان كنترل‌شده به اصطلاحات زبان‌طبیعی اجازه می‌دهد كه به اصطلاحات كنترل‌شده بپیوندند و تركیب موفقی را پدیدآورند (Craig and Schriar 2001).

همپوشانی گزینه‌های بازیابی شده با كلیدواژه‌های مورد جست‌وجو، بر نیاز بیشتر به كنترل واژه‌ها و سازماندهی اطلاعات در محیط وب تأكید دارد. كاربران وقتی به جست‌وجوی كلیدواژه‌ای می‌پردازند كه نتایج قابل تأملی را برای آنها به‌بار آورد. اغلب منابع مرتبط با موضوع در جست‌وجوهای كلیدواژه‌ای از بین می‌روند. به‌علاوه، فقدان مفاهیم سازگار درمیان ركورد‌های ابرداده، نیاز شدید به تحمیل كنترل دقیق و موشكافانة مفاهیم موضوعی در ركورد‌های وب را نشان می‌دهد. استفاده از زبان طبیعی نه تنها شالودة مناسبی برای بیان و ارتباط مفاهیم فراهم نمی‌آورد، بلكه میزان وسیعی از مترادفها و شكل‌های مختلف كلمات و عدم كنترل آنها در زبان طبیعی، كلیدواژه‌های جست‌وجو را غیرقابل اعتماد می‌سازد. در حالی‌كه واژگان كنترل‌شده امكان حصول نتایج قابل پیش‌بینی را فراهم می‌كند.

طرح ساختاری واژگان كنترل‌شده به همراه روابط متقابل دقیق بین واژگان، موجب ایجاد انعطاف در ارائة اصطلاحات مناسب به مدارك و كمك به كاربر در تعیین اصطلاحات كنترل‌شده برای شكل‌دهی سئوال جست‌وجو می‌شود. زبان‌های كنترل‌شده اصطلاحات استاندارد و مجاز را ارائه و به این وسیله از بین تعدادی اصطلاح یكی را برای توصیف یك مفهوم یا موضوع استفاده می‌كنند. روابط موجود در اصطلاحنامه سهولت استفاده از كلیدواژه را همچنان حفظ و واژگان كنترل‌شده را به ابزاری مناسب در جریان بازیابی اطلاعات از منابع الكترونیكی تبدیل می‌نماید (Craig and Schriar 2001). طرح واژه‌نامة كنترل‌شده در دو مرحله صورت می‌گیرد مرحلة اول، گردآوری اصطلاحات مربوط به سازماندهی زمینه‌ای خاص از دانش و مرحلة دوم، جست‌وجو است كه به كاربر و پیش‌زمینة آموزشی و تجارب كاری وی مرتبط می‌شود (Nielsen 2002).

به اعتقاد «وانگ» تجزیه و تحلیل محتوا، اصطلاحات توصیفی جست‌وجو، ونمایه‌های ابرداده‌‌ها بدون حمایت واژگان كنترل‌شده از قبیل طرح‌های رده‌بندی و اصطلاحنامه‌ها بی‌استفاده می‌مانند. به منظور افزایش كیفیت خدمات ارائة مدرك، مدارك كه شامل انواع منابع اطلاعاتی است، در ابتدا توصیف و فهرست می‌شوند. فهرست‌هایی براساس این توصیف ایجاد می‌شود كه دارای نظم‌های مختلفی هستند. اصطلاحنامه و طرح‌های رده‌بندی در شبكه‌های مفهوم ادغام می‌شوند و ابرداده بین گروه‌های مفاهیم براساس موضوع توزیع می‌شود. هر دسته از مجموعة اصطلاحات مترادف برای یك توصیفگر گره یا یك نقطة اتصال ایجاد می‌كنند و روابط اصطلاحنامه‌ای رابط‌های بین آنها هستند.

آیا ممكن است طرح‌های رده‌بندی و اصطلاحنامه‌ها را كه شامل دانش خلاصه شده از تولیدات متخصصان اطلاع‌رسانی است در كتابخانه‌های دیجیتالی به خصوص در قالب ابرداده، برای تسهیل استفاده از منابع اطلاعاتی و سرعت بخشیدن به عملكرد نظام در جریان اطلاع‌رسانی مورد استفاده قرار داد؟ بله، طرح‌های رده‌بندی و اصطلاحنامه‌ها با ایجاد شبكة مفهومی و ابرداده‌ها در شاخه‌های مختلف، مفاهیم شبكه را براساس موضوع توزیع می‌كنند و درخدمت نظام درمی‌آورند (Wang 2003).

«گارشول» معتقد است كنترل اصطلاحات به‌وسیلة واژگان كنترل‌شده، مانعی برای ارائة تعاریف و اصطلاحات نامفهوم و یا واژگانی بسیار اخص یا اعم توسط نویسندگان است و همچنین از بروز غلط‌های نوشتاری و انتخاب شكل‌های اندك متفاوت و نزدیك از یك اصطلاح جلوگیری می‌كند. كنترل اصطلاحات، نویسندگان را به استفاده از الگوهای جهت‌یافتة موضوعی سوق می‌دهد و با پذیرش این الگوها یكپارچگی حاصل می‌شود (Garshol 2004).

به اعتقاد «دالمائو» و همكارانش اصطلاحات مناسبِ واژگان كنترل‌شده كه به آنها اصطلاحات مجاز نیز گفته می‌شود، معمولاً به ركوردهای ابرداده‌ها، برای اسم‌های شخصی یا سازمانی، مكان‌های جغرافیایی، شكل و نوع، و ماهیت موضوعی گزینه‌‌هایی كه باید توصیف شوند، اضافه می‌شوند. به اعتقاد آنها استفاده از زبان‌های كنترل‌شده به دلایل زیر مفید است (Dalmau et. al 2004):

1. واژگان كنترل‌شده تعداد نقاط دسترسی به یك مقوله را افزایش می‌دهند. مشخص كردن مجموعة ثابتی از اصطلاحات موضوعیِ زمینه‌های اطلاعات، از قبیل مكان‌های جغرافیایی كشورها، ایالت‌ها، سطوح شهرها، نام‌ها، ركوردهای ابرداده دارای انسجام بیشتری خواهند بود و نقش آنها در جست‌وجو نیز مؤثرتر خواهد بود.

2. استفاده از واژگان كنترل‌شده این اطمینان را حاصل می‌كند كه یك اصطلاح مشابه برای توصیف یك مفهوم، فرد، یا مكان مشابه در میان همة ركوردها استفاده شده است، عملی كه منجر به هم‌نشینی همة ركوردهای مرتبط در زیر یك اصطلاح می‌شود. همچنین واژگان كنترل‌شده از اصطلاحات مشابه كه برای افراد و مكان‌های مختلف معانی مختلفی دارند به كمك توضیحگرها رفع ابهام می‌كنند.

3. استفاده از واژگان كنترل‌شده میان‌كنش بین مجموعه‌ها را افزایش می‌دهد.

با توجه به راهنمای «انسی» كنترل واژگان با هدف افزایش تأثیر نظام‌های ذخیره و بازیابی اطلاعات، راهبری صفحات وب،‌ و دیگر محیط‌های جست‌وجوی دارای ساختار زبانی، صورت می‌گیرد (ANSI/NISO 2005; Coleman and Bracke 2006).

می‌توان گفت واژگان‌های كنترل‌شده با هدف جبران مشكلات بازیابی، بهبود نتایج جست‌وجو، ایجاد یكدستی در كار سازمان‌دهندگان اطلاعات،‌ فراهم آوردن مجموعه‌ای غنی از اصطلاحات تخصصی در یك زمینة موضوعی، ایجاد رابطه بین زمینه‌های موضوعی مختلف با ساخت اصطلاحات تركیبی، رساندن كاربر به یك شبكة مفهومی از واژگان،‌ مستندسازی اصطلاحات زبان طبیعی، و ایجاد یكدستی در ساختارهای زبانی پدید آمده‌اند. این ابزارها در سال‌های اخیر با نگاهی نو مورد تجدید‌نظر قرار گرفته‌اند.

اصطلاحنامه

تعاریف

اصطلاحنامه از مهم‌ترین انواع واژگان‌های كنترل‌شده است كه در آن اغلب اصطلاحات یك زمینة موضوعی با نظمی خاص و با رعایت رابطة میان اصطلاحات در كنار هم قرار‌گرفته‌اند.

اندیشة ایجاد اصطلاحنامه ریشه در علم زبان‌شناسی دارد كه در بیش از یك قرن پیش توسط «پیتر مارك روژه»³ در سال 1852 به وجود آمد. این اندیشه با اثر معروف وی با عنوان «اصطلاحنامة واژه‌ها و عبارت‌های انگلیسی»⁴ برای كمك به نویسندگان در یافتن اصطلاحات مترادف و دقیق كه در ذهن آنها موجود نبود، ظهور پیدا كرد(Doerr and kalomoirakis 2001).

«كیم» سه دستة عمده از ابزارهای كنترل اصطلاحات در یك نظام ذخیره و بازیابی را طرح‌های رده‌بندی، فهرست سرعنوان‌های موضوعی، و اصطلاحنامه معرفی می‌كند. براساس راهنمای یونسكو در سال 1970 میلادی اصطلاحنامه مجموعه‌ای از اصطلاحات كنترل‌شدة پویاست كه به شیوة معنایی به یكدیگر پیوسته‌اند و یك زمینة خاص از دانش را مورد پوشش قرار می‌دهند (Holanda et. al 2004). این ساختار می‌تواند ساختاری الفبایی یا نظام‌مند، شامل توصیفگرها و غیرتوصیفگرها یا اصطلاحات كمكی باشد و روابط بین آنها را تعیین كند. وی به نقل از «كنت» معنی جدیدی از اصطلاحنامه را ارائه كرده و معتقد است به‌جای این كه به اصطلاحنامه به عنوان یك فرهنگ لغات مترادف ومتضاد نگاه شود (Will 1998)، می‌توان به آن به عنوان مجموعه‌ای از اصطلاحات یك نظام ذخیره و بازیابی نگاه كرد كه در یك شكل منسجم و بامعنا در كنار هم قرار گرفته‌اند  (Araujo and Perez-Aguera 2006). در هر صورت اصطلاحنامه‌ها هم در نظام درونداد و هم در نظام برونداد اصطلاحات جایگاه مؤثری دارند (Kim 1986) و به منظور كاربرد در نظام‌های بازیابی اطلاعات كه دامنة آن از فهرستبرگه تا شبكة جهانی است، توسعه‌یافته‌اند (Aitchion, Gilchrist, and Bawden 2000, 1; ISO 1985b; Kosovac, Vanier, and froese 2000; Miller 2003; Zhang 2004).

«كوزواك» نیز با توجه به مطالعات «برنیر»⁵ و «ویكری»⁶ اصطلاحنامه را یكی از ابزارهای سنتیِ بهبود كیفیت جست‌وجوی اطلاعات می‌داند. از نظر وی اصطلاحنامه در ابتدا برای بازیابی سنتی اطلاعات طراحی شده بود و برای محققان و نمایه‌سازان مجموعه‌ای از اصطلاحات را در كنار هم فراهم می‌آورد. برای كاربرد مؤثر اصطلاحنامه در ذخیره و بازیابی اطلاعات، اصطلاحنامه باید دامنة موضوعی مورد نظر را به خوبی پوشش دهد و به همین دلیل توسعة اصطلاحات اصطلاحنامه و روابط معنایی بین آنها ضروری است (Kosovac 1997) و به اعتقاد «داگان» این اصطلاحات و روابط بین آنها برای تشكیل پرسش جست‌وجو و بهبود آن به‌كار می‌آید (Dagan 1998; Voss 2006). در واقع اصطلاحنامه مدل لغوی معنایی است كه اختصاصاً برای زمینه‌های دارای ساختارهای سلسله‌مراتبی از قبیل نام اشیا، موضوع‌ها، مكان‌ها، مواد، سبك‌ها، دوره‌ها، و رشته‌های تخصصی كاربرد دارد. یك اصطلاحنامة حقیقی برای بیان نام افراد، سازمان‌ها، و موارد مشابه به كار نمی‌رود (Miller 1997; Lassi 2002; Abuzir 2003, Milstead 2000). چنانكه «گارشول» واژة اصطلاحنامه را برای توصیف همة انواع ساختارهای رده‌بندی موضوعی به‌كار ‌می‌برد. به بیان وی معمولاً اصطلاحنامه‌ها طرح‌های رده‌بندی مفصلی هستند كه برای توصیف اصطلاحات مدارك تخصصی به‌كار می‌روند (Thomas 2004, 24). این توصیف نه تنها با ایجاد نظم در یك ساختار سلسله‌مراتبی بلكه با بیان موضوع‌هایی به‌وسیلة توصیفگرهای مرتبط نیز صورت می‌گیرد (Garshol 2004).

این در حالی است كه «ماتیوز» و «میلر» اصطلاحنامه را مجموعه‌ای از مفاهیم تعریف می‌كنند كه به صورت یك كل درآمده است. هر مفهوم دارای یك كد رده‌بندی منحصر به فرد است و با یك سری از اصطلاحات یا عبارت‌هایی كه ارائه‌دهندة آن هستند، شناخته‌ می‌شود. هر مفهوم می‌تواند بیش از یك اصطلاح داشته باشد. اصطلاحات به‌خصوصی توصیفگر هستند و مفهوم متداول و رایج هر اصطلاح را بیان می‌كنند (Losee 2007). هر مفهوم می‌تواند یادداشتِ دامنه داشته باشد و این یادداشت‌ها در هنگامی كه معانی و مفاهیم نارسا هستند به كاربر كمك می‌كنند (Matthews and Miller 2004).

راهنمای «انسی» با دیدی متفاوت به تعریف اصطلاحنامه می‌پردازد. در این تعریف اصطلاحنامه به عنوان یكی از اجزای اصلی پس‌همارایی در نظام‌های ذخیره و بازیابی اطلاعات تعریف شده است. این راهنما اصطلاحنامه را واژگان كنترل‌شده‌ای از اصطلاحات زبان طبیعی می‌داند كه برای نمایه‌سازی پس‌همارا به‌كار می‌رود. نیاز به كنترل، آرایش واژگان، استفاده از ریشة اصطلاحات، و دسترسی به مترادف‌ها و كلمات مشابه یا هم‌نویسه‌ها وجود اصطلاحنامه را ضروری می‌سازد (Lawrence 2006). اصطلاحنامه‌ها اغلب توسط متخصصان اطلاعات و برای نمایه‌سازی پدید می‌آیند و دارای نظمی آشكار و ساختاری منظم هستند. روابط سلسله‌مراتبی، هم‌ارزی، و وابستگی در اصطلاحنامه برای آسان‌سازی بازیابی و ایجاد هماهنگی در نمایه‌سازی مدارك نوشتاری و غیرنوشتاری به‌كار می‌رود. اصطلاحنامه اغلب برای پس‌همارایی در نظام‌های ذخیره و بازیابی اطلاعات مورد استفاده قرار می‌گیرد (ANSI/NISO 2005; Kerst 2005; Coleman and Bracke 2006). «شارلوت» و همكارانش نیز اصطلاحنامه و در شكل گسترده‌تر آن، آنتولوژی، را سلسله‌مراتب مفاهیم و سلسله‌مراتب روابط بین مفاهیم می‌دانند (Charlet, Bachimont, and Jaulent 2006; Tsujii and Ansnisdo 2005).

«بانیكس» و همكارانش معتقدند كه اصطلاحنامه با هدف كاهش تنوع در تعداد اصطلاحات توصیف‌كنندة مدارك پدید آمده است اما با توجه به شرایط محیط الكترونیكی برقراری یك ساختار مفهومی برای ارائة بهتر آن ضروری است (Baneyx, Charlet, and Jaulent 2006).

تعاریف منابع مختلف دربارة اصطلاحنامه نشان می‌دهد متخصصان موضوعی اصطلاحنامه را با سه دیدگاه تعریف كرده‌اند كه این دیدگاه از دهه‌های قبل تاكنون تغییر یافته است و در سه حوزة ذخیرة اطلاعات، بازیابی اطلاعات، یا ذخیره و بازیابی اطلاعات ارائه شده است. اولین تعاریف و كاربردهای اصطلاحنامه به جایگاه آن در ذخیرة اطلاعات مربوط است، اما با پیشرفت‌های حاصل در زمینة ذخیره و بازیابی اطلاعات و ظهور شبكة جهانی وب به جایگاه و تعریف اصطلاحنامه در ذخیره و بازیابی اطلاعات یا تنها در بازیابی اطلاعات اشاره شده است. با این توضیح می‌توان اصطلاحنامه را نظام ساختار‌یافته‌ای از اصطلاحات، مفاهیم، و ابرداده‌هایی عمدتاً مربوط به یك زمینة تخصصی به همراه روابط سلسله‌مراتبی، هم‌ارزی، و وابستگی بین آنها تعریف كرد. ساختار اصطلاحنامه در محیط‌های الكترونیكی یا غیرالكترونیكی اجرا می‌شود و معمولاً سازندگان آن متخصصان اطلاع‌رسانی و زبانشناسان هستند كه در مدتی نه چندان كوتاه مبادرت به تولید اصطلاحنامه می‌نمایند. اصطلاحنامه در دو فرایند ذخیره‌سازی و بازیابی اطلاعات كاربرد دارد و ساختار آن توسط استانداردهای تدوین اصطلاحنامه كنترل می‌شود.

اهداف، ضرورت‌ها و نقش‌های اصطلاحنامه

در این بخش به ضرورت‌ها، اهداف، و فواید وجود اصطلاحنامه در نظام‌های اطلاعات با توجه به نوشتجات موجود پرداخته می‌شود.

برای نظام‌های رده‌بندی و نمایه‌سازی، عمل به شیوه‌ای كاربرمدار نیازی همیشگی است. نظام‌های رده‌بندی و نمایه‌سازی برای كارایی در هنگام جست‌وجو و برقراری تعامل بین نظام و كاربر نیازمند ابزارهای قوی و توسعه‌یافته‌ای مانند اصطلاحنامه هستند. به‌وسیلة اصطلاحنامه تعداد زیادی از مقوله‌هایی كه مجموعة اصطلاحات اصطلاحنامه را تشكیل می‌دهند، شناسایی و تعریف‌های پنهانِ اصطلاحات آشكار می‌شود. به این ترتیب هر مفهوم در ساختار اصطلاحنامه بهتر و دقیق‌تر نشان داده می‌شود. اصطلاحنامه با ارائة مفاهیم به شیوه‌های مختلف بر اساس ماهیت متفاوت مقوله‌های مربوط، ارزشیابی مقوله‌های پیشنهادی، و نشان دادن اهمیت مقوله‌های تعیین‌شده بر اساس اطلاعات به دست آمده از نویسندگان، در نظام ذخیره و بازیابی اطلاعات به عنوان یك عنصر كلیدی عمل می‌كند (Lopez-Huertas 1997).

وجود چنین اصطلاحنامه‌ای در ساختار یك نظام اطلاعات جست‌وجو را آسان و مؤثر می‌سازد. در واقع اصطلاحنامه بین استفاده‌كنندگان و سازمان‌دهندگان اطلاعات هماهنگی ایجاد می‌كند و با ارائة اصطلاحات مشخص، روابط مفهومی آشكار، یادداشت‌های دامنه، و یادداشت‌های تاریخی موجب ارائة یكدستی در فرایند ذخیره و بازیابی اطلاعات می‌شود (Batty 1989; Hudon 1997).

می‌توان گفت هر زبانی نظام خاص خود را دارد كه با یك مجموعة اصطلاحات به عنوان مظهر واقعی آن زبان مشخص می‌شود. علاوه بر این اصطلاحات، كلمه‌های عمومی و كلمه‌هایی از دیگر زمینه‌های معنایی نیز در هر زبان وجود دارند.‌ با توجه به این موضوع می‌توان گفت اگرچه اصطلاحنامه‌ها در جزییات با هم متفاوت هستند اما همة آنها مبانی مشتركی مانند ثبت روابط بین اصطلاحات و ارتباط موضوع‌های مختلف دارند كه در ایفای نقش آنها بسیار مؤثرند. اصطلاحنامه در نمایه‌سازی و جست‌وجو بسیار مؤثر است و تفاوت انتخاب اصطلاح از میان یك مجموعة منظم با روابط آشكار نسبت به جست‌وجو با مجموعه‌ای از اصطلاحات آشفته و نامنظم در ركورد‌های یك پایگاه كاملاً مشخص است (Miller 1997). به عبارت بهتر هدف اصطلاحنامه انطباق اصطلاحات مطرح شده در یك نظام اطلاعات توسط كاربر با واژگانی است كه توسط نمایه‌ساز مورد استفاده قرار گرفته ‌است. هرچه این انطباق بیشتر باشد عملكرد اصطلاحنامه بهتر بوده است (Will 1998).

«نایت» به این موضوع دیدی كمی دارد و معتقد است برای تهیة بافتی از مفاهیم و ارتباطات در یك زمینة موضوعی خاص، وجود اصطلاحنامه در نظام به منظور افزودن اصطلاحات بیشتر برای تكمیل دامنة موضوعی و عملكرد بهتر آن ضروری است (Knight 1999). برای اصطلاحنامه نقش‌های دیگری نیز مانند نقش آن در جست‌وجو و درك اصطلاحات به‌مثابه یك دایره‌المعارف، نقش آن در فعالیت‌های زبانشناسی، ترجمه، و جست‌وجوی زبان طبیعی، و رفع نقص‌های احتمالی پایگاه اطلاعات در نمایه‌سازی و رده‌بندی تعریف شده است (Doerr and Kalomoirakis 2001).

در تكمیل نقش‌های اصطلاحنامه باید گفت برای افزایش نقاط دسترسی به اطلاعات و توجه به نیازهای كاربران و نظام، استفاده از اصطلاحنامه در موتورهای جست‌وجو ضروری است (Milstead 2000). «بچهوفر» و «گوبل» اصطلاحنامه را برای ایجاد پیوند بین ابرداده‌های ایجاد شده توسط نمایه‌سازان و مفاهیم ارائه ‌شده توسط جست‌وجوگران ضروری می‌دانند. اصطلاحنامه، مجموعة اصطلاحات در دسترس را محدود می‌كند و امكان ایجاد سئوال جست‌وجو را برای كاربر با ارائة اصطلاحات مناسب افزایش می‌دهد. ساختار اصطلاحنامه امكان حركت سیال در ابرداده را ایجاد و شرایط مناسبی برای توسعة سئوال جست‌وجو فراهم می‌كند (Bechhofer and Goble 2001).

«دوئر» در اهمیت اصطلاحنامه‌های چندزبانه بیان می‌كند با وجود این كه فناوری اطلاعات و ارتباطات مدرن، جریان جهانی اطلاعات را آسان نموده است اما فقط‌ به این وسیله ارتباطات جهانی آسان نمی‌شود. شبكة جهانی و تجارت بین‌الملل برای مبادلات از زبان انگلیسی به عنوان زبان پایه بهره می‌جویند، كه این موجب ایجاد مشكلاتی هم برای انگلیسی‌زبان‌ها وهم افراد خارجی شده است. به‌علاوه پیش‌بینی می‌شود كه زبان انگلیسی به زودی تسلط خویش را در عرصة بین‌المللی از دست بدهد و به جای آن حضور یك سری از زبان‌های آسیایی، پاسیفیك، و لاتین در شبكه جهانی مطرح ‌شود. بنابراین وجود اصطلاحنامه‌های چندزبانه برای حمایت از ارتباطات بین گروه‌های مختلف زبانی و كاربرد مؤثر آنها دركنار هم ضرورت دارند. چنانچه «جورنا» و «دیویس» نیز بیان می‌كنند اصطلاحنامه‌های چندزبانه در قرن 21 اهمیت فوق‌العاده‌ای می‌یابند. گروه‌های مختلف از فرهنگ‌ها و پیش‌زمینه‌های زبانی گوناگون نیاز به جست‌وجوی اطلاعات دارند كه اصطلاحنامه‌های چندزبانه می‌تواند راهگشای اطلاعات در فرایند بازیابی اطلاعات باشد (Jorna and Davies 2001). با دسترسی به برابرنهادهای زبان‌های مختلف به‌وسیلة اصطلاحنامه میزان ناسازگاری‌های موجود در وب كم می‌شود و محدودیت‌های زبان انگلیسی كاهش می‌یابد.

این فرایند با برخورد غیرمتعصبانه با زمینه‌های موضوعی اصطلاحنامه صورت می‌گیرد. البته رسیدن به هماهنگی و برخورد یكسان با زبان‌های مختلف كار چندان آسانی نیست زیرا مجموعه‌ای از محدودیت‌های فیزیكی برای اجرای زبان‌ها در كنار هم وجود دارد كه برخی از آنها را می‌توان به‌وسیلة نرم‌افزارها حل كرد. برای نمونه با دسترسی به اطلاعات شبكه‌ای شده و منابع مختلف، ‌مشكل گردآوری و تأمین اصطلاحات و تعیین روابط بین آنها در یك واژگان كنترل‌شده مانند اصطلاحنامه به نحو فزاینده‌ای قابل حل است. اما هنوز به راه‌حل‌هایی برای بهبود عملكرد نظام‌های بازیابی اطلاعات، و ایجاد طرح‌های واژگان‌های كنترل‌شده، و استفاده از داده‌‌های شكل‌یافته‌ای مانند ابرداده نیاز هست.

اصطلاحنامه‌ها به‌ صورت مفصل یا مختصر در زبان‌ها و‌ حوزه‌های گوناگون برای كمك به ذخیره و بازیابی صحیح دانش پدید ‌آمده‌اند. این منابع به شكل فزاینده‌ای برای بازیابی در شبكه‌های اطلاعاتِ وسیع، به‌ویژه بازیابی مدارك، شكل‌دهی به سئوال پژوهش در پایگاه‌های داده و ابرداده اهمیت می‌یابند.

اصطلاحنامه‌ای كه اصطلاحات را سازماندهی می‌كند و مفاهیم را در یك شبكه معنایی ساده در كنار هم گرد می‌آورد، ابزار مهمی برای جست‌وجوی سریع در جریان سیل‌گونة اطلاعات الكترونیكی است كه كاربر را با مجموعه‌ای از اصطلاحات آشنا و مرتبط، برای شكل‌دهی سئوال جست‌وجو مجهز می‌سازد (Doerr 2001).

«نیلسن» معتقد است به طور ایده‌آل اصطلاحنامه باید منعكس‌كننده و توصیف‌كنندة مرزها و تفاوت‌های اصطلاحات زمینة موضوعی مورد نظر باشد و بتواند در آن واحد به عنوان ابزاری كاربران را در تأمین نیازهای اطلاعاتی موردنیاز یاری نماید و یك مدل ذهنی و كاربرد زبانی را برای كاربران ایجاد نماید. اصطلاحنامه با هدف حل مشكلات احتمالی در فعالیت‌های حرفه‌ای جست‌وجوی اطلاعات و با هدف اصلی كمك به تدوین بهتر سئوال جست‌وجو توسعه یافته است (Nielsen 2002; Zazo et. al 2004).

در گزارش پروژة توسعة اصطلاحنامة پیوستة «ویكتوریا» ارزش اصطلاحنامه با جایگاه آن در توصیف مفهومی مدارك مشخص می‌شود. نمایه‌سازی بدون استفاده از اصطلاحنامه به این معناست كه كلیدواژه‌های گوناگونی می‌توانند به دو یا چند منبع با موضوع مشابه اختصاص یابند. در این حالت جست‌وجوگران نیز برای جست‌وجو از كلیدواژه‌های گوناگون موجود برای یك موضوع استفاده می‌كنند. با توجه به نداشتن كنترل كلیدواژه‌ها در این حالت كاربران نمی‌توانند منابع اطلاعاتی مرتبط را به راحتی بیابند. استفاده از اصطلاحنامه به این معناست كه اصطلاحات مختلف مانند مترادف‌ها، اختصارات، و سرواژه‌ها می‌توانند زیر یك توصیفگر برای یك مفهوم خاص بازنمایی شوند (Victoria Online Thesaurus… 2005).

هدف‌های اصلی اصطلاحنامه با توجه به راهنمای «انسی» عبارت‌اند از (شكل یك)(ANSI/NISO 2005):

با توجه به ضرورت‌ها و اهداف اصطلاحنامه نقش‌هایی برای اصطلاحنامه ایجاد می‌شود كه در تحقق اهداف نظام‌های ذخیره و بازیابی اطلاعات و كاربران این نظام‌ها مؤثر است. اصطلاحنامه یك جزء میانجی در جریان بازیابی اطلاعات است كه طراحی آن با هدف بهبود ارتباطات نظام اطلاعاتی صورت می‌گیرد. ساختار اصطلاحنامه تولیدكنندة اطلاعات و استفاده كنندة آن را همزمان كنار هم قرار می‌دهد و فاصلة بین كاربر و منابع اطلاعات موردنظرش را با افزایش نقاط دسترسی مفید برای هر ركورد (Will 1998) كاهش می‌دهد (Lopez-Huertas 1997). در واقع یك اصطلاحنامة ساختار یافته با ارائة اصطلاحات مرتبط از نظر ساختاری و معنایی، به شكل‌گیری سئوال اولیه جست‌وجو رسیدن به نتایج بهتر كمك نمایند (Greenberg 2001).

با توجه به تغییرات عمده در روش‌های ذخیره و بازیابی اطلاعات و ظهور شبكة جهانی وب نقش اصطلاحنامه از نظر متخصصان اطلاعات به سوی، نقش‌های بازیابی در حال حركت است تا نقش‌های دروندادی (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 1; NAA 2003). با این وجود برخی نویسندگان به هر دوی این نقش‌ها در كنار هم اعتقاد دارند. چنانچه «تیندال» و همكارانش بیان می‌كنند نقش اصطلاحنامه ایجاد امكان فهرست‌نویسی مجموعة داده‌های یك نظام ذخیره و بازیابی اطلاعات و در دسترس قرار دادن آنها برای جامعة كاربران است (Tindall et. al 2005).

رشد سریع منابع الكترونیكی، شبكة جهانی و پایگاه‌های اطلاعات متنِ‌‌كامل با زمینه‌های موضوعی متنوع و افزایش نیازهای اطلاعاتی، نیاز به پدید آمدن شیوه‌ها و ابزارهای مؤثر برای جست‌وجوی بهتر با نتایج بهتر و در زمان كمتر را ضروری ‌ساخته است. اصطلاحنامه‌ها منابع ارزشمندی هستند كه به عنوان ابزاری زبانی برای تأمین اصطلاحات مورد نیاز نمایه‌سازان در سازماندهی اطلاعات و كاربران در شكل‌دهی سئوال جست‌وجو به وجود آمده‌اند. هدف نوین اصطلاحنامه ایجاد تطابق بین واژه‌های استفاده شده توسط كاربر با واژه‌های استفاده شده توسط نمایه‌ساز برای بهبود فرایند جست‌وجو است. این هدف نوین نقش‌های پیشین اصطلاحنامه را از بین نخواهد برد و اصطلاحنامه همچنان به عنوان منبعی برای گزینش اصطلاحات مجاز برای نمایه‌سازی استفاده خواهد شد. همچنین به دلیل جریان سیل‌گونة تولید منابع اطلاعات فرصتی برای استفاده از روش آزمون و خطا در فرایند جست‌وجو وجود ندارد. اصطلاحنامه با ارائة اصطلاحات كنترل‌شده و مرتبط موجب كاهش نتایج نامربوط در جست‌وجو می‌شود و دامنة اصطلاحات تخصصی كاربران را افزایش می‌دهد.

انواع اصطلاحنامه

انواع اصطلاحنامه براساس زبان‌های موجود در اصطلاحنامه و كاربرد آن عبارت‌اند از (شكل دو):

انواع اصطلاحنامه از لحاظ شمول زبانی

براساس تعداد زبان‌های به‌كار ‌رفته در اصطلاحنامه برای بیان توصیفگرها و روابط آنها می‌توان اصطلاحنامه‌ها را به دو دسته تقسیم كرد: اصطلاحنامه‌های یك‌زبانه و چندزبانه. در اصطلاحنامه‌های یك‌زبانه كلیة توصیفگرها،‌ غیرتوصیفگرها، و یادداشت‌ها به یك زبان موجود است. این نوع اصطلاحنامه برای نظام‌های یك‌زبانه مفید است. استاندارد ایزو برای اصطلاحنامة یك‌زبانه بخش‌های زیر را ضروری می‌داند:

1. نمایش گرافیكی كه فقط به توصیفگرها محدود است. چون این شكل به آسانی اجزای اضافی مثل یادداشت‌های دامنه و مترادف‌ها را در خود جای نمی‌دهد. این نمایش در كل با یك علامت مشخص می‌شود كه به عنوان آدرس در بخش الفبایی به‌كار می‌رود. در برخی حالت‌ها این علامت ممكن است به‌وسیلة ارجاع شبكه‌بندی شده‌ای كه وظیفة تعیین محل اصطلاحات خاص درون نمودار را برعهده دارد،‌ توسعه پیدا كند.

2. بخش الفبایی شامل دامنة وسیعی از یادداشت‌های دامنه و ارجاعات بین توصیفگرها و غیرتوصیفگرهاست.

3. نمایه كه ارجاعاتی را برای اصطلاحات اعم، اخص و وابسته ارائه می‌دهد، حتی وقتی كه در نمایش گرافیكی هم نشان داده شده باشد (ISO 1986).

در راهنمایی كه توسط «ایفلا» برای اصطلاحنامه‌های چندزبانه تدوین شده است، زبان‌های چندگانة ذخیره و بازیابی اطلاعات در شكل‌های مختلفی مانند سرعنوان‌های موضوعی، اصطلاحنامه‌ها، طرح‌های رده‌بندی شمارشی، طرح‌های رده‌بندی تجزیه و تحلیلی، و مانند آن وجود دارند كه در هر كدام از آنها اصطلاحات و روابط آنها در بیش از یك زبان ارائه شده است (IFLA 2005).

به تعریف «ایزو» یك اصطلاحنامه حاوی اصطلاحات انتخاب شده از بیش از یك زبان طبیعی كه نه تنها اجزا، بلكه روابط بین اصطلاحات و كلمه‌های معادل در زبان‌های تحت پوشش را شامل ‌شود، اصطلاحنامه چندزبانه نام دارد (ISO 1985b).

در اصطلاحنامه چندزبانه برای هر توصیفگر معادل‌هایی به زبان‌های دیگر وجود دارد كه آن را متناسب استفاده در نظام‌های چندزبانه ساخته است. با وجود این‌ خصوصیت اصطلاحنامة چندزبانه نباید آن را با فرهنگ اصطلاحات چندزبانه یكی دانست. فرهنگ اصطلاحات تنها به ارائة معنی یك اصطلاح در زبان‌های مورد دنظر می‌پردازد اما اصطلاحنامة چندزبانه اصطلاح معادل و روابط معنایی مرتبط با یك توصیفگر را ارائه می‌كند.

از این رو «سورگل» معتقد است كه ترجمة اصطلاحات به زبان‌های دیگر به تنهایی یك اصطلاحنامه چندزبانه نمی‌سازد.

دو نوع اصطلاحنامه چندزبانه وجود دارد. در نوع اول توصیفگرها و غیرتوصیفگرها برای آسان‌سازیِ استفادة كاربر همه به یك زبان مثلاً انگلیسی هستند و برای كاربران فرانسه زبان، اصطلاحات مناسب فرانسوی به سراصطلاحات یا واژگان هدایتگر اضافه می‌شود.

در نوع دیگر یك قدم فراتر می‌رود. در این حالت فرضاً دو نمونه از زبان‌های نمایه‌سازی وجود دارد یكی انگلیسی و دیگری فرانسوی. نمایه‌سازان و محققان انگلیسی زبان از توصیفگرهای انگلیسی در نمایه‌سازی و شكل‌گیری سئوال جست‌وجو استفاده می‌كنند و فرانسوی زبان‌ها از معادل‌های فرانسوی. به‌علاوه در ویرایش فرانسوی، توصیفگرهای فرانسوی در سرفصل یك مدخل وارد می‌شود و در فایل‌های داده‌ای اصطلاحات اعم، اخص و وابسته قرار می‌گیرند (Soergel 1974, 294-295).

انواع اصطلاحنامه از لحاظ كاربرد

«آچسن» كاربرد اولیه اصطلاحنامه را در بازیابی اطلاعات در استفاده از آن در نمایه‌سازی فكری یا خودكار در یك پایگاه اطلاعاتی و یا جست‌وجوی در آن می‌داند. به‌ این ترتیب چهار امكان زیر فراهم می‌شود (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 1-2):

1. كاربرد اصطلاحنامه هم درنمایه‌سازی و هم در جست‌وجو؛

2. كاربرد اصطلاحنامه در نمایه‌سازی و نه در جست‌وجو؛

3. كاربرد اصطلاحنامه در جست‌وجو و نه در نمایه‌سازی؛

4. كاربرد اصطلاحنامه نه در جست‌وجو و نه در نمایه‌سازی.

حالت اول را كاربرد كلاسیك اصطلاحنامه می‌نامیم. در این حالت اصطلاحنامه هم برای نمایه‌سازی و هم جست‌وجو در پایگاه اطلاعاتی استفاده می‌شود. این كاربرد از سال 1947 شروع شده و هنوز هم تسلط خود را در محیط عملیاتی حفظ‌كرده است.

این استراتژی امكان انطباق بسیار نزدیك فرایند جست‌وجو و نمایه‌سازی را به‌ویژه هنگامی كه این دو عمل را یك نفر انجام می‌دهد، فراهم می‌كند و در پایگاه‌های اطلاعاتی داخلی یك سازمان كه بیشتر توسط متخصصان موضوعی استفاده می‌شود، رایج است.

گردآورندگان پایگاه‌های اطلاعاتی از اصطلاحنامه بیشتر در نمایه‌سازی وكاربران پایگاه‌های اطلاعات از آن به عنوان ابزار كمكی جست‌وجو استفاده می‌كنند. این كاربرد در استفاده از نظام‌های درون‌خطی و لوح فشرده مرسوم توسط رابط‌ها یا میانجی‌های اطلاعاتی (متخصصان موضوعی) مرسوم است. در هر صورت، اصطلاحنامه در شكل چاپی یا الكترونیكی دراختیار كاربران قرار گیرد. شكل چاپی كاربر را به انتخاب فكری اصطلاحات وادار می‌كند و شكل الكترونیكی آن امكان انتخاب خودكار را ایجاد می‌كند.

حالت دوم كاربرد اصطلاحنامه، استفاده از آن در نمایه‌سازی است و نه جست‌وجو. این مورد از ویژگی‌های پایگاه‌های اطلاعاتی رایانه‌ای با كاربران ویژه است كه اگرچه به لحاظ فنی توانایی استفاده از نظام را دارند اما تمایلی به مشورت با كمك‌جست‌وجوها ندارند و بیشتر از راهبردهای جست‌وجویِ آسان استفاده می‌كنند. ارزش اصطلاحنامه در اینجا در فراهم كردن مجموعه‌ای از واژگان، مترادف‌ها، و اصطلاحات اعم برای افزایش احتمال بازیابی است. در این حالت اصطلاحنامه توصیفگرها و غیرتوصیفگرها را به كاربر نشان می‌دهد و و شانس یافتن مدرك مرتبط را بالا می‌برد. شرط اجرای این حالت وجود اصطلاحنامه در قالب الكترونیكی است.

نوع سوم كاربرد اصطلاحنامه، كاربرد آن در جست‌وجوست. در این حالت اصطلاحنامه، اصطلاحنامة جست‌وجو نام دارد. این مفهوم در اواخر دهة 80 معرفی شد.

نقش اصطلاحنامه در اینجا كمك به جست‌وجو در پایگاه اطلاعاتی متنِ آزاد به‌وسیلة پیشنهاد اصطلاحات بیشتر به‌ویژه مترادف‌ها و اصطلاحات اخص است. این پیشنهاد ممكن است آشكارا با ارائة اصطلاحات به جست‌وجوگر و یا به صورت خودكار انجام شود. هریك از این دوگزینه به معنای آن است كه اصطلاحنامه به صورت الكترونیكی وجود دارد. اصطلاحنامة جست‌وجو از لحاظ ماهیتی با اصطلاحنامه سنتی به‌ویژه در خصوص فراهم‌آوری اصطلاحات مدخل متفاوت است.

نمایش‌های اصطلاحنامه

اصطلاحنامه مثل هر ماهیت فیزیكی دیگر به شكل‌های مختلفی ارائه می‌شود كه آن را نمایش اصطلاحنامه می‌نامند. دو حالت كلی نمایش یك اصطلاحنامه نمایش چاپی و رایانه‌ای یا الكترونیكی هستند كه . نمایش چاپی نمایش غالب و سنتی اصطلاحنامه است. ظهور كامپیوتر نمایش اصطلاحنامه را نیز مثل سایر موارد تحت تأثیر قرار داد و شكل الكترونیكی اصطلاحنامه پدید آمد. مبانی كلی در هر دو نوع نمایش یكسان است و آنچه این دو نوع را از هم متفاوت می‌سازد، در محیط‌های نمایش گوناگون، مزایا و محدودیت‌های محیط نمایش، به‌طور كلی تفاوت‌هایی است كه بین قالب چاپی و الكترونیكی وجود دارد (Rowely and Forrow 2000, 142).

نمایش چاپی

اصطلاحنامه را می‌توان در یك یا چند شكل متفاوت فیزیكی به‌كار برد كه دو شكل عمدة آن كاغذی (چاپی) و پیوسته (الكترونیكی) است. اگرچه شكل چاپی اصطلاحنامه را می‌توان به شكل رسمی منتشر و توزیع كرد اما همین محصولات چاپی را می‌توان در قالب فایل‌های گسترده، پایگاه اطلاعاتی ساختاریافته، و فرامتن به شكل بهتری گنجاند.

قالب چاپی تا نیمة دوم قرن بیستم نیز رایج‌ترین شكل اصطلاحنامه بود اما هنوز هم تا حدودی اعمال می‌شود و تعداد كمی از اصطلاحنامه‌های پراستفاده، به صورت تجاری به شكل مجلدی صحافی شده نیز فراهم می‌شوند. علت این امر سهولت مرور اصطلاحنامه‌های چاپی است (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 171).

نمایش الكترونیكی

با توجه به نیازهای محیط اطلاعاتی امروز نمایش الكترونیكی اصطلاحنامه از موارد بسیار مهمی است كه باید به آن پرداخت. «سورگل» مهم‌ترین مزایای نمایش رایانه‌ای را چنین بیان می‌كند (Soeregel 1974, 255):

1. در دسترس بودن اصطلاحنامه: كاربر یك نظام ذخیره و بازیابی نیازی به داشتن نسخه‌ای از اصطلاحنامه در هنگام جست‌وجو ندارد. این مطلب به‌ویژه هنگامی كه كاربری در نظام‌های اطلاعات متعدد با اصطلاحنامه‌های مختلف جست‌وجو می‌كند،مهم است.

2. انعطاف‌پذیری در نمایش و كاربرد: اول اینكه نظام‌های ماشینیِ ذخیره و بازیابی، كمكی برای بازیابی توصیفگرها فراهم می‌كنند. دوم این‌كه در یك نسخه چاپی فضا میزان اطلاعاتی كه برای هر مدخل ارائه می‌شود محدود است.

از نظر «آچسن» و همكارانش اصطلاحنامه‌های الكترونیكی را می‌توان در یكی از شكل‌های فایل گسترده، پایگاه اطلاعاتی ساخت‌یافته، و فرامتن مشاهده كرد. فایل گسترده شكل سادة الكترونیكی اصطلاحنامه در قالب پردازش متن است و قابلیت‌های یكپارچه‌ای را ارائه نمی‌كند و فقط ابزاری برای ذخیره و برقراری ارتباط و چاپ یك اصطلاحنامه است.

پایگاه اطلاعاتی ساخت‌یافته نوع دیگر نمایش اصطلاحنامه‌های الكترونیكی است. اگر اصطلاحات یك اصطلاحنامه در ساختار یك پایگاه اطلاعات به‌كار برده شود، به‌ویژه اگر از همان ساختار برای فایل‌های اطلاعاتی استفاده شود كه برای نمایه‌سازی آنها از اصطلاحنامه استفاده شده است، استفاده از اصطلاحنامه برای نمایه‌سازی و بازیابی همزمان به‌مراتب آسان‌تر خواهد بود و امكان استفادة خودكار از اصطلاحنامه برای نمایه‌سازی و جست‌وجو میسر می‌گردد. ساختار پایگاه اطلاعات می‌تواند شامل اطلاعات پایگاه اطلاعات یا بسته‌های بازیابی متن در محیط داخلی آن پایگاه باشد(Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 171).

با ظهور فرامتن به عنوان ابزاری برای مدیریت اطلاعات در خصوص همیاری‌های نظری بین این ابزار و اصطلاحنامه اظهار نظرهای زیادی شده است (Marco 1996). «پولارد» در طول سال‌ها فعالیت عملی به این نتیجه‌ رسیده است كه اصطلاحنامه را می‌توان به شكل فرامتن راه‌اندازی و قابل دسترس نمود (Pollard 1993). شیوة مفصل‌تر و دقیق‌تر دستیابی به اصطلاحنامه‌ها را به شكل فرامتن می‌توان با فراواژه‌نامة مجازی فراهم كرد. این روش امكان ایجاد اصطلاحنامه‌ای به صورت فرامتن را ایجاد می‌كند. اصطلاحنامة فرامتنی كه با فرامتن‌های موجود مرتبط شود و یافتن آسان تعاریف اصطلاحات، مترادف‌ها و روابط معنایی را فراهم ‌كند (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 171).

در نمایش رایانه‌ایِ اصطلاحنامه توجه به نیازهای گروه‌های كاربران زیر ضرورریست (ANSI/NISO 2005):

1. پشتیبانان اصطلاحنامه كه نمایه‌سازان، تدوینگران، و متخصصان موضوعیِ اصطلاحنامه هستند و باید به همة زوایای اصطلاحنامه دسترسی داشته باشند و اطلاعات كامل دربارة هر اصطلاح و توانایی ویرایش و اصلاح اصطلاحات پیشین، ارجاعات و نشانه‌های رده‌بندی را داشته باشند.

2. جست‌وجوگران و نمایه‌سازان حرفه‌ای كه در نمایه‌سازی یا بازیابی پیوستة اطلاعات، كاربرد اصطلاحنامه و تدوین پرسش جست‌وجو متخصص هستند.

3. كاربران نهایی كه در زمینة اصطلاحات حرفه‌ای و پیچیدگی جست‌وجوی پیوسته تجربة كافی ندارند، اما در زمینة موضوعی مورد جست‌وجو دارای تجربه یا تخصص هستند و اصطلاحات آن زمینة خاص را درك می‌كنند.

عوامل مهم در نمایش الكترونیكی

اصطلاحنامه به طور عمومی در متن یك نظام ذخیره و بازیابی اطلاعات به‌كار می‌رود و انتخاب شكل‌های نمایش رایانه‌ای به رفتار جست‌وجوی اطلاعات كاربران در آن زمینه و طراحی كلی نظام اطلاعاتی كه اصطلاحنامه جزئی از آن است، بستگی دارد.

مشاهدة اطلاعات روی صفحة رایانه با مشاهدة اطلاعات به شكل چاپی متفاوت است: در نمایش رایانه‌ای مرور و به خاطر‌سپاری متن‌های قبلی مشكل و مشاهدة صفحه خسته‌كننده می‌شود. اندازه و كیفیت صفحة رایانه می‌تواند موجب ایجاد مشكل در دریافت اطلاعاتی شود كه در شكل چاپی به راحتی قابل یافتن است.

توجه به رفتارهای جست‌وجوی اطلاعات و سبك‌های یادگیری شناختی در تعامل با نظام‌های جست‌وجوی فهرست‌های كتابخانه‌ای، فرامتن، استانداردهای مربوط به تعامل انسان و رایانه و كارهای گروهی در این زمینه لازم به نظر می‌رسد. باید امكان انتخاب اصطلاح از هر فهرستی برای كاربر پدید آید تا دید وسیع‌تری از جزییات آن در یك یا چند سطح از اصطلاح به‌دست آورد. كاربران باید اطلاعاتی پیرامون تاریخچة توصیفگرها، یادداشت‌های دامنه، تعاریف، روابط بین اصطلاحات از قبیل روابط هم‌ارزی، سلسله‌مراتبی، و وابستگی موجود در اصطلاحنامه را كسب كنند. روابط باید مشخص باشد و با كمترین اختصارات استفاده شود و در صورت استفاده حتماً در پنجره‌ای خاص آن را توضیح داد. نمایش جزییات اصطلاحات به همراه روش‌های پنجره‌گذاری ضروری است (ANSI/NISO 2005).

مقایسة نمایش چاپی و الكترونیكی اصطلاحنامه

استاندارد «انسی» تنها استانداردی است كه رهنمودهایی در خصوص هر دو نوع نمایش چاپی و رایانه‌ای ارائه می‌كند. به گفتة این استاندارد امروزه نمایش رایانه‌ای و یادآوری متن برای جست‌وجوگر دشوار است، به‌علاوه مرور نمایش رایانه‌ای از نمایش چاپی خسته‌كننده‌تر است و صفحة نمایش رایانه‌ای درك اطلاعاتی را كه در صفحه چاپی قابل درك است دشوار می‌كند.

چنانچه فرامتنی برای تبدیل آسان اصطلاحات در نمایش‌های متفاوت در دسترس باشد، امكان مكان‌یابی اصطلاحات و حركت بین آنها بالا می‌رود، حال آنكه این فرایند در صورت استفاده از یك اصطلاحنامه چاپی بزرگ و حجیم می‌تواند فرایندی مشكل و كند باشد. در این حالت كاربر می‌تواند با كلیك كردن روی اصطلاح، مشخصات كامل سایر اصطلاحات مرتبط را نیز مشاهده كند. از طرفی عمل جست‌وجو بلافاصله با استفاده از تابعی خاص در پایگاه اطلاعاتی انجام می‌گیرد.

از دیگر مزیت‌های نمایش رایانه‌ای آن است كه این نمایش تمام جزییات پیشینة یك اصطلاح خاص را ارائه می‌كند، پیشینة اصطلاح علاوه بر یادداشت‌های دامنه و روابط استاندارد شامل جزییات نوع ركورد، جایگاه پذیرفته شدة ركورد،‌ یادداشت‌های فهرست‌نویسی، و داده‌های آخرین روزآمد‌سازی است (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 95).

با وجود مزایای بیان شده در نمایش پیوسته، ممكن است شكل نمایش از رایانه‌ای به رایانه دیگر تغییر نماید یا اینكه كاربر به دلیل نداشتن ملزومات كافی یا عدم آشنایی با رایانه امكان مشاهده نمایش روی صفحه رایانه را از دست دهد.

صرف‌نظر از نوع نمایش چاپی یا الكترونیكی برای نمایش اصطلاحنامه تصمیم‌‌گیری‌های زیر ضروری است (Craven 2002):

1. كدام نوع از اصطلاحات مدخل خواهند بود؟

2. چگونه انواع خاص اصطلاحات تعیین ‌شوند؟

3. چگونه انواع پیوندهای بین اصطلاحات نمایش داده ‌شوند؟

4. چگونه پیوندهای بین اصطلاحات نشان داده شوند؟

5. چه تعداد از سطوح پیوندهای بین اصطلاحات نمایش داده‌ شوند؟

6. موقعیت اصطلاحات پیوند یافته در ارتباط با اصطلاح مدخل یا یكدیگر چگونه است؟

شیوه‌های نمایش اصطلاحنامه چاپی یا الكترونیكی

نمایش چاپی یا پیوستة اصطلاحنامه می‌تواند دارای نمایش‌های الفبایی، سلسله‌مراتبی، یا نظام‌مند، و انواع نمایش‌های گرافیكی باشد كه در شكل سه نشان داده شده است.

به اعتقاد «آچسن» و دیگران شیوه‌‌های نمایش اصطلاحنامة كاغذی (سنتی) و رایانه‌ای متنوع است و انواع مختلف روش‌های رده‌بندی برای این شیوه‌ها وجود دارد. بر این اساس سه نوع نمایش عمده تعریف می‌شود (Rowely and Forrow 2000, 142):

1. نمایش الفبایی كه یادداشت‌های دامنه، روابط هم‌ارزی، سلسله‌مراتبی، و وابستگی را برای هر اصطلاح نشان می‌دهد.

2. نمایش نظام‌مند یا سلسله‌مراتبی كه ساختار كلی اصطلاحنامه و سطوح سلسله‌مراتب را نشان‌ می‌دهد.

3. انواع گوناگون نمایش‌های گرافیكی.

نكتة قابل توجه این است كه اكثر اصطلاحنامه‌ها نمایش الفبایی دارند كه ممكن است با دیگر شكل‌های نمایش اصطلاحنامه همراه باشند یا نباشند. استاندارد «ایزو» سه نمایش عمده را مطرح می‌كند:

1. نمایش الفبایی به همراه مواردی مانند یادداشت‌های دامنه، روابط برای هر اصطلاح؛

2. نمایش نظام‌مند همراه با یك نمایة الفبایی؛

3. نمایش گرافیكی به همراه نمایة الفبایی.

هر یك از انواع اصلی نمایش می‌توانند در یك اصطلاحنامه چندزبانه حضور داشته باشند اما روش انتخاب و شكل لایه‌ها بر اساس نیاز تعیین می‌شود. در یك متن چندزبانه نه تنها روابط منطقی بین اصطلاحات زبان مورد نظر باید تعیین شود بلكه ترجمة توصیفگرهای زبان دیگر هم باید همراه آن باشد (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 95).

استاندارد «انسی» نمایش اصطلاحنامه‌های چاپی را به سه دستة الفبایی،‌چرخشی، و سلسله‌مراتبی تقسیم می‌كند و تأكید دارد كه در طراحی شكل یك اصطلاحنامه چاپی كم كردن جست‌وجوی دوباره امری اساسی است (ANSI/NISO 2005).

به اعتقاد «لیبترا» انواع نمایش اصطلاحنامه برای انتخاب اصطلاحات توسط مدیر یا كاربران اصطلاحنامه باید فراهم باشد. نمایش الفبایی روابط بی‌واسطة هر اصطلاح را نشان می‌دهد. نمایش سلسله‌مراتبی همة سطوح سلسله‌مراتب را با گسترش دادن و محدود كردن‌های ممكن و انتخاب توصیفگرها در سطوح مختلف نشان می‌دهد (Liebetrau 2005).

نمایش الفبایی

احتمالاً آسان‌ترین نوع نمایش اصطلاحنامه، نوع الفبایی است. اما ممكن است این سئوال در ذهن به‌وجود آید كه كاربر یك اصطلاحنامه الفبایی نمی‌تواند همزمان اصطلاح اعم و اخص نشان‌دهندة‌ یك سلسله‌مراتب را پیدا كند. در این نمایش توصیفگرها و غیرتوصیفگرهای زبان نمایه‌سازی به‌عنوان یك توالی الفبایی واحد سازماندهی شده‌اند.

در یك اصطلاحنامه چندزبانه، توالی الفبایی مجزایی برای هر زبان مورد نیاز است و تركیب اصطلاحات زبان‌های مختلف در یك توالی واحد توصیه نمی‌شود. ترجمة توصیفگرها باید با نشانة اختصاری مناسب هر زبان همراه باشد. معادل‌های بین‌ زبانی و اطلاعات جانبی كه باید برای همة توصیفگرها ذكر شوند، عبارت‌اند از (ISO 1985b):

1. معادل‌های بین زبانی؛

2. یادداشت‌های دامنه یا تعریف؛

3. غیرتوصیفگرها؛

4. اصطلاحات اعم؛

5. اصطلاحات اخص؛

6. اصطلاحات وابسته.

شیوه‌های اصلی الفبایی كردن عبارت‌اند از شیوة الفبایی حرف ‌به ‌حرف و الفبایی كلمه ‌به ‌كلمه. ذكر قواعد مربوط به شیوة به‌كار رفته در اصطلاحنامه، در مقدمه الزامیست.

1. روش حرف ‌به‌ حرف. در این نظام تمام فاصله‌های بین لغات و تمام نویسه‌ها غیر از پرانتز، اعداد و حروف نادیده گرفته می‌شوند و مطالب طبق توالی در فایل‌های موجود جا داده می‌شوند. این نظام اصطلاحاتی با شكل‌های املایی مختلف را كنار هم می‌آورد، اما رعایت توالی الفبایی موجب می‌شود كه اصطلاحات مرتبط از هم دور شوند.

مانند (حری 1383):

گل اقاقیا

گلباد

گلچین گیلانی

گل رازقی

2. روش كلمه ‌به ‌كلمه. در این نظام كه مورد حمایت استاندارد تدوین اصطلاحنامة بریتانیاست، تنظیم الفبایی هر كلمه به صورت مجزا در نظر گرفته می‌شود. تنظیم كلمه ‌به ‌كلمه باعث گروه‌بندی اصطلاحات مرتبط می‌شود. اما این پدیده نتیجة پایدار این شیوه نیست چون جداسازی مصنوعی یا اتصال كلمه‌ها بر توالی تأثیر می‌گذارد (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 103; Soeregel 1974, 320).

مانند (حری 1383):

گل اقاقیا

گل رازقی

گلباد

گلچین گیلانی

«سورگل» معتقد است در بیشتر موارد مفهوم سادة الفبایی كردن در نمایش الفبایی انجام می‌شود‌. دستورعمل دقیق الفبایی كردن، فقط در مواردی كه حجم كار خیلی زیاد باشد، اهمیت دارد. به‌علاوه در اكثر موارد یك برنامة رایانه‌ای برای الفبایی كردن در دسترس است و همه كس موظف به رعایت قواعد آن برنامه هستند، مگر اینكه برنامة دیگری نوشته ‌شود. به اعتقاد وی مشكل موجود در الفبایی كردن توصیفگرها با توجه موارد زیر قابل رفع است (Soeregel 1974, 320):

1. نادیده گرفتن هر گونه فاصله بین اصطلاحات؛

2. صرف‌نظر كردن از همة نویسه‌ها به‌جز پرانتز سمت چپ (در انگلیسی)، اعداد، وحروف؛

3. بایگانی كردن اجزا به ترتیب زیر:

3-1. پرانتز سمت چپ (در انگلیسی)؛

3-2. اعداد به ترتیب صعودی؛

3-3. حروف به ترتیب معمول.

به بیان «راولی» و «فارو» به دلیل بدیهی بودن نظم الفبایی، هر اصطلاحنامه یك نمایش الفبایی از اصطلاحات و روابط بین آنها را داراست. معمولاً این نمایش، نمایش الفبایی اصلی به حساب می‌آید اما به ندرت پیش می‌آید كه نمایش اصلی یا تنها نمایش موجود در اصطلاحنامه‌ها باشد و اغلب نمایش الفبایی با دیگر انواع نمایش كامل می‌شود (Rowely and Forrow 2000, 142).

به بیان «انسی» نمایش الفبایی با ارائة اعم‌ترین و اخص‌ترین توصیفگرهای مربوط به هر اصطلاح مورد جست‌وجو، در وقت كاربر اصطلاحنامه صرفه‌جویی می‌كند. این در حالی است كه در شكل مسطح كاربر باید پله‌پله هر مرحله را طی كند و با حركت از توصیفگری به توصیفگر دیگر سرتاسر سلسله‌مراتب را آزمایش كند. به دلیل تكرار سلسله‌مراتب در ساختار مسطح، ساختار الفبایی در فضا بیشتر صرفه‌جویی می‌كند. از این رو ساختار مسطح كمتر برای اصطلاحنامه‌های چاپی استفاده می‌شود. اگر سطوح سلسله‌مراتب خیلی عمیق نباشند فضای اضافی اشغال شده خیلی زیاد نخواهد بود (ANSI/NISO 2005).

«كِرِست» نمایش الفبایی را سنتی‌ترین شكل نمایش اصطلاحنامه معرفی می‌كند كه برای هر اصطلاح یادداشت دامنه، اصطلاح اعم، اخص، وابسته، و ارجاعات مناسب ارائه می‌كند (Kerst 2005). نمونه‌ای از نمایش الفبایی اصطلاحنامه‌های فارسی و انگلیسی در جدول سه مشاهده می‌شود.

جدول 3. نمونه‌ای از نمایش الفبایی در اصطلاحنامه‌های فارسی و انگلیسی (اقتباس از اصطلاحنامة علوم زیستی و اریك)

پلاسمین

ا.ع.1       پروتئاز

ا.ع. 2       هیدرولاز

ا.ع. 3      طبقه‌بندی آنزیم

ا.و. پلاسمینوژن

ان. Plasmine

پلاسمینوژن

ا.ع.1      زیموژن

ا.و.       انعقاد خون

ان. Plasminogen

Early Admission

Early Adolescence

U Early Adolescents

Early Adolescents

UF Early Adolescence; Young Adolescents

Early Childhood (1966 1980)

U Young Children

Early Childhood Education

Early Detection

U Identification

Early Diagnosis

U Identification

Early Experience

UF Preschool Experience

نمایش نظام‌مند یا سلسله‌مراتبی

به تعریف «آچسن» و همكارانش در نمایش نظام‌مند كه به آن نمایش سلسله‌مراتبی، نمایش رده‌ای، و موضوعی نیز گفته می‌شود طبقه‌ها یا سلسله‌مراتب‌ها طبق معانی و روابط منطقی بین اصطلاحات تنظیم می‌شود (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 107). از آنجایی كه نظم الفبایی كاملاً اختیاری است و به تنهایی نمی‌تواند پاسخگوی نیاز كاربران اصطلاحنامه باشد، با آوردن موضوع‌های مرتبط كنار هم،‌ انواع شكل‌های نمایش نظام‌مند پدید می‌آید. این نمایش می‌تواند شامل تجزیه و تحلیل هر چهریزه باشد یا نباشد و فقدان پوشش موضوعی نمایش الفبایی را جبران ‌كند (Rowely and Forrow 2000, 142). به تعریف «ایزو 2788» یك اصطلاحنامة نظام‌مند باید شامل دو قسمت باشد:

1. مقوله‌ها یا سلسله‌مراتب اصطلاحات كه براساس معنی و موقعیت در قسمتی از این نظام وارد می‌شوند؛

2. نمایة الفبایی كه كاربر را به موقعیت مناسب در نظام سیستماتیك هدایت كند.

ارتباط بین این دو قسمت به وسیلة نظامی از كدهای نشانی كه هر كدام به یك توصیفگر در قسمت نظام‌مند ضمیمه شده‌اند برقرار می‌شود. این توصیفگرها در نمایة الفبایی چاپ می‌شوند. كدهای نشانی باید ارزش بایگانی داشته باشند و ممكن است شامل شماره‌های پیوسته برای هر توصیفگر باشند یا اینكه یك نظام از علائم گویای سلسله‌مراتبی را در برگیرند.

قسمت نظام‌مند اغلب به عنوان مهم‌ترین قسمت اصطلاحنامه مورد توجه است چون بیشتر اطلاعات تعریفی و رابطه‌ای را شامل می‌شود. نمایة الفبایی به عنوان مكمل و در درجة دوم اهمیت قرار دارد. این مطلب همیشه ثابت نیست و اصطلاحنامه‌ها در رویكردهایشان نسبت به نقش‌ها و عملكرد این دو قسمت، ‌نظم و نوع اصطلاحات و اطلاعات برای هر توصیفگر، بسیار متفاوت‌اند.

در برخی حالت‌ها اصطلاحات در قسمت نمایة الفبایی با میزان بسیار بالایی از اطلاعات رابطه‌ای و دیگر اطلاعات همراه می‌شوند و این دو قسمت با اهمیتی برابر مورد توجه قرار می‌گیرند. موارد یاد شده می‌تواند در همة اصطلاحنامه‌های نظام‌مند خواه یك‌زبانه یا چندزبانه به‌كار رود.

مؤلف یا گرد‌آوردندة یك اصطلاحنامه چندزبانه باید به موارد زیر توجه نماید:

1. برای غلبه بر مشكلات الفبایی كردن، یك بخش مجزای نظام‌مند به همراه نمایة الفبایی برای هر زبان تولید شود؛

2. معادل‌های بین‌زبانی برای همة توصیفگرها در قسمت نظام‌مند یا در نمایة الفبایی در نظرگرفته شود (ISO 1986).

هنگام طراحی نمایش نظام‌مند توجه به موارد زیر ضروری است:

1. گروه‌های موضوعی كلی، در مقابل نظام‌های خرد؛

2. رده‌بندی چهریزه‌ای، در مقابل نظام‌های شمارشی و غیرچهریزه‌ای؛

3. تنظیم اولیه براساس رشته یا حوزة موضوعی، در مقابل چهریزه‌های بنیادی؛

4. توجه به ساختار متفاوت نمایش نظام‌مند به عنوان مبنای نمایش الفبایی در مقابل رده‌بندی مجزا.

چنانچه قرار است نمایش نظام‌مند به عنوان بخشی از اصطلاحنامه منتشر شده حفظ شود نمایش الفبایی همراه آن می‌تواند نمایة الفبایی ساده یا اصطلاحنامه‌ای كاملاً الفبایی به صورت رایج یا تغییر یافته باشد. اصطلاحنامة كامل به عنوان نمایه‌ای برای نمایش نظام‌مند عمل می‌كند و شمارة‌ ردة هر اصطلاح درون ساختار نظام‌مند را نشان می‌دهد.

نمایة الفبایی فقط توصیفگرها و غیرتوصیفگرها را نشان می‌دهد و كاربر را به مكان توصیفگر در نمایش نظام‌مند به وسیلة نشانة رده‌بندی هدایت می‌كند. در این حالت جزییات یادداشت‌های دامنه،‌ مترادف‌ها و اصطلاحات اعم، اخص و مرتبط حذف می‌شوند (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 107).

با توجه به راهنمای «انسی» اصطلاحنامه‌ها، طرح‌های رده‌بندی، و واژگان كنترل‌شده با روابط سلسله‌مراتبی معین بین اصطلاحات، باید به یك نمایش نظام‌مند كه این روابط در آن به‌تصویر كشیده شده است، مجهز باشند. ساختار نظام‌مند در اصطلاحنامه به شكل‌های مختلفی از جمله موارد زیر ارائه می‌شود (شكل 4) (ANSI/NISO 2005):

1. سلسله‌مراتب چندگانه؛

2. ساختار درختی؛

3. ساختار اصطلاح رأس؛

4. ساختار سلسله‌مراتبی دوسویه؛

5. مقوله‌های كلی؛

6. چهریزه‌ها.

School activities    top term creating a ‘cluster’  in a MT with the set of its hierarchical and/or associative relationships

. . NT1 creative activities

. . . . NT2 art activity           second level narrower term (relating to the top term)

. . . . . . NT3 modelling

. . . . . . . . RT art  (70.80)     external RT (in brackets the primary location of the term)

. . . . NT2 dramatization       term having a Scope Note (available in the alphabetical display)

. . . . NT2 model making

. . . . . . RT creativity (10)

. . NT1 exercise

. . . . . . NT2 dictation

. . . . . . . . RT writing (70.20)

. . NT1 extracurricular activities  (70.70) term present in two different hierarchies, the first one in the MT 30 and the second one in the MT70 – sub-group 70. In case the MT is not expressed, the symbol « means poly-hierarchy within the same MT

شكل 4. نمونه‌ای از نمایش نظام‌مند )اقتباس از (ETB Thesaurus

نمایش گردان

در مواردی كه عبارت‌ها تعداد زیادی توصیفگر را در بر داشته باشند، یك نمایش الفبایی ثانویه (معمولاً یك نمایش چرخشی ماشینی) از اصطلاحات برای حصول اطمینان از دسترسی به اصطلاحات جایگزین شده در عبارت‌ها ساخته می‌شود. این شیوة نمایش محدود به اصطلاحنامه‌های چاپی است، هرچند به عنوان دسترسی كلیدواژه‌ای برای اصطلاحنامه‌های ماشینی نیز موجود است (Rowely and Farrow 2000).

نمایش گرافیكی

استاندارد «ایزو» نمایش گرافیكی را نمایشی می‌داند كه در آن اصطلاحات، سطوح آنها، و روابط بین آنها به كمك شكل‌ها، نمودار و پیكان نشان داده می‌شوند. در این نوع نمایش اصطلاحات نمایه‌سازی در قالب یك نمودار (نوعی از بازنمایی معنایی) ارائه می‌شوند و به طریقی سازماندهی می‌شوند كه كاربر می‌تواند دامنه‌ای از اصطلاحات به هم پیوسته را پیدا كند و به روابط آنها پی ببرد. رایج‌ترین انواع این نمایش عبارت‌اند از:

1. ساختار درختی؛

2. ساختار پیكانی.

با توجه به محدودیت‌های فضا در ساختار درختی و پیكانی، بخش الفبایی اصطلاحنامه نسبت بالاتری از اطلاعات تعریفی و منطقی ارتباطی از اصطلاحات را داراست و به عنوان بخشی اصلی در اصطلاحنامه به ویژه اصطلاحنامة یك‌زبانه عمل می‌كند.

نمایش گرافیكی برای نشان دادن ساختاری نمودارگونه از سلسله‌مراتب، و روابط بین اصطلاحات به‌كار می‌رود و از آن رو مفید است كه بسیاری از روابطی كه در ساختار الفبایی نمی‌توان دید در این ساختار به آسانی قابل مشاهده است. در یك اصطلاحنامه با دامنة موضوعی وسیع، نمایش گرافیكی ممكن است به توصیفگرهای موضوع‌های منتخب اختصاص یابد، چون امكان نشان دادن همة اصطلاحات در چنین ساختاری وجود ندارد. همة اصطلاحات در بخش الفبایی ظاهر می‌شوند. نظر به محدودیت‌های فضا كه بیان شد، نیاز به تعیین معادل‌های بین زبانی احتمالاً سخت‌ترین نوع از نمایش در اصطلاحنامه چندزبانه نمایش گرافیكی است. در نمایش گرافیكی توجه به نكات زیر ضروری است (ISO 1985b):

1. انتخاب شیوة نمایش برای مثال درختی و یا پیكانی؛

2. تعیین موقعیت نمایش معادل‌ها:

2-1. در بخش الفبایی با نمایش جداگانه یك‌زبانه گرافیكی برای هر زبان؛

2-2. در نمایش گرافیكی مانند بخش الفبایی.

به اعتقاد «آچسن» و همكارانش اصطلاحات نمایه‌سازی و رابطه‌های بین آنها در قالب نموداری دو بعدی برای كاربران قابل نمایش است. نمایش‌های گرافیكی به بهبود دستیابی كمك می‌كنند و می‌توانند در تدوین اصطلاحنامه و گردآوری اصطلاحات مرتبط در گروه‌های معنایی ابزار سودمندی ‌باشند. اخیراً نمایش‌های گرافیكی رایانه‌ای اصطلاحات به صورت روزافزونی رایج شده‌اند، با این وجود این شكل نمایش اصطلاحنامه علیرغم وجود نمونه‌های متعدد در آثار مربوط، باید به كاربری گسترده‌ای در اصطلاحنامه‌های محلی دست یابد. دشواری ذاتی، عدم نمایش كارآمد، سلسله‌مراتب مفصل، اصطلاحات مرتبط متعدد با تجمع بیش از اندازه، و فقدان نرم‌افزار مناسب برای پرداختن به این مسئله و تولید سریع نمایش بدون شك عاملی اساسی است. انواع نمایش‌های گرافیكی شامل ساختار پیكانی، مستطیلی⁷، ودرختی است.

نمودارهای پیكانی، نمودارهایی هستند كه نشانگر تعدادی از حوزه‌ها و زیرحوزه‌های موضوعی خاص هستند. هر نمودار دارای شبكه‌ای از روابط است و نشانة رده‌بندی خاص خود را دارد و اصطلاحات موجود در نمودار با ارجاع به نشانة رده‌بندی و در صورت استفاده از شبكه با ارجاع به شمارة ارجاعی خاص شبكه، مكان‌یابی می‌شوند (شكل پنج).

عام‌ترین اصطلاح در مركز نمودار به صورت پررنگ قرار داده می‌شود. اصطلاحات مرتبط در دیگر مكان‌ها در شبكه چاپ می‌شوند و سطوح سلسله‌مراتبی با پیكان‌های اتصالی یا خطوطی كه از سطح عام‌تر به سطح خاص‌تر اشاره دارند، نشان داده می‌شوند.

اصطلاحات مرتبط همایند با نظام‌های پیكانی دوسویه متصل‌كننده یا با خطوط شكسته نشان داده می‌شوند. به اصطلاحات نمایه‌سازی مرتبطِ خارج از گروه‌های ارائه ‌شده در نمودار ارجاعی داده می‌شود و نشانة رده‌بندی مربوطه در جدول مناسب ارائه می‌گردد.

رابطه‌های برابری و یادداشت‌های دامنه معمولاً در نمودارهای پیكانی نشان داده نمی‌شوند. بخش الفبایی شامل نمایه، شماره‌های ردة موضوعی اصطلاحات، یادداشت‌های دامنه، رابطه‌های برابری، اصطلاحات اعم و اخص و مرتبط است.

E580

Mechanical components

E580

a
b
c
d
e

5

5

Gymnastics equipment
4

Gymnastic ropes

 strands

4

3

Ropes

3

Rescue equipment

G360

Textile products R760
2

Fiber ropes

Wire ropes

2
Wires P670

1

1

a
b
c
d
e

شكل 5. نمونه‌ای از نمایش گرافیكی پیكانی )اقتباس از (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 36

نوع دیگر نمایش گرافیكی، نمودار مستطیلی مجموعة اصطلاحات یا چارت كادری است. هر نمودار مجموعة اصطلاحات دارای چارچوبی داخلی است كه تمام توصیفگرهای اصطلاحنامة خرد را در بر می‌گیرد. این توصیفگرها به صورت الفبایی در زیر اصطلاحات رأسِ درون جعبه‌ها فهرست می‌شوند. سلسله‌مراتب‌ها نیز در جدول‌ها با تورفتگی اصطلاحات تابع نشان داده می‌شوند (شكل شش).

رابطه‌‌های وابستگی بین توصیفگرها در یك اصطلاحنامة خرد با خطوطی نشان داده می‌شود كه اصطلاحات مرتبط را به هم وصل می‌كنند. خارج از چارچوب، توصیفگرها ظاهر می‌شوند كه به اصطلاحنامة خرد دیگری ارجاع داده می‌شود اما به‌وسیلة نوعی رابطة وابستگی یا ارتباط چند سلسله‌مراتبی به توصیفگرها در اصطلاحنامة خرد متصل می‌شوند.

از سمت چپ توصیفگر بیرونی، شماره یا شماره‌های واژگان خردی می‌آید كه اصطلاح به آن تعلق دارد. غیرتوصیفگرها در نمودار مجموعة اصطلاحات نشان داده نمی‌شوند. شمارة این نمودار مجموعة اصطلاحات، اتصال بین اصطلاحات در فهرست الفبایی و نمودار مجموعه اصطلاحات است. تمام این اصطلاحات در یك اصطلاحنامة خاص خرد دارای شمارة یكسانی هستند اما مانند نمودارهای پیكانی دقیقاً روی صفحه با شمارة ارجاعی شبكه خاص مكان نمی‌یابند (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 107, 132, 135).

شكل6. نمونه‌ای از نمایش گرافیكی مستطیلی در اصطلاحنامة اریك (ANSI/NISO 2005)

نوع دیگر نمایش گرافیكی نمایش درختی است كه از انواع دیگر نمایش گرافیكی رایج‌تر است (شكل هفت). از نظر «آچسن» و همكارانش در آرایش درختی عام‌ترین اصطلاحات در رأس نمایش و اصطلاحات اخص در مكان‌های وابسته به اصطلاح رأس چاپ می‌شوند و رابطه‌ها با خطوط اتصالی عمودی نشان داده می‌شوند. یادداشت‌های دامنه، رابطة برابری، چند سلسله‌مراتبی‌ها و اصطلاحات مرتبط معمولاً تنها در بخش الفبایی نشان داده می‌شوند. به هر ساختار درختی نشانة‌ رده‌بندی داده می‌شود كه به عنوان آدرس تمام اصطلاحات در آن سختار به‌كار می‌رود. این شماره با تقسیم شدن هر درخت ریزتر و خاص‌تر می‌شود، اما شمارة اصلی در همة آنها یكی است. ساختارهای درختی ممكن است فاقد رابطه‌های برابری باشند و معمولاً در خود نمودار اصطلاحات اعم، اخص، و مرتبط از هم متمایز می‌شوند. در این شیوه از نمایش تجمع زیادی وجود ندارد و از نظر فضای مورد استفاده اقتصادی است (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 130; ANSI/NISO 2005).

شكل7. نمونه‌ای از نمایش گرافیكی درختی )اقتباس از (ISDD Thesaurus

«انسی» ارائة دورنمایی از سلسله‌مراتب كامل را مزیت اصلی این شیوه برای كاربر می‌داند. مزیت دیگر این ساختار این است كه آرایش كاملی از رده‌ها و زیر‌رده‌ها برای كنترل هماهنگی و سازگاری منطقی سلسله‌مراتب‌ها ارائه می‌كند.

در شكل گسترده روابط سلسله‌مراتبی ممكن است از سطح پایین آغاز شود، اما در ساختار درختی این روابط از بالا شروع می‌شوند. قدرت ساختار سلسله‌مراتبی در جست‌وجوی پیوسته مشخص می‌شود. اگر در ساختار درختی یك طرح رده‌بندی سلسله‌مراتبی به‌كار ‌رفته باشد، نشانه‌های آن طرح رده‌بندی باید به طور دقیق توسعه پیدا كند و قادر به توصیف كلیة سطوح باشد. شماره‌های ایجاد شده توسط انسان یا ماشین ممكن است به هنگام افزایش توصیفگرها به دلیل عدم انعكاس سطوح سلسله‌مراتب مورد تجدید نظر واقع ‌شوند. نشانه‌های خالص اعم از نشانه‌های حرفی یا عددی برای نشان دادن توصیفگرها نسبت به نشانه‌های مختلط یا الفبایی ضعیف‌تر عمل ‌می‌كنند. برای همین برای توصیفگرهای جدید چندان مناسب نیستند. شماره‌های مختلط ممكن است برای كاربران تازه‌كاری كه در تعیین محل‌های كدها دچار مشكل می‌شوند، مشكلات دوچندانی ایجاد می‌كنند. برای كاربرد بهتر توصیه می‌شود كه همة سطوح اصطلاحات اعم، اخص و مرتبط برای كاربرد در یك فهرست الفبایی آورده شود تا نیازی به جست‌وجوی مجدد نباشد. كلمه‌های هم‌نیا در ساختار الفبایی نمایش داده نمی‌شوند اما در ساختار درختی عنصر مؤثری هستند.

با توجه به این راهنما می‌توان گفت نمایش‌های گرافیكی از نظر منطقی معادل ساختار درختی بدون نشانه هستند. این ساختارها به دلیل اشغال فضای زیاد از نظر ایجاد و روزآمد‌سازی، ساختارهای مشكلی هستند. اگر چه یك نمایش گرافیكی ساده ممكن است موجب سهولت در رسیدن به یك توصیفگر با یك نگاه گذرا شوند. اگر تعداد خیلی زیادی از اصطلاحات و سطوح سلسله‌مراتبی وجود داشته باشد درك چنین نمایشی مشكل است (ANSI/NISO 2005).

استانداردهای تدوین اصطلاحنامه

تدوین اصطلاحنامه نیز مثل سایر فعالیت‌های انسانی نیازمند پیروی از یك دستورعمل كلی و استاندارد است. استاندارد موجب یكدستی عملكرد، ایجاد محصول مشابه و پیروی از قواعد ثابت جهانی می‌شود. به همین دلیل، توجه به دستورعمل‌ها و استانداردهای تدوین و توسعة اصطلاحنامه ضرورتی برای گردآورندگان اصطلاحنامه است. این منابع باید قبل از شروع كار، تهیه، مطالعه، و درك شوند و در خلال كار برای ارجاع در دسترس باشند.

برای توسعة اصطلاحنامة یك‌زبانه و چندزبانه استانداردهایی وجود دارد. از جملة آنها می‌توان به استانداردهای تدوین اصطلاحنامة یك‌زبانه «ایزو 2788» اشاره كرد كه توسط سازمان بین‌المللی استاندارد تهیه شده است. این استاندارد در سال 1974 برای اولین بار منتشر شد. ویرایش دوم آن در سال 1985 پذیرفته و در سال 1986 منتشر شد. این ویرایش از تركیب رویكرد الفبایی آمریكایی و رویكرد رده‌ای اروپایی به‌ دست آمده است.

استاندارد بریتانیایی «بی.اس.6723»⁸، استاندارد ایالات متحده⁹، استاندارد فرانسه،¹⁰ و استاندارد آلمانی¹¹ از جملة استانداردهای ملی برای اصطلاحنامه‌های یك‌زبانه هستند.

از همان آغاز ایجاد اصطلاحنامه، استانداردها و دستورعمل‌های تدوین اصطلاحنامه وجود داشته است. «كروكس» و «لنكستر»¹² تحول اصول تدوین و تكامل دستورعمل‌های تدوین اصطلاحنامه، و «ویلیامسون»¹³ تاریخچة تدوین اصطلاحنامه را از سال 1959 تا سال 1993 دنبال كرده‌اند (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 15). به گفته «كروكس» و «لنكستر» مسایل اساسی تدوین اصطلاحنامه تا سال 1967 حل شده بود. از افراد مؤثر در تدوین اصطلاحنامه «درك اوستین»¹⁴ بوده است كه با همكاری «دیل»¹⁵ دستورعمل‌های تشكیل و توسعة اصطلاحنامة یك‌زبانه را نوشته‌اند و سازمان یونسكو آن را منتشر كرده است. وی در تهیه این دستنامه استانداردهای «ایزو 2788» و «بی. ‌اس. 5723» را مورد بهره‌برداری قرار داده است. استاندارد ایالات متحده اولین استانداردی است كه به نمایش صفحه‌ای اصطلاحنامه‌ها و نظام‌های مدیریت اصطلاحنامه می‌پردازد. استاندارد بین‌المللی برای اصطلاحنامه‌های چندزبانه «ایزو 5964» است كه در سال 1985 مورد قبول واقع شد و معادل بریتانیایی آن «بی. اس. 6723» است.

در مجموع پذیرفته‌شده‌ترین استانداردها برای تدوین اصطلاحنامه استاندارد «ایزو 2788» و استاندارد «انسی» برای اصطلاحنامه‌های یك‌زبانه و استاندارد «ایزو 5964» برای اصطلاحنامه‌های چندزبانه است. لازم است كه در استانداردهای ایزو، ایالات متحده و بریتانیا تجدیدنظرهایی صورت گیرد، چراكه این استانداردها قبل از ظهور نظام‌های متن كامل و موتورهای جست‌وجو قوی دهة گذشته تدوین شده‌اند. نسخه‌های جدید باید نقش تجزیه و تحلیل چهریزه‌ای در ساختار اصطلاحنامه را مورد پوشش قرار دهند (Aitchison and Clarke 2004, 8-9; Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 15).

استاندارد «انسی»

اولین ویرایش استاندارد «انسی» در سال 1974 توسط كمیسیون فرعی 25 در مورد قواعد و اصول اصطلاحنامه از كمیته ملی استانداردهای آمریكایی «Z39» دربارة استاندارد‌سازی فعالیت‌های كتابخانه، مستندسازی و فعالیت‌های منتشره مرتبط تهیه شد. از سال 1980 انتشار ویرایش‌های آمریكایی آن آغاز شد. تغییر اساسی آن كاربرد رابطة سلسله‌مراتبی كل به جزء بوده است كه هم اینك به عنوان یك بخش مهم از رابطة سلسله‌مراتبی در كنار روابط وابستگی مطرح است. همچنین عبارت «اصطلاحنامة یك‌زبانه»، برای متمایز كردن این استاندارد از استاندارد چندزبانه به عنوان اضافه شده است. این ویرایش برای تأكید بر نقش اصطلاحنامه در ذخیره و بازیابی اطلاعات و درك قابلیت كاربرد در دیگر گزینه‌ها از قبیل مهندسی دانش ادامه دارد (ANSI/NISO 2005).

در ویرایش سال 2003 این استاندارد بر جنبه‌های ایجاد اصطلاحنامه و كاربرد آن در محیط اینترنت تأكید شده است. چهارمین ویرایش این استاندارد در نوامبر 2005 منتشر شد. با توجه به نظام‌های ذخیره و بازیابی جدید و توسعة مفهوم «سند» در این نظام‌ها كه شامل پروانه‌های ثبت اختراع، فرمول‌های شیمیایی، نقشه‌ها، مواد دیداری، مواد موسیقایی، مصنوعات موزه، و بسیاری از انواع دیگر اسناد است، در این ویرایش تلاش می‌شود تا برای ذخیره و بازیابی این منابع جدید شكلی نو و كارآمد ارائه شود. از طرفی چون در ویرایش‌های قبلی توضیحات در مورد نمایش اصطلاحنامه بیشتر به شكل چاپی باز می‌گردد در این ویرایش نمایش‌ها در محیط الكترونیكی بررسی می‌شوند.

كاربرد استاندارد «انسی» برای تدوین اصطلاحنامه اساساً در ذخیره و بازیابی اطلاعات پس‌هماراست و زیرفصلی برای پیش‌همارایی توصیفگرها در این استاندارد موجود نیست، اما این، مانعی در راه استفاده از آن در نظام‌های پیش‌همارا به‌وجود نمی‌آورد. این استاندارد راهنمایی برای ساختن اصطلاحنامه‌های یك‌زبانه فراهم می‌كند كه شامل شكل‌دهی توصیفگرها، تعیین روابط بین اصطلاحات و ارائة مؤثر اطلاعات در شكل چاپی یا الكترونیكی است. در قسمتی نیز روش‌های روزآمدسازی اصطلاحنامه و الگوهای مؤثر برای نظام‌های مدیریت اصطلاحنامه ارائه می‌دهد. این استاندارد راهنمایی‌ها و قواعدی برای محتوا، نمایش، روش‌های تدوین، روزآمدسازی، و مدیریت اصطلاحنامه‌های یك‌زبانه ارائه می‌كند و به جنبه‌هایی از انتخاب اصطلاح شامل روش‌های توصیه شده برای كنترل واژگان می‌پردازد (ANSI/NISO 2005).

استاندارد «ایزو 5964»

رهنمودهای این استاندارد بین‌المللی در تركیب با استاندارد «ایزو 2788» مورد استفاده قرار می‌گیرد و به عنوان دنباله‌ای از حوزه راهنماهای یك‌زبانه مورد توجه است. باید در نظر داشت كه بخش قابل‌توجهی از روش‌ها و توصیه‌های موجود در «ایزو 2788» به همان اندازه برای اصطلاحنامه چندزبانه هم ارزشمند است و در موارد عادی، به‌عنوان مثال شكل اصطلاحات، عیناً به‌كار می‌روند. روابط اصطلاحنامه‌ای پایه و عملكردهای مدیریتی از قبیل ارزیابی و روزآمدسازی به جز در موارد ضروری كه در استاندارد «ایزو 2788» تكرار نشده‌اند، در استاندارد «ایزو 5964» آمده‌اند. برای تدوین یك اصطلاحنامه چندزبانه كاربرد هر دوی این استانداردها ضروری است (ISO 1985a).

این راهنما به دامنة مشكلات چندجانبه‌ای كه در تدوین اصطلاحنامة‌ چندزبانه سنتی با آن مواجه هستیم می‌پردازد. منظور اصطلاحنامه‌ای است كه توصیفگرها از چند زبان طبیعی را نشان دهد و این اصطلاحات مجموعة اصطلاحات یك زبان نمایه‌سازی كنترل‌شده را تشكیل می‌دهد. در سرتاسر این استاندارد وجه تمایز بین توصیفگرها و غیرتوصیفگرها وجود دارد. این راهنما برای زبان‌های نمایه‌سازی كه در آنها مفاهیم با علائم توضیح داده می‌شوند (مثل فرمول‌های شیمی، نت موسیقی یا فرمول ریاضی) و برای نظام‌هایی كه براساس تجزیه و تحلیل خودكار و جست‌وجوی متن آزاد فعالیت می‌نمایند، كارایی ندارد.

یك اصطلاحنامة چندزبانه با ساختار صحیح می‌تواند به عنوان بخشی مهمی از یك نظام بازیابی متن آزاد كه در آن مدارك با بیش از یك زبان موجود هستند، به‌كار رود.

مثال‌های این راهنما بر مبنای سه زبان مرجح انگلیسی، فرانسه و آلمانی طراحی شده‌اند، اما این به آن معنا نیست كه برای سایر زبان‌ها نمی‌توان این راهنما را به‌كار برد (ISO 1985a).

تدوین اصطلاحنامه

تدوین اصطلاحنامه فرایندی پیچیده، پرزحمت، و نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و نیروی انسانی متخصص است كه اغلب توسط متخصصان اطلاعات و زبانشناسان انجام می‌شود. اهمیت این فرایند با توجه به اهمیت اصطلاحنامه در بازیابی منابع اطلاعاتی، و توسعة پرسش جست‌وجو مشخص می‌شود.

مهم‌ترین كار قبل از تصمیم‌گیری دربارة ایجاد یك اصطلاحنامة جدید بررسی اصطلاحنامه‌های پیشین و به‌ دست آوردن اطمینان از نبود اصطلاحنامة تكراری با موضوع مورد نظر طراحان اصطلاحنامه است. برای این كار مراجعه به كتابشناسی‌های چاپی و الكترونیكیِ واژگان كنترل‌شده به‌ویژه در درگاه‌های اطلاعات مربوط به واژگان كنترل‌شده ضروری است. این عمل نه تنها از انجام فرایندی تكراری پیشگیری می‌كند بلكه برای زمینه‌های موضوعی نیازمند كار بیشتر نقطة آغازی خواهد بود(ANSI/NISO 2005) .

از مراحل اصلی تدوین اصطلاحنامه انتخاب اصطلاحات و برقراری روابط معنایی بین آنهاست كه طی یك فرایند پرهزینه توسط متخصصان موضوعی پدید می‌آید. در سال‌های اخیر برای آسان‌سازی این فرایند از فنون پردازش زبان طبیعی برای تدوین خودكار اصطلاحنامه استفاده می‌شود. یكی از این فنون تعیین اصطلاحات است كه اطلاعات زبان‌شناسانه و آماری برای تعیین یك اصطلاح واقعی یا تركیبی از اصطلاحات به‌كار می‌رود. شیوة دیگر تعیین روابط مشابه است، فرایند معینی بر ثبت شباهت‌ها در معنی است و ثبت شباهت‌های اصطلاحات در متن فرایند دیگری است.

برای رده‌بندی اصطلاحات و نام‌های اصطلاحنامه می‌توان از یك مجموعه از پیش تعریف شده استفاده‌كرد كه پایة قوی را برای تدوین اصطلاحنامه فراهم می‌كند. پس از اختصاص دادن منابع انسانی به فرایند تدوین اصطلاحنامه استفاده از فنون خودكار می‌تواند برای تدوین اصطلاحنامه كمك قابل توجهی باشد. استفاده از خدمات رایانه‌ای در این فرایند باعث بالا رفتن كیفیت و كاهش هزینه‌ها می‌شود و در ایجاد یك ساختار منطقی برای اصطلاحنامه نسبت به شیوة‌ سنتی موفق‌تر خواهد بود (Dagan 1998).

در ابتدای فرایند تدوین اصطلاحنامه و پس از تعیین زمینة موضوعی آن باید در مورد تعیین منبعی كه اصطلاحات اولیة اصطلاحنامه از آن گرفته می‌شوند، تصمیم‌گیری كرد. این تصمیم‌گیری دو رویكرد اصلی را در تدوین اصطلاحنامه ایجاد كرده است، روش استقرایی و قیاسی.

در روش قیاسی آغازگر مفاهیم، مفهومی اعم است كه پس از بارها و بارها تقسیم‌بندی براساس دیدگاه‌هایی از پیش تعیین شده به مفاهیم اخص خواهد رسید.

در روش استقرایی آغازگر مفاهیم، مفهومی اخص است كه پس از تركیب شدن در دسته‌های كلی‌تر، مفاهیم اعم از آن حاصل می‌شود. با نظم دوبارة این گروه‌ها و جلو رفتن در آنها، در نهایت ما را به سرفصل‌های كلیِ اصطلاحنامه خواهند رساند. در بیشتر موقعیت‌های كلی، اصول روش استقرایی نقش بیشتری در طراحی ساختار اصطلاحنامه ایفا می‌كند اما در كل تعامل هر دو شیوه، با هم ضروری است (Soeregel 1974, 385; Nielsen 2001).

«گوس» و «داول» دو شیوة عمده برای تدوین اصطلاحنامه معرفی می‌كنند (Ghose and Dhawle 1977):

1. ایجاد یك رده‌بندی اولیه یا مقوله‌های چهریزه‌ای؛

2. روش آماری پسین كه بر مبنای بسامد اصطلاحات عمل می‌كند.

«كیم» دو روش اصلی برای طراحی اصطلاحنامه معرفی می‌كند (Kim 1986):

1. در روش اول ابتدا اصطلاحات گردآوری و سپس مفاهیم برای آنها تعریف می‌شوند؛

2. در روش دوم تعیین مفاهیم در ابتدا و گردآوری اصطلاحات پس از آن انجام می‌شود.

به اعتقاد «آچسن» و همكارانش چنانچه اصطلاحنامه‌ای با شیوة‌ قیاسی گردآوری شود، بررسی اصطلاحات انتخاب شده برای یافتن ساختار و كنترل اصطلاحات به زمان گردآوری كامل اصطلاحات موكول می‌شود. در صورت استفاده از شیوة استقرایی، اصطلاحات وارد اصطلاحنامه می‌شوند و به محض مشاهدة آنها در نوشته‌های علمی مربوط به موضوع، در نمایه‌سازی به‌كار می‌روند. ارزیابی اصطلاحات از همان آغاز صورت می‌گیرد و اصطلاحات به یك یا چند طبقة عام‌تر اختصاص می‌یابند. نمایه‌سازی زودتر در طرح شروع می‌شود اما شاید با درك بهتر اهمیت اصطلاحات استفاده شده، باید در مرحله‌ای به بازنگری نمایه‌سازی پرداخت. همزمان با ثبت اصطلاحات بر روی فرم‌های ثبت اولیه، كنترل اصطلاحات صورت می‌گیرد و اصطلاحات برای تجزیه و تحلیل بعدی به یك یا چند حوزة موضوعی یا چهریزه‌ای تقسیم می‌شوند. اما این اصطلاحات برای نمایه‌سازی استفاده نمی‌شوند تا زمانی كه تمام رابطه‌ها مشخص و گزینش نهایی انجام شود و اصطلاحنامه به دست آمده، آزمایش شود (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 146).

راهنمای «انسی» دو روش اصلی طراحی اصطلاحنامه را روش مشورتی یا گروهی و روش تجربی بیان كرده است.

در روش مشورتی، متخصصان موضوعی اصطلاحنامه با همكاری طراحان اصطلاحنامه فهرستی از اصطلاحات كلیدی را در آن زمینة موضوعی گردآوری و روابط بین آنها را تعیین می‌كنند. روش مشورتی به دو زیر روش «بالا به پایین» و «پایین به بالا» تقسیم می‌شود. در روش اول، یك اصطلاحنامة كلان یا مجموعه‌ای از اصطلاحنامه‌های موجود مربوط به زمینة موضوعیِ اصطلاحنامه، مبنایِ كار قرار می‌گیرد. سپس توسعة اصطلاحات از موضوع‌های كلی به سمت جزییات صورت می‌گیرد. در روش دوم مجموعة اصطلاحات اولیه با توجه به منابع موجود و نظر متخصصان موضوعی و زبانشناسان حاصل می‌شود. این مجموعه، شالودة اولیه اصطلاحنامه را تشكیل می‌دهد و مفاهیم و اصطلاحات كلی‌تر در طی فرایند به‌دست می‌آید (Milstead 1998; 2000; Nielsen 2004, 67; IFLA 2005; Neelameghan and Raghavan 2005; ANSI/NISO 2005; De Vorsey et. al 2006).

روش تجربی خود شامل روش قیاسی و استقرایی است. در روش قیاسی، اصطلاحات توسط انسان یا رایانه به شكلی اختیاری در طول یك مرحلة ابتدایی از نمایه‌سازی از مدارك گرفته می‌شوند، اما تلاشی برای كنترل اصطلاحات و تعیین روابط بین اصطلاحات تا زمان گردآوری كامل اصطلاحات صورت نمی‌گیرد. همة اصطلاحات توسط گروهی از متخصصان اطلاع‌رسانی و موضوعی بازبینی می‌شود و اصطلاحاتی كه وسیع‌ترین گروه‌ها را تشكیل ‌دهند به عنوان بخش‌های اصلی تعیین می‌شوند. سایر اصطلاحات بین این بخش‌ها توزیع می‌شوند و براین اساس رابطة منطقی سلسله‌مراتبی از عام به خاص شكل می‌گیرد. كنترل اصطلاحات در این مرحله صورت می‌گیرد.

در روش استقرایی، اصطلاحات جدید بدون تغییر به همان شكلی كه در مدارك موضوعی اصطلاحنامه وارد شده‌اند، در اصطلاحنامه می‌آیند. كنترل اصطلاحات از همان ابتدا آغاز می‌شود. هر اصطلاح در صورت مجاز بودن به عنوان بخشی از یك طبقه عام مطرح می‌شود. اصطلاحنامه بر مبنای ساختار اخص به اعم شكل می‌گیرد. تدوین اصطلاحنامه به عنوان یك فعالیت دنباله‌دار همواره جریان دارد و مشورت با متخصصان موضوعی بسیار توصیه می‌شود. این متخصصان می‌توانند به عنوان عضوی از گروه ویراستاری یا گروه مشورتی عمل كنند.

در عمل، بیشتر از روش‌های استقرایی و قیاسی در كنار هم برای تدوین اصطلاحنامه استفاده می‌شود. در صورت وجود سلسله‌مراتبی از اصطلاحات ایجاد شده به روش استقرایی می‌توان با دیدگاهی قیاسی، آن سلسله‌مراتب را مورد تجدیدنظر قرار داد.

هر دو روش، روش‌هایی تجربی هستند و باید پذیرفت كه برخی تصمیم‌ها در ارتباط با واژگان و روابط متقابل بین آنها پس از كسب تجربیات بیشتر مورد تجدید نظر قرار گیرند. گردآورندة اصطلاحنامه باید اصطلاحات و سلسله‌مراتب را بارها كنترل كند تا مطمئن شود كه در سرتاسر فرایند اصول به شكلی هماهنگ اجرا شده‌اند. این كنترل شامل كنترل روابط متقابل بین اصطلاحات انشعاب یافته به اصطلاحات مركب است (ANSI/NISO 2005).

در مجموع می‌توان گفت انتخاب روش تدوین اصطلاحنامه به زمینة موضوعی و ویژگی‌های آن مانند میزان تازگی موضوع، میزان منابع موجود در آن موضوع، و مواردی دیگر چون دیدگاه‌های طراحان اصطلاحنامه، هدف از ایجاد اصطلاحنامه، زمان، و امكانات مالی تدوین اصطلاحنامه بستگی دارد. می‌توان گفت بهترین شیوة تدوین اصطلاحنامه استفاده از شیوه‌های قیاسی و استقرایی در كنار یكدیگر است. چون در این حالت هم چارچوب اولیة تدوین اصطلاحنامه وجود دارد و هم اینكه اصطلاحات جدید و روزآمد وارد مجموعة اصطلاحات اصطلاحنامه خواهد ‌شد.

تعریف حوزة موضوعی (محدودة اصلی، محدودة فرعی)

پس از انتخاب یكی از روش‌های پیش‌گفته به عنوان شیوة تدوین اصطلاحنامه آغاز كار با تعریف حوزة موضوعی اصلی و فرعیِ اصطلاحنامه است. تعریف این حوزه‌ها موجب می‌شود دامنة كار تدوینگران تعیین شود و از همان آغاز كار تعیین مقوله‌های اصلی یا گزینش اصطلاحات با دیدی موضوعی و سلسله‌مراتبی انجام شود.

«آچسن» اولین مرحلة تدوین اصطلاحنامه را تعریف حوزة موضوعی می‌داند. حدود موضوع و وجه تمایز بین بخش‌های مختلف باید عمیقاً بررسی شود و بخش‌هایی كه دارای اهمیت جانبی هستند تعیین ‌شوند. قبل از ورود به مراحل گردآوری واژگان، موضوع‌های تحت پوشش اصطلاحنامه باید به طبقه‌های عمده سازماندهی شوند، به طوری كه هنگام گزینش مدخل اصطلاحات بتوان آنها را در سرفصل مناسبشان قرار داد. تقسیم‌بندیِ موضوعی می‌تواند براساس طرح‌های رده‌بندی، مطالب كتاب‌های درسی یا منابع مشابه انجام شود. بعد از تعریف زمینة موضوعی كلی، زمینة اعم به قسمت‌های كوچك اما با زمینه‌های فرعی‌تر قابل‌توجه تقسیم می‌شود و اصطلاحات در این زمینه‌های فرعی ذخیره می‌شوند. توضیح بیشتر به‌ویژه در مورد تعریف زمینه‌های موضوعی و زیر‌شاخه‌های مختلف آنها می‌تواند با پرس‌و‌جو از متخصصان موضوعی حاصل ‌آید. در زمینة توسعة اصطلاحنامه ممكن است تغییر قسمتی یا كل یك حوزة فرعی ضروری باشد. برخی به جای استفاده از تقسیمات رده‌ای اولیه از چهریزه‌ها استفاده می‌كنند كه هر چهریزه‌ باید به صورت روشن تعریف شود. ایجاد نظمِ شاخه‌های موضوعی در فرایندی دو مرحله‌ای انجام می‌شود. ابتدا یك متخصص كدهایی را برای زمینه‌های موضوعی كلی یا زیرشاخه‌های آنها روی یك كارت برای یك اصطلاح وارد می‌كند یا كدهای مناسبِ از پیش چاپ‌شده را روی كارتی به گردش در می‌آورد. نظم اصلی توسط كارمندان دفتری ایجاد می‌شود (Soeregel 1974, 385-386). بدون توجه به شیوة نمایش اصطلاحنامه این عملیات لازم است، چراكه این كار پوشش موضوعی اصطلاحنامه، شكاف‌ها و حوزه‌های دارای بار اضافی را نشان می‌دهد و با كنار هم آوردن اصطلاحات مشابه روابط ساختاری آنها را تسهیل می‌كند. پوشش موضوعی اصطلاحنامه‌ها از قلمرو كلی تا محدود بسیار متفاوت است. در یك اصطلاحنامه، تشخیص یك یا چند حوزة موضوعی اصلی كه اساس اصطلاحنامه را تشكیل می‌دهد، لازم است. در اطراف این حوزة مركزی موضوع‌های حاشیه‌ای شامل اصطلاحات رایج مثل حوزة جغرافیایی شكل مدرك و موضوع‌های جانبی وجود خواهد داشت كه ممكن است برای تعریف بیشتر و تكمیل اصطلاحات در بخش عمدة اصطلاحنامه به آنها نیاز پیدا شود.

پس از تعیین حوزه‌های اصلی و فرعی اصطلاحنامه باید تصمیم گرفت كه آیا تقسیم‌بندی اولیه حوز‌ة موضوعی با رشته‌ها صورت گیرد یا چهریزه‌های بنیادی؟ شیوة رایج‌تر استفاده از رشته یا حوزة موضوعی و بعد از آن چهریزه‌های درون حوزه‌های موضوعی است. از مزایای تقسیم‌بندی حوزة‌ موضوعی با چهریزه‌های اساسی این است كه نظم آن نسبت به شیوة‌ حوزه‌ای كمی قدیمی و از تاریخ‌گذشته‌تر است (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 149).

از نظر «گوس» تعیین مقوله‌های اصلی برای تدوین اصطلاحنامه شامل تعیین دسته‌های اساسی مقدماتی و قرار دادن مبنای تدوین اصطلاحنامه براساس این مقوله‌ها، شاید رویه تدوین را آسان کند اما در رفع نیازهای بازیابی اطلاعات کاربران چندان موفقیتی حاصل نخواهد شد. در انتخاب موضوعی اصطلاحات اصطلاحنامه برای ایجاد مجموعة توصیفگرها و غیرتوصیفگرها، همچنین ایجاد فهرست لغات منفی، توجه به ریشة اصطلاحات كافی است. به این ترتیب هر اصطلاح با دیگر اصطلاحات هم‌ریشه‌اش به راحتی در متن قابل شناسایی خواهند بود. این فرایند به‌طور قابل توجهی اندازة فهرست کلمات را کاهش می‌دهد. روش‌های تمام خودکار چنین رویة انتخابی را با موفقیت مورد استفاده قرار داده‌اند. این امر بر اساس برنامه‌ریزی رایانه‌ای برای بیرون کشیدن اصطلاحاتی با بسامد تکرار متعادل است (Ghose and Dhawle 1977).

به گفتة «بتی» تعیین دامنة اصطلاحنامه با تعریف مرزهای موضوعی از اولین گام‌هاست. تصمیم‌گیری پیرامون عمق اصطلاحات اصطلاحنامه، تعداد اصطلاحات و میزان دقت آنها در مرحلة بعدی قرار دارد. هر زمینة خاص از اطلاعات قابل تقسیم به سه ناحیه زیر است:

1. منطقة اصلی از موضوع‌های متناسب با موضوع اصلیِ اصطلاحنامه؛

2. منطقة‌ حاشیه‌ای كه حمایت‌كنندة منطقة ‌اصلی است اما مستقیماً شامل آن نمی‌شود؛

3. منطقة خارجی از موضوع‌های فرعی كه ممكن است موضوع اصلی را حمایت كند اما این منطقه باید در حداقل اندازة ممكن باشد.

بیشترین اصطلاحات با بیشترین سطح از دقت در منطقة اصلی و اصطلاحات كمتری در ناحیة حاشیه گنجانده می‌شوند. معمولاً اصطلاحنامه یك ناحیه تعریف شده خاص را پوشش می‌دهد و به‌ندرت ناحیة موضوعی وسیعی را شامل می‌شود (Batty 1989).

به اعتقاد «نیلامگان» و «‌راگاوان» برای تدوین اصطلاحنامه برای یك زمینة موضوعی، برای شروع بهتر است كه منطقة اصلی موضوع تعیین شود و سپس زمینه‌های فرعی متناسب با آن ایجاد شود. این عمل می‌تواند (Neelameghan and Raghavan 2005):

1. چارچوبی برای درك و تفسیر بهتر اصطلاحات در آن زمینة موضوعی فراهم كند؛

2. به درك ارتباط‌های بین مفاهیمِ منطقة اصلی و حاشیه‌ای كمك كند؛

3. به انتخاب و جمع‌آوری اصطلاحات برای تدوین اصطلاحنامه كمك كند؛

4. ضمانت ادبی مفاهیم انتخاب‌شده، اصطلاحات، و روابط آنها را تعیین كند.

گزینش اصطلاحات

مرحلة اصلی بعد از تعیین حوزة موضوعی اصطلاحنامه، انتخاب اصطلاحات برای ایجاد شالودة اصطلاحنامه است. گزینش اصطلاحات براساس معیارهای استانداردهای تدوین اصطلاحنامه یا استراتژی گروه تدوین‌كننده تعیین می‌شود.

«گوس» و «داول» یكی از مراحل عمدة تدوین اصطلاحنامه را گزینش اصطلاحات معرفی می‌كنند و دربارة اهمیت گزینش اصطلاحات چنین می‌نویسند: در نظریة رده‌بندی سنتی، اصطلاحات واقعی به عنوان قسمت‌های اصلی موضوعی ایفای نقش می‌كنند. برخی اصطلاحات و عنوان‌های مهم در درون قسمت‌های دیگر مشخص می‌شوند. انتخاب اصطلاحات و ایجاد رابطة سلسله‌مراتبی بین آنها می‌تواند به عنوان اولین مراحل تدوین اصطلاحنامه در نظر گرفته شود. گزینش اصطلاحات از نظر آنها به دو قسمت تقسیم می‌شود (Ghose and Dhawle 1977):

1. انتخاب كلیدواژه از نوشتجات یك زمینة موضوعی اصطلاحنامه؛

2. برقراری ارتباط متقابل بین آنها.

«لوپز ـ هوئرتاس» معتقد است كار گردآوری اصطلاحات اصطلاحنامه با جست‌وجوی معیارهای مناسب برای تعیین مقوله‌ها آغاز و تدوین آن با قرار دادن مجموعه‌ای از اصطلاحات ذخیره شده در درون هر یك از مقوله‌ها انجام می‌شود. برای هر اصطلاح تعریف‌های نویسندگان و متخصصان مختلف گردآوری و تجزیه و تحلیل می‌شود. در هر تعریف، جنبه‌های مرتبط با مفهوم توصیف شده و شیوة بیان آن به‌وسیلة نویسندگان دنبال می‌شود.

روش كلی دنبال شده در جست‌وجوی اطلاعات موجود در تعریف، ثبت اجزای معنادار ذكر شده در تعریف برای یك اصطلاح خاص است. شیوة تعیین این اجزا با استفاده از روش‌های گرفته شده از روش‌شناسی تجزیه و تحلیل نوشتجات است. فرایند ایجاد ساختار كلان نیازمند تعیین ارتباط بین اجزاء به صورت سازمان‌یافته است. از آنجا كه اجزاء در نوشتجات به‌طور مستقیم توصیف شده‌اند، و اینكه بر چه اساسی در اصطلاحنامه وارد شده و با دیگر اصطلاحات ارتباط داشته باشند، اهمیت دارد. میزان تكرار یك اصطلاح در نوشتجات مختلف می‌تواند نشان‌دهندة اهمیت مفهومی باشد كه با آن اصطلاح توصیف شده است. پس از آن اصطلاح وارد ساختار می‌شود (Lopez-Huertas 1997).

از نظر «آچسن» و همكارانش در هنگام گزینش اصطلاحات باید سابقه‌ای از آنها روی كارت یا ترجیحاً به صورت ماشین‌خوان نگهداری ‌شود. اطلاعات دربارة اصطلاح می‌تواند شامل تعریف، مترادف‌ها، رابطه‌های سلسله‌مراتبی و وابستگی شود. به‌علاوه، منبع اصطلاح، بسامد حضور، و زمینه‌ای برای وارد كردن نشانة رده‌بندی یا سرعنوان‌های موضوعی كلی در دسته‌بندی اولیة اصطلاحات به گروه‌های موضوعی برای پردازش ساختار جست‌وجو مورد استفاده قرار می‌گیرد. به هنگام انتخاب روابط اصطلاحنامه‌ای از اصطلاحنامه موجود باید توجه داشت كه رابطه‌های نامناسب برای جلوگیری از جهت‌گیری اصطلاحنامه حذف شود. به هر حال برخی از روابط در هنگام تجزیه و تحلیل اصطلاحات در ارتباط با سایر توصیفگرها طی فرایندهای بعدی تدوین، اصلاح یا حذف می‌شود.

اصطلاحات باید در رده‌های عام مناسب قرار گیرند و در این رده‌‌ها دارای نظم الفبایی شوند. هر ردة عام باید به ترتیب الفبایی ظاهر شود و اصطلاحات در آن در ارتباط با سایر اصطلاحات موجود در رده برای یافتن یك الگوی ساختاری مورد تحلیل قرار گیرند.

پس از تعیین چهریزه‌های كلی، اصطلاحات درون آن به آرایش‌ها و سلسله‌مراتبی كه اصطلاحات تابع را به صورت تورفته در زیر اصطلاحات اصلی نشان می‌دهند، سازماندهی می‌شوند. استفاده از فنون رده‌بندی مزایای زیادی دارد. با دسته‌بندی اصطلاحات، مترادف‌ها و شبه‌مترادف‌ها در كنار هم گرد می‌آیند و و روابط با سهولت بیشتری نشان داده می‌شود. رده‌بندی سطوح سلسله‌مراتبی مفقود را نشان می‌دهد. پس از این مرحله جزییات یادداشت‌های دامنه، رابطه‌های هم‌ارزی، چندسلسله‌مراتبی و اصطلاحات دارای رابطة وابستگی افزوده می‌شوند. بعد از آن اصطلاحنامه الفبایی متعارفی از اصطلاحات تجزیه و تحلیل شده مراحل قبل حاصل می‌آید. هر حوزة موضوعی باید طبق دستورعمل دسته‌بندی شده و آرایش و سلسله‌مراتب درون چهریزه‌ای داشته باشد (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 148, 152-153).

از نظر «كراون» اصطلاحنامه برای تعیین واژگانی كه نمایه‌سازان و جست‌وجوگران مجاز به كاربرد آنها هستند، به‌وجود آمده ‌است. توصیفگرها به عنوان نقطة اصلی در جایی كه همة اطلاعات دربارة یك مفهوم گردآمده است، عمل می‌كنند. غیرتوصیفگرها به این دلیل وارد اصطلاحنامه می‌شوند كه به یافتن توصیفگرهای مناسب كمك می‌كند. آنها ممكن است برای تعریف دامنة توصیفگر مؤثر باشند (Craven 2002).

«نیلسن» مهم‌ترین مرحلة منطقی بعد از تعریف هدف و دامنة یك اصطلاحنامه را با توجه به مطالعة حوزه‌ای از محیط اطلاعاتی، گردآوری اصطلاحات و مفاهیم می‌داند. به اعتقاد وی مهم این است كه دانش به‌دست آمده از محیط اطلاعاتی در یك زمینة موضوعی خاص، بعداً نیز برای راهنمایی و پوشش بیشتر تصمیم‌گیری‌های فنی و فرایندهای مربوط به فرآهم‌آوری، شكل‌دهی و سازماندهی به منظور تطبیق اصطلاحنامه با طبیعت و نیازهای آن زمینة موضوعی به‌كار رود (Nielsen 2002; 2004, 67; Shearer 2004, 37).

«وانگ» سه مرحله برای توسعه یا ایجاد اصطلاحنامه در محیط الكترونیكی بیان می‌كند (Wang 2006):

1. گرفتن اصطلاحات و عبارت‌ها از عنوان زمینه‌های مطرح شده در ابرداده؛

2. به‌كارگیری روشی برای تشخیص و انتخاب كلیدواژه‌های خاص و پرمعنا بر مبنای اصطلاحات وابستة اصطلاحنامه برای فهرست‌ كردن منابع؛

3. افزودن اصطلاحات انتخاب شده به اصطلاحنامه به عنوان اصطلاحات جدید (بیشتر آنها در یك رابطة سلسله‌مراتبی با مفاهیم موجود قرار می‌گیرند).

علاوه بر موارد فوق گزینش اصطلاحات می‌تواند براساس معیارهایی كه درسیاست‌های سازمان تعریف شده‌اند یا براساس هدف اصطلاحنامه انجام پذیرد. به همین دلیل برای هر اصطلاحنامه باید سیاست جداگانه‌ای در نظر گرفت كه این سیاست در خدمت تحقق هدف تولید اصطلاحنامه قرار گیرد. باید توجه كرد كه این سیاست، اصول كلی تولید اصطلاحنامه را تحت تأثیر قرار ندهد.

توصیفگرها و غیرتوصیفگرها

پس از گزنیش اصطلاحات اصطلاحنامه در حیطة زمینة موضوعی آن باید آنها را به دو گروه اصلی توصیفگرها و غیرتوصیفگرها تقسیم كرد. توصیفگرها اصطلاحاتی هستند كه با توجه به نظام نمایه‌سازی و اصطلاحنامة استفاده شده می‌توان آنها را برای توصیف مفاهیم موجود در مدارك، به‌كار برد. غیرتوصیفگرها نقش مستقیمی در توصیف مفاهیم مدارك ندارند، اما برای توسعة دامنة اصطلاحات كاربران و هدایت آنها به سمت توصیفگرها بسیار مؤثرند. این اصطلاحات با انواع ارجاعها از قبیل «به‌كاربرید» یا «نیز نگاه كنید»، كاربر را به توصیفگر راهنمایی می‌كنند. چنانكه گفته شد عوامل زیادی در توصیفگر یا غیرتوصیفگرها بودن یك اصطلاح در اصطلاحنامه دخیل هستند. از جملة بسامد استفاده در موارد مختلف، ضمانت ادبی، و شكل نوشتاری و دستوری اصطلاحات را می توان ذكر كرد.

ویژگی‌های یك توصیفگر بر اساس نظر «سورگل» در شكل هشت ارائه شده است (Soeregel 1974, 337-338):

یك اصطلاح باید كاربردهای دقیق و جدیدترین مفاهیم موجود در سئوالات مطرح شده توسط كاربران زمینة موضوعی خاص را منعكس كند. انتخاب اصطلاحات می‌تواند با مراجعه به لغت‌نامه، دایره‌المعارف، واژگان نمایه‌سازی و دیدگاه‌های متخصصان موضوعی صورت گیرد. كاربرد یك اصطلاح به عنوان توصیفگر در یك منبع ممكن است با یك یا چند مورد از راه‌های بالا تعیین ‌شود.

استاندارد «ایزو» اصطلاحات نمایه‌سازی را به دو دسته تقسیم می‌كند: توصیفگرها و غیرتوصیفگرها. یك توصیفگر شامل یك یا بیش از یك كلمه ترجیحاً به‌صورت اسم یا عبارت اسمی هستند و هنگام نمایه‌سازی به‌طور مداوم برای ارائة یك مفهوم استفاده می‌شوند. غیرتوصیفگرها شامل مترادف‌ها یا شبه‌مترادف‌های یك توصیفگر هستند كه به مدرك اختصاص داده نمی‌شوند اما به عنوان یك نقطة مدخل در اصطلاحنامه یا نمایة الفبایی وجود دارد (ISO 1985b; Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 27; ANSI/NISO 2005; Design/selection criteria… 2006; IFLA 2005; Zhang 2004).

توصیفگرها و گزینش آنها

چنان كه گفته شد توصیفگر یا اصطلاح مرجح، اصطلاحی است كه از نظر نظام نمایه‌سازی برای توصیف یك مفهوم مجاز شمرده می‌شود و در نمایه‌سازی به‌كار می‌رود. در واقع توصیفگرها دسته‌ای از علائم یا نشانه‌های مناسب برای توصیف و نمایش مدارك، انتخاب یا ایجاد نظم در آنها، و یا ركوردهای آنها هستند. در تعیین توصیفگرها توجه به سه جنبه ضروری است. این جنبه‌ها در شكل نه ارائه شده است:

در انتخاب یك توصیفگر برای نمایه‌سازی یك مدرك یا شكل‌دهی سئوال جست‌وجو، محقق و نمایه‌ساز باید از اصطلاحات اعم، اخص و وابسته آن توصیفگر آگاه باشند. توصیفگرهای به‌كار رفته در نمایه‌سازی و شكل‌دهی سئوال جست‌وجو باید هم در بخش رده‌ای و هم در نمایة الفبایی قابل دسترس باشند. در بسیاری از حالت‌ها مراجعه به تعاریف توصیفگرهای متعدد موجود در سلسله‌مراتب، برای تصمیم‌گیری اینكه كدام توصیفگر به‌كار برده شود، مفید است. بهترین توصیفگرها از نظم رده‌ای به‌دست می‌آیند. برای تحقق بسیاری از اهداف، داشتن فهرستی از اختصارات استاندارد برای توصیفگرها مفید به نظر می‌رسد. این اختصارات استاندارد شده ممكن است در مدارك یا در خود اصطلاحنامه برای نشان دادن ارجاعات به‌كار رود. در كلیة این حالت‌ها فضا و كار كمتری صرف خواهد شد. این اختصارات باید خیلی خلاصه باشند و از 15 نویسه تجاوز نكنند.

وی مشكل اساسی در انتخاب توصیفگرها را داخل كردن مفاهیم لازم نمایه‌سازی در مجموعة توصیفگرها می‌داند. زبان نمایه‌سازی نباید بیش از انداره مفصل باشد و بیش از آنچه كه برای نمایه‌سازی مدارك وا سناد موجود درنظام لازم است، گسترش یافته‌ باشد. بنابراین یكی از وظایف مهم در تدوین اصطلاحنامه، توسعة یك چارچوب مفهومی متناسب با علایق جست‌وجوگران و شیوة بیان خواسته‌های آنها از یك سو و اطلاعات آماده شده توسط نویسندگان و شیوة ارائة یافته‌هایشان از سوی دیگر است. این وظیفه در حیطة وظایف نظام‌ ذخیره و بازیابی به‌ویژه محدودیت‌های اندازة زبان نمایه‌سازی انجام می‌شود. شكل‌دهی مفهومی زمانی رخ ‌می‌دهد كه تدوینگران اصطلاحنامه اقدام به تلفیق مفاهیم معادل نمایند و مفهوم اعم جدیدی پدید آورند كه در نظام كارایی بیشتری دارد و حجم كمتری را اشغال كرده است. در توسعة‌ یك زبان نمایه‌سازی گردآورندگان باید بدانند كه انواع مختلفی از مفاهیم موجود باید وارد اصطلاحنامه شوند. این موضوع به دو دلیل مهم است:

1. ممكن است یك نفر یك ردة خاص از مفاهیم را نادیده بگیرد؛

2. انواع مختلف مفاهیم نیازمند برخوردهای مختلف هستند.

دو روش اساسی برای كاستن تعداد مفاهیم در اصطلاحنامه عبارت‌اند از:

1. ادغام مفاهیم متعدد در یك مفهوم اعم.

2. تجزیة مفاهیم مركب به مقوله‌های معنایی كه می‌تواند تعداد آنها را كاهش دهد.

با این حال باید به این نكته توجه كرد كه در برخی حالت‌ها حفظ توصیفگر به شكل اصلی‌اش بهتر است. در دو حالت، مفاهیم متعدد ممكن است در یك مفهوم اعم ادغام شوند:

1. در صورتی‌كه یك مفهوم اعم برای چندین مفهوم اخص وجود داشته باشد در برگیرندة آنها موجود باشد. یك دلیل قانع‌كننده برای افزایش تعداد توصیفگرها، افزایش دقت در هنگام بازیابی است.

2. اگر دو مفهوم نشان‌دهندة یك ارتباط در یك مجموعه نمونه وجود داشته باشند.

امروزه روش‌هایی سنتی به همراه روش‌های مورد استفاده در نظام‌های ذخیره و بازیابی اطلاعات، برای محدود كردن اندازة زبان نمایه‌سازی وجود دارند. انتخاب توصیفگرها باید براساس كاربرد نسبتاً مفید آنها در ارتباط با نمایه‌سازی و بازیابی باشد. معیارهای زیر برای تعیین میزان مناسب بودن یك مفهوم برای یك نظام ضروری است:

1. ثمربخشی در جست‌وجو: آیا مفهوم موردنظر برای كاربرد در شكل‌دهی سئوال جست‌وجو مناسب به نظر می‌رسد؟ در اینجا بسامد حضور یك مفهوم در سئوال‌های جست‌وجوی قبلی به عنوان معیار به‌كار می‌رود.

2. راه‌حل جانشین: آیا راه‌حل جانشینی وجود دارد كه به‌جای انتخاب یك مفهوم به عنوان توصیفگر پذیرفته شود. وجود این راه‌حل‌های جانشین در انتخاب یا رد مفاهیم به عنوان توصیفگر دارای اهمیت فوق‌العاده‌ است.

2‌-1. مفهوم می‌تواند با تركیبی از مقوله‌های معنایی كه از قبل به عنوان توصیفگر موجود هستند بیان شود.

2‌-2. مفهوم می‌تواند با یك مفهوم خیلی نزدیك شود و در یك شكل جدید برای نظام ذخیره و بازیابی بیان گردد.

2‌-3. یك مفهوم اعم می‌تواند به جای یك مفهوم اخص در نمایه‌سازی و جست‌وجو به‌كار رود.

3. ساختار منطقی. آیا مفهوم دارای ارتباط صحیح با موضوع اعم یا اخصی است كه با آن بتوان به یك الگوی مؤثر دست پیدا كرد.

4. بسامد كاربرد یك مفهوم در نمایه‌سازی.

5. تعداد منابعی (اصطلاحنامه، لغت‌نامه، چكیده) كه آن مفهوم در آنها ظاهر شده، صرف‌نظر از این كه چه اصطلاحاتی در منابع برای تعیین آن مفهوم به‌كار رفته است. هر چه تعداد منابع بیشتر باشد اهمیت موضوع نیز بیشتر خواهد بود. منابع باید بر اساس حضور آن اصطلاح سنجیده شوند.

6. انتخاب یك مفهوم در یك كاربرد عمومی.

سه معیار اولی در تصمیم‌گیری دربارة انتخاب یك مفهوم به عنوان توصیفگر بسیار مهم هستند (Soeregel 1974, 26, 123, 137, 142-147, 192, 239, 315, 338-339).

سه شیوه برای كاهش مفاهیم در اصطلاحنامه عبارت‌اند (Kazlauskas, John, and Holt 1986; Rosenthal, Ale, and Helsing 1998):

1. ایجاد نظام سلسله‌مراتبی مناسب برای ایجاد درونداد مناسب برای كاربر؛

2. مجهز بودن به نظام فیزیكی مؤثر و كافی برای گردآوری و منظم كردن دروندادها؛

3. ایجاد نظامی برای تأمین بروندادهای مناسب و موردنظر كاربر.

از نظر «راولی» و «فارو»، توصیفگر اصطلاح به‌كار رفته در نمایه‌سازی است كه حتماً باید با یكی از موارد زیر منطبق شود (Rowely and Farrow 2000, 144-145; IFLA 2005; Liebetrau 2005):

1. اسم ذات شامل اسم اشیاء‌ و اجزای فیزیكی آنها؛

2. اسم معنی شامل فعالیت‌ها و رخدادها، رشته‌های درسی و علوم، واحدهای اندازه‌گیری؛

3. رایج‌ترین املای یك كلمه به عنوان توصیفگر.

راهنمای «انسی» در تدوین اصطلاحنامة یك‌زبانه، عوامل مؤثر در گزینش توصیفگرها را برمی‌شمارد. این عوامل تعیین می‌كنند كه كدام توصیفگرها باید به اجزایش تجزیه شوند و كدام یك باید به صورت مركب باقی بمانند. سیاست‌ها و محدودیت‌های نظام، تعیین‌كنندة كاربرد این عوامل در برنامه كاری است:

1. توجه به ضمانت ادبی هر اصطلاح؛

2. تنظیم تعداد اصطلاحات اصطلاحنامه. اصطلاحات مركب تعداد توصیفگرهای اصطلاحنامه را افزایش می‌دهند؛

3. نظام بازیابی چاپی در برابر نظام رایانه‌ای. اگر یك اصطلاحنامه به همان شكلی كه برای انتشارات الكترونیكی به‌كار می‌رود برای انتشارات چاپی هم به‌كار رود، باید به نیازهای كاربران در هر دو شكل توجه نماید. نمایه‌های چاپی ممكن است عنوان‌های پیش‌همارا را برای مفاهیم مركب در نظر بگیرند و در نتیجه، دقت جست‌وجو بالا می‌رود.

4. جلوگیری از ریزش كاذب در بازیابی اطلاعات. توصیفگرهای مركب اغلب از ریزش كاذب در بازیابی به نحو مؤثری جلوگیری می‌كنند به‌ویژه در مواقعی كه یك اصطلاح مشابه در ترتیب‌های مختلف دارای معانی مختلف است.

5. ماهیت اصطلاحات در زمینة موضوعی مدنظر: این مورد می‌تواند در موقعیت‌های خاص برای منظم كردن یك اصطلاح مركب به‌كار رود.

هر توصیفگر موجود در اصطلاحنامه باید یك مفهوم یا اندیشة واحد را ارائه دهد و این مفهوم ممكن است با یك كلمة مفرد یا یك اصطلاح مركب بیان شود. دامنة توصیفگرها محدود به معانی انتخاب شده در محدودة موضوعی اصطلاحنامه است. هر توصیفگر باید به شیوه‌ای تدوین شود كه مطلب مورد نظر را به شكلی درست به كاربر اصطلاحنامه منتقل كند. از این رو كلماتی با كاربرد عمومی و هم‌نویسه‌ها كمتر به عنوان توصیفگر انتخاب می‌شوند (ANSI/NISO 2005).

عوامل متعددی در انتخاب یك اصطلاح به عنوان توصیفگر مؤثر هستند كه در سرفصل‌های زیر به برخی از آنها اشاره می‌شود.

ضمانت ادبی

اولین عاملی در گزینش توصیفگر ضمانت ادبی است. ضمانت ادبی در نوشتجات داشتن دلیلی موجه برای توسعة طبقه‌ای در یك نظام رده‌بندی یا افزودن موضوعی اصلی به ساختار طرح رده‌بندی، جدول‌ها، و نمایة نسبی آن، یا افزودن یك اصطلاح به اصطلاحنامه به عنوان توصیفگر با كسب اطمینان از حضور آن اصطلاح در نوشتجات معتبر آن زمینة موضوعی تعریف می‌شود (Hulme 1984). برای مثال یك اصطلاح مركب ممكن است در طول یك نوشتة مرتبط با اصطلاحنامه از نظر موضوعی بارها به‌كار رود، در این حالت جدا كردن آن اصطلاح به اجزای تشكیل دهنده‌اش ممكن است برای كاربران غیرقابل پذیرش باشد چون آنها این اصطلاح مركب را به عنوان «بن‌واژه» پذیرفته‌اند. پس می‌توان گفت این اصطلاح ضمانت ادبی كافی برای حضور در اصطلاحنامه به عنوان یك توصیفگر را داراست. از آنجا كه كلمه‌ها یا عبارت‌های موجود در نوشته‌های یك زمینة موضوعی باید در تدوین توصیفگرها به‌كار روند، وقتی كه دو یا چند شكل مختلف از یك اصطلاح دارای ضمانت ادبی یكسان باشند كلمه با بسامد بیشتر به عنوان توصیفگر انتخاب می‌شود (ANSI/NISO 2005).

ضمانت استفاده

یكی از موارد مطرح برای تعیین توصیفگرها توجه به میزان استفاده ازاصطلاحات است. در این حالت با توجه به تعداد موارد كاربرد اصطلاح در نوشتجات تدوینگر تصمیم می‌گیرد كه آن را به عنوان یك توصیفگر وارد اصطلاحنامه نماید یا خیر؟ استفاده از بسامد داده‌ها در انتخاب توصیفگرها گیج‌كننده است. قبل از آن باید مشخص كرد كه واحد مورد شمارش اصطلاح است یا مفهوم؟ دوم اینكه این اصطلاح یا مفهوم از چه منبعی گرفته خواهد شد؟ از اصطلاحنامه، درخواست‌های جست‌وجو، نمایه‌‌ها یا حضور در عنوان، چكیده، یا متن كامل. در آغاز فرض بر این است كه كلیة اصطلاحات موجود برای شمارش اصطلاحات غیرمركب هستند. در این حالت شمارش بسامد آسان خواهد بود.

در صورتی‌كه واحد شمارش اصطلاح باشد، شمارش بسامدی اصطلاحات در انتخاب توصیفگرها از گروهی از مترادف‌ها یا شبه‌‌مترادف‌ها مفید است. برای انتخاب توصیفگرها به یك بسامد شمارشی از مفاهیم نیاز داریم. در صورتی‌كه واحد شمارش مفهوم باشد، بسامد حضور یك مفهوم با شمارش بسامد حضور همة اصطلاحات نشان دهندة آن مفهوم در نوشتجات به‌دست می‌آید. محاسبة بسامد مفهومی مشكل است و بسامد حضور اصطلاح كار را آسان‌تر خواهد كرد. بسامدهای مفهومی برخاسته از درخواست‌های جست‌وجو برای انتخاب توصیفگرها نسبت به بسامد مفاهیم موجود در مدارك مهم‌تر است. استفاده از بسامد مفهومی در سئوال‌های جست‌وجو برای انتخاب توصیفگر راه ساده‌ای است ولی در مدارك از نظر تفسیر دچار مشكل خواهیم شد. توصیفگر باید منعكس‌كنندة حداكثر كاربرد برای كاربران آشنا با دامنة موضوعی اصطلاحنامه باشد و اصطلاحات مناسب به‌جای اصطلاحات نامناسب و ناقص به‌كار رود. توجه به حضور یك اصطلاح در آثار مرجع یك زمینة علمی از قبیل فرهنگ، واژه‌نامه، دایره‌المعارف و رساله‌های موثق نیز كارآمدی آن را به عنوان توصیفگر نشان می‌دهد (Soeregel 1974, 340-341).

نكات دستوری

از نظر «سورگل» توجه به نكات دستوری یكی از اولین مسائل در انتخاب توصیفگرهاست. انتخاب یك شكل از شكل‌های دستوری مختلف برای اصطلاح نكتة قابل‌توجهی است.

در مورد فعل‌ها باید تصمیم بگیریم كه از اسم مصدر یا اسم فعل كدام ‌یك را به‌كار ببریم. از نظر برخی اسم فعل به‌ هر حال نوعی اسم است و فعل نیست. در اینجا مشكل دربارة تفكیك یك عمل یا فرایند و نتیجة آن مطرح است:

1. در بسیاری از حالت‌ها یك عمل یا فرایند ممكن است با یك فعل یا با یك اسم مشتق از یك فعل بیان شود.

مانند (حری 1383):

فرسایش

2. اغلب اسم‌های مشتق هم بر فرایند و هم بر نتیجة حاصل از فرایند دلالت می‌كنند. این نام‌ها یك طبقه خاص از كلمه‌های هم‌نام را پدید می‌آورند. به هر حال لازم است كه بین یك فرایند و نتیجه آن تفاوت دقیق قایل شویم (Soeregel 1974, 304-306).

مانند (حری 1383):

ویرایش

با توجه به راهنمای «انسی» شكل‌های دستوری مرجح برای انتخاب توصیفگر عبارت‌اند از (ANSI/NISO 2005):

1. اسم و عبارت‌های اسمی: شكل دستوری توصیفگرها باید اسم یا عبارت‌های اسمی باشد.

مانند (حری 1383):

اسب (اسم)

بیمارستان زنان (عبارت اسمی)

2. اسم فعل: فعل‌های بیان شده به شكل مصدر یا وجه وصفی نباید به تنهایی به عنوان توصیفگر به‌كار روند. فعالیت‌ها باید به‌صورت اسم یا اسم فعل بیان شوند.

مانند (حری 1383):

آشپزی

3. عبارت‌های اسمی: اصطلاحات مركبی هستند كه در صورت ارائة یك مفهوم واحد به عنوان توصیفگر تعیین می‌شوند. عبارت‌های اسمی در دو شكل ظاهر می‌شوند:

3-1. عبارت‌های اسمی وصفی: معمولاً از پیش تعریف شده و مرجح هستند.

مانند (حری 1383):

پرندة دریایی

3-2. عبارت‌های اسمی اضافه‌ای.

مانند (حری 1383):

آسایشگاه سالمندان

4. صفت‌ها تنها در شرایط خاص به عنوان توصیفگر تعیین می‌شوند و تا جایی كه امكان دارد باید از استفاده از صفت‌ها خودداری كرد.

مانند (حری 1383):

فارسی به معنای زبان فارسی

5. قیدهایی از قبیل «خیلی» یا «بالا» نباید به تنهایی به عنوان توصیفگر مورد استفاده قرار گیرند و یك عبارت شروع شده با یك قید تنها وقتی كه معنای خاص را ارائه كند به عنوان توصیفگر انتخاب می‌شود.

مانند (حری 1383):

بالابر

شكل مفرد یا جمع

از نظر «سورگل» یكی از مسائل مهم در انتخاب توصیفگرهای اصطلاحنامه، توجه به شكل مفرد یا جمع اصطلاحات است. این نكته به‌ویژه در مورد اسم‌ها قابل‌توجه است. صفت‌ها مشكل چندانی نخواهند داشت. انتخاب بین شكل مفرد یا جمع براساس ارائة بهترین معنی است. در بسیاری از حالت‌ها تدوینگر اصطلاحنامه براساس حس خودش یك اصطلاح را در شكل مفرد یا جمع به‌كار می‌گیرد. در بسیاری حالت‌ها هر دو شكل مناسب است اما فقط به دلیل سهولت بیشتر شكل مفرد انتخاب می‌شود. در انتخاب بین شكل مفرد یا جمع اصطلاحات، قاعدة زیر به‌كار می‌رود: اسم‌های جمع برای اسم‌های قابل‌ شمارش و در پاسخ به سئوالی كه با كلمه چند تا یا چه تعداد، به‌كار می‌رود. اسم‌های مفرد برای اسم‌های غیر‌قابل شمارش و در پاسخ به سئوال كلمة چه مقدار، به‌كار می‌رود. هم چنین كلمه‌های مفرد برای فرایندهای خاص، مالكیت،‌ و تعیین وضعیت به‌كار می‌رود (Soeregel 1974, 304-306; Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 21). برای اسم‌های جمع و مفرد در زبان فارسی نیز استاندارد مشخصی وجود ندارد، تنها باید توجه داشت كه در انتخاب اسم‌های جمع یا مفرد رعایت یكدستی در سرتاسر اصطلاحنامه ضروری است. همچنین در انتخاب اسم‌های جمع رعایت استفاده از جمع‌های مكسر یا غیرمكسر در سرتاسر اصطلاحنامه لازم است.

اصطلاحات علمی / عامیانه

اصطلاحات زبان صنفی یا حرفه‌ای و زبان عامیانه تنها وقتی به عنوان توصیفگر انتخاب می‌شوند كه معادل مناسبی برای آنها یافت نشود (Rowely and Farrow 2000, 144-145).

از نظر استاندارد «انسی» اصطلاحات صنفی جزء غیرتوصیفگرهای یك اصطلاحنامه به حساب می‌آیند. در موقعیتی كه امكان انتخاب بین اسم‌های مرسوم و مشهور و اسم‌های علمی باشد، در این حالت استفاده از شكلی كه بیشتر مورد مراجعة كاربران اصطلاحنامه است، توصیه می‌شود (ANSI/NISO 2005).

مانند (حری 1383):

واژة آسپرین (توصیفگر در یك اصطلاح)

یا

اسید استیل سالیسیلیك (توصیفگر در نمایة داروسازی)

شكل‌شناسی توصیفگرها

«سورگل» در شكل‌‌شناسی مفاهیم، توصیفگرها و اصطلاحات برای ارائة مدارك انواعی را برشمرد كه عبارت‌اند از (جدول چهار):

1. توصیفگرهای محتوا: توصیفگرها یا اصطلاحاتی كه توصیف‌كنندة زمینة موضوعی مدارك هستند و برای دستیابی به هدف‌های بازیابی در نظام‌های ذخیره و بازیابی اطلاعات استفاده می‌شوند. این توصیفگرها به سه گروه اصلیِ نام‌های خاص، اجزای اصطلاحات، و سایر مفاهیم و اصطلاحات تقسیم می‌شوند.هر كدام از این گروه‌ها نیز به زیرگروه‌های تقسیم‌بندی می‌شوند.

2. توصیفگرهای شكل: توصیفگرها یا اصطلاحاتی كه بر ویژگی‌های رسمی مدارك از قبیل شكل‌های كتابشناسی، و زبان آنها دلالت می‌كنند. این توصیفگرها یا اصطلاحات، ارزیابی نمایه‌سازان را از اینكه چگونه یك مدرك به‌طور مؤثرتری به‌كار رود، شرح می‌دهند. این كه شامل اسم‌های خاص، اجزای اصطلاحات، و سایر مفاهیم و اصطلاحات هستند، حد و مرز بین نمایه‌سازی توصیفی و موضوعی‌اند.

جدول 4. انواع توصیفگرهای بیان‌كنندة مفاهیم (Soeregel 1974)

توصیفگر
توصیفگر شكل

توصیفگر محتوا
اسم‌های خاص
اسم اشخاص

اسمی موسسات، سازمان‌ها یا كنفرانس‌ها

اسم‌های دیگر گروه‌های انسانی از قبیل طایفه، قبیله

اسم‌های جغرافیایی

اسم رخدادهای تاریخی

اسم رساله‌ها، نظریه‌ها

اسم‌های قواعد خاص و برنامه‌های كمكی

اسم‌های كتاب‌ها (شامل كتاب‌های درسی و سایر كتاب‌ها)

اسم‌های آثار هنری

دیگر اسم‌های خاص

اجزای اصطلاحات
نامگذاری مواد شیمیایی

نامگذاری گونه‌‌ها یا دیگر گروه‌‌ها در رده‌بندی‌های زیست‌شناسی

نامگذاری اجزای مختلف فنی

نامگذاری یا انتخاب اسم‌های تجاری، محصولات خاص

سایر مفاهیم یا اصطلاحات

بیشتر اصطلاحات یك اصطلاحنامه به دستة سوم یعنی سایر مفاهیم یا اصطلاحات تعلق دارند، مگر اینكه اصطلاحنامه‌ای تخصصی دربارة شیمی یا علوم زیستی داشته باشیم. تفاوت اجزای گروه دو و گروه سه از جنبة علمی دارای اهمیت است اما از جنبة نظری به سختی می‌توان ارزش آن را دریافت و ایجاد معیار متمایز كنندة این دو گروه در عمل بسیار دشوار است (Soeregel 1974, 137, 142-147).

با توجه به راهنمای «ایفلا» برای تدوین اصطلاحنامة چندزبانه مفاهیم ارائه شده توسط توصیفگرها می‌توانند در دسته‌های متقابل شامل مقوله‌های كلی مانند واقعیت‌ها، جنبه‌های اساسی مشترك، موجودیت‌ها، فرایندها، خصیصه‌ها،‌ مكان‌های جغرافیایی، و جنبه‌های تاریخی طبقه‌بندی شوند (IFLA 2005).

راهنمای «انسی» مفاهیم ارائه‌ شده توسط توصیفگرها را به انواع كلی تقسیم می‌كند و تدوین‌كننده اصطلاحنامه باید از این انواع آگاه باشد، چون ممكن است راه و روش به‌كار رفته در تدوین اصطلاحنامه را تحت تأثیر قرار دهد (شكل 10) (ANSI/NISO 2005).

شكل 10. مفاهیم ارائه‌ شده توسط توصیفگرها  (ANSI/NISO 2005)

زبان فارسی و گزینش توصیفگرها

با توجه به اینكه زبان فارسی در بسیاری از زمینه‌های علمی اصطلاحات اصلی خود را از دیگر زبان‌های رایج دنیا وام می‌گیرد، وجود مشكلاتی از قبیل انتخاب اصطلاحات معادل در بانك‌های اطلاعاتی و در اصطلاحنامه انتخاب اصطلاحات به‌عنوان توصیفگر در این زبان طبیعی است. با توجه به نبودن استاندارد مناسبی برای معادل‌یابی اصطلاحات علمی در زمینه‌های گوناگون علمی شاهد پیدایش اصطلاحات معادل مختلف برای یك اصطلاح اصلی بوده ایم. بنابراین تدوینگران اصطلاحنامه با مشكل انتخاب توصیفگر مناسب به دلیل زیاد بودن این اصطلاحات و مشكلات زبان فارسی در نوشتار و آوانویسی روبرو هستند. در این بخش به تعدادی از این مشكلات اشاره و راهكاره‌هایی مختصر برای آنها ارائه می‌شود.

متخصصان برای یك مفهوم واحد اصطلاحات مختلفی را استفاده می‌كنند و حتی در یك جامعة كوچك خود را ملزم به رعایت هماهنگی در انتخاب اصطلاحات معادل نمی‌كنند. بنابراین معادل‌های فراوان و پراستفاده‌ای برای اصطلاحات وارداتی ایجاد می‌شود كه اغلب نیز پراستفاده هستند. این مسئله به علاوة مشكلات رسم‌الخط فارسی و آوانویسی آن موجب كندی جریان ذخیره و بازیابی اطلاعات شده است (مرتضایی 1380).

وی مشكلات نوشتاری توصیفگرهای زبان فارسی را چنین دسته‌بندی می‌كند:

1. گوناگونی معادل‌های علمی. متخصصان در بیان و انتقال یك مفهوم از اصطلاحات متفاوت استفاده می‌كنند. نظری اجمالی به برخی واژه‌نامه‌های تخصصی كه براساس كاربرد اصطلاحات در منابع تهیه ‌شده‌اند نشان می‌دهد كه بازار واژه‌سازی رواج دارد. این در حالی است كه در كشورهای پیشرفته، اصل اصطلاح چه خوش‌ساخت و چه بدساخت، پذیرفته می‌شود و بدون اعمال سلیقه به همان صورت به‌كار می‌رود.

مانند (حری 1383):

دستنامه (معادل واژة Manual)

یا

شیوه‌نامه (معادل واژة Manual)

2. ضبط اسم‌ها. در برگردان اسم‌های افراد، سازمان‌ها، عناصر و تركیب‌های شیمیایی، ابزار و تجهیزات، محل‌های جغرافیایی و مانند آنها از زبان‌های بیگانه به فارسی قاعدة خاصی وجود ندارد. هر متخصص، نویسنده و مترجمی بنا به ذوق و سلیقه، و میزان آشنایی با زبان مبدأ و دانش و تخصص خود،‌ آنها را به فارسی برگردانده و در نوشتجات به‌كار برده‌ است.

مانند (حری 1383):

پستالزی، ژوهان هنریش

یا

پستالوزی، یوهان هانریش

3. سرهم‌نویسی، جدانویسی، و بی‌فاصله‌نویسی. با توجه به شیوة خط فارسی بسیاری از اصطلاحات را به صورت‌های مختلف می‌توان نوشت. این چندگونگی شكل اصطلاحات، موجب می‌شود نمایه‌ساز یا در مرحلة قبل ازآن تدوینگر اصطلاحنامه در انتخاب یكی از شكل‌های اصطلاح به عنوان كلیدواژه یا توصیفگر دچار تردید شود و هماهنگی در میان نظام‌های مختلف و حتی خود نظام از بین برود.

مانند (حری 1383):

آب‌بند

یا

آببند

4. انواع جمع. تعدد علائم جمع و وجود جمع بی‌قاعده در زبان فارسی سبب شده پایگاه‌هایی كه كلیدواژه‌ها را به صورت جمع به‌كار می‌برند دچار مشكل شوند.

مانند (حری 1383):

ساختمانها

یا

ساختمان‌ها

5. صورت‌های مختلف نوشتاری. همزه، الف مقصوره و دوگانگی شكل نوشتاری اصطلاحات و اسم‌ها، در ورود داده‌ها و پراكندگی اطلاعات پردازش‌شده ناهماهنگی ایجاد می‌كند.

مانند (حری 1383):

هیأت مدیره

یا

هیئت مدیره

تدوینگران اصطلاحنامه به عنوان یكی از مهم‌ترین قشرها در افزودن اصطلاحات علمی به مجموعة اصطلاحات كاربران و نظام‌های اطلاعات ملزم به رعایت مسائلی در انتخاب توصیفگرهای فارسی برای افزایش هماهنگی در این نظام‌ها هستند.

روش‌هایی برای رفع مشكلات زبان فارسی

برای رفع مشكلات زبان فارسی در تعیین توصیفگرها پایبندی به اصول زیر مؤثر است (صدیقی، زمانی‌فر، و شهیدی 1384):

1. انتخاب مناسب سرعنوان‌های موضوعی در وب‌های فارسی.

2. استمداد از علم اصطلاح‌شناسی: توجه به اصطلاحات و اصطلاح‌سازی، نیز با توجه به ضرورت روزآمد بودن واژگان علمی و تخصصی و لزوم كنترل ورود اصطلاحات بیگانه امری است كه ما را ناگزیر به استمداد از علم اصطلاح‌شناسی می‌كند.

3. تعریف یك استاندارد برای مفاهیم و رسم‌الخط فارسی در وب: استانداردی كه انتخاب كلماتی را كه بر مفاهیم متنوعی دلالت دارد، منحصر به فرد كند و مؤلفان را ترغیب به انتخاب گونة زبانی مناسب، برای تضمین كیفیت ارتباط و انتقال مؤثر پیام و موظف به حفظ سلامت زبان و رعایت استانداردهای آن به عنوان یك وظیفة رسانه‌ای نماید. ایجاد چنین استانداردی به عهدة «فرهنگستان زبان و ادب فارسی» و با هماهنگی انجمن‌ها و شوراهای علمی یا صنفی انفورماتیك در ایران است.

4. استفاده از توصیفگر مفرد و جمع در نمایه‌سازی.

5. استفاده از یك واسط جست‌وجوی فارسی برای رفع چالش‌ها.

غیرتوصیفگرها

غیرتوصیفگرها گروهی از اصطلاحاتِ اصطلاحنامه‌اند كه به دلایل متعددی كاربران (نمایه‌ساز یا جست‌وجوگر) مجاز به انتخاب آنها به عنوان توصیفگر نیستند. دلیل حضور این اصطلاحات در اصطلاحنامه ارزش اطلاعاتی آنها و ارجاع دادن كاربران از اصطلاحاتِ كمابیش آشنا به سمت اصطلاحات پذیرفته شده توسط نظام است. شرط حضور غیرتوصیفگرها در اصطلاحنامه مجهز كردن اصطلاحنامه به نظام ارجاعی قوی است در غیر این صورت، حضور این اصطلاحات فقط موجب افزایش حجم اصطلاحنامه خواهد بود. غیرتوصیفگرها را می‌توان به موارد زیر تقسیم‌بندی نمود.

نوواژه‌ها، اصطلاحات عامیانه، و زبان حرفه‌ای

با توجه به راهنمای «انسی» نوواژه‌ها، اصطلاحات عامیانه، و زبان حرفه‌ای اغلب مفاهیم جدید مطرح‌شده در یك زمینة تخصصی، خرده ‌فرهنگ، یا گروه اجتماعی را دربر می‌گیرند. چنین اصطلاحاتی در واژگان استاندارد از قبیل اصطلاحنامه وارد نمی‌شوند مگر اینكه جایگزین دیگری كه به طور گسترده و همه‌گیر قابل‌قبول باشد، موجود نباشد (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 20; ANSI/NISO 2005).

شاخص یا معرف: اسم‌های خاص مؤسسات، اشخاص، سازمان‌ها، و فرایندها

اگرچه معرف‌هایی از قبیل، اسم‌های‌ خاص اشخاص، مؤسسات، سازمان‌ها، فرایند‌ها، انواع تجهیزات، و قوانین و مكان‌ها نقاط دستیابی مهمی برای بازیابی اطلاعات هستند، اما اغلب از اصطلاحنامه‌ها حذف می‌شوند و یا به تعداد كمی وجود دارند. معرف‌هایی كه در اصطلاحنامه وجود ندارند در فایل‌های جداگانه‌ای نگهداری می‌شوند و نقش اسم خاص را برای فهرست‌نویسی استاندارد بازی می‌كنند، اما روابط ساختاری آنها را مشخص نمی‌كند و یا ممكن است روی آنها كنترلی صورت نگیرد.

در انتخاب اسم‌های خاص به‌عنوان توصیفگر توجه به نكات زیر ضروری است(ISO 1985b):

1. اسم‌های مؤسسات ملی و محلی كه فعالیت انتشاراتی آنها شامل چاپ و نشر در یك زبان است، باید به همان حالت ترجمه نشدة خود وارد شوند. در این حالت برای شكل ترجمه شدة آنها هم باید برگه‌های ارجاعی درست كرد.

2. برای توصیف اسم‌های سازمان‌های بین‌المللی و یا سازمان‌هایی كه مداركی با بیش از یك زبان منتشر می‌كنند، باید از شكلی كه برای كاربران اصطلاحنامه آشناتر است استفاده كرد. در انتخاب شكل نام اختصاری و نام كامل، نام كامل مرجح است مگر اینكه اختصار از رواج بیشتری برخوردار باشد. اگر اصطلاحنامه دارای كاربرانی با زبان‌های دیگر است، افزودن ارجاعات لازم برای رسیدن به اصطلاح اصلی ضروری است.

3. اسم‌های اشخاص به شكل اصلی خود می‌آید، مگر اینكه شكل محلی نام‌ها به‌ویژه شخصیت‌های تاریخی كه آوازة بین‌المللی دارند برای كاربران آشناتر باشد.‌ در این‌صورت نام محلی توصیفگر است وبه شكل اصلی ارجاع داده می‌شود.

اسم‌های مكان‌ها

اسم‌های كشورها و مكان‌های جغرافیایی می‌توانند از زبانی به زبان دیگر متفاوت باشند، بنابراین شكلی از اسم مكان را كه شناخته شده‌تر باشد یا رسماً معرفی ‌‌‌شده باشد در درون جامعة زبانی موردنظر باید به عنوان توصیفگر انتخاب كرد(ISO 1985b).

راهنمای «انسی» دلایل متعددی را برای تنوع انتخاب نام كشورها‌ یا مناطق جغرافیایی در جوامع یك‌زبانه برمی‌شمرد:

1. وقتی اسم رسمی و اسم عامیانه هر دو متداول هستند؛

2. شكل اصلی یا انگلیسی شده و شكل بومی در كنار یكدیگر وجود دارند.

در چنین حالتی باید اسمی را كه در نزد كاربران اصطلاحنامه آشناتر است به عنوان توصیفگر تعیین كرد و اسم دیگر جزء غیرتوصیفگرها قرار داد. در صورتی كه دیگر شرایط یكسان باشند باید اسم رسمی را به اسم مرسوم ترجیح داد و برای آنها ارجاع متقابل در نظر گرفت (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 21; ANSI/NISO 2005).

اسم‌های عام در مقابل اسم‌های تجاری

بنابر استاندارد «انسی»‌ یك محصول تجاری، اغلب با یك نام تجاری مشهور شناخته می‌شود. در موقعی كه برای یك اسم عام معادل وجود دارد، اسم عام به‌طور مرجح به جای نام تجاری به‌كار می‌رود، چرا كه اسم عام مفهوم را به‌طور خیلی دقیق بیان می‌كند. اسم‌های عام و اسم‌های تجاری هر دو‏‏‏، در اصطلاحنامه‌هایی كه دامنة پوشش آنها محصولات كلی به‌علاوة اسم‌های تجاری خاص با عملكرد و رفتاری نظیر اصطلاحات اخص باشد، حالت توصیفگر را دارند (ANSI/NISO 2005).

«آچسن» و همكارانش نام تجاری را فقط زمانی به عنوان توصیفگر می‌پذیرند كه به نظر برسد كاربر به آن نیاز دارد. در استاندارد «انسی» بر خلاف استانداردهای «ایزو 2788» و «بی.اس. 5723» توصیه می‌شود كه علائم تجاری از نظر قانونی، اختصاصی شناخته شوند و در اصطلاحنامه نیز آنها باید به همین شكل شناخته شوند. نام تجاری فقط در مواقعی كه حمایت قانونی آن از بین رفته باشد، می‌تواند بدون قید و شرط به عنوان توصیفگر به‌كار رود (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 29-30; ANSI/NISO 2005).

توجه به مطالب ذكر شده نشان می‌دهد كه اصطلاحات به دلایلی از قبیل رواج بیشتر، ‌پذیرش اجتماعی بیشتر،‌ و بیان دقیق مفهوم به توصیفگرها تبدیل می‌شوند. در تكمیل نقش توصیفگرها، غیرتوصیفگرها مطرح می‌شوند كه كاربر را به سمت اصطلاحات بیشتر و مجاز از نظر اصطلاحنامه هدایت كنند.

هم‌نام‌ها و هم‌نویسه‌ها

به اعتقاد «روی» گاهی دو اصطلاح در میان اصطلاحات اولیة تدوین اصطلاحنامه وجود دارد كه با وجود املای یكسان از نظر معنایی متفاوت هستند، این اصطلاحات هم‌نویسه نام دارند و برای روشن شدن مفهوم آنها باید از بیانگر یا توضیحگر داخل پرانتز استفاده كرد (Nielsen 2004, 37; Lawrence 2006).

هم‌نامها اصطلاح یا مدخلی بیانگر مفاهیم متعدد و گیج‌كننده‌ هستند. هم‌نامها مبتنی بر زبان گفتاری و هم‌نویسه‌ها مبتنی بر زبان نوشتاری هستند (Soeregel 1974, 20).

مانند:

هم‌نام‌ها: صورت (به‌معنای چهره) و سورت (به‌معنای تندی و شدت)

هم‌نویسه‌ها: شیر (لبنیات) و شیر (حیوانات)

طبق تقسیم‌بندی «ایزو» هم‌نویسه‌ها از دو دستة عمده تشكیل شده‌اند:

1. هم‌نویسه‌های درون‌زبانی: اصطلاح معینی در یك زبان واحد بیش از یك معنی دارد‌.

2. هم‌نویسه‌های بین‌زبانی: اصطلاح معین در مجموعه‌ای از زبانها مفهوم جداگانه‌ای دارد.

كاربرد این نوع هم‌نویسه‌ها، برای رفع آشفتگی‌ها دراصطلاحنامه‌های چندزبانه مناسب نیست؛ مگر در موارد نادری كه ویرایشگران مصمم باشند اصطلاحات را به ترتیب الفبایی واحد برای چند زبان فهرست كنند (ISO 1985b).

هم‌نویسه‌ها كلمه‌ها و یا عباراتی هستندكه از نظر نوشتار و املایی با هم یكسان هستند اما از نظر معنی با هم متفاوت‌اند و لازم است كه در اصطلاحنامه بین عبارت‌ها و كلمه‌های هم‌نویسه تفاوت قائل شد (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 32; Craven 2002).

اصطلاحات و مفاهیم اغلب، به صورت متن‌های نوشته‌شده، معانی و موضوع‌های بسیاری را روشن و آشكار می‌كنند. زبان انگلیسی سرشار از كلمه‌های به اصطلاح هم‌نام و یا عبارت‌های مبهم متقابل است. تا آنجا كه بعضی از اصطلاحنامه‌های قدیمی‌تر اصرار به نگهداری سلسله‌مراتب مبتنی بر اصطلاح دارند. در حال حاضر در علوم رایانه سازمان سلسله‌مراتبی مبتنی بر مفاهیم وجود دارد. مفاهیم باید آشكار و روشن بیان شوند. اصطلاح اصلی می‌تواند برای بیان معانی و مفاهیم ممكن، به غیرتوصیفگر و یا مترادف آن ضمیمه شود. هر یك از معانی یك اصطلاح، با توجه به شواهد و قراین موجود، بیانگر یك مفهوم مستقل هستند و رده‌های پایین سلسله‌مراتب می‌تواند برای استفادة مستقل طراحی شده باشد. هم‌نام‌ها، تركیب‌ها و شكل‌های خاص زبانی هستند كه در موقعیت‌های مختلف، معانی متفاوتی از یك اصطلاح در یك زبان ارائه می‌دهند و حتی در ترجمه به زبان‌های دیگر، به اصطلاحات متفاوتی ترجمه می‌شوند (Doerr 2001).

توضیحگر داخل پرانتز

بر اساس راهنمای «انسی» استفاده از اصطلاحات هم‌نویسه به عنوان توصیفگر نیازمند توضیحی برای روشن شدن معنای آنهاست. این توضیح به‌وسیلة توضیحگرهای داخل پرانتز ارائه می‌شود كه در واقع جزئی از توصیفگرند. توضیحگر به تنهایی ممكن است بتواند توصیفگر هم باشد كه اغلب یك اصطلاح اعم نسبت به اصطلاح اصلی است. توضیحگرها باید در حد امكان استاندارد و خلاصه ‌شده باشند و یك مفهوم با دو توضیحگر بیان نشود. دربارة توضیحگرها باید به موارد زیر توجه كرد (ANSI/NISO 2005):

1. حتی اگر برای اصطلاحات در مراحل قبل توضیحگر آورده شده باشد در صورت مطرح شدن در جای دیگر از اصطلاحنامه باز هم حضور توضیحگر لازم است؛

2. حتی اگر یك توصیفگر فقط یك‌بار در طول اصطلاحنامه به‌كار رود در صورت لزوم باید برای آن توضیحگر در نظر گرفت؛

3. توضیحگر نباید برای ارائة مفاهیم مركب به‌كار رود؛

4. استفاده از توصیفگر تك‌اصطلاح به همراه توضیحگر، نسبت به استفاده از توصیفگر مركب مرجح است.

«سورگل» توضیحگرهای داخل پرانتز را برای روشن كردن معنی كلمه‌های هم‌نویسه ضروری می‌داند. توضیحگر داخل پرانتز جزئی از یك اصطلاح است و نباید برای مقاصدی مانند روشن كردن مفاهیم مركب یا شكل مقلوب به‌كار رود.

یك توضیحگر داخل پرانتز برای هر اصطلاح هم‌نویسه ضروری است حتی اگر این اصطلاح فقط یك ‌بار در اصطلاحنامه به‌كار رود. در صورتی‌كه اصطلاح اعم شناخته شده باشد، معنای هم‌نویسه‌ها می‌تواند از آن استنتاج شود. در چنین موقعیتی توضیحگر به خودی خود حذف خواهد شد. هرچند مضراتی در این كار است (Soeregel 1974, 301-303):

1. در تدوین اصطلاحنامه، تدوینگر ممكن است ناچار به حفظ دو شكل از اصطلاحات هم‌نویسه باشد: یكی به همراه توضیحگر برای نمایة الفبایی و یكی بدون توضیحگر برای ساختار رده‌ای.

2. در كاربرد اصطلاحنامه، نمایه‌ساز باید توانایی انتخاب توصیفگر از فهرست رده‌ای را داشته باشد و آن را به همان شكلی كه هست برای معرفی یك مدرك به‌كار ببرد. نمایش مدرك همیشه زمینه را برای دریافت معنی مناسب از كلمة هم‌نویسه ایجاد نمی‌كند. به همین دلیل استفاده از توضیحگر داخل پرانتز حتی در مواردی كه مشكل‌ساز به نظر می‌رسد، لازم است.

در راهنمای «ایفلا» برای تدوین اصطلاحنامه‌های چندزبانه دربارة هم‌نویسه‌ها و ضرورت توضیحگر برای آنها بیان شده است كه هم‌نویسه‌ها نه تنها در یك زبان بلكه در بین زبان‌ها نیز ممكن است وجود داشته باشند. به همین دلیل تا جایی كه ممكن است هم‌نویسه‌‌ها باید با اصطلاحات مترادف موجودی كه بیشتر كاربرد دارند جایگزین شوند. هنگامی‌كه لازم است از هم‌نویسه‌‌ها به عنوان اصطلاحات اصطلاحنامه استفاده شود، معنی هر كدام از آن‌ها باید با افزودن یك توضیحگر مشخص شود (IFLA 2005).

مانند (حری 1383):

شیر (حیوانات) و شیر (مایعات)

ویژگی و شكل اصطلاحنامه

اصطلاحنامه به عنوان ابزار ذخیره و بازیابی اطلاعات برای ایفای نقش صحیح خود باید دارای ویژگی‌هایی باشد كه نویسندگان مختلف آنها را برای اصطلاحنامه ضروری می‌دانند. این مشخصات با توجه به زمینة موضوعی و كاربرد اصطلاحنامه متفاوت است.

«لوپز ـ هوئرتاس» اصطلاحنامة ‌كاربر را كه برای حل مشكلات گزینش اصطلاحات مدخل است دارای مشخصات زیر می‌داند (شكل 11) (Lopez-Huertas 1997):

1. شامل فهرستی از توصیفگرها در پایگاه داده‌ها.

2. ایجاد تمایز بین توصیفگرها و غیرتوصیفگرها در پایگاه.

3. امكان ایجاد یادداشت‌های دامنه برای حل مشكلات احتمالی كاربران.

4. استفاده از عبارت‌های خودتوضیح برای اصطلاحات یا روابط.

5. شامل اصطلاحات با مدخل وسیع تنظیم شده برای تأمین نیازهای كاربران (تفاوت اصطلاحنامة‌ كاربر و اصطلاحنامة نمایه‌سازی).

«جورنا»‌ و «دیویس» طی مقاله‌ای مشخصه‌های لازم برای كاربرد مدرن اصطلاحنامه را برشمرده‌اند. سه جنبة‌ اساسی یك اصطلاحنامة‌ مدرن عبارت‌اند از (Jorna and Davies 2001):

1. اصطلاحنامه‌های مدرن باید چندزبانه باشند تا دسترسی به منابع اطلاعاتی در زبان‌های گوناگون امكان‌پذیر سازند و برای آسان‌سازی ارتباط فرهنگی در جامعة اطلاعاتی كه به طور فزاینده‌ای جهانی شده است، كارآمد باشند.

2. این اصطلاحنامه‌ها باید دارای ساختار معنایی و نه الفبایی باشند. در این حالت امكان ارائة مدارك در همة زبان‌ها فراهم می‌شود. چون محدودیت در چارچوب الفبایی یك زبان، مدارك را محدود به آن زبان می‌كند. ساختارهای معنایی در ایجاد زمینة مفهومی برای هر اصطلاح و ترجمة‌ آن در قیاس با فهرست‌های ذخیره شده تصادفی، دقیق‌تر هستند.

3. اصطلاحنامه‌ها باید به درك كاربر كمك كنند و برای افزایش جامعیت و مانعیت در جریان بازیابی اطلاعات لازم است كه با تعاریف، یادداشت‌های دامنه، و حتی توضیحات كوتاه دایره‌المعارف‌گونه همراه باشند.

همة‌ انواع اصطلاحنامه‌های شمارشی باید با ایجاد امكان تورق قابل دسترس باشند. این مشخصه به‌ویژه برای طرح‌های رده‌بندی و اصطلاحنامه‌ها ضروری است. قابلیت جست‌وجو این امكان را به كاربر می‌دهد كه سرتاسر یك اصطلاحنامه را برای هر توصیفگری كه شامل كلمه‌ها یا عبارت‌های موردنظر اوست، جست‌وجو كند؛ یا یك مدخل اصطلاح راهنما را كه شامل كلمه‌ای مربوط به زمینة موضوعی مورد جست‌وجوست، ارائه كند و در صورتی‌كه مورد اصطلاح جست‌وجو وجود نداشته باشد نزدیك‌ترین تركیب‌ها را نشان دهد.

در طراحی و انتخاب نرم‌افزار مناسب برای تولید اصطلاحنامه، در مورد ویژگی‌های اصطلاحنامه به مطالب زیر اشاره می‌شود. در هنگام جست‌وجوی اصطلاحنامه باید این اطمینان حاصل شود كه آیا كاربر صرفاً با اصطلاحنامه جست‌وجو می‌كند یا اینكه منابعی كه به‌وسیلة آن اصطلاحنامه نمایه شده‌اند نیز در جست‌وجو دخیل هستند. كاربر باید بتواند فهرستی از اصطلاحات رأس را در اصطلاحنامه ببیند. امكان مرور سلسله‌مراتبی وجود داشته باشد. شایان ذكر است كه در انتخاب هر توصیفگر كاربر باید بتواند اصطلاحات اخص، ارجاعات و یادداشت‌های دامنه را در این سلسله‌مراتب جست‌وجو كند. معمولاً این نمایش بالاترین جایگاه هر منبع بازیابی شده با اصطلاحات و یا حداقل تعداد نهایی آنها را نشان می‌دهد و به همین شكل باید در انتخاب یكی از اصطلاحات اخص در سطوح مختلف در اصطلاحنامه قابل نمایش باشد (Design/selection criteria… 2006).

كنترل اصطلاحات در اصطلاحنامه

همانطور كه قبلاً بیان شد، اصطلاحنامه یكی از ابزارهای رایج كنترل اصطلاحات است. كنترل اصطلاحات با استراتژی‌های خاصی تعیین می‌شود. این استراتژی‌ها در مواردی از قبیل كنترل شكل ظاهری اصطلاحات، جمع یا مفرد بودن اصطلاحات، مركب یا واحد بودن آنها اعمال می‌شود و در انواع اصطلاحنامه‌های یك یا چندزبانه وجود دارد.‌ برای تحقق هدف‌های اصطلاحنامه، كنترل اصطلاحات امری ضروری است كه از روش‌های مختلف كه اغلب در اصطلاحنامه‌های مختلف مشترك هستند صورت می‌گیرد. محدود كردن معنای اصطلاحات با استفاده از توضیحگر، یادداشت دامنه، ‌و قرار دادن آن در یك رابطة سلسله‌مراتبی از انواع شیوه‌های كنترل اصطلاحات در اصطلاحنامه است.

یكی از روش‌های عمدة كنترل اصطلاحات، گزینش یك اصطلاح از میان مجموعه‌ای از اصطلاحات مترادف و شبه‌مترادف برای كاهش تعداد توصیفگر است. برای افزایش نقاط دسترسی كاربر، غیرتوصیفگرها باید در یك نظام ارجاعی قوی منظور شوند. اصطلاحات و مفاهیم در اصطلاحنامه به شیوه‌های گوناگونی كنترل می‌شوند. شكل اصطلاحات به‌وسیلة كنترل شكل دستوری، املایی، جمع یا مفرد بودن، اختصارات، و شكل مركب اصطلاحات كنترل می‌شود.كنترل در معنی مفاهیم و اصطلاحات نیز صورت می‌گیرد و انتخاب بین مفاهیم مترادف بر این اساس صورت می‌گیرد. برای راهنمایی بیشتر از یادداشت‌های دامنه و برای استفاده از كلمات هم‌نویسه از تعاریف و عبارت‌های توضیحگر استفاده می‌شود و بهترین شكل اصطلاح انتخاب می‌شود (Nielsen 2004, 68-69).

با توجه به راهنمای «ایزو» دو روش عمده برای كنترل اصطلاحات در اصطلاحنامه وجود دارد (ISO 1985b):

1. اصطلاحات برای تحقق معنای خاصی آگاهانه محدود می‌شوند. برخلاف فرهنگ لغات كه ممكن است یك اصطلاح با تعداد زیادی از تعریف‌ها، كاربردهای رایج را منعكس كند، هر اصطلاح در اصطلاحنامه اغلب با یك مفهوم واحد ارائه می‌شود كه به بهترین شكل نیاز نظام نمایه‌سازی را مرتفع می‌كند.

ساختار اصطلاحنامه، به‌ویژه روابط سلسله‌مراتبی آن، تعیین‌كنندة معنی یك اصطلاح است. اگر به‌وسیلة این رابطه، معنی به اندازة كافی واضح نباشد استفاده از یادداشت دامنه ضروری است. یادداشت دامنه، معنی انتخاب‌ شده را بیان و دیگر معانی، كه ممكن است ذهن كاربر را منحرف سازد به نوعی حذف می‌كند.

2. وقتی یك مفهوم با استفاده از دو یا چند مترادف قابل بیان باشد یكی از اصطلاحات معمولاً به عنوان توصیفگر انتخاب می‌شود و همواره در نمایه‌سازی به‌كار می‌رود. برای افزایش نقاط دسترسی كاربر، ایجاد نظام ارجاعی قوی بین توصیفگرها و غیرتوصیفگرها در اصطلاحنامه ضروری است.

همچنین برای راهنمایی كاربران بهتر است توصیفگرها و غیرتوصیفگرها از نظر نمایش شكل ظاهری، در قالب‌های چاپی و الكترونیكی با هم متفاوت باشند.

روش‌های كنترل ‌اصطلاحات در اصطلاحنامه از نظر «راولی» و «فارو» در شكل 12 عبارت‌اند از (Rowely and Farrow 2000):

1. كنترل شكل اصطلاحات از قبیل شكل دستوری یا املایی؛

2. انتخاب از میان دو یا چند اصطلاح مترادف یا نزدیك به هم از نظر مفهومی برای توصیف یك مفهوم مشابه؛

3. تصمیم‌گیری پیرامون ورود نام‌های خاص به اصطلاحنامه؛

4. محدودكردن آگاهانة معنی یك اصطلاح در جهت تحقق هدف اصطلاحنامه.

به نظر «نیلسن» اصطلاحات و مفاهیم به شكل‌های مختلفی در اصطلاحنامه كنترل می‌شود. شكل اصطلاحات با كنترل شكل دستوری، نوشتاری، جمع یا مفرد بودن، كامل یا اختصاری بودن و مركب یا مفرد بودن ایجاد می‌شود.

معنی مفاهیم با انتخاب از بین مترادف‌های موجود برای توضیح مفاهیم مشابه كنترل می‌شود. درك كاربرد و محدود كردن دامنة معنایی آنها با افزودن یادداشت‌های دامنه، تعاریف و توضیحگرهای داخل پرانتز برای هم‌نام‌ها و هم‌نویسه‌ها صورت می‌گیرد.

دربارة ورود برخی از اصطلاحات مانند اصطلاحات قرضی، كلمه‌های عامیانه،‌ اسم‌های تجاری، اسم مكان‌های جغرافیایی و اسم‌های خاص به اصطلاحنامه و نحوة برخورد با آنها تصمیم‌گیری می‌شود.

عواملی مانند عوامل فرهنگی، اجتماعی، موضوعی، زبانی، و سیاست‌های نمایه‌سازی بر این تصمیم‌گیری مؤثرند (شكل 13)(Nielsen 2002):

توجه به راهنمای «انسی» نشان می‌دهد كه اصطلاحنامه با سه شیوة عمده به كنترل‌اصطلاحات می‌پردازد، این شیوه‌ها عبارت‌اند از (ANSI/NISO 2005):

1. تعریف محدوده یا معنی توصیفگرها؛

2. ایجاد ارتباط بین مترادف‌ها و شبه‌مترادف‌ها به‌وسیلة روابط هم‌ارزی؛

3. رفع ابهام از اصطلاحات هم‌نویسه به‌وسیلة توضیحگر داخل پرانتز.

از مشخصه‌های عمدة اصطلاحنامه كه آن را از سایر واژگان كنترل‌شده متمایز می‌كند كنترل اصطلاحات است. اصطلاحنامه با استفاده از امكانات خاص از قبیل یادداشت‌های دامنه، توضیحگرهای داخل پرانتز، روابط سلسله‌مراتبی و ساختار ویژة معنایی، تعداد و كاربرد اصطلاحات خاص را محدود می‌كند و اصطلاحی را كه در یك فرهنگ لغت دارای تعریف‌ها و كاربردهای متعدد است، فقط با یك مفهوم و معنی برای نمایه‌سازی یا جست‌وجو ارائه می‌كند.

اجزای اصطلاحنامه

بخش‌ها و روابط اصطلاحنامه برای تحقق هدف‌های آن ایجاد می‌شوند. فقدان هر بخش و روابط آن كارایی اصطلاحنامه را پایین می‌آورد.

«سورگل» قسمت‌های مختلف اصطلاحنامة «روژه»‌ را چنین معرفی می‌كند:

1. مقدمه‌ای بر اصطلاحنامه؛

2. نمایة‌ رده‌ای؛

3. قسمت اصلی با نظم رده‌ای كه خود شامل قسمت‌های زیر است:

3-1. مدخل‌ها و نظم مدخل‌ها.

3-2. یك مدخل برای هر توصیفگر یا غیرتوصیفگر.

3-3. توصیفگرها با نظم رده‌ای.

نمایة رده‌ای نقش ایجاد دیدگاهی كلی پیرامون ساختار رده‌ای اصطلاحنامه را ایفا می‌كند، بدین ترتیب فرصتی برای مرور سرتاسری اصطلاحنامه برای یافتن توصیفگرهای مناسب فراهم می‌شود. نقش قسمت اصلی، فراهم آوردن جزییات برای هر توصیفگر است.

نقش نمایة الفبایی ایجاد دسترسی سریع به اصطلاحی است كه به ذهن كاربر خطور كرده است كه می‌تواند توصیفگر یا غیرتوصیفگر باشد.

وی مقدمة اصطلاحنامه را دارای اطلاعات زیر می‌داند:

1. اطلاعات مورد نظر بیشترین كاربران:

1-1. دامنة اصطلاحنامه شامل پوشش موضوعی و توجه به نوع اصطلاحنامه (رشته‌گرا یا هدف‌گرا) است. یك اصطلاحنامة رشته‌گرا شامل اصطلاحات رشته‌های علمی یا یك زمینة تشكیل شده از موضوع‌های تخصصی است. در حالی‌كه یك اصطلاحنامة هدف‌گرا شامل اصطلاحات لازم به منظور ارائه و بازیابی مدارك برای تحقق هدف‌های خاص است. این بخش خود شامل موارد زیر است (Soeregel 1974, 183-194, 225-228):

1-1-1. زبان(های) اصطلاحنامه. آیا اصطلاحنامة یك‌زبانه است ولی ترجمه به زبان‌های دیگر را نیز ارائه می‌كند، یا چندزبانه است و برای نمایه‌سازی مدارك به زبان‌های متعدد به‌كار می‌رود.

1-1-2. میزان وضوح مفاهیم وارد شده.

1-2. توصیف ساختار مفهومی و شكل اصطلاحنامه (بخش‌های اصطلاحنامه و اطلاعات موجود در هر بخش) توضیح دربارة علائم به‌كار رفته در اصطلاحنامه.

1-3. آموزش كاربرد اصطلاحنامه در نمایه‌سازی و جست‌وجو. حضور این بخش موجب می‌شود كه یك توصیف مختصر پیرامون نظامی كه قرار است اصطلاحنامه در آن به‌كار رود، پدید آید.

1-4. اطلاعاتی دربارة روش‌های روزآمدسازی اصطلاحنامه شامل:

1-4-1. ارائة طرح‌هایی كلی برای انتشار ضمیمه‌ها و ویرایش‌های اصلاح شده در یك چارچوب زمانی.

1-4-2. كاربر باید برای پیشنهاد اصطلاحات جدید و روابط بین آنها تشویق شود و به ارائة دیدگاه‌هایش بپردازد. شیوة ارسال این دیدگاه‌ها و پیشنهادها هم باید شرح داده شود.

2. اطلاعاتی پیرامون علائق تعدادی از كاربران و متخصصان اطلاعاتی. این اطلاعات شبیه قسمت اول ولی با عمق بیشتر است. به علاوه منابع و روش‌های به‌كار رفته در تدوین اصطلاحنامه در اینجا نیز به‌كار می‌رود.

2-1. رابطة این اصطلاحنامه با دیگر اصطلاحنامه‌ها در زمینه‌های مشابه، دلیل توسعة اصطلاحنامه جدید و وجه تمایز آن با قبلی به روشنی شرح داده ‌شود.

2-2. ساختار مفهومی و شكل اصطلاحنامه باید عمیقاً شرح داده شود. همین‌طور دلایلی برای انتخاب جایگزین‌ها بیان شود كه مستلزم رعایت قواعد و دستورعمل‌ها در سرفصل‌های به‌كار رفته در تدوین و روزآمدسازی اصطلاحنامه و قواعد به‌كار ‌رفته در شكل‌دهی مدخل‌هاست.

2-3. كاربر بدون نیاز به اطلاعات اضافی بتواند از اصطلاحنامه استفاده كند.

2-4. شیوة روزآمدسازی با جزییات بیشتری در متن شیوه‌های به‌كار ‌رفته در تدوین اصطلاحنامه بیان شود.

2-5. فهرستی از منابع به‌كار ‌رفته در تدوین اصطلاحنامه باید ارائه شود.

2-6. شیوة تدوین اصطلاحنامه باید به اختصار شرح داده شود. به‌ویژه باید واضح باشد كه آیا تلاش‌های منطقی به‌كار رفته برای انتخاب مفاهیم و اصطلاحات و ایجاد روابط رده‌ای یا اصطلاحی مبنای آماری دارد یا خیر؟ آیا از نوشتجات برای تدوین استفاده شده یا از اصطلاحات آزاد؟ نكتة دیگر توجه به میزان استفاده از رایانه در موارد یاد شده است. آیا رایانه در كل این موارد یا فقط برای كارهای دفتری استفاده شده است؟ به‌علاوه معیاری برای انتخاب و حضور اصطلاحات در اصطلاحنامه تعیین شود و همین‌طور معیاری كه از میان توصیفگرها بتوان توصیفگر انتخاب كرد. در پایان شیوه‌هایی برای پردازش، روزآمدسازی اطلاعات و تولید نسخه‌های روزآمده‌ شده ارائه شود.

2-7. باید تعیین كرد كه فایل كار اصطلاحنامه برای دیگر پروژه‌های اصطلاحنامه در دسترس است یا خیر؟ و چه اطلاعاتی فراتر از نسخة كاربر در آن وجود دارد؟ آیا این فایل قابل خواندن با ماشین است؟

«سورگل» در جای دیگر از همان منبع، آنچه را كه در یك اصطلاحنامة الكترونیكی باید به نمایش درآید چنین برمی‌شمرد:

1. مقدمه. مقدمه باید به صورت پیوسته در دسترس باشد كه كاربر را در استفادة پیوسته از اصطلاحنامه آموزش دهد و آماده سازد؛

2. نمایة رده‌ای. نمایة رده‌ای در جایی به نمایش درمی‌آید كه كاربر متقاضی آن باشد. كاربر در شكل استفاده از نمایش اصطلاحنامه هم باید حق انتخاب داشته باشد و در هر سطح بتواند خلاصة كلی از آن قسمت به دست آورد. با نگاه به خلاصة كلی درباره محدوده‌ای كه می‌تواند كار كند، یا مایل است توسعه دهد و دربارة مشاهدة جزییات تصمیم‌گیری ‌كند. این فرایند تا یافتن توصیفگر مناسب تكرار می‌شود. مخصوصاً امكان كاربرد قلم نوری در توسعة توصیفگرها می‌تواند بسیار مفید باشد؛

3. قسمت اصلی. نمایش باید به كاربر این امكان را بدهد كه مشخص كند چه اطلاعاتی، با چه جزئیاتی لازم دارد و اگر كاربر به این موارد اشاره‌ای نكرد، یك استاندارد از قبل تعیین شده موجود باشد. فرق اصلی نمایش چاپی و پیوسته در مورد جست‌وجوست (Soeregel 1974, 255).

با توجه به استاندارد «ایزو» مقدمة یك اصطلاحنامه چندزبانه باید شامل موارد زیر باشد (شكل 14) (ISO 1985b):

1. هدف اصطلاحنامه؛

2. زمینة اصلی و فرعی موضوع مورد‌ پوشش؛

3. مفهوم اختصارات، قواعد و علائم سجاوندی به‌كار رفته در اصطلاحنامه؛

4. اصول به‌كار رفته در انتخاب شكل توصیفگرها و تصمیم‌گیری دربارة‌ روابط آنها؛

5. قواعد الفبایی كردن؛

6. تاریخ افزوده‌ شدن آخرین اصطلاحات؛

7. نام و نشانی سازمان‌های پیشنهاد‌دهنده دربارة اصطلاحات.

مقدمة اصطلاحنامة چندزبانه با توجه به این استاندارد به طور جزیی‌تر عبارت است از (ISO 1985b; Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 105-111):

1. تعداد كلی توصیفگرها و غیرتوصیفگرهای هر زبان به طور جداگانه (Soualmia and Darmoni 2004)؛

2. توضیحی پیرامون شیوة استفاده و تعیین معادل‌های بین زبانی شامل ارجاعات و مستندات مورد مراجعه(Soualmia and Darmoni 2004)؛

3. توضیح شیوه‌های ارائه‌دهندة معادل‌ها همراه با ساختارها و چگونگی دستیابی به مناسب‌ترین معادل برای هر توصیفگر؛

4. توضیحی دربارة قواعد رج‌بندی اصطلاحات، به‌ویژه قواعد همراه شده با هر زبان؛

5. توضیح دربارة نظام حرف‌نگاری و آوانگاری به‌كار رفته در اصطلاحنامه شامل اصطلاحاتِ زبان‌هایی با الفباهای مختلف؛

6. توضیحی پیرامون روش‌های نمایه‌سازی اگر یكی از زبان‌ها به عنوان زبان تبادل عمل كند.

7. تقدیر و تشكر فردی از متخصصان موضوعی و دیگر گردآورندگان.

به اعتقاد آچسن اصطلاحنامه كه خود یك زبان نمایه‌سازی است نه فقط شامل اصطلاحات یا اصطلاحات نمایه‌سازی بلكه شامل ابزارِ زبان نمایه‌سازی خاصی نیز است كه این مطلب اولین بار توسط پروژة كرانفلید (Cleverdon, Keen, and Mills 1966) مورد تحلیل قرار گرفت. این ابزارها در صورت تنوع بر عملكرد اصطلاحنامه تأثیر خواهند گذاشت. گزینش آنها با توجه به تأثیرشان بر بازیابی باید با دقت خاصی صورت ‌گیرد. ابزارهای زبان نمایه‌سازی (جدول پنج) عبارت‌اند از (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 11):

1. ابزار جامعیت كه بازیابی مدارك مرتبط را بهبود می‌بخشد.

2. ابزار مانعیت كه از آوردن مدارك غیرمرتبط جلوگیری می‌كند.

عملكرد ابزار جامعیت شامل موارد زیر می‌شود:

1. كنترل شكل، تعداد، شكل دستوری، و ترتیب واژگانی اصطلاح كه مانعِ از دست رفتن اطلاعات مرتبط به‌خاطر پراكندگی مفاهیم در زیر شكل‌های مختلف اصطلاح می‌شود.

2. جست‌وجوی بخش‌هایی از اصطلاح. اگر چه این ابزار بخشی ضروری برای اصطلاحنامه نیست اما صرف‌نظر از زبان نمایه‌سازی، برای كنترل شكل اصطلاح در جست‌وجوی پیوسته استفاده می‌شود. به‌علاوه با گسترش جست‌وجو و در بر گرفتن ریشه‌‌های اصطلاح و دیگر بخش‌های اصطلاحات جامعیت را بهبود می‌بخشد.

3. كنترل مترادف‌ها و شبه‌مترادف‌ها كه با ارجاع مترادف‌های غیرتوصیفگرها به توصیفگرها از پراكندگی مترادف‌ها و شبه‌مترادف‌ها در پایگاه‌های اطلاعاتی جلوگیری می‌كند.

4. اصطلاحات مدخل اخص به اعم كه با هدایت جست‌وجوگر از مفاهیم بسیار جزیی به نزدیك‌ترین اصطلاح نمایه‌ای اعم، جامعیت را بهبود می‌بخشد.

5. روابط ساختاری، روابط سلسله‌مراتبی و غیرسلسله‌مراتبی كه جامعیت را بهبود می‌‌بخشند و جست‌وجو را با ارائة رده‌‌های بسیار مرتبط و نزدیك توسعه می‌دهند. این ابزارها ممكن است مانعیت را نیز با پیشنهاد اصطلاحات اخص‌تر و ویژه بهبود بخشند.

ابزارهای مانعیت شامل موارد زیر است:

1. اخص بودن زبان نمایه‌سازی كه با افزایش جزییات و تعداد اصطلاحات موجب توصیف بهتر و بیشتر موضوع مدارك می‌شود. اخص بودن، قابلیت‌های مانعیت نظام را كنترل می‌كند و مهارت‌های بیشتری را در زمینة نمایه‌سازی و جست‌وجو طلب می‌كند.

2. همارایی كه جزء قوی‌ترین ابزارهای مانعیت است. با افزایش تعداد اصطلاحات تركیبی در نمایه‌سازی و جست‌وجو، مفاهیم مورد نیاز با دقت بیشتری تعریف می‌شوند و اطلاعات ناخواسته حذف می‌شوند.

3. اصطلاحات مركب ‌ـ ‌سطح پیش همارایی اصطلاح كه شكلی دیگر از همارایی است اما نوعی از همارایی كه در اصطلاحنامه ایجاد شده است و یكی از ویژگی‌های نظام عامل است. اصطلاحات مركب متضمن آن هستند كه موضوع مدرك به طور جزیی شناسایی شود و در نتیجه از بازیابی مدارك نامرتبط جلوگیری به عمل می‌آید.

4. هم‌نام‌ها و یادداشت‌های دامنه كه معنی اصطلاحات مبهم را محدود و روشن می‌كنند و در نتیجه، اصطلاحات دقیق‌تر برای بازیابی به دست می‌آیند.

5. نشان دادن فاصلة اصطلاحات در متن كه برای بهبود مانعیت با ایجاد هم‌‌جواری اصطلاحات در یك جمله یا در یك پاراگراف عمل می‌كند.

6. روابط ساختاری كه نمایه‌ساز یا جست‌وجوگر را از مفاهیم گسترده به اصطلاحات مشخص‌تر هدایت می‌كند، بنابراین جست‌وجو محدود و اطلاعات ناخواسته حذف می‌شود.

7. پیوندها و نقش‌ها كه با نشان دادن گروه‌های اصطلاحات مرتبط یا آشكار ساختن نقش اصطلاحات، از همارایی غلط یا به‌وجود آمدن روابط نادرست پیشگیری می‌كنند.

8. سنجش: ابزاری برای تمیز بین مفاهیم اصلی و فرعی.

جدول 5. ابزارهای زبان نمایه‌سازی (فخرالسادات محمدی 1386)

ابزارهای زبان نمایه‌سازی
ابزار جامعیت
كنترل شكل، تعداد، شكل دستوری وترتیب واژگانی اصطلاحات

جست‌وجو بخش‌هایی از اصطلاح

كنترل مترادف‌ها و شبه‌مترادف‌ها

ابزار راهنمایی از مدخل‌های خاص به اصطلاحات مدخل عمومی

روابط ساختاری،‌ سلسله‌مراتبی و غیرسلسله‌مراتبی

ابزار مانعیت
اخص بودن زبان نمایه‌سازی

همارایی

اصطلاحات مركب و سطح پیش‌همارایی اصطلاحات

هم‌نام‌ها و یادداشت‌های دامنه

نشان دادن فاصلة اصطلاحات در متن

روابط ساختاری

پیوند‌ها و نقش‌ها

سنجش ابزاری برای تمییز مفاهیم اصلی و فرعی

در مجموع، یك اصطلاحنامة خوب باید دارای بخش‌هایی باشد كه هر كدام در تحقق هدف‌های اصطلاحنامه مؤثرند. اولین بخش اصطلاحنامه مقدمه‌ای شامل مواردی چون هدف اصطلاحنامه، پوشش موضوعی، تعداد اصطلاحات، و جزییات دربارة آنها و منابع به‌كار ‌رفته در روزآمدسازی اصطلاحنامه است. بخش دیگر، نمایة‌ رده‌ای است كه دیدی كلی پیرامون ساختار رده‌ای موجود در اصطلاحنامه فراهم می‌كند. اطلاعات این بخش بر اساس توصیفگرها تنظیم می‌شود.

بعد از نمایة‌ رده‌ای، نمایة الفبایی بخش مهمی است كه دسترسی سریع به اصطلاحات خطور كرده به ذهن كاربر را ممكن می‌سازد. قسمت دیگر در اصطلاحنامه، مدخل و اطلاعات مدخل است كه در صورت لزوم با یادداشت‌های دامنه همراه می‌شود.

هر اصطلاحنامه باید دارای یك قسمت آموزشی برای كاربرد اصطلاحنامه در نمایه‌سازی یا جست‌وجو باشد. حضور این بخش موجب می‌شود كه از اصطلاحنامه بدون نیاز به منابع جانبی در مواقع لزوم بتوان استفاده كرد.

همچنین یك اصطلاحنامه باید دارای اطلاعاتی پیرامون تاریخ حذف و اضافة اصطلاحات، چگونگی روزآمدسازی اصطلاحنامه و چگونگی این فرایند داشته باشد. كاربر باید بتواند در نظامی تعاملی با اصطلاحنامه در مشاركت باشد و اصطلاحات جدید و روابط بین آنها را به نظام پیشنهاد دهد.

سطح پیش‌همارایی

یكی از مهم‌ترین ویژگی‌هایی كه در تدوین و استفاده از اصطلاحنامه باید به آن توجه كرد سطح پیش‌همارایی است. سطح پیش‌همارایی را می‌توان میزان تركیب اصطلاحات توسط اصطلاحنامه یا میزان انتخاب اصطلاحات مركب به عنوان توصیفگر در اصطلاحنامه پیش از كاربرد آن در نمایه‌سازی یا جست‌وجو دانست.

اینكه یك اصطلاحنامه تا چه اندازه پیش از استفادة كاربر اقدام به همارایی اصطلاحات نماید تعیین‌كنندة میزان پیش‌همارایی است. براساس هر اصطلاحنامه و استراتژی تدوین‌كنندگان آن، درجة پیش‌همارایی متفاوت است. پیش‌همارایی از به ‌وجود آمدن تركیب‌های دور از موضوع اصلی و ریزش كاذب جلوگیری می‌كند و در نتیجه مانعیت را در بازیابی اطلاعات افزایش می‌دهد.

با وجود اینكه اصطلاحنامه اساساً برای استفاده در نظام پس‌همارا ایجاد می‌شود اما به دلایل متعدد نمی‌توان در آن به صورت كاملاً پس‌همارا عمل كرد و تدوینگر اصطلاحنامه ناچار به اعمال اندكی پیش‌همارایی برای حفظ توصیفگرهای تركیبی مفیدی است كه به هیچ شكل دیگری قابل بیان نیستند.

اصطلاحات مركب

«انسی» اصطلاحات مركب یا چندواژه‌ای را در زبان طبیعی به عنوان تكواژ قاموسی یا بن‌واژه مطرح می‌كند، یعنی كلمه‌ها برای ارائة یك واحد واژه‌ای با هم ادغام شده‌اند. اصطلاحنامه‌‌ها از نظر سیاست پوشش انواع اصطلاحات مركب با هم متفاوت هستند.

به دلیل نبودن مراجع معتبر دراین مورد، راهنماها برای تدوین و توسعة اصطلاحنامه پدید آمده‌اند. برای اینكه یك اصطلاح مركب به عنوان توصیفگر پذیرفته‌ شود باید در كل معنا و مفهوم واحدی را به ذهن كاربر یا نمایه‌ساز القاء نماید و بتوان آن را در انواع نمایش‌های اصطلاحنامه و ساختار سلسله‌مراتبی وارد نمود (ANSI/NISO 2005).

در راهنمای تدوین اصطلاحنامة چندزبانة «ایفلا» ‌اصطلاح مركب، اصطلاحی شامل بیش از یك كلمه تعریف شده است كه این كلمات با حروف ربط یا بدون آنها به هم متصل شده‌اند. اصطلاحات مركب دو یا چند مفهوم ساده را در یك مفهوم مركب پیش‌همارایی می‌كنند. استفاده از این اصطلاحات در اصطلاحنامه میزان دقت را افزایش می‌دهد كه این دقت، خود مانعیت را افزایش می‌دهد. به این ترتیب مفهومی خاص به‌طور دقیق با یك اصطلاح مركب ارائه و بازیابی می‌شود (IFLA 2005).

اجزای اصطلاحات مركب

اجزای اصطلاح مركب به‌وسیلة نقش منطقی و یا عملكرد آنها تشخیص داده می‌شود.‌ این اجزا و نقش آنها تعیین‌كنندة نحوة برخورد با اصطلاح مركب هستند و اینكه آیا اصطلاح مركب باید به اجزایش شكسته شود یا به همان شكل باقی بماند؟

بیشتر اصطلاحات مركب شامل هردو نوع عبارت اسمی‌ مانند «مردِ بزرگ» هستند‌ كه می‌توانند به اجزای زیر تجزیه شوند (ANSI/NISO 2005; IFLA 2005):

1. كانون، سراسم، یا سراصطلاح: جزء اسمی تعیین‌كنندة ردة عام اشیا و رویدادها؛

مانند (حری 1383):

اصطلاح فلسفه در فلسفة آموزش و پرورش

یا

اصطلاح سبزیجات در سبزیجات خشك

2. وجه تمایز یا معرف، قسمتی از اصطلاح مركب است كه به ویژگی و یا تفاوتی منطقی باز می‌گردد و همراه با كانون وجه مفهومی آن را محدود می‌كند.

مانند (حری 1383):

اصطلاح مرغان در آبله مرغان

طبق قاعدة كلی استاندارد بین المللی «ایزو 2788» اصطلاحات در یك اصطلاحنامه باید تا حد امكان نشان‌دهندة مفاهیم ساده و یا واحد باشند، و اصطلاحات مركب به اجزای ساده تقسیم شوند، مگر زمانی كه این كار به طور احتمالی بر درك كاربران تأثیر بگذارد. در عمل، پیروی از این قاعده بسیار سخت است زیرا در حوزه‌های تخصصی، مفاهیم واحد، بر حسب نیازهای داخلی و بسیار متفاوت تعریف می‌شوند.

در یك اصطلاحنامه موضوع‌های پیچیده باید با تركیب اصطلاحات جداگانه بیان شوند و این اصطلاحات را می‌توان به عنوان اصطلاحات كلیدی برای جست‌وجوی مستقل در یك نظام پس‌همارا تعیین‌كرد، یا اینكه این اصطلاحات ممكن است به عنوان اجزای مدخل‌های نمایه‌ای پیش‌همارا كاربرد داشته باشند. نكتة مهم در تدوین اصطلاحنامه این است كه چه زمان می‌توان اصطلاحات مركب را به اصطلاحات ساده تقسیم كرد و چه موقع بهتر است اصطلاحات مركب را حفظ كرد. چنین گفته می‌شود كه اصطلاحنامه‌ای كه بیشتر دارای اصطلاحات منفرد است، سطح پیش‌همارایی پایین دارد و اصطلاحنامه‌ای كه دارای تعداد زیادی اصطلاحات مركب دو و یا سه واژه‌ای است، سطح پیش‌همارایی بالایی دارد (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 38).

مزایا و معایب اصطلاحات مركب

اصطلاحات مركب دقیق‌تر و مشخص‌تر از اصطلاحات منفردی است كه به صورت تركیبی به‌كار برده می‌شوند تا همان مفاهیم را نشان دهند. آنها ضمن جلوگیری از ریزش كاذب موجب افزایش مانعیت در امر بازیابی مدارك مربوط می‌شوند. مزیت دیگر استفاده از اصطلاحات مركب آن است كه اصطلاحنامه دربارة هر اصطلاح، اطلاعاتی (مانند مترادف‌ها، اصطلاحات اعم، اخص، و مرتبط) ارائه می‌كند كه در صورت تجزیة اصطلاح مركب، این اطلاعات از بین می‌روند؛ مگر اینكه تلاش ویژه‌ای برای نشان دادن روابط اصطلاحنامه‌ای در مقابل غیرتوصیفگر صورت گیرد.

گردآوری و نگهداری اصطلاحنامه‌ای با تعداد زیاد اصطلاحات پیش‌همارا، به خاطر حجم و پیچیدگی زیاد آن،‌ بسیار گران‌تر از اصطلاحنامه‌ای با پیش همارایی پایین است.‌ علاوه بر این تضمینی وجود ندارد كه بتوان تمام اصطلاحات پیش‌همارا و اخص را به مدرك نسبت داد. استفاده از اصطلاحات مركب می‌تواند به از دست دادن جامعیت نیز منجر شود. بیشترین مشكل و ایراد نظام‌های دستی در جاهایی است كه به هنگام جست‌وجو بخشی از یك اصطلاح، به جای اصطلاح كامل مورد جست‌وجو واقع شود كه در این حالت بازیابی مدرك انجام نمی‌شود (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 40).

اصطلاحات مركب به عنوان توصیفگر

براساس راهنمای «انسی» اصطلاحات مركب یا چندواژه در شرایط زیر به عنوان توصیفگر استفاده می‌شوند (ANSI/NISO 2005):

1. اگر جدا شدن اجزای اصطلاح منجر به از دست دادن معنی اجزا و ایجاد ابهام ‌شود.

مانند (حری 1383):

داده‌های رقمی

غذای گیاهی

چاقوی جیبی

2. یك جزء از اصطلاح مناسب هدف‌ها و قلمرو اصطلاحنامه نباشد و یا مبهم و كم اهمیت‌تر از آن باشد كه به عنوان یك اصطلاح مستقل در اصطلاحنامه وارد شود.

مانند (حری 1383):

عصر سنگ

3. بیانگر به تنهایی مفهومی متفاوت از مفهوم كل اصطلاح را در بر داشته باشد. اجزای اصطلاح با معنایی كه آن اصطلاح در كل بیان می‌كند متفاوت باشد.

مانند (حری 1383):

طلای كثیف (منظور فلز طلا نیست)

4. در مواقعی كه اصطلاح در مجموع به عنوان كنایه و استعاره، یك شباهت و هم‌شكلی برای اشیاء و رویدادهای غیرمرتبط را به ذهن متبادر می‌كند.

مانند (حری 1383):

اقتصاد سیاه

5. اصطلاح شامل صفتی است كه زیررده‌ای از كانون را تعریف نمی‌كند و عضو رده نیست.

مانند (حری 1383):

استخوان لاستیكی

فیل سفید (كه در واقع گونه‌ای از فیل نیست)

تعیین معیاری دقیق برای تشخیص انواع اصطلاحات مركبی كه برای ورود به اصطلاحنامه باید به اجزای تشكیل‌دهنده‌شان تجزیه شوند، كار مشكلی است. با این وجود مجموعه‌ای از معیارهای كلی برای تجزیه اصطلاحات مركب عبارت‌اند از:

1. وقتی عمدة بار معنایی یك اصطلاح مركب روی دوش قسمت كانون است و قسمت معرف نقش خاصی در ایجاد تغییر در مفهوم و معنی اصطلاح بازی نمی‌كند باید آن اصطلاح را تجزیه كرد. برعكس وقتی قسمت معرف به‌همراه كانون كل مفهوم اصطلاح را بیان می‌كند نباید اصطلاح را به اجزایش تجزیه نمود.

2. یك اصطلاح مركب متشكل از یك فعل متعدی و یك اصطلاح همراه كه برای نشان دادن هدف، فعل متعدی به آن اضافه شده است به اجزایش تجزیه می‌شود. برعكس وقتی اجزای یك اصطلاح مركب برای بیان یك هدف یا وسیله توسط فعل مربوط به آن هدف یا وسیله بازگو می‌شوند نباید اصطلاح را به اجزایش تجزیه كرد.

3. اگر یك اصطلاح مركب شامل یك فعل لازم باشد و به‌وسیلة اصطلاحی برای فاعل فعل توضیح داده شود، اصطلاح باید به اجزایش تجزیه شود. برعكس اصطلاحی كه برای نشان دادن هدفی به‌وسیلة یك اصطلاح با فعل لازم نشان‌دهندة آن همراه است به اجزایش تجزیه نمی‌شود.

حفظ اصطلاحات مركب

در موارد زیر حفظ شكل مركب اصطلاحات ضروری است (ANSI/NISO 2005):

⬜اصطلاح مركب در استفادة معمول و یا در حوزة تحت پوشش اصطلاحنامه آنقدر شناخته شده و عادی است كه بیان آن به صورت اجزای جداگانه، درك آن را مختل می‌سازد.

مانند (حری 1383):

حقوق بشر

⬜وقتی عامل‌بندی منجر به از دست دادن معنی و یا ابهام می‌شود.

مانند (حری 1383):

بحث گروهی

⬜اسم‌های خاص و اصطلاحات دارای اسم‌های خاص.

مانند (حری 1383):

عقدة اودیپ

⬜اصطلاحاتی كه در آنها اجزا معنی اولیه خود را از دست داده‌اند به ‌طوری‌كه معنی اصطلاح مركب در كلیت خود مجموع معنای اجزای آن نیست.

مانند (حری 1383):

آبله ‌مرغان

⬜اصطلاحاتی كه در آنها یك جزء از اصطلاح با قلمرو اصطلاحنامه مرتبط نیست و یا برای حضور به ‌عنوان اصطلاح مستقل بیش از اندازه مبهم است.

مانند (حری 1383):

كمك‌های اولیه

⬜ اصطلاح دربردارندة تمایزی است كه مانند یك استعاره، به شیء یا رویدادی نامرتبط مشابهت دارد.

مانند (حری 1383):

اقتصاد سیاه

⬜اصطلاحاتی كه نمی‌توان آنها را بدون استفاده از اسم یا اسم‌های اضافی كه فقط به صورت مفهومی و ضمنی در اصطلاح مركب وجود دارد، مجدداً بیان كرد.

مانند (حری 1383):

آزمایشگاه زبان

⬜اصطلاحاتی كه در آنها تمایز از نوع مجزای از كانون نیست. اسم در این موارد به عنوان غیر مستقل توصیف می‌شود،‌ چرا كه نمی‌تواند به تنهایی به عنوان شاخصی از ردة مفاهیمی قرار گیرد كه كل اصطلاح به آن باز می‌گردد.

مانند (حری 1383):

استخوان لاستیكی

فیل سفید

روابط در اصطلاحنامه

اهمیت روابط

همانطور كه در پیش گفته شد، آنچه اصطلاحنامه را از فرهنگ اصطلاحات یا هر واژه‌نامة دیگر متمایز می‌كند وجود رابطة بین اصطلاحات است. این روابط نسبت یك اصطلاح نسبت به دیگر اصطلاحات موجود در اصطلاحنامه را نشان می‌دهد و در استفادة صحیح نمایه‌ساز یا كاربر از توصیفگرها بسیار مؤثر است.

از نظر «لوپز ـ هوئرتاس» اصطلاحنامه به‌جای فهرست‌كردن توصیفگرها زیر نام اصطلاح‌های وابسته به هر مفهوم در ركورد، روابط مشخص را شناسایی می‌كند. در نتیجه امكان ارائة چندبارة مفهوم در ساختار ایجاد می‌شود. از طرفی شناسایی روابط معنایی جدید برای گنجاندن در پیشینة توصیفگر فراهم می‌شود و این خود افزایش جامعیت را در مدارك مربوط در بازیابی اطلاعات موجب می‌شود. این یك ویژگی مهم برای تدابیر بازیابی اطلاعات است، زیرا هردوی نظام‌های سنتی و غیرسنتی بازیابی اطلاعات نسبت‌های پایین جامعیت را در عملكردشان نشان می‌دهند.

از نظر بسیاری از پژوهشگران، ساختار اصطلاحنامه و روابط معنایی در اصطلاحنامه، تدابیر معطوف به جامعیت قلمداد می‌شوند. ایجاد ساختار روابط قوی برای هر موضوع خاص، همان چیزی است كه امكان ارائة چندباره مفاهیم را فراهم می‌كند. توسعة روابط معنایی منجر به توسعة بهینه‌سازی عملكرد جامعیت اصطلاحنامه‌های فعلی می‌شود (Lopez-Huertas 1997).

از نظر «جوزمان» و «ورستپن» روابط در اصطلاحنامه به دو دستة عمده تقسیم می‌شوند (Guzman and Verstappen 2003):

1. روابط در حوزة كوچك مربوط به روابط معنایی بین اصطلاحات خاص.

2. روابط در حوزة گسترده مربوط به چگونگی اصطلاحات و روابط داخلی آنها نسبت به ساختار كلی موضوعی اصطلاحنامه.

روابط معنایی

روانشناسان، وابستگی دو اصطلاح را در ذهن كاربران مختلف مطالعه كرده‌اند و از این دیدگاه دو نوع اصلی از روابط قابل تمایز هستند:

1. روابط ناشی از قدرت چندمعنایی اصطلاح: این روابط از نوع رابطة اصطلاحات مترادف، شبه‌مترادف، تشابه معنایی، شمول رده‌‌ای و موضوعی هستند؛

2. روابط همجواری بافتی و پیوند تجربی.

این نوع روابط كه در اصطلاحنامه استفاده شده و با اسم‌هایی چون روابط ترادفی، شبه‌ترادفی، سلسله‌مراتبی، و وابستگی خوانده‌ می‌شوند، بر پایه كاركردشان در نظام ذخیره و بازیابی توسعه داده شده‌اند (Soeregel 1974, 112).

روابط اساسی اصطلاحنامه دراستاندارد «ایزو 2788» به عنوان موارد مستقل از زبان و فرهنگ در نظر گرفته می‌شوند و در اصطلاحنامه‌های یك‌زبانه و چند‌زبانه به‌كاربرده می‌شوند. سه نوع رابطة اساسی در شكل 15 قابل مشاهده است (ISO 1985b).

«راولی» و «فارو» وجود روابط معنایی را از ویژگی‌های بسیار مهم اصطلاحنامه می‌دانند. روابط معنایی بین اصطلاحات به معانی ذاتی اصطلاحات ناظر هستند، دائمی‌اند زیرا با نمایه‌سازی یا جست‌وجوی مدرك تغییر نمی‌كنند، ثابت هستند یعنی در زبان نمایه‌سازی برای سازگاری با موارد نمایه‌سازی مدارك خاص تغییر پیدا نمی‌كنند.

از جنبة نظری، روابط معنایی باید بین زبان‌های نمایه‌سازی قابل انتقال باشند اما در عمل، ملاحظات دیگری مانند گرایش رشته‌ای و میزان اخص بودن مانع این كار می‌شوند. (Rowely and Farrow 2000, 147; Bechhofer and Goble 2001).

به عقیدة «كراون» اصطلاحنامه، مجموعه‌ای از روابط معنایی بین توصیفگرهاست و این روابط معنایی كاربر را به سوی اصطلاح مناسب هدایت و معنای اصطلاح را روشن می‌كند. روابط معنایی اصلی كه بین توصیفگرها در اصطلاحنامه نشان داده می‌شود، روابط سلسله‌مراتبی و روابط غیرسلسله‌مراتبی هستند. ارائة روابط معنایی از جنبه‌های زیر در مدیریت اطلاعات مؤثر است (Craven 2002):

1. انتخاب یا رد یك اصطلاح خاص برای نمایه‌سازی یا برای تدوین پرسش جست‌وجو.

2. انتخاب سطح شمول مناسب در نمایه‌سازی و جست‌وجو.

3. جست‌وجو در پاسخ به پرسش‌های بسیار كلی.

4. اشتراك نمایه‌سازی با تدارك ترجمه از طرحی به طرح دیگر.

به اعتقاد «هودن» شبكة روابط جانشینی یا همنشینی بین اصطلاحات یا مفاهیم، ویژگی اصلی اصطلاحنامه است كه به كاربران اصطلاحنامه اجازه می‌دهد تا ساختار منطقی بنیادی حوزه را در متن مربوط به آن درك كنند (Hudon 2003).

«انسی» سه نوع رابطة هم‌ارزی؛ سلسله‌مراتبی؛ و وابستگی را دارای خاصیتی دوسویه می‌داند، یعنی هر رابطة برقرار شده بین اصطلاح «الف» و اصطلاح «ب» شكل متقابلی از رابطه بین اصطلاح «ب» به اصطلاح «الف» دارد. شاخص‌های روابط، عامل‌هایی دودویی، برخی متقارن و برخی نامتقارن هستند. اختصارات رایج برای شاخص‌های روابط، در جدول شش نشان داده‌ می‌شوند (ANSI/NISO 2005; Voss 2006). در واقع رابطة بین توصیفگرها و غیرتوصیفگرها یك رابطة دوسویه است. یعنی زمانی كه توصیفگر را با اختصار «بج.» به‌جای یك غیرتوصیفگر قرار دهیم از طرف دیگر غیرتوصیفگر را نیز با «بك.» به توصیفگر مرتبط می‌كنیم.

جدول6. انواع رابطه‌ها در اصطلاحنامه به همراه اختصارات (فخرالسادات محمدی 1386)

رابطه
شاخص رابطه
اختصار

هم‌ارزی / ترادفی
به‌كاربرید / به‌كار رفته به‌جای
«بك.» / «بج.»

سلسله‌مراتبی
اصطلاح اعم،‌ اصطلاح اخص
«ا.ع.»، «ا.خ.»

وابستگی
اصطلاح وابسته
«ا.و.» یا «ا. ه.»

روابط هم‌ارزی

رابطة هم‌ارزی رابطة بین توصیفگرها و غیرتوصیفگرهای مطرح شده دربارة یك زمینة موضوعی در اصطلاحنامه است. به دلایل متعدد تعداد اصطلاحات بیان‌كنندة یك موضوع یا مفهوم در زبان طبیعی زیاد است، اما در اصطلاحنامه همة این اصطلاحات برای توصیف و بیان موضوع یك مدرك مرتبط انتخاب نمی‌شوند بلكه بر اساس استراتژی اصطلاحنامه یكی از این اصطلاحات توصیفگر قلمداد می‌شود. اصطلاحنامه برای افزایش شانس كاربر یا نمایه‌ساز برای رسیدن به توصیفگر مناسب سایر اصطلاحات (غیرتوصیفگرها) را حفظ می‌كند و با رابطة هم‌ارزی ارتباط آنها را با توصیفگر نشان می‌دهد. به این ترتیب از غیرتوصیفگرها به توصیفگرها ارجاع داده می‌شوند و یكدستی در انتخاب توصیفگرها بالا می‌رود.

هنگامی كه مفهوم یكسانی با دو یا چند اصطلاح قابل بیان باشد، یكی از آنها به عنوان توصیفگر انتخاب می‌شود. رابطة بین توصیفگرها و غیرتوصیفگرها رابطه‌ای هم‌ارزی است كه در آن هر اصطلاح به مفهوم یكسانی منجر می‌شود، اما فقط توصیفگر جانشین مفاهیم معادل یا كم‌وبیش معادل می‌شود. ارجاع متقابل به توصیفگر باید برای هر مترادف یا شبه‌مترادف برقرار شود كه به عنوان یك اصطلاح مدخل برای كاربر عمل می‌كند. این رابطه در بین چهار گروه از اصطلاحات وجود دارد (ANSI/NISO 2005; Nielsen 2002; Rowely and Farrow 2000, 147; Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 50):

جدول 7. انواع اصطلاحات موجود در رابطة هم‌ارزی

رابطة هم‌ارزی
مترادف‌ها
اصطلاحاتی هستند كه معانی آنها در گستره وسیعی از زمینه‌ها تقریبا یكسان است به گونه‌ای كه اصطلاحات با هم قابل‌تعویض هستند.

شبه‌مترادف‌ها
مترادف‌نماها اصطلاحاتی هستند كه معنای آنها در كاربرد عادی متفاوت انگاشته می‌شود اما در نمایه‌سازی مترادف فرض می‌شوند.

گونه‌های لغوی
گونه‌های لغوی شكل‌های مختلف كلمه از قبیل گونه‌های املایی، جمع‌های بی‌قاعده، شكل‌های مخفف كه برای بیان عبارات مشابه به‌كار می‌روند.

جایگماری عمودی یا

مافوق گذاری

به وضعیتی اشاره دارد كه اصطلاحات اعم به‌جای اصطلاحات اخص برای كاهش اخص بودن و اندازة اصطلاحات پذیرفته می‌شوند. در اصطلاحنامه نمایه‌ساز سنتی، كاربر با عبارت‌های غیرتوصیفگر و مترادف به توصیفگر هدایت می‌شود.

«ایزو» این رابطه را، رابطة‌ بین دو دسته از اصطلاحات مترادف و شبه‌مترادف كه با هم مجموعه‌ای هم‌ارز را تشكیل می‌دهند، می‌داند (ISO 1985b; NAA 2003).

«نیلسن» در اهمیت رابطة هم‌ارزی بیان می‌كند: در اصطلاحنامة جست‌وجو، اصطلاحات جست‌وجوی جایگزین بیان‌كنندة مفهوم واحد، برای حمایت از كاربر در افزایش جامعیت یا در گزینش دقیق‌تر اصطلاحات خاص، فهرست می‌شوند. در نظامی كه گسترش خودكار پرسش جست‌وجو را امكان‌‌پذیر می‌كند، گروهی از مترادف‌ها به صورت خودكار برای گسترش جست‌وجو مورد استفاده قرار می‌گیرند. تعداد مترادف‌ها در همة زمینه‌ها در زبان كنترل‌شده نسبت به زبان طبیعی بیشتر است، چون معنای اصطلاحات، عملاً به یك زبان كنترل‌شده محدود می‌گردد. هنگامی كه مفهوم یكسانی با دو یا چند اصطلاح قابل بیان باشد، یكی از آنها به عنوان واژة مرجح یا همان توصیفگر انتخاب می‌شود (Nielsen 2002).

مترادف و انواع آن

با توجه به اهمیت اصطلاحات مترادف در اصطلاحنامه و رابطة هم‌ارزی در این بخش به تعریف و بررسی انواع مترادف‌ها می‌پردازیم.

اصطلاحات مترادف، اصطلاحاتی هستند كه با شكل‌های املایی مختلف معنی یكسانی را ارائه می‌كنند. با توجه به سیاست‌های اصطلاحنامه و رواج استفاده یكی از آنها به عنوان توصیفگر و بقیه غیرتوصیفگر قلمداد می‌شوند.

در واقع مترادف‌ها بیانگر اطلاعات افزوده شده به قلمرو و كاربرد یك توصیفگر هستند، بنابراین در قسمت اصلی مدخل توصیفگر ظاهر می‌شوند. نمایه‌ساز و یا جست‌وجوگر با مشاهده مدخل اصلی می‌تواند آنچه را كه مورد نظرش است ببیند و نیازی به مراجعه به سایر قسمت‌ها برای یافتن مترادف‌ها و یا شبه‌مترادف‌ها نیست (Soeregel 1974, 171).

«آچسن» و همكارانش مترادف‌ها را اصطلاحاتی تعریف می‌كنند كه معنی آنها در طیف وسیعی از نوشتجات یكسان است، به طوری كه عملاً قابل جایگزینی با یكدیگر هستند. مترادف‌ها در زبانشناسی عمومی متداول نیستند، ولی در اصطلاحات علمی به‌طور مكرر به‌كار می‌روند. این اتفاق هنگام ازدیاد اسم‌های تجاری و اسم‌های متداول و متغیرهای دیگری كه وابسته به كاربرد و باورهای محلی ریشه‌های لغات باشند، پیش می‌آید. انواع اصطلاحات مترادف در اصطلاحنامه در جدول هشت ارئه شده است (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 50-51; ANSI/NISO 2005; Lawrence 2006).

جدول 8. انواع اصطلاحات مترادف

مثال‌ها (حری 1383)

انواع اصطلاحات مترادف

1. اسم‌های مشهور و اسم‌های علمی

مانند: نمك و كلرید سدیم

2. اسم‌های رایج یا اسم‌های علمی و اسم‌های تجاری

مانند: سود سوزآور و هیدروكسید سدیم

3. اسم‌های استاندارد و زبان عامیانه

مانند: بادبزن برقی و پنكه

4. اصطلاحاتی كه دارای منشأ زبانی متفاوت هستند

مانند: سوسیالیسم و جامعه‌گرایی

5. اسم‌های رقابتی برای مفاهیم در حال ظهور

مانند: وب‌نامه و وب‌نگاشت

6. اصطلاحی جاری یا دلخواه در مقابل اصطلاح منسوخ یا مردود

مانند: هواپیما و طیاره

شبه‌مترادف‌ها

شبه‌مترادف‌ها مانند مترادف‌ها كلماتی هستند كه نقش‌های متفاوتی در كاربردهای متداول دارند با این وجود برای هدف‌های نمایه‌سازی، نوعی از مترادف‌ها هستند. شبه‌مترادف‌ها اصطلاحاتی را شامل می‌شوند كه با هم تداخل و همپوشانی قابل توجهی دارند. به‌طور كلی متفاوت و جدای از هم هستند اما برای تحقق هدف‌های اصطلاحنامه تأثیر یكسانی دارند. میزان عملكرد هر اصطلاح مانند شبه‌مترادف‌ها تا حد زیادی به دامنة پوشش اصطلاحنامه‌ها و اندازة آنها بستگی دارد (ANSI/NISO 2005).

مانند (حری 1383):

مناطق شهری

و

شهرها

قابلیت پذیرفته شدن گروهی از اصطلاحات در نقش شبه‌مترادف‌ها به میزان پوشش فیلدهای موضوعی توسط اصطلاحنامه بستگی دارد.

متضادها، به عنوان كلماتی كه از نقطه‌نظر خاصی با هم متفاوت و از نظر یك سری ویژگی‌ها مشترك هستند نیز جزء شبه‌مترادف‌ها محسوب می‌شوند (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 52-53).

مانند (حری 1383):

سواد

و

بی‌سوادی

از نظر «كراون» اصطلاحات معادل در یك زبان معمولی برای نمایه‌سازی و دستیابی به اطلاعات، معانی متفاوتی دارند. به این اصطلاحات شبه‌مترادف گفته می‌شود و شامل موراد زیر هستند (Craven 2002):

1. اصطلاحاتی كه معانی آنها با هم تداخل و همپوشانی دارند؛

2. اصطلاحاتی كه قلمرو پوشش آنها شامل اصطلاحات دیگر می‌شود؛

3. گاهی اوقات متضاد‌ها.

گونه‌های مختلف لغوی

گونه‌های مختلف لغوی شامل گونه‌های مختلف شكلی و شكل‌های مقلوب از قبیل گونه‌های املایی، جمع‌های بی‌قاعده، شكل‌های مخفف است كه برای بیان عبارات مشابه به‌كار می‌روند. این اصطلاحات ممكن است اطلاعات اضافی برای كاربرد توصیفگرها ارائه نكنند، بنابراین نباید در بخش اصلی مدخل ظاهر شوند. بعضی از گونه‌های مختلف لغوی به‌طور قابل توجهی با املای مرجحی كه در ترتیب الفبایی وجود دارد متفاوت هستند، بنابراین باید در نمایة الفبایی ظاهر شوند، این موارد گونه‌های لغوی خارجی نامیده می‌شوند.

اگر گونه‌های لغوی دیگر در ترتیب الفبایی به املاهای مرجح خیلی نزدیك باشند نباید در نمایة الفبایی وارد شوند. چنین مواردی ممكن است برای نظام‌های ذخیره و بازیابی اطلاعات ماشینی مورد نیاز باشند. در این مورد آنها گونه‌های لغوی داخلی نظام هستند. تعداد گونه‌های لغوی كه در اصطلاحنامه وارد می‌شوند با ملاحظات زیر تعیین می‌شود:

1. برای جست‌وجوی اصطلاحات فقط گونه‌های لغوی خارجی لازم هستند.

2. در بعضی نظام‌ها توصیفگرهای نوشتجات در نمایه‌سازی و جست‌وجو به‌كار می‌روند و این توصیفگرها با شكل مناسب ذخیره شده در ماشین مقایسه می‌شود. در این حالت شكل‌های غلط توصیفگرها مرتب شناسایی می‌شوند كه این می‌تواند مفید باشد.

3. اگر از اصطلاحنامه برای نمایه‌سازی ماشینی و یا برای جست‌وجوی مبتنی بر نمایه‌سازی آزاد استفاده شود، گونه‌های لغوی بیشتری باید در اصطلاحنامه وارد شود.

وی در ادامه معیار اصلی برای تشخیص بین مترادف‌ها و گونه‌های مختلف لغوی را تكرار می‌داند. اینكه اگر اصطلاحی، جواب سئوالی برای توصیف معنی و یا كاربرد توصیفگر باشد و یا نباشد تعیین‌كنندة نوع آن است (Soeregel 1974, 172-173).

راهنمای «انسی» گونه‌های مختلف لغوی را كلمه‌های دارای تفاوت‌های ظاهری واژه‌ای و متفاوت از مترادف‌ها می‌داند. مترادف‌ها، اصطلاحات متفاوت با یك معنی و مفهوم هستند، در صورتی‌كه گونه‌های مختلف لغوی، كلماتی با شكل‌های متفاوت هستند كه بیانگر یك مفهوم هستند. این تنوع شكل‌ها كه ممكن است ناشی از تفاوت‌های املایی و یا دستوری و یا حاصل از شكل كوتاه‌شدة كلمه‌ها باشد شامل موارد زیر است (ANSI/NISO 2005):

1. گونه‌های مختلف لغوی شامل ترتیب مستقیم در برابر شكل مقلوب، گونه‌های املایی، گونه‌های مختلف ریشة كلمه‌ها و افعال جمع بی‌قاعده؛

2. اسم‌های كامل و كوته‌نوشته‌ها.

تعریف و یادداشت دامنه

اصطلاحنامه برای روشن شدن مفهوم توصیفگرها و كاربرد صحیح و به ‌جای آنها از راهنماها و تعاریف استفاده می‌كند. انواع یادداشت‌ها، راهنماها، و تعاریف در این مورد در خدمت اصطلاحنامه است. تعریف از ساده‌ترین مواردی است كه در اصطلاحنامه برای راهنمایی كاربران و نمایه‌سازان استفاده می‌شود.

«سورگل» وجود تعریف را برای درك روشن اصطلاح، تعیین محل مناسب اصطلاح در ساختار اصطلاحنامه، و كاربرد اصطلاح در نمایه‌سازی و جست‌وجو ضروری می‌داند. برای تدوین اصطلاحنامه داشتن تعریفی رسمی از اصطلاح لازم است. در كاربرد اصطلاحنامه نیز معنای یك اصطلاح، اغلب با متن اصطلاحنامه روشن می‌شود. اما متن برای بیان معنی واقعی یك اصطلاح كافی نیست و یادداشت‌های دامنه باید اضافه شود.

وی در ادامه تعریف را به دو جنبه تقسیم می‌كند:

1. تعیین یك مفهوم در سطحی برابر با دیگر مفاهیم؛

2. اختصاص یك اصطلاح به یك مفهوم.

از نظر او یك تعریف باید اطلاعات زیر را ارائه كند (Soeregel 1974, 145):

1. آیا مفهوم اعمی وجود دارد كه این تعریف از آن مشتق شده است؛

2. در مفهوم تعریف شده چه مفاهیم اخصی ممكن است جای گیرد؛

3. آیا مفاهیمی وجود دارند كه بعضی مواقع به عنوان اصطلاح اخص این مفهوم به‌كار رفته‌اند، اما از اصطلاحنامه موجود حذف شده‌اند؟

4. چه مفاهیمی به مفهوم تعریف شده مربوط هستند؟ وجه تمایز این مفاهیم با مفهوم اصلی چیست؟ وجه مشترك مفهوم مدنظر با سایر مفاهیم چیست؟

5. مثال‌هایی برای به‌كار بردن مفهوم.

منابع تعاریف اصطلاحات از نظر «سورگل» در شكل 16 نمایش داده ‌شده‌اند.

به اعتقاد «آچسن» و همكارانش به عنوان یك قاعده كلی در گذشته تعریف كامل آن‌طور كه در یك فرهنگ لغت یافت می‌شود، در اصطلاحنامه وجود نداشت، اما گاهی اوقات برای تكمیل معنایی كه به ساختار اصطلاحنامه انتقال می‌یافت نیازمند تعاریف مختصر و ساده‌ای بودیم. چون گرایش‌ها به سمت حذف تفاوت‌های بین اصطلاحنامه و بانك‌های اطلاعاتی اصطلاحاتی است، تمایل به سمت افزایش تعداد تعاریف در اصطلاحنامه است. «اسونیوس»¹⁶ از گنجاندن هرچه بیشتر تعاریف در اصطلاحنامه دفاع می‌كند.

ظاهراً كانون توجه‌ بیشتر به شكل تعریف معطوف شده است. به بیان «هودن»¹⁷ تحقیقات نشان می‌دهد كه تعریف، انسجام نمایه‌سازی را افزایش می‌دهد، اما كاركرد نمایه‌سازانی كه از اصطلاحنامه‌های مجهز به تعریف بدون روابط وابستگی استفاده كرده‌اند، به خوبی زمانی نیست كه از اصطلاحنامه‌های استاندارد بدون تعریف استفاده كرده‌اند (Aitchison, Gilchrist, and Bawden, 2000, 34).

از نظر «نیلسن» تعاریف كامل آنچنان كه در فرهنگ‌ها وجود دارند در اصطلاحنامه‌ها یافت نمی‌شوند اما به‌تازگی برای ایجاد وضوح در معانی اصطلاحات و كاربرد آنها، بر وجود تعاریف پافشاری بیشتری می‌شود. این تأكید بر یكپارچه كردن و تكمیل تعاریف عمیق و اساسی و توضیح تفاوت‌ها دردرك و كاربرد زبان است. تعاریف در علوم‌ اجتماعی و انسانی به دلیل انتزاعی بودن بسیاری از مفاهیم بیشتر لازم هستند (Nielsen 2002).

به اعتقاد «سورگل» هر اصطلاح در اصطلاحنامه باید به طریقی اختیاری معنای موردنظر اصطلاحنامه را برای كاربران بیان كند. از این‌رو در انتخاب اصطلاحات، كلماتی كه تا حد امكان دارای تعریف پذیرفته‌ شده‌ای هستند، برای اصطلاحنامه به‌كار می‌روند. اغلب معنی یك توصیفگر از معنای اصطلاحات مترادف و شبه‌مترادف متمایز است و به تعریف نیازی نیست.

از دیگر راهنماهایی كه در خدمت تحقق هدف‌های اصطلاحنامه قرار می‌گیرد یادداشت دامنه است. یادداشت‌های دامنه معمولاً یادداشت‌های كوتاهی هستند كه معمولاً پوشش موضوعی یك اصطلاح را نشان می‌دهد.

«كراون» یادداشت‌های دامنه را رایج‌ترین نوع راهنماهای موجود برای كاربرد اصطلاحات اصطلاحنامه می‌داند. یادداشت دامنه معمولاً با علامت «ی‌.د.» نمایش داده می‌شود. یادداشت دامنه می‌تواند تعریف باشد. در تعریف موجود در یادداشت دامنه باید از شكل اسمی استفاده كرد و نه افعال وابسته یا صفت‌ها. یك اصطلاح در اصطلاحنامه باید دارای معنی باشد و هر تعریفی در یادداشت دامنة اصطلاح باید آن معنی موردنظر اصطلاحنامه را ارائه كند. یادداشت دامنه می‌تواند مفهومی را شامل شود كه دامنة آن اصطلاح را در برمی‌گیرد. عكس این مطلب هم صادق است. این عمل به این دلیل انجام می‌گیرد كه نشان دهد اصطلاح معنای اخصی هم نسبت به آنچه در ذهن برخی كاربران ممكن است وجود داشته باشد، دارد. برخی اوقات یادداشت‌های دامنه سبب می‌شوند كه كاربر اصطلاحنامه به دیگر اصطلاحات رجوع كند. این یادداشت‌ها می‌توانند دستورعمل‌های اضافی برای كاربر یا نمایه‌ساز ارائه دهند. آنچه مهم است این است كه یادداشت دامنه اطلاعات مفید و مناسب برای كاربران ارائه دهد و چیزی فراتر از آنچه كه یك اصطلاح خود ارائه می‌دهد، در بر داشته باشد. چون اصطلاحنامه یك فرهنگ لغات، دایره‌المعارف و همینطور نمایه هم نیست، پس یادداشت دامنه باید دارای ساختاری مناسب و فاقد غلط املایی و نحوی باشد و كاربرد مؤثر اصطلاحنامه را ممكن سازد (Kim 1986; Craven 2002).

یادداشت دامنه چگونگی كاربرد اصطلاح را در نمایه‌سازی و جست‌و‌جو شرح می‌دهد. از طرفی یادداشت دامنه، فضای مناسبی برای ارائة تاریخی است كه اصطلاح به توصیفگر تبدیل شده یا از مجموعه توصیفگرها حذف شده است. دربارة یادداشت‌های دامنه توجه به موارد زیر برای تدوینگران اصطلاحنامه ضروری است (Soeregel 1974, 147):

1. تعیین منابعی كه برای شكل‌دهی یادداشت‌های دامنه به‌كار رفته‌اند؛

2. ارائة منابعی كه شامل تعاریف یا توضیحات بیشتر مورد انتظار برای اصطلاحنامه باشند؛

3. ارائة منابعی كه شامل تعاریف متنوع هستند.

در واقع یادداشت دامنه بخشی از اصطلاح است كه برای روشن شدن مفهوم اصطلاح به آن ضمیمه شده است. موارد كاربرد و عدم كاربرد یادداشت دامنه در اصطلاحنامه عبارت‌اند از (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 35):

1. یادداشت دامنه برای نشان دادن محدودیت‌های معنایی اعمال شده بر معنای توصیفگر به‌كار می‌رود.

مانند (حری 1383):

كودكان

ی.د. فقط كودكان استثنایی

2. از یادداشت دامنه می‌توان برای تصریح طیف موضوع‌هایی كه یك اصطلاح آنها را در بر گرفته استفاده كرد(Garshol 2004) .

مانند (حری 1383):

گیاهان

ی.د. گیاهان آوندی

3. برای انتقال دستورعمل‌ها به نمایه‌سازان در خصوص كاربرد اصطلاحات نمایه‌سازی به‌ویژه برای استفاده از اصطلاحات مركب به كار می‌رود.

مانند (حری 1383):

آماده‌سازی

ی.د. در صورت امكان برای آماده‌سازی مواد و منابع خاص، اصطلاحات دیگر را به‌كار برید.

4. برای نمایش اصطلاحات بی‌محتوا، منظور اصطلاحاتی است كه برای تشریح ساختار یك نمایش نظام‌مند مورد نیاز است، اما به خودی خود برای نمایه‌سازی نامناسب هستند. این یادداشت بعد از شمارة ردة اصطلاح در نمایش الفبایی ظاهر می‌شود.

مانند (حری 1383):

كت

ی.د. پوششی كه بدن را تا پایین كمر می‌پوشاند.

5. یادداشت دامنه، تاریخچة اصطلاحات را ارائه و در مورد انتخاب اصطلاح، و تغییرات احتمالی آن صحبت می‌كند.

مانند (اقتباس از Thesaurus for graphic materials):

پنجره‌های پلادین

ی.د. در تاریخ 1/1993 از غیرتوصیفگر به توصیفگر تغییر یافته است.

6. یادداشت دامنه، ممكن است برای بیان مفهوم یك اصطلاح، آن را تعریف كند.

مانند (حری 1383):

اطلاع‌رسانی

ی.د. جمع‌آوری، سازماندهی، بازیابی، و اشاعة اطلاعات

7. با توجه به استاندارد «انسی» برای ارائة اطلاعات تاریخی بهتر است بخشی به نام یادداشت سوابق ایجاد شود. این یادداشت، تاریخی را برای هر اصطلاح و مسیر تغییرات آن ثبت می‌كند و شكل‌های قبلی آن را به همراه دلایل تغییر ارائه می‌دهد. در جایی كه شناسه‌های منسوخ حفظ می‌شود اما در نمایه‌سازی در نظر گرفته نمی‌شوند، تاریخ جایگزینی و دلایل آن باید ذكر شود (ANSI/NISO 2005).

8. در مواردی مانند تعیین اصطلاحات اعم واخص و وابسته، اطلاعات موجود در تعریف رسمی اصطلاحنامه منعكس می‌شود و نیازی به ایجاد یادداشت دامنه مجزا برای آن نیست. در مورد كلمه‌های هم‌نویسه هم استفاده از توصیفگرهای داخل پرانتز برای روشن شدن اصطلاح موردنظر كافی است.

یادداشت دامنه برای محدود كردن یا توسعة كاربرد توصیفگرها و تشخیص بین توصیفگرهایی كه هم‌پوشانی معنایی دارند، ضروری است. بر این اساس یادداشت دامنه برای ارائة توصیه‌هایی كه در كاربرد اصطلاح توسط كاربر یا نمایه‌ساز مفید است، به‌كار می‌آید. یادداشت دامنه معنی انتخابی توصیفگر را بیان می‌كند و ممكن است دیگر معانی را نیز كه از زبان طبیعی درك شده اما در اصطلاحنامه وارد نشده‌اند‌ را نیز بیان كند. یادداشت دامنه مثل توضیحگر داخل پرانتز قسمتی از توصیفگر نیست. در حالی‌ كه توضیحگر به هم‌نویسه‌ها اضافه می‌شود یادداشت دامنه می‌تواند به هر توصیفگری اضافه شود. در این راهنما كاربردهای یادداشت دامنه به موارد زیر خلاصه می‌شود (ANSI/NISO 2005; De Vorsey et. al 2006; Lawrence 2006):

1. گسترش یا كاهش كاربرد اصطلاحات؛

2. تمایز میان اصطلاحاتی كه در زبان طبیعی دارای هم‌پوشانی هستند؛

3. ارائة پیشنهادهایی برای كاربرد اصطلاحات برای نمایه‌ساز یا جست‌وجوگر.

رابطة وابستگی

اگر لازم باشد نمایه‌ساز یا جست‌وجوگر در حال استفاده از اصطلاح «الف» وجود اصطلاح «ب» را به خاطر آورد، آنگاه بین این دو اصطلاح رابطة وابستگی وجود دارد.

مانند (حری 1383):

خیاطی

و

خیاط

این رابطه كه با نام‌های وابستگی، همایندی، یا همبستگی در نوشتجات مختلف معرفی می‌شود، نظام روابط سلسله‌مراتبی را تكمیل می‌كند و بین همة مفاهیم وابسته به اصطلاحِ پدر در سلسله‌مراتب، این رابطه برقرار است. رابطة وابستگی می‌تواند یكسویه باشد: اصطلاح «الف» به «ب» مرتبط است اما «ب» به «الف» مرتبط نیست. با این وجود به عنوان یك قاعده، روابط وابستگی دوسویه هستند.

در جدول نه انواع رابطة وابستگی و زیرمجموعه‌های آنها ارائه شده است (Soeregel 1974, 107-108).

جدول 9. مفاهیم در رابطة وابستگی (Soeregel 1974)

رابطة وابستگی
مفاهیم مشابه در معنا و دارای ویژگی‌های مشترك در تعریف

مفاهیم مرتبط از نظر تجربی (همجواری بافتی)
همجواری بر پایة تعریف

همجواری بر پایة دانش تجربی

همجواری و تكرار تركیب

با توجه به استاندارد «ایزو» تعریف رابطة وابستگی از بقیه دشوارتر است چون شفاف‌سازی ماهیت توصیفگر‌هایی كه به این شیوه به هم پیوند خورده‌اند، بدون قضاوت ذهنی مشكل است (ANSI/NISO 2005). این رابطه به ارتباط بین دو اصطلاحی كه مجموعه‌ای هم‌ارز را تشكیل نمی‌دهند یا به عنوان یك سلسله‌مراتب هم قابل سازماندهی نیستند، اشاره دارد. این دو اصطلاح در كاربرد مشترك به‌گونه‌ای با هم مرتبط می‌شوند كه كاربری كه به یكی از این اصطلاح‌ها در نمایه یا اصطلاحنامه نظر دارد به اصطلاح دیگر نیز راهنمایی شود. كاربرد یك شاخص برای كنترل اصطلاحاتی كه با این رابطه به هم پیوند خورده‌‍‌‌اند، لازم است. این رابطه متقارن است و معمولاً با اختصار «ا.و.» یا اصطلاح وابسته نشان داده می‌شود (ANSI/NISO 2005). قبل از این كه یك رابطة وابستگی كه در یك زبان شناخته‌ شده است به زبان دیگری منتقل شود، باید حدود اعتبار آن را مورد آزمایش قرار داد. اگر این رابطه تنها برای گروهی از كاربران زبان به‌كار رود، معمولاً باید از آن صرف‌نظر كرد، درغیر این صورت برای كسب اطمینان از این كه اصطلاحات به مفهوم واحدی اشاره دارند، باید مورد بازبینی نیز قرارگیرند. اصطلاحنامة چندزبانه در مقایسه با اصطلاحنامة یك‌زبانه در حوزه‌ای واحد، معمولاً دربرگیرندة گسترة وسیع‌تری از روابط وابستگی است، چراكه برای دیدگاه‌های كاربران زبان‌های مختلف سودمند خواهد بود. بر اساس استانداردها اصطلاحاتی كه از لحاظ وابستگی به هم وابسته‌اند در صورتی پذیرفته می‌شوندكه از نظر ذهنی آنقدر به هم مربوط باشند كه بتوان آنها را به عنوان اصطلاحات جایگزین درفرایند نمایه‌سازی و بازیابی مورد استفاده قرار داد (ISO 1985b; Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 60-61).

به اعتقاد «نیلسن» رابطة وابستگی برای كاربران اصطلاحنامه حائز اهمیت فراوان است چرا كه دورنما و زمینة مفهوم تحلیل شده را نشان می‌دهد و ارجاع لازم را به جنبه‌های متنوعی كه به مفهوم مرتبط شده‌اند، فراهم می‌كند. این رابطه برای كاربر اصطلاحنامه اطلاعات ارزشمندی را با نشان‌ دادن معنی، به‌ویژه زمینة استفاده از اصطلاح، ارائه می‌كند. تعیین ماهیت و تعداد اصطلاحات وابسته، نكتة مهمی است چون از یك‌سو، این نوع رابطه، دانش و دورنمای جدیدی را كه به‌وسیلة كاربران مشاهده نشده است، فراهم می‌كند و از سوی دیگر این رابطه نباید كاربر را گمراه و در نتایج جست‌وجو سرریز مفهومی ایجاد نماید یا با اطلاعات عمومی و اضافی ارجاعات مهم را مغشوش كند (Nielsen 2002).

رابطة وابستگی برای نشان دادن تشابه مفهومی یك اصطلاح با دیگر اصطلاحات است و برای كمك به كاربران در رسیدن به ركورد‌ها و اطلاعات مناسبی است كه در ارتباط با موضوع اصلی آنها پدید آمده‌اند و نشان می‌دهد كه موضوع مورد نظر كاربر در قالب اصطلاحاتی متفاوت، اما مرتبط، دسته‌بندی شده ‌است. چنانچه بین تركیب‌هایی از اصطلاحات، رابطة وابستگی وجود داشته ‌باشد به بهترین نحو در قالب یادداشت دامنه توضیح داده می‌شود. رابطة وابستگی، سلسله‌مراتبی نیست و اصل در اصطلاحنامه این است كه اصطلاحاتی با این نوع رابطه، در سطح سلسله‌مراتبی یكسانی هستند (NAA 2003).

به عنوان یك رهنمون كلی، هرگاه اصطلاحی مورد استفاده قرار گیرد، به اصطلاح دیگر باید در قالب‌های معمول ارجاع كه بین كاربران اصطلاحنامه مشترك است، اشاره شود. به‌علاوه یكی از اصطلاحات، غالباً جزئی لازم در توضیح یا توصیف دیگری است.

دو دسته از اصطلاحات با رابطة وابستگی قابل ارتباط هستند (ANSI/NISO 2005):

1. آنهایی كه به سلسله‌مراتب واحدی تعلق دارند؛

2. آنهایی كه به سلسله‌مراتب‌های مختلف متعلق هستند.

اصطلاحات موجود در رابطة وابستگی نه مترادف هستند و نه در یك چارچوب سلسله‌مراتبی نسبت به هم قرار دارند از این‌رو این اصطلاحات را اصطلاحات وابسته یا همبسته می‌نامند. تعیین رابطة بین اصطلاحات وابسته یكی از فعالیت‌های پیچیده و مشكل در تدوین اصطلاحنامه است.

به اعتقاد «جوزمان» و «ورستپن» اصطلاحات وابسته توجه نمایه‌ساز را به اصطلاحات و مفاهیمی جلب می‌كنند كه به دلایلی توجه به آنها ضروری است. بدین ترتیب نمایه‌ساز درك بهتری نسبت به این اصطلاحات و مفاهیم پیدا می‌كند و امكانات بیشتری برای او فراهم می‌شود. اصطلاحات وابسته انواع مختلفی دارند كه از جملة آنها می‌توان فرایندها و محصولات آنها، ابزارها و فرایندهای مورد استفاده، و گروه‌ها و موقعیت آنها را نام برد (Guzman and Verstappen 2003; Victoria Online Thesaurus… 2005).

روابط وابستگی بین اصطلاحات شامل موارد زیر است:

1. مفاهیم متقابل یا متضاد؛

مانند (حری 1383):

دوستی

ا.و.

دشمنی

2. همپایگی: مفاهیمی كه از یك مفهوم كلی مشتق شده‌اند در سطحی واحد از تقسیم‌بندی قرار می‌گیرند؛

مانند (حری 1383):

جنس

ا.و.

گونه

3. رابطة ارثی؛

مانند (حری 1383):

مادر

ا.و.

دختر

4. توافق در مفهوم؛

مانند (حری 1383):

آموزش و پرورش

ا.و.

تدریس

5. رابطة ابزاری؛

مانند (حری 1383):

كنترل دما

ا.و.

ترموستات

6. رابطة علت و معلول؛

مانند (حری 1383):

تدریس

ا.و.

یادگیری

7. رابطة مادی؛

مانند (حری 1383):

كتاب

ا.و.

كاغذ

8. انواع گوناگون شباهت‌های مادی و فرایندی؛

مانند (حری 1383):

نساجی

ا.و.

پارچه

رابطة سلسله‌مراتبی

این رابطه نشان‌دهندة اصطلاحاتی است كه در اصطلاحنامه، فرامجموعه یا زیر‌مجموعة اصطلاحات دیگر هستند. این رابطه نشان‌دهندة اصطلاحات اعم و اخص یك اصطلاح است. هر اصطلاح در میان مجموعة اصطلاحات سلسله‌مراتبی دارای جایگاه مشخصی است و درجة اخص یا اعم بودن آن نسبت به سایر اصطلاحات مشخص است.

از نظر «سورگل» رابطة سلسله‌مراتبی برای نشان دادن کل دانش بشری پدید نمی‌آید، بلكه برای نشان دادن سلسله‌مراتب موضوعی در یك زمینة خاص موضوعی به منظور بهبود نمایه‌سازی و جست‌وجو پدید آمده است. تعریف تجربی روابط سلسله‌مراتبی را به جزییات «معنی» رابطه مربوط می‌داند. از نظر وی برای فهم بهتر ماهیت روابط سلسله‌مراتبی که به نوبة خود برای توسعة ساختار سلسله‌مراتبی مفید است، بهتر است معنای رابطه با جزییات بیشتر مورد توجه قرار گیرد (Soeregel 1974,78, 99-101, 203).

به تعریف استاندارد «ایزو» رابطة سلسلة‌مراتبی، رابطة اساسی است که به وضوح یک اصطلاحنامة نظام‌مند را از دیگر واژگان‌های سازمان‌یافته متمایز می‌کند. اگر این رابطه توسط کاربران زبانی مورد قبول واقع شود و این سلسله‌مراتب به دلایل فرهنگی یا زبانی مختل نشود، به همان میزان توسط کاربران یك زبان دیگر نیز به كار می‌رود. با این وجود رسیدن به معادل‌های قابل ‌قبول در مورد همة اصطلاحات خاص موجود در سلسله‌مراتب، غیرممكن به‌نظر می‌رسد. چنین تفاوت‌های اساسی بین نظام‌های رده‌ای مورد استفاده کاربران زبان‌های مختلف، به این امر اشاره دارد که اصطلاحات در این زبان‌ها یا به مفاهیم متفاوتی ناظر هستند یا مفاهیم مشابهی را از دیدگاه‌های مختلف بیان می‌کنند و این که سلسله‌مراتب در زبان مبدأ به زبان مقصد قابل ترجمه نیست. در این وضعیت، اصطلاحی که با توجه به زبان یا فرهنگ به دسته‌های مختلفی تعلق می‌گیرد، باید به عنوان یک اصطلاح چندسلسله‌مراتبی در نظر گرفته شود و به عنوان یک اصطلاح تابع در سلسله‌مراتب‌های مختلف وارد و سپس به زبان دیگر ترجمه شود. با این وجود گاهی درترجمة یک سلسله‌مراتب از زبان مبدأ به زبان مقصد شكافی در سلسله‌مراتب یکی از زبان‌ها پدید می‌آید (ISO 1985b). هدف از این ساختار، اجازه به کاربر در انتخاب موضوع در عام‌ترین سطح برای افزایش تعداد یافته‌ها یا تقلیل به سطح خاص‌تر برای مهیا کردن دقت بیشتر در نتایج جست‌وجو است. در روابط سلسله‌مراتبی اصطلاحاتی که به هم مرتبط می‌شوند باید از نوع واحدی باشند، با این توضیح که هر اصطلاح اخص باید مورد ویژه‌ای از اصطلاح اعم، و در زیربخش‌های آن قابل بیان باشد (Craige and Schriar 2001). این رابطه سطوح حاكمیت و تابعیتِ یك موضوع را نشان می‌دهد. اصطلاح عام یك طبقه یا کلیت را نشان می‌دهد و اصطلاح خاص به اعضاء یا زیربخش‌های آن اشاره دارد (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 54; ANSI/NISO 2005; Guzman and Verstappen 2003; NAA 2003; Nielsen 2002).

در واقع با مکان‌یابی مفاهیم اعم و اخص عاملی مهم در بهبود عملکرد بازیابی و افزایش جامعیت و مانعیت است و كارکرد اضافة آن تعیین حدود یک اصطلاح است. این رابطه، رابطه‌ای تقابلی بوده و در اصطلاحنامه با قراردادهای زیر برقرار می‌شود (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 54-55; Nielsen 2002; Dalmau et. al 2004; ANSI/NISO 2005):

⬜«ا.ع.»: به عنوان یك علامت در مقابل اصطلاح عام نوشته ‌می‌شود؛

⬜«ا.خ.»: به عنوان یك علامت در مقابل اصطلاح خاص نوشته ‌می‌شود.

با توجه به راهنمای «انسی» رابطة سلسله‌مراتبی را با نمایش‌های نظام‌مند مانند «ساختارهای درختی» یا «نمایش‌های گرافیکی» نیز می‌توان نشان داد. این رابطه سه وضعیت منطقاً متفاوت وغیر قابل جمع را پوشش می دهد:

1. رابطة جنس و نوع؛

2. رابطة کل و جزء؛

3. رابطة موردی یا مصداقی؛

4. رابطة چندسلسله‌مراتبی.

همة این انواع ارتباطی را می‌توان به توصیفگری واحد منتسب کرد و کدهای خاصی را برای آنها در نظر گرفت (ANSI/NISO 2005).

در مجموع، رابطة سلسله‌مراتبی رابطة بین سطوح حاكمیت و تابعیت یك اصطلاح است كه جنبه‌های اخص و اعم یك اصطلاح را نشان داده، رابطة بین آنها را برقرار می‌كند. اصطلاح اعم جنبه‌های كلی را نشان داده و اصطلاح اخص جزییات این جنبه‌ها را نشان می‌دهد. اصطلاح اعم با علامت اختصاری «ا.ع.» و اصطلاح اخص با علامت اختصاری «ا.خ.» نشان داده می‌شود. هرچه رابطة سلسله‌مراتبی در یك زمینة موضوعی مستحكم‌تر باشد نشان‌دهندة توان علمی بالا در آن زمینه است. اصطلاحات رابطة سلسله‌مراتبی همگی توصیفگر هستند و انتخاب آنها به نوع استراتژی نمایه‌سازی و جست‌وجو بستگی دارد.

انواع رابطة سلسله‌مراتبی

بر اساس نوع اصطلاحات و ارتباط آنها انواع رابطة سلسله‌مراتبی عبارت‌اند از:

رابطة جنس و نوع

رابطة جنس و نوع گونه‌ای رابطة سلسله‌مراتبی است كه یك مفهوم یا اصطلاح نوعی از مفهوم یا اصطلاحی دیگر است. این رابطه نوعی از رابطة سلسله‌مراتبی است كه در آن اصطلاح «الف» برای اصطلاح «ب» اصطلاح عام است و معنای اصطلاح «الف» اصطلاح «ب» را نیز دربردارد (Chevallet and Denos 1998).

مانند (حری 1383):

پرندگان

كبوتران

از نظر «آچسن» و همكارانش رابطة عام، رابطه‌ای است كه در آن ارتباط بین یك طبقه یا مقوله با اعضا یا انواع آن برقرار می‌شود. در این رابطه آنچه كه برای یك اصطلاح یا مقوله وجود دارد برای زیرمجموعه‌های آن نیز موجود است. سابقة استفاده از این ساختار در واژگان زیست‌شناسی زیاد است (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 56).

رابطة كل و جزء

به تعریف راهنمای «انسی» در این رابطه یک مفهوم صرف‌نظر از بستر ارائه، جزء لاینفک اصطلاح دیگر است به‌‌طوری‌كه توصیفگرها در یك سلسله‌مراتب منطقی همراه با کلیتی به عنوان اصطلاح اعم سازماندهی می‌شوند. این رابطه با انواع اصطلاح قابل به کارگیری است. وقتی رابطة کل-جزء به جفتی از اصطلاحات محدود نیست ویك جزء در آن واحد به كل‌های متعددی متعلق است، اصطلاح کل و اجزاء آن باید به‌طور وابستگی و نه سلسله‌مراتبی در اصطلاحنامه به هم مرتبط شوند (ANSI/NISO 2005).

مانند (حری 1383): سیستم‌ها و ارگان‌های بدن

دستگاه گوارش

معده

مانند (حری 1383): محل‌های جغرافیایی

اصفهان

كاشان

قمصر

از نظر «آچسن» و همكارانش رابطة کل ـ جزء به استثنای اصطلاحنامه‌های با یك زمینة موضوعی خاص، به عنوان یک رابطة وابستگی در نظر گرفته می‌شود. با این وجود درشرایط نادری، اصطلاح جزء، اصطلاح کل مربوط به خود را در هر بستری مورد اشاره قرار می‌دهد. پس اصطلاحات می‌توانند به عنوان یک رابطة سلسله‌مراتبی کل ـ جزء در نظر گرفته‌ شوند. چهار دستة موضوعی اصطلاحاتِ نشان داده شده در شكل 17 می‌توانند در رابطة كل ـ جزء قرار گیرند (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 58).

رابطة مصداقی یا موردی

به تعریف راهنمای «انسی» این رابطه، پیوند بین یک دستة عمومی از اشیاء یا وقایع که با یک اسم مشترک بیان می‌شوند را با یک نمونه از آن رده، اغلب یک اسم خاص، نشان می‌دهد (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 59; ANSI/NISO 2005).

مانند:

نواحی كوهستانی

دنا

«آچسن» این اسم‌های خاص را معرف می‌نامد. معرف‌ها دسته‌ای از اصطلاحات هستند که اغلب از قسمت اصلی اصطلاحنامه حذف می‌شوند و در فایل جداگانه‌ای نگهداری می‌شوند. زمانی که معرف بخشی از یک اصطلاحنامه را تشکیل می‌دهد رابطة بین معرف و اصطلاح اعم آن، رابطة مصداقی است (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 59).

رابطة چند‌سلسله‌مراتبی

یك اصطلاح می‌تواند چندین اصطلاح اعم داشته باشد، چنانچه به چند دسته كلی‌تر متعلق باشد. در این حالت این رابطه از نوع چند سلسله‌مراتبی خوانده می‌شود (Will 1998).

حضور یك اصطلاح به شكلی مشابه در چند سلسله‌مراتب غیرممكن نیست. رابطة بین یك اصطلاح با یك یا چند اصطلاح فراتر، چند‌ سلسله‌مراتبی نامیده می‌شود. این پدیده در اصطلاحات عام و اصطلاحات سلسله‌مراتبیِ كل ‌و جزء نیز قابل مشاهده است (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 60).

مانند (حری 1383):

آلات موسیقی			آلات موسیقی

سازهای زهی			سازهای كوبه‌ای

پیانو				پیانو

همانطور كه در مثال بالا مشاهده می‌شود، پیانو به دو سلسله‌مراتب از آلات موسیقی متعلق است (ANSI/NISO 2005).

«كراون» نیز معتقد است اصطلاحنامه‌ها معمولاً چندسلسله‌مراتبی هستند، به این معنی كه یك اصطلاح می‌تواند بیش از یك اصطلاح عام و یك ارجاع «ا.ع.» داشته باشد. این رابطه موجب كاهش بحث‌های بیهوده دربارة «بهترین» اصطلاح اعم می‌شود (Craven 2002).

در زمینه‌های منطقی برخی مفاهیم به بیش از یك دسته تعلق دارند. در این حالت رابطة سلسله‌مراتبی چندگانه در میان آنها برقرار است (ANSI/NISO 2005).

اصطلاحات در رابطة سلسله‌مراتبی

اصطلاحات اعم و اخص هر دو به اصطلاح اصلی نزدیک‌تر هستند. بنابراین باید مقدم بر اصطلاحات وابسته باشند. تصمیم‌گیری دربارة گزینش توالی این دو دسته اصطلاح ساده نیست. سهم هر دو در تعریف اصطلاح اصلی تقریباً یکسان است (Soeregel 1974, 230). اصطلاحات رایج در یك سلسله‌مراتب در جدول 10 نمایش داده شده‌اند (Bechhofer and Goble 2001; Zhang 2004; De Vorsey et. Al 2006; Lawrence 2006):

جدول 10. انواع اصطلاحات در رابطة سلسله‌مراتبی

اصطلاحات در رابطة سلسله‌‌مراتبی
اصطلاح رأس
اصطلاحی كه در رأس مفاهیم مربوط به یك مقوله قرار می‌گیرد و سرمقوله است. این اصطلاح در اصطلاحنامه با علامت اختصاری «ا.ر.» نشان داده می‌شود.

اصطلاح اخص
بیانگر مفهومی خاص برای اصطلاح رأس است و با «‌ا.خ.» نشان داده می‌شود.

اصطلاح اعم
بیانگر مفهومی كلی برای اصطلاح رأس است. معمولاً هر اصطلاح رأس یك اصطلاح اعم است، اما هر اصطلاح اعمی یك اصطلاح رأس نیست. اصطلاح اعم با «ا.ع.» نشان داده می‌شود.

اصطلاح رأس یا سراصطلاح، اصطلاحی است که هیچ اصطلاح عام‌تری در مجموعة اصطلاحات نسبت به یك توصیفگر وجود ندارد. اصطلاح اخص اصطلاحی پذیرفته‌شده با معنایی خاص‌تر از اصطلاح موجود است و اصطلاحِ تابع اصطلاح مورد‌نظر را در سلسله‌مراتب نشان می‌دهد. اصطلاح اعم اصطلاحی پذیرفته شده با معنایی عام‌تر از اصطلاح موجود است و اصطلاح عام‌تر از اصطلاح موردنظر را در سلسله‌مراتب نشان می‌دهد (Design/selection criteri… 2006).

از نظر «گارشول» اصطلاح اعم به اصطلاحی بالاتر از این اصطلاح در سلسله‌مراتب اشاره دارد که آن اصطلاح باید معنای کمابیش خاص‌تری داشته ‌باشد. در عمل، برخی از نظام‌ها چند اصطلاح اعم را برای یک اصطلاح مهیا می‌کنند در حالی‌که بقیه اینگونه نیستند. یک وجه وارونة مرسوم برای اصطلاح اعم، اصطلاح اخص است و توسط «ا.ع.» مورد اشاره قرار می‌گیرد. اصطلاح رأس به بالاترین مرتبه یك مقولة مفهومی از اصطلاح اشاره‌ دارد. در واقع اصطلاحی كه فاقد هر اصطلاح اعمی قبل از خودش باشد اصطلاح رأس است (Garshol 2004; Victoria Online Thesaurus 2005; Lawrence 2006).

تدوین اصطلاحنامة چندزبانه

هرچند از نظر مبانی كلی فرایند تدوین اصطلاحنامه، بین تدوین اصطلاحنامه یك یا چندزبانه با هم تفاوت اساسی وجود ندارد، اما به دلیل تفاوت ویژگی‌های زبان‌های موجود در اصطلاحنامة چندزبانه و پیامدهای آن، تفاوت‌هایی در تدوین اصطلاحنامه به‌وجود می‌آید. در این فصل سعی بر آن است كه دربارة تدوین اصطلاحنامه چندزبانه، انواع روش‌های تدوین، مزایا و محدودیت‌های هر روش بحث شود.

به گفتة «سورگل» برای تدوین اصطلاحنامه چندزبانه دو امكان وجود دارد:

1. ویرایش‌های جداگانه برای هر زبان در نظر گرفته شود.

2. یك ویرایش كلی برای زبان‌های موجود در اصطلاحنامه در نظر گرفته‌ شود.

در حالت اول به عنوان مثال در یك اصطلاحنامة سه‌زبانه (انگلیسی، فرانسوی، و آلمانی) برای هر زبان یك ویرایش جداگانه در نظر گرفته می‌شود. این ویرایش‌ها از یكدیگر كاملاً مجزا هستند. ارتباط بین این سه ویرایش اغلب با علائم یكسان در هر سه ویرایش ایجاد می‌شود. این شیوه، بیشتر توصیه می‌شود، چون ویرایش‌های مجزا برای هر زبان مفیدترند و یك ویرایش تلفیقی برای سه زبان گیج‌كننده و پیچیده است. در این حالت می‌توان نمایه الفبایی را در چهار ستون بر اساس جدول 11 توسعه داد.

جدول 11. اجزای نمایة الفبایی (Soergel 1974, 294-295)

ستون اول
ستون دوم
ستون سوم
ستون چهارم

اصطلاح انگلیسی
توصیفگر و علامت آن
توصیفگر فرانسوی
توصیفگر آلمانی

ویرایش انگلیسی می‌تواند به عنوان یك اصطلاحنامة چندزبانه حتی بدون نمایة الفبایی استفاده شود. در حالت دوم، همة اصطلاحات و اطلاعات مربوط به هر سه زبان در نمایة رده‌ای و همچنین قسمت اصلی اصطلاحنامه، ارائه می‌شود. همینطور ممكن است كه برای هر زبان از سه ستون موازی استفاده شود. حجم فیزیكی هر قسمت اصطلاحنامه برای هر زبان به بزرگی یك اصطلاحنامه یك‌زبانه در یك موضوع خاص خواهد ‌بود. استفاده از این شكل اصطلاحنامه بسیار مشكل است چون در نمایة الفبایی اصطلاحات انگلیسی، آلمانی، و فرانسه در یك جا الفبایی می‌شود و این مشكل‌ساز است.

از انواع رایج اصطلاحنامه‌های چندزبانه اصطلاحنامه‌ای است كه یكی از زبان‌های اصلی آن انگلیسی است. شیوة آسان اما نه چندان مناسب برای تدوین چنین اصطلاحنامه‌ای این است كه برای ترجمة اصطلاحات انگلیسی از یك لغت‌نامه دوزبانه مربوط به زبان انگلیسی و زبان دیگر استفاده‌شود. ترجمة توصیفگرهای انگلیسی به زبان دوم از یك اصطلاحنامة كلان استخراج و طی فرایندی تركیب و ادغام می‌شوند. در مورد ترجمه‌های ناقص می‌توان از متخصصان موضوعی كمك گرفت تا اصطلاحات مدنظر به زبان فصیح در هر دو زبان ترجمه شود. همة ترجمه‌ها باید توسط یك متخصص موضوعی كه با زبان صنفی هم آشنایی دارد یا زبان صنفی زبان مادری اوست و در زبان مبدأ فصیح است، كنترل شود. بهترین نوع كنترل، كنترل مستقل از ترجمه به زبان مقصد است. كمك گرفتن از منابع زبان مقصد مثل اصطلاحنامه‌های یك‌زبانه، چكیده‌ها و همچنین واژگان تخصصی دو یا چندزبانه مؤثر است. در فرایند تشكیل گروه‌های مترادف و شبه‌‌مترادف همة توصیفگرها باید به زبان انگلیسی باشند و با ترجمه‌ها مثل اصطلاحات اصلی برخورد شود. برای مرتب كردن اصطلاحات در شاخه‌ها و زیرشاخه‌های موضوعی به نویسندگان فرهنگ‌های چندزبانه نیاز داریم و برای هر زبان یك نمایة الفبایی از همة اصطلاحات آن زبان برای رفع ابهام در مورد كلمه‌های هم‌آوا، هم‌نویسه و اصطلاحاتی از این دست باید وجود داشته باشد. در تدوین اصطلاحنامه چندزبانه فعالیت‌های فكری زیر را ضروری می‌داند (Soeregel 1974, 5, 293-296):

1. انتخاب معادل توصیفگر از میان اصطلاحات زبان مقصد؛

2. ترجمة تعاریف و یادداشت‌های دامنه به زبان دیگر؛

3. تهیة ویرایش‌های جداگانه؛

4. تعیین علامت و نشانه برای هر مفهوم و توصیفگرهای هر زبان؛

5. تعیین مراحل ایجاد ویرایش زبان دوم كه خود شامل مراحل زیر است:

5-1. جایگزینی توصیفگرهای انگلیسی با توصیفگر زبان دوم در نمایة رده‌ای، شامل:

5-1-1. جایگزین كردن توصیفگر انگلیسی در سرفصل هر مدخل با توصیفگر زبان دوم.

5-1-2. حذف زیرشاخة زبان دوم در مورد داده‌های ترجمه و افزودن زیر شاخة توصیفگر انگلیسی مترادف و شبه‌مترادف.

5-1-3. جایگزین كردن علامت توصیفگر انگلیسی با علامت توصیفگر زبان دوم در همة فیلدهای داده.

5-2. ایجاد نمایة الفبایی برای زبان دوم.

با توجه به استاندارد «ایزو» شیوه‌های رایج تدوین اصطلاحنامة چندزبانه عبارت‌اند از:

1. اجرای ساختار الفبایی: گزینش یك مرجع مرجح مستقیم برای ساختار اولیه توصیه می‌شود. این شیوه در مواردی توصیه می‌‌شود كه یك نظام اطلاعاتی در حال پایه‌گذاری است و اصطلاحنامة یك یا چندزبانه‌ای برای آن وجود ندارد.

2. ترجمة یك اصطلاحنامه موجود حتی اگر یك‌زبانه باشد. در اینجا دو حالت وجود دارد:

2-1. امكان ویرایش و تغییر اصطلاحات و ساختار اصطلاحنامة اصلی وجود دارد.

2-2. امكان ویرایش و تغییر اصطلاحات و ساختار اصطلاحنامة اصلی وجود ندارد.

در كل شیوة‌ اول بیشتر توصیه شده است كه مشكلات خاص خود را نیز دارد. در این شیوه با تلفیق و تركیب اصطلاحنامه‌های موجود به دو یا چند زبان زندة دنیا اصطلاحنامه چندزبانه جدید به‌وجود می‌آید. این شیوه هنگام ایجاد یك نظام جدید بین‌المللی بر اساس دو یا تعداد بیشتری از نظام‌های ملی موجود یا نظام‌های یك‌زبانه توصیه می‌شود.

با توجه به این استاندارد توجه به زبان مقصد و مبدأ‌ در اصطلاحنامه چندزبانه بسیار مهم است. در زبان مبدأ به عنوان نقطة شروع، توصیفگر به نزدیك‌ترین اصطلاح یا اصطلاحات معادل در زبان دیگر ترجمه می‌شود و در زبان مقصد توصیفگر به آن ترجمه می‌شود. این نیاز برای نشان دادن ترجمه‌های همة توصیفگرها و همینطور ایجاد وسیلة دسترسی جداگانه برای اصطلاحنامة تحت هر زبان، دو مشكل را ایجاد می‌كند كه در اصطلاحنامه‌های یك زبانه با آن روبرو نیستیم:

1. ایجاد نظم الفبایی برای هر زبان: اگر دو یا تعداد بیشتری اصطلاح دارای یك رابطة معمولی مشترك با یك توصیفگر باشند، این اصطلاحات معمولاً به شكل الفبایی نظم می‌یابند. نظم الفبایی در یك ترجمه بدون تطابق با نظم الفبایی اصطلاحات معادل زبان دیگر محقق نخواهد شد. در حالی كه لازم است كه اطلاعات مشابه به راحتی برای كاربران زبان‌های مختلف به نمایش درآید.

2. فضا: هر كدام از شكل‌های نمایش كه انتخاب شوند نیاز به ایجاد معادل‌های بین زبانی را پدید می‌آورد. به این معنا كه برای یك اصطلاحنامه چندزبانه باید فضای بیشتری را نسبت به اصطلاحنامة یك‌زبانه در زمینة موضوعی مشابه در صفحة چاپی یا رایانه‌ای در نظر گرفت. این در حالی است كه در برخی موقعیت‌ها نیاز به صرفه‌جویی در فضا ممكن است در برابر گزینش یك شیوة خاص نمایش كه شاید قابل قبول‌تر و شناخته شده‌تر باشد، مقاومت كند.

تدوین یك اصطلاحنامه چندزبانه چه از نظر فعالیت‌های دفتری و چه ویراستاری، بیش از تدوین اصطلاحنامة یك‌زبانه مجزا برای هر زبان موجود در اصطلاحنامه چندزبانه، پرزحمت است. حتی اگر این اصطلاحنامه‌ها دقیقاً یك زمینة موضوعی را پوشش دهند.

از آنجا كه در عمل غیرممكن است كه دو یا چند اصطلاحنامه هم‌موضوع در زبان‌های مختلف از نظر اصطلاحات برابر باشند و یا حتی پوشش موضوعی و ساختار مشابهی داشته باشند. پس باید برای ایجاد یك اصطلاحنامة تركیبی امكان ایجاد تغییرات در ساختار و محتوای هر یك از اصطلاحنامه‌های موجود برای رفع مشكلات احتمالی در فرایند تركیب وجود داشته باشد. در صورتی كه ایجاد تغییرات مجاز نباشد اصطلاحنامة موجود می‌تواند به عنوان منبعی برای كاربرد روش ایجاد اصطلاحنامة الفبایی بدون هیچ پشتوانة از پیش‌تعیین شده‌ای، استفاده شود (ISO 1985b; Victoria Online Thesaurus… 2005).

همة زبان‌ها در یك اصطلاحنامه چندزبانه دارای اهمیت یكسان هستند، اعم از این كه زبان مبدأ یا مقصد باشند و یك اصطلاحنامه چندزبانه حتی اگر به روش الفبایی تهیه شود، شامل ترجمه یا تركیبی از تعدادی اصطلاحنامة دیگر است. وقتی كه زبان‌ها دارای اهمیتی یكسان هستند، هر اصطلاح باید با توصیفگر معادلش در زبان دیگر تطبیق داده شود. با این وجود برای تك‌تك غیرتوصیفگرها معادل در نظر گرفته می‌شود، چون زبان‌ها از نظر تعداد مترادف‌های ارائه‌كنندة یك مفهوم با هم متفاوت هستند. تجارب تعدادی از آژانس‌های بین‌المللی نشان داده است كه یافتن معادل‌های قابل پذیرش برای توصیفگرها در اكثر موارد به‌راحتی انجام می‌شود، اگر چه این مطلب می‌تواند براساس موقعیت، شیوة كار، و زبان متفاوت باشد. باید گفت اصطلاحنامه‌های چندزبانه با هر شیوه‌ای كه ساخته شوند با هدف كاربرد در نظام‌های بین‌المللی یا چندزبانه ایجاد شده‌اند. تدوین اصطلاحنامة چندزبانه نیاز به استراتژی مشخص، استفاده از متخصصان موضوعی و زبانشناسان دارد و در ابعاد خیلی بزرگ، تدوین آن حتماًً باید با برنامه‌های رایانه‌ای همراه باشد (ISO 1985b).

به اعتقاد «آچسن» و دیگران اولین تصمیم دربارة تدوین یك اصطلاحنامه چندزبانه تعیین زبان مبدأ است. بعد از آن باید مشخص كرد كه آیا كار باید از ابتدا آغاز شود یا اینكه می‌توان طرح‌های موجود را با نیازها منطبق و تركیب كرد. زبان مبدأ به عنوان زبانی تعریف می‌شود كه به هنگام ترجمة یك توصیفگر به نزدیك‌ترین اصطلاح یا اصطلاحات معادل به زبان دوم به مثابه نقطة شروع عمل می‌كند. زبان دوم و زبان‌های بعدی به عنوان زبان‌های هدف شناخته می‌شوند. از آنجا كه در استفاده از اصطلاحات زبان مبدأ و هدف نباید هیچ‌گونه اشاره‌ای به جایگاه آنها شود و گزینش زبان مبدأ باید به دلایل واقع‌گرایانه صورت ‌گیرد. هیچ زبانی نسبت به زبان دیگر دارای تفوق و تسلط نیست. بنابراین انعكاس مداوم مفاهیم و ترجمه‌ها از هر زبان هدف به زبان مبدأ‌ حائز اهمیت خواهد بود.

در عمل در برخی از نظام‌ها بیشتر از نظام‌های دیگر، اصطلاحنامه‌های هدف مستقیماً به یكدیگر مرتبط نمی‌شوند و بدینسان اصطلاحنامه مبدأ در موقعیت كانونی یك شبكه شعاعی باقی می‌ماند (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 140).

به گفتة «دوئر» اغلب ارتباط بین اصطلاحات اصطلاحنامه در زبان‌های طبیعی مختلف با ترجمه حاصل می‌شود. از نظر وی ترجمه در موقعیت مناسب با شیوة بازنمایی براساس مفاهیم و یا شیوة الفبایی متفاوت است. وی انواع اصطلاحنامه‌های چندزبانه را چنین برمی‌شمرد (جدول 12)، (Doerr 2001).

جدول 12. انواع اصطلاحنامة چندزبانه (Doerr 2001)

انواع اصطلاحنامه‌های چندزبانه
اصطلاحنامة ترجمه شده
اصطلاحنامه‌ای كه مفاهیم در آن به یك یا چند زبان برای درك و كاربرد بهتر گویندگان آن زبان ترجمه‌ شده ‌است.

اصطلاحنامة همبسته
یك اصطلاحنامة همبسته تجمعی از اصطلاحنامه‌های چندگانه شامل اصطلاحات نمایه‌سازی تثبیت‌شده مورد استفادة جامعة كاربر و مجموعه‌ای از بازنمایی‌ها بر پایه مفاهیم گرفته‌شده از اصطلاحنامه‌های مختلف از آن مجموعه موضوعی است.

اصطلاحنامه بین زبانی
این اصطلاحنامه حاصل تركیب مفاهیم مشابه از گروه‌های اجتماعی و زبانی مختلف از یك مفهوم است.

از نظر «جورنا» و «دیویس» برای یك اصطلاحنامة چندزبانه سه شیوه برای تحقق چهریزه‌ها یا دیگر ساختارهای معنایی وجود دارد. در ابتدا تدوینگر می‌تواند یك ساختار مفهومی برای همة زبان‌های موجود در آن ایجاد نماید. گزینش باید به‌وسیلة راهنماهای بین‌المللی و طرح‌های كلی موجود صورت گیرد، چون ایجاد اصطلاحنامة چندزبانه بدون كاربرد طرح‌های رده‌بندی موجود امری مشكل است. پس بهتر است یك طرح رده‌بندی موجود برای شروع مدنظر باشد. توجه به این نكته ضروری است كه طرح‌های رده‌بندی دارای یك پیش‌زمینة فرهنگی هستند.

روش دیگر پذیرفتن طرح پیشنهاد شده توسط یكی از زبان‌های اصطلاحنامه برای زبان‌های موجود دیگر است. این شیوه نسبت به شیوه دیگر عملی‌تر است. در اینجا یك زبان و فرهنگ آن زبان مرجح به حساب می‌آید.

شیوة سوم پیشنهاد یك ساختار مفهومی برای استفاده در واژه‌شناسی هر زبان در مقوله‌هایی كلی است. مزیت این شیوه این است كه تفاوت‌های زبانی و فرهنگی به طور كامل رفع می‌شود و انعطافی برای طرح دیدگاه‌های متناقض و ارائة همزمان آنها ایجاد می‌شود (Jorna and Davies 2001).

برای ایجاد اصطلاحنامه چندزبانه دو شیوة مبتنی بر مفهوم و مبتنی بر اصطلاح وجود دارد. در شیوة مبتنی بر اصطلاح، مجموعه‌ای از اصطلاحات یك مفهوم انتزاعی را ارائه می‌كنند و مفهوم در مدخل نقشی ایفا نمی‌كند. اصطلاحات اصلی در سلسله‌مراتب كلی گره‌ها را تشكیل می‌دهند. در مدل مبتنی بر مفهوم، واضح است كه مجموعه‌ای از توصیفگرها و غیرتوصیفگرها برای ارائة یك مفهوم انتزاعی استفاده می‌شوند. اصطلاحات اعم، اخص، و مرتبط در بین مفاهیم ساخته می‌شوند، ولی در اینجا مفاهیم گره‌های اصلی در سلسله‌مراتب كلی هستند نه اصطلاحات. در یك اصطلاحنامه چندزبانه روابط معادل بین مفاهیم ایجاد می‌شود. به طور سنتی به ویژه اصطلاحنامه‌های یك‌زبانه بر پایه مدل مبتنی بر اصطلاح استوار هستند. شیوة مبتنی بر مفهوم می‌تواند مدل قابل‌ قبول و موثری در ارائة اصطلاحات اصطلاحنامة چندزبانه باشد (Matthews, Miles, and Wilson 2004).

در راهنمای «ایفلا» برای تدوین اصطلاحنامة چندزبانه سه شیوه برای توسعة اصطلاحنامة چندزبانه ارائه شده است (IFLA 2005):

1. ساختن یك اصطلاحنامة جدید از ابتدا:

1-1. آغاز تدوین اصطلاحنامه با یك زبان و افزودن یك یا چند زبان دیگر.

1-2. آغاز تدوین اصطلاحنامه با بیش از یك زبان به‌طور همزمان.

2. تركیب اصطلاحنامه‌های موجود.

2-1. تركیب دو یا چند اصطلاحنامة موجود در یك اصطلاحنامة چندزبانه.

2-2. برقراری ارتباط بین اصطلاحنامه‌های موجود و استفادة همزمان آنها در ذخیره و بازیابی اطلاعات.

3. ترجمة یك اصطلاحنامه به بیش از یك زبان.

فرایند تدوین اصطلاحنامة چندزبانه

تدوین اصطلاحنامه فرایندی پیچیده، هزینه‌بر و طولانی است كه نیازمند مدیریت و برنامه‌ریزی دقیق است. در این قسمت با توجه به موارد و اصول كلی بیان شده در بخش‌های پیشین، تدوین اصطلاحنامه در چارچوب یك فرایند منطقی نشان داده می‌شود.

پس از بررسی آثار موجود پیشین و بررسی ضرورت ایجاد یك اصطلاحنامة جدید سیاست‌های كلی برای شروع كار مشخص می‌شود. این سیاست‌ها تحت تأثیر موارد متعددی چون سازمان تدوین‌كنندة اصطلاحنامه، امكانات و توانایی‌های تخصصی و مالی آن، سازمان سفارش‌دهندة اصطلاحنامه، میزان بودجه، و نیازهای آن قرار می‌گیرد. در این مرحله دو حالت ایجاد می‌شود: اصطلاحنامه‌ای در زمینة موضوعی موردنظر وجود ندارد یا اصطلاحنامه‌ای در این زمینة موجود است. در حالت اول بدون تكیه بر ساختار اصطلاحنامه‌ای خاص اقدام به تدوین اصطلاحنامه می‌شود. در حالت دوم ساختار اولیة اصطلاحنامة قبلی الگو یا مبنای ایجاد اصطلاحنامة جدیدتر و كامل‌تر خواهد بود.

سه تصمیم‌گیری اساسی برای تعیین روند كار و خط‌مشی تدوین اصطلاحنامه لازم است. اولین تصمیم‌گیری دربارة تعیین حوزة موضوعی اصلی و حاشیه‌ای اصطلاحنامه است. حوزة اصلی دربردارندة موضوع اصلی اصطلاحنامه است و حوزة حاشیه‌ای موضوعات حاشیه‌ای مربوط به حوزة اصلی را در حد لزوم دربردارد. تعیین تعداد حوزه‌های حاشیه‌ای بر اساس سیاست و گستردگی كار تدوین اصطلاحنامه است.

پس از تعیین حوزه‌های اصلی و حاشیه‌ای نوبت به انتخاب شیوة طراحی اصطلاحنامه است. در اینجا دو رویكرد عمده وجود دارد. حركت از كل به جزء و حركت از جزء به كل¹⁸. در حركت از جزء به كل مبنای حركت اصطلاحات هستند كه سپس به گروه‌ها و مقوله‌ها تقسیم شده و سپس رده‌های كلی و كلی‌تر پدید می‌آیند. اما در حركت از كل به جزء گروه‌ها و مقوله‌ها از ابتدا تعیین شده است. در اینجا مبنای كار یك اصطلاحنامة كلان موجود مثل یكی از طرح‌های رده‌بندی یا سرعنوان‌های موضوعی است. اصطلاحنامة جدید چارچوب اصلی خود را از اصطلاحنامة كلان وام می‌گیرد. بر هر دوی این روش‌ها ایراد‌هایی وارد است كه تدوینگران اصطلاحنامه را ناچار به ایجاد راه سومی در تدوین اصطلاحنامه می‌كند و آن انتخاب روش تلفیقی است. در این روش كه روش موردنظر ما نیز هست، اصطلاحنامه چارچوب اولیة خود را از یك اصطلاحنامة كلان وام می‌گیرد. منتها اصطلاحاتی كه این چارچوب اولیه را پر می‌كنند تنها اصطلاحات آن اصطلاحنامة كلان نیستند و اصطلاحات موجود از منابع مورد نمایه‌سازی استخراج و براساس قواعدی كه بعداً به آنها اشاره خواهد شد وارد اصطلاحنامه می‌شوند. آخرین تصمیم‌گیری برای تدوین اصطلاحنامه، تصمیم‌گیری دربارة یك‌زبانه یا چندزبانه بودن اصطلاحنامه است. در این حالت براساس شمول زبان‌های موجود در اصطلاحنامه رویكرد تدوین اصطلاحنامه متفاوت خواهد بود.

پس از آن دربارة ساختار و شیوة نمایش اصطلاحنامه از جمله نمایش الكترونیكی آن تصمیم‌گیری می‌شود و سپس وارد مراحل جزیی‌تر تدوین اصطلاحنامه خواهیم شد. در این مرحله، در صورت نبودن یك اصطلاح در اصطلاحنامه، براساس منابع موجود و مدرك مورد نمایه‌سازی، اصطلاح جدیدی توسط نمایه‌سازان پایگاه اطلاعاتی كه اصطلاحنامه قرار است در آن استفاده شود، یا تدوینگران اصطلاحنامه برای وارد شدن به ساختار اصطلاحنامه ارائه می‌شود. اصطلاح جدید توسط متخصص موضوعی تدوین اصطلاحنامه بررسی و سپس رد یا پذیرفته می‌شود. در صورت تأئید موضوعی و مناسب بودن اصطلاح وارد مرحلة بعدی خواهد شد، اما در صورت رد اصطلاح توسط متخصص موضوعی، او خود اصطلاح معادل مناسبی را پیشنهاد می‌دهد كه این اصطلاح وارد مرحلة بعدی خواهد شد. در این مرحله اصطلاح از نظر شرط‌های لازم برای ورود به اصطلاحنامه مورد بررسی قرار می‌گیرد. این شرایط در بخش گزینش توصیفگرها توضیح داده شده است. اگر اصطلاح در مواردی نیاز به اصلاح داشته باشد، در صورت قابل ویرایش بودن اصطلاح، ویرایش می‌شود. اصطلاح غیر قابل ویرایش از ساختار خارج می‌شود و نمایه‌سازان و متخصص موضوعی دوباره باید اصطلاح جدیدی را پیشنهاد دهند. بعد از این مرحله اصطلاح به یكی از مقوله‌ها یا رده‌های كلی از قبل طراحی‌شده تعلق می‌گیرد. با توجه به رشد دائمی رشته‌ها و موضوعات علمی این پیش‌فرض وجود دارد كه شاید برای اصطلاح مقوله یا رده مناسبی تعریف نشده باشد در این حالت با توجه به اصطلاحنامة‌ مبنا و امكانات آن مقوله یا ردة جدیدی برای اصطلاحنامه ایجاد می‌شود و اصطلاح به آن تعلق می‌گیرد.

سپس براساس سیاست‌های تدوین اصطلاحنامه دربارة توصیفگر یا غیرتوصیفگر بودن اصطلاح تصمیم‌گیری می‌شود. توصیفگر وارد مرحلة بعدی می‌شود و غیرتوصیفگر با عملكردی خاص، با تغییر قلم نوشتاری یا هر سیاست دیگری، از توصیفگرها متمایز می‌شود. ممكن است توصیفگر جدید به دلایلی جایگزین یك توصیفگر دیگر شود؛ در این حالت اصطلاح جدید توصیفگر می‌شود و اصطلاح قبلی به غیرتوصیفگر تبدیل خواهد شد. در اینجا توجه به این نكته ضروری است كه اگر جایگزینی اصطلاح جدید با توصیفگر قبلی به دلیل تغییرات مفهومی باشد، باید در سایر اطلاعات اصطلاح از قبیل تعریف‌ها، یادداشت‌های دامنه، و در صورت لزوم اصطلاحات وابسته نیز تغییرات لازم را پدید آورد. با توجه به این كه این فرایند برای اصطلاحنامة چندزبانه طراحی شده است در این مرحله نیز اصطلاح از نظر داشتن توصیفگر مناسب در زبان مقصد بررسی می‌شود و در صورت لزوم برای توصیفگرِ معادل نیز تغییرات انجام شود.

در مرحلة بعدی به توصیفگر شمارة رده یا كدی بر اساس اصطلاحنامة كلان مبنا تعلق می‌گیرد. سپس اصطلاح از نظر نوع روابط با سایر اصطلاحات مورد بررسی قرار می‌گیرد. اصطلاحی كه در یك ردة موضوعی در رأس مفاهیم قرار گیرد، به اصطلاح رأس تبدیل می‌شود و اصطلاحی كه با سایر اصطلاحات به نوعی رابطه دارد وارد مرحلة بعدی خواهد شد. اولین سئوالی كه در این مرحله مطرح خواهد شد این است كه اصطلاح جدید با اصطلاحات موجود رابطة اعم یا اخصی دارد؟ به عبارت دیگر آیا اصطلاح جدید در یك رابطة سلسله‌مراتبی جای می‌گیرد یا خیر؟ در صورت مثبت بودن پاسخ این سئوال اصطلاح به رابطه اضافه می‌شود و علامت اختصاری نوع اصطلاح در مقابل آن درج خواهد شد. اگر اصطلاح به هیچ سلسله‌مراتبی تعلق نداشت از نظر رابطة هم‌ارزی مورد بررسی قرار می‌گیرد. با توجه به اینكه رابطة هم‌ارزی بیشتر رابطة توصیفگرها و غیرتوصیفگرهاست توجه به ضوابط تعیین توصیفگرها و غیرتوصیفگرها در اینجا ضروری است. در صورت وجود رابطة هم‌ارزی اصطلاح با درج علامت خاص نوع آن وارد رابطه می‌شود.

در صورتی كه اصطلاح در هیچ یك از روابط پیشین قرار نگرفت، از نظر رابطة وابستگی مورد بررسی قرار می‌گیرد. تعیین رابطة وابستگی نسبت به سایر انواع روابط مشكل‌تر خواهد بود و نیاز به دقت بیشتری دارد. مهم این است كه تدوینگر تا حد امكان از قضاوت‌های ذهنی به دور باشد، تا از ایجاد روابط اضافی و ناكارآمد جلوگیری شود و اجازه ندهد كه حجم اصطلاحات اضافی كاربر اصطلاحنامه را گمراه كند و هدف اصلی رابطة وابستگی را كه همان راهنمایی كاربر به سمت اصطلاحات جدیدتر، مناسب‌تر و با ربط موضوعی بیشتر است، مخدوش كند. پس از بررسی جایگاه اصطلاح در روابط مختلف، اطلاعاتی برای استفادة صحیح از اصطلاحات موجود در اصطلاحنامه به اصطلاح اضافه می‌شود. این اطلاعات شامل تعریف اصطلاح، یادداشت‌های دامنه، و روابط چندسلسله‌مراتبی است. سپس نظم الفبایی در هر سلسله‌مراتب و در مقوله‌ها یا رده‌ها برای اصطلاحات زبان مبدأ ایجاد می‌شود و نمایة الفبایی برای كل اصطلاحات زبان مبدأ به وجود می‌آید.

با توجه به اینكه در اینجا هدف تبیین فرایند اصطلاحنامة چندزبانه است، پس از این مرحله توصیفگر مناسب برای اصطلاح در اصطلاحنامه‌های تخصصی زبان مقصد مورد جست‌وجو قرار می‌گیرد و هر اصطلاح از نظر روابط و سایر جنبه‌های مورد توجه در زبان مبدأ در زبان مقصد هم بررسی می‌شود. سپس توصیفگر مناسب برای آن انتخاب می‌شود. در صورتی كه توصیفگر مناسبی برای اصطلاح پیدا نشد بر اساس سایر منابع زبان مقصد و پیشنهاد متخصصان موضوعی و زبان‌شناسان اصطلاح جدید انتخاب می‌شود.

پس از این مرحله، همة تعاریف، یادداشت‌های دامنه، و روابط برای اصطلاح زبان مقصد با توجه به ویژگی‌های زبان مقصد ترجمه می‌شود. سپس علائم و نشانه‌ها برای هر مفهوم و توصیفگر در نظر گرفته خواهد شد. بعد از این مرحله نمایة الفبایی برای زبان مقصد ایجاد می‌شود.

بعد از این مرحله یك تصمیم‌گیری عمده وجود دارد و آن تصمیم‌گیری پیرامون ویرایش‌های زبان‌های اصطلاحنامه است. دو رویكرد عمده در اینجا مطرح می‌شود یكی این كه برای اصطلاحات موجود در اصطلاحنامه، ویرایشی درهمكرد ایجاد شود یا برای اصطلاحات هر زبان ویرایش‌های مجزا در نظر گرفته شود. انتخاب شیوة ارائة ویرایش‌ها بستگی به سیاست كار دارد و هر شیوه مزایا و معایب خود را دارد.

سپس برای اصطلاحنامه‌های الكترونیك پیوندها و فراپیوندهای لازم برای هر اصطلاح، روابط و برابرنهادهای آن ایجاد می‌شود.

در مرحلة بعد برای هر اصطلاح یادداشت تاریخی ایجاد می‌شود كه این یادداشت، تاریخ ورود اصطلاح به اصطلاحنامه و تاریخ تغییرات بعدی آن را در بر خواهد داشت. آخرین مرحله پس از تدوین یك اصطلاحنامة جدید مرحلة ارزیابی و آزمایش آن است. در این مرحله از اصطلاحنامه برای نمایه‌سازی و جست‌وجوی یك مجموعة نمونه از منابع اطلاعاتی پایگاه اطلاعاتی كه اصطلاحنامه در آن و برای كاربرد در آن ایجاد شده است، استفاده می‌شود (Owens, and Cochran 2004). كارایی اصطلاحنامه به میزان منابع مرتبطی كه كاربر با استفاده از كلیدواژه‌های اصطلاحنامه در جست‌وجو به دست آورده است، از یك سو و میزان رضایت نمایه‌سازان در یافتن توصیفگرهای مناسب برای مدارك مجموعه، مرتبط است. در این مرحله اگر اصطلاحنامه از كارایی مناسبی برخوردار نبود دوباره وارد چرخة روزآمدسازی خواهد شد. روزآمدسازی در واقع شاهرگ حیاتی اصطلاحنامه و شامل مراحل مختلفی از قبیل افزودن اصطلاحات جدید، حذف اصطلاحات كهنه و منسوخ، اصلاح اصطلاحات و روابط آنها، و در صورت لزوم ویرایش تعاریف و یادداشت‌های دامنه برای همگام ساختن اصطلاحنامه با رشد سریع زمینه‌های علمی و تخصصی است. با روزآمدسازی، اصطلاحنامه با پیشرفت‌های علمی همگام و به ابزاری فعال در نظام ذخیره و بازیابی اطلاعات تبدیل می‌شود. در شكل 18 مراحل پیش‌گفته در چارچوب یك فرایند منطقی ارائه شده است.

شكل 18. فرایند تدوین اصطلاحنامة چندزبانه (فخرالسادات محمدی 1386)

ادامة شكل 18. فرایند تدوین اصطلاحنامة چندزبانه (فخرالسادات محمدی 1386)

ادامة شكل 18. فرایند تدوین اصطلاحنامة چندزبانه (فخرالسادات محمدی 1386)

ادامة شكل 18. فرایند تدوین اصطلاحنامة چندزبانه (فخرالسادات محمدی 1386)

ادامة شكل 18. فرایند تدوین اصطلاحنامة چندزبانه (فخرالسادات محمدی 1386)

ادامة شكل 18. فرایند تدوین اصطلاحنامة چندزبانه (فخرالسادات محمدی 1386)

منابع ترجمه و تدوین اصطلاحنامه

صرف‌نظر از شیوة تدوین اصطلاحنامه لازم است كه برای تدوین اصطلاحنامه یا ترجمة آن منابعی در نظر گرفته ‌شود. با توجه به شیوة سازماندهی این منابع و شیوة دسترسی به اصطلاحات این منابع به دو دستة منابع چاپی و غیرچاپی تقسیم می‌شوند. منابع چاپی كه از پیش‌سازماندهی شده‌اند، اصطلاحات استانداردی را ارائه می‌كنند. تلاش كمتری برای استخراج اصطلاحات از متن این منابع لازم است. در حالی ‌كه منابع غیرچاپی نیاز به تجزیه و تحلیل و تلاش فكری مضاعف تدوینگر برای تدوین اصطلاحنامه دارد.

«سورگل» توجه به قواعد زیر را در انتخاب منبع اصطلاحنامه به‌ویژه منابع از پیش‌مرتب‌شده ضروری می‌داند:

1. منابع شامل اصطلاحات علمی و فنی باشند.

2. گسترش منابع باید برپایة تجارب نمایه‌سازی و جست‌وجو و توجه به الزامات ذخیره و بازیابی باشد.

3. منابع در ترتیب شبه‌اصطلاحنامه‌ای، نشان دادن انواع مختلف داده‌های ارجاع متقابل، «روابط جنس و نوع»، یادداشت‌های دامنه، و تکرار استفاده قدرتمند باشند.

وی معتقد است در انتخاب منابع باید اطمینان حاصل کرد که حوزة كلی اصطلاحنامه و زمینه‌های جانبی تحت پوشش قرار گیرد. تعداد منابع انتخابی و فراگیری پوشش موضوعی نیز تابع منابع اولیه موجود است (Soeregel 1974, 356).

«بتی» اولین انتخاب منابع برای گزینش اصطلاحات را در اصطلاحنامة یك پایگاه اطلاعات تخصصی كه از نوشتجات تك‌منبع طراحی شده است، نمونه‌ای از همان نوشتجات می‌داند، اما اگر پایگاه اطلاعات تخصصی شامل نوشتجات دیگری هم بود بهترین منبع مجموعة این نوشتجات است كه عبارت‌اند از (Batty 1989):

1. نمونه‌ای از متن بی‌واسطه، كه توسط سازمان استفاده می‌شود، اولین منبع است؛

2.نمونه‌ای از نوشتجات عمومی موضوع و گزارش كنفرانس و یا هر دو كه به‌وسیلة یك سازمان مركزی در یك زمینة موضوعی منتشر شود، منبع خوب دیگری است؛

3. نمونه‌ای از سئوالات كاربران، برای تجزیه و تحلیل مفاهیم و دستورات، و كمك به یافتن اصطلاحات به‌كاررفته، برای درخواست اطلاعات؛ بسیاری از كتابداران یا بخش‌های مرجع، سئوالات را نگهداری كرده و آن را با نتایج كار كتابداران دیگر در همین زمینة مقایسه می‌كنند؛

4. اصطلاحنامه و نمایه‌های موضوعی اغلب منابع با ارزشی هستند.

«لوپز ـ هوئرتاس» نیز از منابع اصلی انتخاب اصطلاحات را نوشته‌های متخصصان آن زمینة‌ موضوعی می‌داند. از نظر وی این نوشته‌ها می‌توانند به عنوان منابعی برای ساختار اصطلاحنامه به‌كار روند. نوشته محصول فرایندی شناختی است كه به تدوینگر اصطلاحنامه اجازه‌ می‌دهد از دانش نویسندة اصلی آگاه شود و بداند چطور به یك موضوع در متن پرداخته شده است. فرض می‌شود كه یك مجموعة انتخاب شدة مفاهیم خاص یك رشته یا محدودة وسیعی از یك موضوع را پوشش می‌دهد. هر اصطلاح در این مجموعه واحد تحلیل می‌شود و نقطة آغاز تدوین ساختار اصطلاحنامه است. در اینجا هدف، آگاهی از نوشته‌های نویسندگان دربارة هر اصطلاح و جنبه‌های مربوط به موضوع است (Lopez-Huertas 1997).

با توجه به این مباحث مطرح شده، به تعریف و ارائة نمونه‌هایی از منابع چاپی و غیرچاپی می‌پردازیم.

منابع چاپی

گسترش اصطلاحنامه با گردآوری اطلاعات ممکن دربارة مفاهیم، اصطلاحات و تعیین هر نوع رابطه بین اصطلاحات و مفاهیم از میان طیفی از منابع آغاز می‌شود.

یكی از معیارهای موجود برای انتخاب منابع، انتخاب منابع براساس نظم موجود در آنهاست. منابع چاپی را جزء منابع از پیش‌مرتب شده می‌دانیم، چون اصطلاحات موجود در آنها به دلایلی با نظم خاصی در كنار هم قرار گرفته‌اند.

به اعتقاد «سورگل» منابع از پیش مرتب‌شده، نیاز به تلاش کمتری برای گردآوری اصطلاحات دارند. اغلب اصطلاحات از قبل در شکلی استاندارد شده وجود دارند. به‌علاوه، این منابع روابط بین اصطلاحات و مفاهیم و روابط بین مفاهیم را به گونه‌ای شفاف نشان می‌دهند. همچنین این منابع دارای معایبی نیز هستند از جمله اینكه دیدگاه‌های استفاده شده در انتخاب و مرتب‌سازی اصطلاحات و مفاهیم این منابع اغلب بسیار خاص و جزئی هستند و پیچیدگی شاخة موضوعی را مورد توجه قرار‌نمی‌دهند. در بیشتر موارد، تعداد کمی از مترادف‌ها و شبه‌مترادف‌ها ارائه می‌شوند. بنابراین در توسعة شاخة موضوعی اصلی اصطلاحنامه، در شرایط زیر تنها به منابع از پیش مرتب‌شده زیاد تکیه می‌شود (Soeregel 1974, 355-356):

⬜وجود طرح‌های رده‌بندی و اصطلاحنامه‌های خاص شناخته‌شده، نمایه‌های همراه با ارجاعات متقابل گسترده در مجلات چکیده، و آثار واژه‌شناختی بزرگ؛

⬜وجود نام‌نامه‌هایی برای مواد و اندام‌های زنده؛

نبودن رشتة موضوعی در مرحلة رشد سریع.

منابع اصطلاحات استاندارد را می‌توان به موارد زیر تقسیم‌بندی كرد (Soeregel 1974, 355-356; Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 146-148; Craven 2002; Neelameghan and Raghavan 2005):

1.‌ اصطلاحنامه‌ها و فهرست‌های اصطلاحات. این منابع شامل اصطلاحنامه‌های تخصصی، فهرست‌های اصطلاحات و سرعنوان‌های موضوعی و بخش‌های مناسبی از سرعنوان‌های موضوعی اصطلاحنامه‌های عمومی می‌شود. اصطلاحنامه‌ها منبع مترادف‌ها، اصطلاحات اعم، اخص و مرتبط و تا حدودی تعریف اصطلاحات هستند. اگر تعداد زیادی اصطلاحنامه و واژه‌نامة كوچك در حوزة موضوعی وجود داشته باشد، شاید ادغام آنها كار مفیدی برای تأمین اصطلاحات موجود در آنها باشد.

2. طرح‌های رده‌بندی. این منابع شامل طرح‌های تخصصی و بخش‌هایی از طرح‌های عمومی مانند رده‌بندی دهدهی جهانی،‌ رده‌بندی كتابخانة كنگره و رده‌بندی بریتانیایی می‌شود. طرح‌های رده‌بندی ممكن است فاقد ارزیابی شكل كلمه‌ها و نمایش دقیق رابطه‌هایی باشند كه برای اصطلاحنامه لازم است، اما از نظر اصطلاحات غنی هستند (ANSI/NISO 2005).

3. دایره‌المعارفها، لغت‌نامه‌ها، فرهنگ‌ها. این منابع ممكن است جهانی یا رشته‌ای،‌ تك‌زبانه، دو زبانه، یا چندزبانه و به صورت‌های الفبایی یا مفهومی نظم یافته‌ باشند(ANSI/NISO 2005).

4. رساله‌های نوشته‌ شده در یك حوزة موضوعی.

5. نمایه‌های مجله‌ها و مجله‌های چكیده.

6.‌ نمایه‌های دیگر نشریات حوزه.

7. نام‌نامه‌های رشته‌های خاص (Soeregel 1974, 355-356).

8. فهرست مندجات و نمایة كتاب‌های درسی و دستنامه‌ها (Soeregel 1974, 355-356).

از نظر «نیلسن» منابع چاپی ممكن است از میان اصطلاحات موجود در شكل‌های استاندارد شده و از پیش تنظیم‌‌شده، اصطلاحات غیراستاندارد موجود در نوشته‌های نما‌یه شده و سئوال‌های ثبت‌شده كاربران، و پروفایل‌ها انتخاب شوند. این انتخاب ممكن است به شیوة دستی همراه با انتخاب فكری یا با شیوة خودكار و مبتنی بر رایانه صورت گیرد.

منابع استانداردی كه از پیش منظم ‌شده‌اند تلاش كمتری را برای گردآوری اصطلاحات ایجاب می‌كنند، چون اصطلاحات استاندارد هستند و برخی منابع حتی روابط بین اصطلاحات را به ‌شیوه‌ای روشن نشان ‌می‌دهند. با این وجود این منابع دارای معایبی هم هستند. ممكن است این اصطلاحات جمع‌شده برای هدف و دامنة اصطلاحنامه مناسب نباشند یا پوشش موضوعی آن خیلی اختصاصی باشد و پیچیدگی آن مانع كاربرد اصطلاحات مناسب باشد (Nielsen 2002).

منابع غیرچاپی (منابع باز)

به تعریف «سورگل» منابعی که در آنها اصطلاحات منظم نیستند یا اصطلاحات باید ابتدا از آنها استخراج شوند، منابع باز نامیده‌ می‌شوند. این منابع تلاش بیشتری را در گردآوری اطلاعات موجب می‌شوند. آنها این مزیت را دارند که مجموعه‌ای کامل از مفاهیمی را که برای بیان موضوع‌های درخواست‌شده در جست‌وجو لازم است، فراهم می‌کنند. این مفاهیم با توجه به میزان مشخصاتی که از آنها در پرسش‌های جست‌وجو و در مدارک ارئه می‌شود، شناسایی می‌شوند. بنابراین، استفاده از منابع باز باید برای تدوین «اصطلاحنامه‌های هدفمند»، برای اصطلاحنامه‌هایی در شاخه‌های موضوعی پیچیده و برای شاخه‌های موضوعی نوین، بسیار تخصصی یا در حال توسعة سریع مورد تأکید خاص قرار گیرد. این منابع چنین تقسیم‌بندی می‌شوند:

1. فهرست‌های درخواست‌های جست‌وجو و پرونده‌های علائق: درخواست‌های جست‌وجو برخی اوقات از ركورد‌های نظام ذخیره و بازیابی اطلاعات قابل دستیابی هستند. رویکرد دیگری که به‌جای آن یا به موازات آن باید استفاده کرد این است که درخواست‌های جست‌وجو را از کاربران بالقوه تقاضا کرد.

2. در نظام‌های ذخیره و بازیابی اطلاعات در مؤسسه‌های خاص: توصیف طرح‌ها در تحقیق و توسعه یا دیگر فعالیت‌هایی که باید توسط نظام حمایت شوند.

3. گفتگوهایی با متخصصان برای شناسایی علایق و درخواست‌های جست‌وجوی بالقوة آنها. در مصاحبه شاید بتوان به نتایج بهتری در مورد نیازها و تأکیدهای کاربران و دیدگاه‌های آنها رسید. نتیجة چنین گفتگوهایی، فهرستی از اصطلاحات و موضوع‌هایی است که به‌وسیلة «تدوینگران اصطلاحنامه» ثبت می‌شود.

4. نمونه‌ای در حدود صد مدرک نمایانگرحوزة موضوعی اصطلاحنامه موردنظر باشد با همکاری یک کارشناس موضوعی انتخاب شود. ملاقات هفت تا دوازده کاربر بالقوه ترتیب داده شود. مدارک به کاربران بالقوه داده شود و برای هر مدرک این پرسش پرسیده شود: چه جنبه‌هایی این مدرک را به کار شما مرتبط می‌كند؟ مدارک نمونه به عنوان محرکی عمل‌می‌کنند که موجب اظهارنظرهایی می‌شوند که به گونه دیگر ممکن بود پنهان باقی بماند. این روش شمار فراوانی از مفاهیم و اصطلاحات را فراهم می‌کند که مورد نیاز ضروری کاربران نظام است. ممکن است که با فرستادن مدارک به متخصصان و درخواست پاسخ‌های نوشتاری به نتایج مشابهی دست یافت.

5. نمایه‌سازی مدارك مشابه توسط نمایه‌سازان مختلف: داشتن تعدادی از مدارک که به‌وسیلة متخصصان موضوعی یا نمایه‌سازان مراکز اطلاعات یا دیگر کارمندانی که مجاز به انتخاب اصطلاحات هستند، نمایه‌سازی شده است، موجب به‌دست آوردن مجموعه‌ای از مترادف‌ها و شبه‌مترادف‌ها می‌شود.

6. عناوین مدارک.

7. چکیده‌ها و نقدهای مدارک.

8. در نهایت، ویراستاران وفرهنگ‌نویسانی که روی اصطلاحنامه کار می‌کنند درونداد خود را ارائه ‌می‌دهند و این درونداد خود به‌ عنوان یک مدرک مورد توجه است.

از آنجا که زبان نمایه‌سازی یا اصطلاحنامه باید جنبه‌هایی را که برای کاربران نظام مهم هستند برای نمایه‌ساز بازگو کند، بنابراین نمایه‌سازی درخواست‌محور ضرورت دارد. مطالعة نیازهای کاربران دروندادی فوق‌العاده مهم برای ساخت اصطلاحنامه فراهم می‌کند. اگر مطالعات عمومی نیازهای کاربر موجود باشد، باید به آنها مراجعه شود. داده‌هایی که اصطلاحنامه دربارة نیازهای کاربران به‌دست می‌آورد، به‌طور خاص در درخواست‌های جست‌وجو و به‌طورعام‌تر در منابع (1)‌ و (4) یافت می‌شوند. این منابع باید بیشترین وزن را در ساخت اصطلاحنامه داشته ‌باشند. این نکته اغلب نادیده گرفته ‌می‌شود و ساخت اصطلاحنامه اغلب مدرک‌محور است. این امر تنها در صورتی توجیه‌پذیر است که اصطلاحاتی که از مدرک گرفته شده‌اند با آنهایی که از درخواست‌های جست‌وجو گرفته می‌شوند، قابل‌تطابق باشند و تکرار اصطلاح و دیگر نشانه‌های اهمیت اصطلاح نیز یکسان باشند (Soeregel 1974, 355-356).

تعیین اجزای مرتبط از دیدگاه كاربران از مسائل مورد توجه در تدوین اصطلاحنامه است. «لوپز ـ هوئرتاس» ادامه می‌دهد توجه به گزارش‌های تهیه ‌شده از نیازهای اطلاعاتی كاربران یكی از منابع قابل توجه در تدوین اصطلاحنامه است. دو دلیل وی برای این ادعا عبارت‌اند از (Lopez-Huertas 1997):

1. مطالعات اخیر نشان می‌دهد كه گزارش‌های نوشته‌ شده از سئوال‌های كاربران یكی از منابع مهم برای تجزیه‌ و تحلیل اطلاعات است. نیازهای اطلاعاتی كاربران باید براساس گزارش‌های موضوعی نوشته شده از نیازهای اطلاعاتی در مراحل مختلف از فرایند جست‌وجوی اطلاعات تعریف شود.

2. ممكن است شیوة مشابه آنچه كه در تعیین اجزای مرتبط در نوشته‌های تولیدكنندگان استفاده می‌شود، در تجزیه‌وتحلیل نوشته‌های كاربران نیز اجرا شود.

«آچسن» منابع اصطلاحات غیراستاندارد را به این ترتیب تقسیم‌بندی می‌كند:

1. بانك‌های اصطلاح شناسی: داده‌های این بانك‌ها از دیگر منابع تأمین اصطلاحات اصطلاحنامه است. این داده‌ها تعاریف، مترادف‌ها و گاهی اوقات اصطلاحات اعم و اخص و مرتبط را فراهم می‌كنند.

2. اصطلاحات مطرح شده در پرسش‌های كاربران به عنوان اصطلاحات مناسب دارای اهمیت یكسان با اصطلاحات گرفته‌شده از نوشتجات است.

3. تحلیل سئوال جست‌وجوی كاربران، بر مبنای طرح تحقیقاتی با معیارهای كامل مورد ‌توجه است. این امر قبل از گردآوری رده‌بندی اطلاعات جامع «بانر»¹⁹ به عنوان مرحلة‌ اولیه انجام گرفت. هزاران پروندة‌ كاربر كه در تعداد زیادی سازمان‌های مشاورة اطلاعاتی در انگلستان نگهداری می‌شوند، با رایانه مورد تحلیل قرار گرفتند تا بسامد كاربری اصطلاحات و هم‌حضوری آنها مشخص شود (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 146-148).

«نیلسن» اعتقاد دارد هنگام استفاده از روش قیاسی، تدوینگر ممكن است از دامنة وسیعی از منابع چاپی یا غیرچاپی برای تشكیل مجموعه استفاده كند. منابع نانوشته شامل مواردی از قبیل دانش و تجربة كاربران و متخصصان و منابع مشابهی از این دست است.

منابع غیراستاندارد و منابع باز تلاش بیشتری را برای گردآوری اطلاعات می‌طلب‌اند و نیاز به تجزیه و تحلیل‌های بعدی دارند. برای هر دو نوع منبع امكان ایجاد یك مجموعة مناسب از اصطلاحات كه كاملاً آن زمینه را پوشش دهد وجود ندارد.

سیاست گردآوری اصطلاحات‌ اصطلاحنامه با بررسی درخواست‌های كاربران، با مراجعه به فهرست‌های جست‌وجوی انجام شده كه از تجزیه‌وتحلیل مشكلات كاربران در موقعیت جست‌وجو حاصل شده، فراهم می‌شود.

«نیلسن» تأمین‌ نیازهای اطلاعاتی در تدوین اصطلاحنامه را به سه دسته تقسیم می‌كند (شكل 19) (Nielsen 2002):

1. پیشینة فعالیت‌ها، عملكردها، مشكلات یا تصمیم‌گیری؛

2.ركورد استفاده‌های گذشته؛

3. كاربران یعنی كسانی كه می‌توانند مشكلات خود را شرح دهند و استفادة گذشته آنها و برآورد شخصی‌‌شان، نشان‌دهندة نیازشان است.

«نیلسن» و «سورگل» به نقل از «آلن» ، مدلی شامل پنج نكتة مهم در تدوین اصطلاحنامه ارائه می‌كنند (Soeregel 1985; Allen 1996; Nielsen 2002):

1. تجزیه و تحلیل نیازها و تعیین هدف‌های كاربران؛

2. تجزیه و تحلیل فعالیت‌ها و اعمالی كه كاربران برای رفع نیازها‌یشان انجام می‌دهند؛

3. تجزیه‌ و تحلیل منابع و تحقیق پیرامون آنها؛

4. مدل‌سازی كاربران، تجزیه و تحلیل نیازها، فعالیت‌ها، و منابع؛

5. طراحی برای كارایی، ارزیابی نحوة تعامل كاربر با نظام، و تأمین نیازها و منابع متناسب با مشخصه‌های نظام.

«جوزمان» و «ورستپن» معتقدند در هنگام استخراج اصطلاحات از منابع یا مدارك باید همة تلاش تدوینگر بر این باشد كه بهترین اصطلاح پوشش‌دهندة موضوع را انتخاب نماید. آنان انتخاب اصطلاح و وارد شدن آن به نظام اصطلاحنامه را شامل مراحلی می‌دانند كه در شكل 20 آمده‌اند (Guzman and Verstappen 2003).

شكل 20. مراحل استخراج اصطلاحات از منابع (Guzman and Verstappen 2003)

مدیریت و روزآمدسازی اصطلاحنامه

مطالب این بخش براساس راهنمای «انسی» (ANSI/NISO 2005) تدوین گردیده است، مگر در مواردی كه استناد دیگری ذكر شده باشد.

مدیریت اصطلاحنامه

بر اساس راهنمای «انسی»، به دلیل كاربرد فراوان اصطلاحنامه در نظام‌های ذخیره و بازیابی، افرادی كه اصطلاحنامه‌ها را روزآمد نگه می‌دارند باید به نظام‌هایی كه نیازهای اساسی اصطلاحنامه را مرتفع می‌سازند، دسترسی داشته باشند. انطباق اصطلاحنامه با یك نظام ناكارآمد به ساختار آن لطمه می‌زند. بنابراین چنین نظامی باید انعطاف كافی در بهره‌وری از فناوری‌های موجود از خود نشان دهد.

توسعه‌دهندگان و پشتیبانان اصطلاحنامه باید توانایی ویرایش اصطلاحنامه و افزودن اصطلاحات جدید را داشته باشند. افزوده شدن یك رابطة جدید به اصطلاحنامه روی كلیة روابط موجود تأثیر می‌گذارد و نظام باید این تغییر و تأثیر را نشان دهد. امكان ویرایش موقعیت یك توصیفگر در یك سلسله‌مراتب و نمایش هم‌زمان سلسله‌مراتب چندگانه برای توصیفگرهای موجود باید وجود داشته باشد.

امكانات ویرایش باید شامل ویژگی‌های استاندارد پردازش اصطلاحات از قبیل افزایش اصطلاحات جدید، اصلاح اصطلاحات و حذف برخی اصطلاحات و پیوندها، بدون نیاز به دوباره وارد كردن یك فیلد كلی، و حركت آسان به سمت عقب یا جلو بین حوزه‌ها و روابط باشد.

پشتیبانان اصطلاحنامه باید توانایی جست‌و‌جو و بازیابی اصطلاحات كامل یا خلاصه‌شده، شامل غیرتوصیفگرها را داشته باشند. با هر كدام از انواع نمایش باید امكان مشاهدة یك اصطلاح و روابط آن در متن وجود داشته باشد:

نظام‌ باید قادر به شناسایی اصطلاحات تكراری در اصطلاحات مدخل یا توصیفگرها باشد. كلمه‌های تكراری شناسایی‌شده توسط نظام، باید به ویراستار اصطلاحنامه ارائه شوند و ویراستار خود قضاوت ‌كند كه آیا این اصطلاحات به واقع تكراری هستند یا هم‌نویسه‌هایی هستند كه به توضیحگر نیاز دارند. به‌علاوه باید بتواند اصطلاحات تكراری با اختلافات چاپی مانند اصطلاحی كه هم با حرف بزرگ آغاز شده و هم با حرف كوچك مثل «جیوه=mercury» و «تیر،عطار=Mercury» را شناسایی كند. همین‌طور توانایی تشخیص اصول و مفاهیم غلط و خطاهای موجود در روابط اصطلاحات، ناهماهنگی‌های بین آنها یا توانایی حذف اصطلاحات در نظام را داشته باشد.

راهنمای «انسی» مدیریت اصطلاحنامه را حتی تا ارجاعات اصطلاحنامه هم می‌كشاند، وقتی كه ارتباط ارجاع‌های بین اصطلاحات به وجود آمد باید:

1. كنترل موجودیت یك اصطلاح انتخاب شده به عنوان اصطلاح اعم،‌اخص یا وابسته یا «به‌كار رفته به جای» و همین‌طور كنترل میزان ارزشمندی ارجاعات ارائه‌شده توسط نظام صورت گیرد. در این حالت:

1-1. ارجاع كوری پدید نخواهد آمد؛

1-2. تنها نوع ارجاعی كه غیرتوصیفگر را به توصیفگر سوق می‌دهد ارجاع «به كار برید» خواهد بود و غیرتوصیفگر، اصطلاح اعم،‌ اخص یا وابسته‌ای نخواهد داشت؛

1-3. هیچ اصطلاحی توصیفگر خودش نخواهد بود؛

1-4. ارجاعات تكراری حذف خواهند شد.

2. برای اصطلاحات اعم، اخص، وابسته، ارجاعات دوسویه و ارجاعات زوجِ «به‌كار برید» و «به‌كار رفته به جای» ایجاد شود. در صورتی‌كه توصیفگرهای دوسویه برای اصطلاح اعم، اخص، و وابسته وجود نداشته باشد، نظام باید ضرورت وجود توصیفگر جدید را بررسی كند.

3. حفظ ارجاعات متقابل موجب می‌شود كه در هنگام حذف یا اصلاح اصطلاحات، ارجاعات متناسب با ركورد‌ها برای همه اصطلاحات مربوط به آن، وجود داشته ‌باشند.

4. در هنگام تعامل اصطلاحنامه با یك نظام چندرسانه‌ای استانداردهای مناسب برای كنترل و روزآمدسازی روابط چندرسانه‌ای در اختیار خواهد بود.

نظام مدیریت اصطلاحنامه باید برای ارائة خدمات بهتر به نمایه‌سازان،‌ جست‌وجوگران و پشتیبانان اصطلاحنامه به طور مرتب و دوره‌ای گزارش‌هایی دربارة اصطلاحنامه ارائه دهد كه بر اساس نوع نظام می‌تواند چاپی یا الكترونیكی و شامل موارد زیر باشد:

1. فهرست اصطلاحات.

1‌-‌1. اصطلاحات اضافه شده یا اصلاح شده در یك تاریخ معین.

1‌-‌2. توصیفگر‌هایی كه حاوی یا فاقد یك نوع خاص از روابط و یادداشت‌ها هستند.

1‌-‌3. اصطلاحات یتیم كه هیچ رابطه سلسله‌مراتبی یا وابستگی ندارند.

1‌-‌4. اصطلاح رأس.

2. نمایش روابط بین اصطلاحات شامل:

2‌-‌1. همة روابط موجود برای یك اصطلاح خاص.

2‌-‌2. نمایش‌های سلسله‌مراتبی.

2‌-‌3. فهرست برداری از سطوح مختلف سلسله‌مراتب.

2‌-‌4. گزارش روابط خاص برای اصطلاحنامه مورد نظر.

3. گزارش‌های آماری از اصطلاحات و مشخصه‌های آنها شامل:

3‌-‌1. تعداد توصیفگرها و كل اصطلاحات در اصطلاحنامه.

3‌-‌2. تعداد اصطلاحات نشان‌دهندة یك ویژگی خاص.

3‌‌-3. تعداد اصطلاحات اعم، اخص، و وابسته، ارجاعات و یادداشت‌های دامنه و سایر مواردی كه به نوعی برای اصطلاحنامه ارزشمند هستند.

3‌-‌4. میانگین نویسه‌ها در هر اصطلاح و اندازة طول كلمات.

3‌-5. گزارش‌های دریافتی پایگاه برای اصطلاحنامه.

پس از تعیین مدیریت اصطلاحنامه، نكتة مهم بعدی مشخص كردن وظایف مدیر است. این وظایف در شكل 21 بیان شده‌اند.

شكل 21. وظایف مدیر اصطلاحنامه (فخرالسادات محمدی 1386)

یك مدیریت تخصصی و خوب این اطمینان را ایجاد می‌كند كه اصطلاحنامه در طول زمان قابل استفاده و متناسب با نیازهایی است كه اصطلاحنامه اولین بار به دلیل همان نیازها پدید آمده است. مدیریت خوب باعث تداوم ساختار منطقی و كاربرپسند اصطلاحنامه، و برای نمایه‌ساز و جست‌وجوگر مفید و قابل استفاده است.

روزآمدسازی اصطلاحنامه

«ویل» معتقد است برای روزآمدسازی اصطلاحنامه دست كم یك نفر باید مسئول باشد. اصطلاحات جدید می‌توانند پیشنهاد شوند، یا توسط نمایه‌سازانی كه مواد جدید را نمایه‌سازی می‌كنند به نظام وارد شوند، اما كسی باید اصطلاحات وارد شده را به طور منظم بازبینی كند و وقتی دلایل كافی برای پذیرش آنها وجود داشت آنها را وارد ساختار اصطلاحنامه نماید. چنانچه یك اصطلاح برای نمایه‌سازی مناسب نباشد، حذف می‌شود یا به عنوان غیرتوصیفگر به همراه ارجاع «به‌كار برید»‌ به توصیفگرها ارجاع داده می‌شود. به این وسیله افرادی كه در پی این اصطلاحات هستند ناامید نخواهند شد (Will 1998).

«میلستد» در اهمیت روزآمدسازی اصطلاحنامه بیان می‌كند: یك اصطلاحنامه دچار ركود نمی‌شود مگر این كه برای نمایه‌سازی استفاده نشود یا پایگاه اطلاعات آن اصطلاحنامه روزآمد نشود. برنامه‌ریزی برای روزآمدسازی اصطلاحنامه حتی قبل از تدوین آن باید صورت گیرد، چون اصطلاحنامه‌ای كه به سرعت روزآمد نشود به‌جای كمك به كاربران و متخصصان اسباب دردسر خواهد شد (Milstead 1998).

به اعتقاد «آچسن» و همكارانش یك زبان نمایه‌سازی، به محض انتشار تاریخ‌گذشته است، بنابراین باید به طور منظم روزآمد شود. اصطلاحنامه‌های دارای اصطلاحات مشخص كه با استفاده از نمایه‌سازی عمیق در نظام به‌كار برده می‌شوند، بیشتر از اصطلاحنامه‌هایی كه محدود به استفاده از مفاهیم ثابت و عام هستند، نیازمند روزآمدسازی هستند. همان‌طور كه انتظار می‌رود با افزایش تعداد مدارك نمایه‌سازی شده صرف‌نظر از ماهیت اصطلاحات نمایه‌سازی عمیق نیاز به اصلاح و تغییر اصطلاحنامه نیز افزایش می‌یابد. اصطلاحنامه‌ها‌ در مراحل اولیة توسعه پایگاه اطلاعاتی شاهد بیشترین رشد هستند و اما كم‌كم‌ رشد آن متوقف می‌شود. آنگاه پس از مدتی در صورت گسترش پوشش موضوعی پایگاه اطلاعاتی ممكن است بار دیگر رشد ناگهانی صورت گیرد. روزآمدسازی اصطلاحنامه نیازمند مدیریتی هوشمند است چون در غیر این صورت با ناپایداری و بی‌دقتی در اصطلاحنامه و دشواری كاربرد، حفظ و نگهداری آن، نمایه‌سازی و جست‌وجو با آن دچار اختلال خواهد شد. مسئولیت كنترل یك اصطلاحنامه باید بر عهده گروه ویراستاری باشد و در صورت بروز مشكل وظیفة ویراستاران یا متخصصان موضوعیِ مشاور است كه به سرویراستار كمك كنند. گردآوری اصطلاحات گزینش‌شده كه از كارهای در دست اقدام نمایه‌سازان و جست‌وجوگران شكل می‌گیرند، امری رایج است. این اصطلاحات گزینش‌شده را می‌توان در جایی كه نرم‌افزار امكان می‌دهد به عنوان اصطلاحات قابل جست‌وجو در بخش پیشینة جست‌وجو وارد پایگاه اطلاعاتی كرد. به محض تصمیم‌گیری از طرف ویراستار در خصوص جایگاه این اصطلاحات می‌توان آنها را به اصطلاح نمایه‌سازی ارتقا داد، حذف یا اصلاح كرد، و جایگاهی جدید بخشید.

ارزیابی هر پیشنهاد از وظایف ویراستار اصطلاحنامه است كه وی این كار را با در نظر گرفتن اعتبار پیشنهاد، نیاز به اجرای آن و تأثیراتی كه از اعمال آن در طرح ناشی می‌شود، انجام می‌دهد. در صورتی كه وی در تصمیم‌گیری دچار مشكل شود، می‌تواند به صورت غیررسمی یا طی جلساتی منظم،‌ با توجه به شرایط داخلی، به رایزنی با متخصصان بپردازد.

تغییرات لازم برای برای روزآمدسازی اصطلاحنامه را می‌‌توان چنین بیان كرد (Aitchison, Gilchrist, and Bawden 2000, 169-170; Victoria Online Thesaurus 2005):

1. اصلاح اصطلاحات موجود. این تغییر وقتی رخ ‌می‌دهد كه اشتباهی در املا یا شكل اصطلاح یافت شود. در این وضعیت اصطلاحات دیگر تغییر نمی‌كنند. اما باید به خاطر داشت كه هر گاه چنین اصلاحی در اصطلاحنامه انجام شد اصطلاح مربوط در نظام تغییر می‌یابد.

2. حذف یا تغییر جایگاه اصطلاحات موجود. این تغییر زمانی رخ می‌دهد كه اصطلاح مدخل به جایگاه توصیفگر ارتقا یابد یا توصیفگری به دلایلی به غیرتوصیفگر تنزل یابد، و یا اصطلاحی به دلیل ناكارآمدی از اصطلاحنامه حذف می‌شود.

3. افزودن رابطه‌های جدید یا حذف رابطه‌های قدیمی. گاهی اوقات رابطه‌هایی یافت می‌شود كه غلط یا مضر هستند و باید آنها را اصلاح یا حذف كرد.

4. افزودن اصطلاحات جدید. این تغییر در موارد زیر به‌كار می‌رود:

4-1. رایج شدن اصطلاحات اخص بیشتر؛

4-2. افزایش تعداد اصطلاحات عام و برای تقویت مانعیت؛

4-3. افروده شدن مفاهیم جدید به اصطلاحنامه؛

4-4. افزوده شدن نو‌واژه‌‌ها به زبان.

برای به‌دست آوردن اطمینان از درستی همة رابطه‌های موجود برای اصطلاحات و اینكه اصطلاح جدید در مكان صحیحی از رده‌بندی جای گرفته است، در محل استفاده از این قالب‌ها باید بسیار دقت كرد. تنظیم ساختار نمایش نظام‌مند در حوزة تحت پوشش به منظور گنجاندن مفهوم جدید ضروری است.

5. اصلاح ساختار موجود. اصلاح بخشی از ساختار،‌ پس از بازرسی كیفی دوره‌ای مطلوب یا حتی الزامی است. این كار باید محتاطانه انجام شود چون احتمال وارد شدن موارد غلط در ساختار اصطلاحنامه نسبت به نمونه‌های قبلی بیشتر خواهد بود.

راهنمای «انسی» دربارة روزآمدسازی اصطلاحنامه بر ثبت تاریخ تغییرات تأكید می‌كند. هر توصیفگر باید دارای یك یادداشت تاریخ برای ثبت تاریخ ورود به نظام باشد. این یادداشت باید تاریخ اصلاح را نیز نشان دهد و شكل‌های قبلی را به همراه دلایل تغییر اصطلاحات ثبت كند. جایگزینی در مواردی صورت می‌گیرد كه توصیفگرهای قدیمی در اصطلاحنامه باقی مانده‌اند اما در نمایه‌سازی به‌كار نرفته‌اند. در این موارد تاریخ جایگزینی دلایل آن باید ارائه شود.

وقتی كه اصطلاحی به‌طور كامل حذف می‌شود وجود یك فایل برای توصیفگرهای حذف شده می‌تواند مفید باشد. نگهداری ركوردهایی از دامنه و تاریخ ورود و حذف آنها به منظور دنبال كردن تصمیماتی در مورد انتخاب یك اصطلاح از میان این گروه می‌تواند مفید باشد.

به هنگام اصلاح یا حذف یك توصیفگر در اصطلاحنامه تأثیر این تغییر بر روی توانایی جست‌و‌جوی مداركی كه از پیش در این پایگاه نمایه‌ شده‌اند باید مورد توجه قرار گیرد،‌ مگر اینكه توصیفگر حذف یا اصلاح شده هرگز به‌كار نرفته باشد. مشكل جست‌وجوی توصیفگرهای حذف یا اصلاح شده به روش‌های مختلفی قابل رفع است. انتخاب این روش‌ها به حجم پایگاه اطلاعاتی، میزان منابع مالی و انسانی موجود، ماهیت و تعداد تغییرات پدید آمده، بدون توجه به شیوه‌های ماشینی یا دستی، بستگی دارد.

یك توصیفگر حذف یا اصلاح شده ممكن است فقط برای اختلاف بازیابی در اصطلاحنامه باقی بماند كه باید به طریقی آن را ثبت كرد. به‌عنوان مثال به توصیفگر عبارتی افزود مبنی بر این كه این توصیفگر فقط برای بازیابی به‌كار رود. تاریخ تغییرات در هر موقعیت باید در یادداشت تاریخی آن ثبت شود و به كاربر نمایش داده شود. اگر توصیفگر جدیدی جایگزین توصیفگر قبلی شده است، باید یك ارجاع به توصیفگر جدید داده شود. توصیفگر قبلی نیز باید باید در یادداشت تاریخی توصیفگر جدید فهرست شود.

یك به یك تغییرات توصیفگرها، جایگزین شدن آنها و حذف یا اضافه شدن آنها باید به نوعی ثبت شود. در نظام‌های خیلی بزرگ،‌ هزینه روزآمدسازی چنین فایل‌هایی ممكن است سرسام‌آور شود. یادداشت تاریخی در پیشینة اصطلاح به عنوان راهنمایی برای جست‌وجوی گذشته‌نگر عمل می‌كند.

روزآمدسازی اصطلاحنامه ممكن است با افزودن اصطلاحات جدید همراه باشد. وقتی یك توصیفگر مناسب یا تركیبی از توصیفگرها را نتوان در اصطلاحنامه یافت، نمایه‌ساز یا جست‌وجوگر می‌تواند اصطلاح جدیدی را به عنوان اصطلاح مناسب به نظام پیشنهاد كند. این پیشنهاد می‌تواند با صفحات نمایش رایانه‌ای یا دستی انجام شود. این اصطلاحات توسط ویراستار اصطلاحنامه مورد بازبینی قرار می‌گیرند و مراحل زیر در تصمیم‌گیری برای هر اصطلاح صورت می‌گیرد:

1. آیا این اصطلاح باید به اصطلاحنامه اضافه شود یا مفهوم آن توسط توصیفگرهای موجود در اصطلاحنامه یا تركیبی از آنها قابل ‌ارائه است و اگر چنین است آیا استفاده از ارجاع «به‌كار برید» لازم است یا نه؟

2. آیا افزودن اصطلاح جدید، افزودن یادداشت دامنه برای اصطلاح دیگر را ضروری می‌كند یا خیر؟

3. در صورتی‌كه اصطلاح باید اضافه شود، شكل صحیح اصطلاح چیست و آیا توجه به ساختار نحوی، شماره و املا لازم است یا خیر؟

4. چگونه باید بین توصیفگر جدید و توصیفگرهای موجود در یك نظام ارتباط برقرار كرد؟

گاهی نیز روزآمدسازی اصطلاحنامه با حذف اصطلاحات خاصی از اصطلاحنامه صورت می‌گیرد. توصیفگرهای غیرقابل استفاده و توصیفگرهایی كه خیلی كم در نمایه‌سازی و بازیابی به‌كار می‌روند به عنوان نامزدهایی برای حذف یا اصلاح انتخاب می‌شوند. در چنین حالتی یك توصیفگر كم‌استفاده یا بی‌استفاده می‌تواند به‌وسیلة دو یا تعداد بیشتری توصیفگر با وضوح بیشتر جایگزین شود و یا اینكه این دو اصطلاح در زمره اصطلاحات اخص توصیفگر اصلی واقع شوند.

اصطلاحنامه‌ها انعكاسی از زبان طبیعی هستند و از این رو ابزارهای پویایی به شمار می‌روند. سیاست‌ها و روش‌هایی برای بازبینی دوره‌ای مجموعه اصطلاحات و ایجاد توصیفگرهای جدید و جانشین كردن اصطلاحات قدیمی به‌ویژه در زمینه‌هایی كه دامنة اصطلاحات به سرعت در حال تغییر است، امری ضروری است. ویراستار اصطلاحنامه باید اصطلاحنامه را با توجه به بسامد تغییرات پدید آمده حجم تغییرات و پیشرفت‌های واژه‌شناسی هر زمینة علمی، روزآمد سازد. نسخة موجود در نظام‌های الكترونیكی و كامپیوتری نسبت به نظام‌های چاپی بیشتر در دسترس خواهد بود (ANSI/NISO 2005).

«تسوجی» و «آنانیدو» معتقدند برای مؤثر بودن اصطلاحنامه در نظام ذخیره و بازیابی اطلاعات اصطلاحنامه باید دائم در حال روزآمدسازی باشد. این روزآمدسازی نه فقط در سطح و شكل روابط بلكه در عمق بافت و برای پیشگیری از سردرگمی كاربران صورت می‌گیرد (Tsujii and Ananiadou 2005).

به اعتقاد «آراجو» و «پرزآگوئرا» ساختار اصطلاحنامه نیازمند روزآمدسازی دوره‌ای است. روزآمدسازی برای وارد كردن اصطلاحات جدید و اصطلاحاتی كه به زمینه‌های جدید مانند علوم كامپیوتر متعلق هستند، باید انجام شود (Araujo and Perez-Aguera 2006).

«وانگ» معتقد است روزآمدسازی اصطلاحنامه كه تنها راه بقای اصطلاحنامه است با افزودن اصطلاحات جدید گرفته شده از نوشتجات هر زمینة تخصصی صورت می‌‌گیرد (Wang 2006).

فرایند توسعه و روزآمدسازی اصطلاحنامه پایانی ندارد. محتوا و اصطلاحات به‌كار رفته برای توصیف مفاهیم درون مدارك همچنان رشد می‌كنند و تكامل می‌یابند. اصطلاحات جدید باید اضافه شوند، اصطلاحات قدیمی باید حذف شوند و روابط بین اصطلاحات باید مورد بازبینی قرار گیرد. تدوین‌كنندگان و پشتیبانان اصطلاحنامه باید همواره به دنبال اصطلاحات جدید و متنوع باشند، چون راه‌های متنوعی برای بیان یك موضوع واحد وجود دارد كه باید به آنها توجه كرد. اكتشافات،‌ اختراعات جدید، وتفاسیر جدید دربارة آنچه قبلاً شناخته شده بیانگر این است كه اصطلاحات جدید متولد می‌شوند و این اصطلاحات باید به اصطلاحنامه افزوده شوند، اصطلاحات موجود تغییر یابند و توضیح داده یا حتی حذف شوند. با این اوصاف اصطلاحنامه‌ای كه در هر دوره‌ای مورد بازنگری قرار نگیرد یك اصطلاحنامة مرده است. نكات مورد بازبینی و یا اصلاح در شكل 22 نشان داده شده است.

شكل 22. موارد اصلاح و بازبینی اصطلاح (فخرالسادات محمدی 1386)

پس برای افزایش كارایی اصطلاحنامه و به دنبال نظامی كه اصطلاحنامه برای آن طراحی شده است، توجه به روزآمدسازی اصطلاحنامه با توجه به تغییرات منابع و مدارك پایگاه و تغییرات زمینة تخصصی اصطلاحنامه ضروری است.

واژه‌نامة فارسی به انگلیسی

آنتولوژی	ontology

ابراصطلاحنامه	meta-thesaurus

ابرداده	metadata

ابرنشانه	meta-tag

ابزار زبان نمایه‌سازی	indexing language device

اختصارات	abbreviations

اخص بودن	specificity

انسی

	American National Standard Institute

 (ANSI)

ارائة چندباره	poly-presentation

ارجاعات دوسویه	reciprocal references

اسم خاص	proper name

اسم فعل	verbal nouns

اسمی وصفی	adjectival noun phrases

اصطلاح فراتر	super-ordinate

اصطلاح مدخل	entry term

اصطلاح رأس(ا.ر.)	Top Term (TT)

اصطلاحات اخص(ا.خ.)	Narrower Term (NT)

اصطلاحات اعم(ا.ع.)	Broader Term (BT)

اصطلاحات بی‌محتوا	اdummy terms

اصطلاحات جست‌وجوی جایگزین

	alternative search terms

اصطلاحات قرضی	loan words

اصطلاحات مرتبط، وابسته، یا همبسته

	Related Term (RT)

توصیفگرها	preferred terms

اصطلاحات مركب	multi-word

اصطلاحات موضوعی	subject terms

غیرتوصیفگرها	non-preferred terms

اصطلاحات نمایه	indexing terms

اصطلاحات یتیم	orphan term

اصطلاحنامة خرد	micro-thesaurus

اصطلاحنامة كاربر	user thesaurus

اصطلاحنامة كلان	macro-thesaurus

اصطلاحنامة كنترل‌شدة نمایه‌ساز

	controlled indexer thesaurus

اصطلاحنامه خرد	micro thesaurus

اصطلاحنامه رشته‌گرا	discipline oriented

اصطلاحنامه هدف‌گرا	mission oriented

اصطلاحنامه نظام‌مند	systematic thesaurus

اصطلاحنامه‌های شمارشی	enumerative thesauri

اطلاعات عمومی	common information

اطلاعات اضافی	superfluous information

اعتبار	validity

اندام‌های زنده	living organisms

ایزو

	International Standard Organization

 (ISO)

با هم ‌آینده	co-occurrence

بازیابی سازگار	adjusted retrieval

بج	Used For (UF)

بن‌واژه	lexeme

به‌كاربرید (بك.)	use

بین‌زبانی	intra-language

پایگاه اطلاعاتی ساختار یافته	database structured

پرسش یا سئوال جست‌وجو	query

پرسش‌های بسیار كلی	broad inclusive queries

پروفایل‌ها	profiles

پرونده‌های علائق	interest profiles

پشتیبانان اصطلاحنامه	thesaurus maintainers

پیش‌سازماندهی شده	pre-arranged resources

تابعیت	subordination

تجزیه و تحلیل نوشتجات	literature analysis

تداخل	overlap

تدوینگران اصطلاحنامه	thesaurus builder

ترتیب شبه‌اصطلاحنامه‌ای

	thesaurus-like arrangement

تعریف	definition

تك‌سلسله‌مراتبی	 mono-hierarchy

تك‌منبع	single-source

تكواژ قاموسی	lexeme

تك‌واژه‌ها	uniterms

تمام خودکار	fully automatic

توصیف طرح‌ها	descriptions of the projects

توصیف‌شدة پسین	post-modified

توصیف‌شدة پیشین	pre-modified

توصیفگر	descriptors

توضیحگر	 qualifier

ثابت	constant

جامعیت	recall

جایگماری عمودی	upward posting

جدول‌ها	box charts

جمع‌های بی‌قاعده	irregular plurals

چند تا یا چه تعداد	How many

چندواژه	multiword

حاكمیت	super-ordination

حرف به حرف	letter by letter

حوزة كلی اصطلاحنامه

	whole area of the thesaurus

خاصیتی دوسویه	property of reciprocity

خرده فرهنگ	sub-culture

خود‌توضیح	self-explanatory

داده‌های ارجاع متقابل	cross-referencing data

درونداد	input

درون‌زبانی	inter-language

دسترسی چندسطحی	multiple access

دستنامه‌ها	handbooks

دوسویه	bi-directional

ذخیره و بازیابی اطلاعات

	Information Storage and Retrieval (ISR)

رابطة جنس و نوع	generic relationship

رابطة کل و جزء	whole-part relationship

رابطة موردی یا مصداقی	instance relationship

رابطة همایندی	associative relationship

رده‌بندی چهریزه‌ای	faceted classification

رده‌بندی دهدهی دیویی

	Dewey Decimal Classification (DDC)

رده‌بندی كتابخانة كنگره

	Library of Congress Classification (LCC)

رفتار جست‌وجوی اطلاعات

	information seeking behavior

ره‌یابی	navigation

روابط اصطلاحنامه‌ای	thesaurus relationship

روابط اصطلاحنامه‌ای پایه

	basic thesaurual relationship

روابط تعریفی	definitional relationships

روابط پیشین	prior relationships

روابط جانشینی	paradigmatic relationships

روابط دوسویة تعریف‌پذیر

	definable reciprocating relationships

روابط سلسله‌مراتبی	hierarchical relationship

روابط غیرسلسله‌مراتبی

	non-hierarchical relations

روابط مشخص	specific relations

روابط معنایی	semantic relation

روابط نحوی	syntax

روابط همایندی	associative relationship

روابط هم‌ارزی	equivalence relationships

روابط همنشینی	paradigmatic relationships

روزآمدسازی	updating

روش استقرایی	deductive method

روش بالا به پایین	top-down method

روش پایین به بالا	bottom-up method

روش تجربی	empirical approach

روش قیاسی	inductive method

روش گروهی	committee approach

روش مشورتی	committee approach

روش‌شناسی	methodology

رویه	procedure

ریزش كاذب	false drop

زبان آزاد	free–language thesauri

زبان عامیانه	slang

زبان مبدا	source language

زبان مقصد	target language

زبان نمایه‌سازی	indexing language

زمینه‌های منطقی	logical grounds

ساختار الفبایی	ab initio construction

ساختار پیكانی	arrow graph structure

ساختار درختی	tree structure

ساختار منطقی بنیادی

	underlying logical structure

سبك‌های یادگیری شناختی

	cognitive learning styles

سراسم	head noun

ساختار مجموعة اصلاحات	terminographs charts

سراصطلاحات	lead in terms

سراصطلاحات یا واژگان هدایتگر

	lead in vocabulary

سرریز مفهومی	conceptual overload

سرعنوان‌ها	headings

سرعنوان‌های موضوعی پزشكی

	Medical Subject Headings (MeSH)

سرعنوان‌های موضوعی كتابخانة كنگره

	Library of Congress Subject Headings

 (LCSH)

سرواژه	acronyms

سطح پیش‌همارایی	levels of pre-coordination

سطح شمول	level of generality

سنجش	weighting

شاخص	identifier

شاخص‌های نقش	role indicators

شبه مترادفات	quasi-synonym

شكاف	gap

شكل كوتاه‌شده	abbreviated form

شكل مسطح	flat format

شكل‌‌شناسی	typology

شمول رده‌‌ای	class inclusion

شمول موضوعی	topic inclusion

ضمانت ادبی	literary warrant

عامل‌بندی	factoring

عبارت‌های اسمی	noun phrase

عبارت‌های اسمی وصفی	adjectival noun phrases

عملگرهای بول	Boolean operators

غیرتوصیفگر	non-descriptor

فایل گسترده	flat file

فراگیری	exhaustively

فراگیری پوشش

	completeness of the coverage

فرامتن	hypertext

فراواژه‌نامة مجازی

	virtual hyper glossary (VHG)

فرهنگ لغات	lexicon

فعالیت‌های زبانشناسی	linguistic works

فهرست لغات منفی	negative dictionary

فهرست‌برگه	catalog cards

فهرست‌های تداعی معانی اصطلاحات

	term- association lists

قابل‌تعویض	interchangeable

قالب‌های معمول ارجاع

	common frames of reference

قواعد دوسویه	reciprocation rules

کاربران بالقوه	potential users

كاربرد	usage

كانون	focus

جست‌وجو آسان	simple search

جست‌وجوگران و نمایه‌سازان حرفه‌ای

	expert searchers and indexers

كتاب‌های درسی	textbooks

كدهای نشانی	address codes

كلمه به كلمه	word by word

كلیدواژه	keyword

كلیك كردن	click

كمك‌جست‌وجوها	search-helper

كوتاه‌سازی	truncation

گره	node

گسترش خودكار پرسش جست‌وجو

	automatic query expansion

گوناگونی ریخت شناسانه

	morphological variants

گونه‌های املایی خارجی

	external spelling variants

گونه‌های املایی داخلی

	internal spelling variants

گونه‌های لغوی	lexical variants

گونه‌های مختلف لغوی	spelling variants

ماشینی	machine-generated

مافوق گذاری	upward posting

مانعیت	precision

مترادف‌نماها	near-synonyms

مترادف‌ها	synonyms

متضادها	opposites

مدخل	entry

مدرک‌محور	document–oriented

مرتبه	ancestor

مستقل از زبان	language independent

مستقل از فرهنگ	culture-independent

مشخصات	specification

معطوف به جامعیت	recall oriented

مقوله‌	category

منابع باز	open-ended sources

موارد مفهومی	concept instances

معرف	modifier

میزان وضوح	specificity

نامگذاری	designation

نام‌نامه	nomenclatures

نظام‌های سنتی و غیرسنتی بازیابی اطلاعات

	conventional and non-conventional

IR systems

نظام شمارشی	enumerative systems

نظام متن‌آزاد	free text system

نمایش اصطلاحنامه	thesaurus display

نمایش الفبایی	alphabetical display

نمایش چاپی	printed display

نمایش رایانه‌ای	computer display

نمایش سلسله‌مراتبی	hierarchical display

نمایش گرافیكی	graphic display

نمایش گردان	rotated display

نمایش نظام‌مند	systematic

نمایش‌های نظام‌مند	systematic presentations

نمایه‌سازی	indexing

نمایه‌سازی درخواست محور

	request oriented indexing

نمایه‌سازی پس‌همارا	post-coordination

نمایه‌سازی پیش‌همارا	pre-coordination

نمایه‌سازی فكری	intellectual indexing

نمایه‌سازی كویك

	Keyword In Context (KWIC)

نوواژه‌ها	neologism

نویسه	character

هم‌ارزی	equivalence relationships

هم‌نام‌ها	homonyms

همارایی	coordination

هماهنگی	consistency

همجواری	adjacency

همجواری	juxtaposition

همجواری بافتی	contextual contiguity

هم‌نام‌ها	homonyms

هم‌نام‌ها	homonyms

هم‌نویسه‌ها	homographs

هم‌نیا	sibling

واژگان كنترل‌شده	controlled vocabulary

واژگان مدخل	entry vocabulary

واژگان هدایتگر	lead in words

واژه‌های حرفه‌ای	jargon

وجه تمایز	modifier

وجه وارونه	inverse property

وضوح	specificity

ویژگی اصلی	focal element

هدف‌گرا	mission oriented

یادداشت دامنه	scope note

یادداشت سوابق	historical note

یافته‌ها	hits

یكسویه	one-directional

فهرست منابع

اكبری‌، اسماعیل. 1384. اصطلاحنامة علوم زیستی. تهران: مركز اطلاعات و مدارك علمی ایران.

حری، عباس. 1383. جزوۀ درس نمایه‌سازی، دورۀ کارشناسی ارشد ورودی 1382.

صدیقی، محسن، كامران زمانی‌فر، و مجتبی شهیدی. 1383. روشی برای رفع چالش‌های محتواكاوی وب‌های فارسی زبان. مجلة‌‌ الكترونیكی نما 4 (2).http://www.irandoc.ac.ir/data/E_J/vol4/shahidi_ abs.html (5/10/1385).

مرتضایی، لیلا. 1380. مسایل خط فارسی در ذخیره و بازیابی اطلاعات. علو‌م اطلاع‌رسانی 17 (1-2): 24-29.

Abuzir, Yousef. 2003. Deriving concepts hierarchy. http://www.cs.bham.ac.uk/

~mgl/cluk/papers/abuzir.pdf (accessed December 26, 2006).

Aitchison, Jean, Alan Gilchrist, and David Bawden. 2000. Thesaurus construction and use: a practical manual. London: Aslib.

Aitchison, Jean, and Stella Dextre Clarke. 2004. The thesaurus: A historical viewpoint, with a look to the future. In The thesaurus: review, renaissance, and revision, edited by Alan R. Thomas, and Sandra K. Roe, 5-21. New York: The Haworth Information Press.

Allen, B. 1996. Information tasks toward a user-oriented approach to information systems. Sandiego, California: Academic Press. Quated in Nielsen, Marianne Lykke. 2002. The world association method: A gateway to work-task based retrieval. Abo: Abo Akademi Univ. Press.

American National Standards Institute/National Information Standards Organization (ANSI/NISO). 2005. Guidelines for the construction, format, and management of monolingual thesauri. Bethesda: NISO Press. http://www.niso.org/standards/

Anderson, James D., and Jose΄ P΄erez-Carballo. 2001. The nature of indexing. Part I: Research and the nature of human indexing. Information Processing and Management 37 (2): 231- 254.

Araujo, Lourdes, and Jose΄ R. P΄erez-Aguera. 2006. Enriching thesauri with hierarchical relationships by pattern maching in dictionaries. Article presented at FinTAL- 5th International Conference on Natural Language Processing.

Baneyx, Audrey, Jean Charlet, and Marie-Christine Jaulent. 2006. Building an ontology of pulmonary diseases with natural language processing tools using textual corpora. International Journal of Medical Informatics (May).

Batty, David. 1989. Thesaurus construction and maintenance: A survival kit. Database 13:13-20.

Bechhofer, Sean, and Carole Goble. 2001. Thesaurus Construction through knowledge representation. Data & Knowledg Engineering 37 (1): 25-45.

Borko, Harold, and Charls L. Bernier. 1978. Indexing Concepts and Methods. New York: Academic Press.

Charlet, Jean, Bruno Bachimont, and Marie-Christine Jaulent. 2006. Building medical antologies by terminology extraction from text: An experiment for the intensive care units. Computer in Biology and Medicine 36:857-870.

Chevallet, Jean Pierre, and Nathalie Denos. 2000. Information retrieval assistanat-terminological tool. http://tips.sissa.it/docs/SSR-IR2.ps (accessed September 5, 2004).

Cleverdon, C.W., M. Keen, and J. Mills. 1966. Factors determining the performance of indexing systems: An investigation supported by a grant to Aslib by National Science Foundation. Cranfield, England: Aslib Craanfield Research Project.

Craig, Anne, and Suzanne Schriar. 2001. The find Illinois controlled vocabulary: Improving access to government information through the Jessica subject tree. Government Information Quarterly 18 (3): 195-208.

Craven, Tim. 2002. Thesaurus construction. http://instruct.uwo.ca/gplis/677/thesaur/

main00.htm (accessed December 26, 2006).

Dalmau, Michelle, Randall Floyd, Dazhi Jiao, and Jenn Riley. 2004. Integrating thesaurus relationshps into search and browse in an online photograph collection. Library Hi Tech 23 (3): 425-452.

Dagan, Ido. 1998. Automation of information access tasks: Technological trends and opportunities. ONLINE: 75-78.

Defriez, Philip. 2001. ISDD thesaurus: Keywords relating to the non-medical use of drugs and drug dependence. London: Institute for the study of drug dependence.

Design/selection criteria for software used to handle controlled vocabularies. 2006. Software for controlled vocabularies: 2-14. http://www.govtalk.gov.uk/

documents/TaxonomySoftwareRequirements_2006-08-29.pdf (accessed December 26, 2006).

Doerr, Martin. 2001. Semantic problems of thesaurus mapping. Journal of Digital Information 1 (8):1-36.

Doerr, Martin, and Demitrios Kalomoirakis. 2001. A meta-structure for thesaurus in archeology. Article presented at Proceeding of the 28th CAA Conference held at Ljubljana, Slovenia. http://caa.leidenuniv.nl/proceedings/caa_2000_

proceedings.htm (accessed December 26, 2006).

ETB thesaurus. 2001. http://etb.eun.org/eun.org2/eun/en/etb/content.cfm?lang=

en&ov=7208 (accessed December 26, 2006).

Garshol, Lars Marius. 2004. Metadata? Thesauri? Taxonomies? Topic maps, make sense of it all. http://www.ontopia.net/topicmaps/materials/tm-vs-thesauri.html (accessed December 26, 2006).

Ghose, Amitabha, and S. Dhawle. 1977. Problem of thesaurus construction. Journal of American Society for Information Science 28 (4): 211-217.

Greenberg, Jane. 2001. Optimal query expansion (QE) processing methods with semantically encoded structured thesauri terminology. Journal of American Society of Information Science and Technology 52 (6): 487-498.

Guzman, Manuel, and Bert Verstappen. 2003. How to develop a list of index terms or thesaurus. Human rights monitoring and documentation series 4:1-19.

Hagedorn, Kat. 2001. Extracting value from automated classification tools. http://argus-acia.com/white_papers/classification.pdf (accessed December 26, 2006).

Holanda, Adriano de Jesus, Ivan Torres Pisa, Osame Kinouchi, Alexandre Souto Martines, and Evandro Eduardo Seron Ruiz. 2004. Thesaurus as a complex network. Physica A: Statistical Mechanics and It’s Application 344 (3-4): 530-536.

Hudon, Michele. 1997. Multilingual thesaurus construction-integrating the views of different cultures in one gateway to knowledge and concepts. Information Services and Use 17 (2-3): 111-123.

Hudon, Michele. 2003. True and tested products: thesauri on the web. The Indexer 23 (3): 115-119.

Hulme, E. Wyndham. 1984. Hulme's Concept of Literary Warrant. Cataloging and Classification Quarerly 5(1): 17-26.

International Federation of Library Association (IFLA). 2005. Guidelines for multilingual thesauri. http://www.ifla.org/VII/s29/pubs/Draft-multilingual

-thesauri.pdf (accessed December 26, 2006).

International Organization of standardization (ISO) .1986. ISO2788: Guidelines for the establishment and development of monolilingual thesauri. 2nd ed. Geneva: ISO Press.

International Organization of Standardization (ISO) .1985a. ISO5963: Documentation methods for examining documents, determining their subject, and presentation of indexes. Geneva: ISO Press.

International Organization of Standardization (ISO) .1985b. ISO5964: Guidelines for the establishment and development of multilingual thesauri. Geneva: ISO Press.

Jorna, Kerstin, and Sylvie Davies. 2001. Multilingual thesauri for the modern world: No ideal solution. Journal of Documentation 57 (2): 284-295.

Kazlauskas, Edward John, and Thomas D. Holt. 1986. The application of minicomputer to thesaurus construction. Journal of American Society for Information Science 31 (5): 363-368.

Kerst, Catherine Hiebert. 2005. The ethnographic thesaurus: Creation and development of an archical tool. Article presented at the ISA Conference, Barcelona, Spain.

Kim, Chai. 1986. Theorical foundations of thesaurus-construction and some methodological con…. Journal of American Society for Information Science 24 (2): 148-156.

Knight, Jan. 1999. The southwest thesaurus: a collaborative approach to constructing an online interdisciplinary thesaurus. www.Itc.arizona.edu (accessed December 26, 2006).

Kosovac, Branka. 1997. Internet/intranet and thesauri. http://irc.nrc-cnrc.gc.ca/

thesaurus/roofing/report_b.html (accessed December 26, 2006).

Kosovac, Branka, Dana J. Vanier, and Thomas M. Froese. 2000. Use of keyphrase extraction software for creation of an AEC/FM thesaurus. ITcon 5:25-36. http://www.itcon.org/2000/2 (accessed December 26, 2006).

Lassi, Monica. 2002. Automatic thesaurus construction. http://www.adm.hb.se/~

mol/gslt/thesauri.pdf (accessed December 26, 2006).

Lawrence, David w., Anara Guard, Andrew Meier, and Lucie Laflamme. 2006. Developing the injury prevention safety promotion thesaurus, international English edition: An interdisciplinary tool for indexing and searching for research literature. Progress report 1. Safety Science 44: 279-296.

Lee-Smeltzer, Kuang-Hwei. 2000. Finding the needle controlled vocabularies, resource discovery and Dublin core. Library Collections Acquisition and Technical Services 24 (2): 205-215.

Liebetrau, Pat. 2005. Thesaurus management requirments. PL (July). http://aboutdisa.ukzn.ac.za/bulletin/DigitalThesaurusManagement.pdf (accessed December 26, 2006).

Loiseau, Yannick, Henry Prade, and Mohand Boughanem. 2004. Qualitative pattern matching with linguistic terms. AI Communications 17:25-34.

Losee, Robert. 2007. Decision in thesaurus construction and use. Information Processing & management.

Lopez-Huertas, Maria J. 1997. Thesaurus structure design: a conceptual approach for improved interaction. Journal of Documentation 53:139-177.

Marco, J. G. 1996. Hypertext and indexing language: Common challenges and perspectives. Advances in knowledge organization 5:87-94. Quoted in Aitchison, Jean, Alan Gilchrist, and David Bawden. 2000. Thesaurus construction and use: a practical manual. London: Aslib.

Matthews, Brian, Alistair Miles, and Michael Wilson. 2004. CRISs, thesauri and the semantic web. Article presented at the Proceedings of the 7th International Conference on Current Research Information Systems. http://epubs.cclrc.ac.uk/

bitstream/635/Cris2004-Matthews.pdf (accessed December 26, 2006).

Matthews, Brian, and Ken Miller. 2004. Modeling the limber thesaurus in RDF. http://www.limber.rl.ac.uk/Internal/Intrasoft/thesaurusmodel.doc (accessed September 5, 2004).

Miller, Uri. 1997. Thesaurus construction: problems and their root. Information Processing and management 33 (4): 481-493

Miller, Uri. 2001. Thesaurus construction and new information environment. In Encylopaida of library and information science, Vol. 68, supplement 31, edited by Allen Kent. New York: Marcel Dekker.

Miller, Uri. 2003. Thesaurus construction. In Encylopaida of library and information science. 2nd ed. Vol. 4, edited by Mirriam A. Drake. Newyork: Marcel Dekker.

Milstead, Jessica. 1998. Use of thesauri in full-Text environment. http://www.

bayside-indexing.com/Milstead/useof.htm (accessed December 26, 2006).

Milstead, Jessica L. 2000. About thesauri. http://www.bayside-indexing.com/

Milstead/about.htm (accessed December 26, 2006).

National Archives of Australia (NAA). 2003. Developing a function thesaurus. Canberra: NAA. http://www.naa.gov.au/recordkeeping/control/functions_

thesaur/thesaurus.pdf (accessed December 26, 2006).

resources/Z39-19-2005.pdf (accessed December 26, 2006).

Neelameghan, A., and K.S. Raghavan. 2005. An online multi-lingual, multi-faith research and training center: A progress report on F-THES. Wbology 2 (4).

Nielsen, Marianne Lykke. 2001. A framework task based thesaurus design. Journal of Documentation 57 (6): 774-797.

Nielsen, Marianne Lykke. 2002. The world association method: a gateway to work-task based retrieval. Abo: Abo Akademi Univ. Press.

Nielsen, Marianne Lykke. 2004. Thesaurus construction: key issues and selected readings. In The thesaurus: Review, renaissance, and revision, edited by Alan R. Thomas, and Sandra K. Roe. NewYork: The Haworth Information Press. 57-74.

Owens, Lesli Ann, and Paulin Atherton Cochran. 2004. Thesaurus evaluation. In The thesaurus: review, renaissance, and revision, edited by Alan R. Thomas, and Sandra K. Roe. NewYork: the Haworth information press. 87-102.

Pollard, R. 1993. A hypertext-based thesaurus as a subject browsing aid for bibliographic databases. Information processing and management 29 (3): 345-357.

Rosenthal, Isadore, Ben Ale, and Lyse D. Helsing. 1998. An outline of the aaproach being used in developing the OECD dictionary/thesaurus of risk assessment terminology. Journal of Hazardous Materials 61 (1-3): 291-297.

Rowely, J. 1982. Abstarcting and indexing. London: Clive Bingley.

Rowely, Jennifer E., and John Farrow. 2000. Organizing knowledge: an introduction to managing access to information. 3rd ed. Hampshir: Gower.

Shearer, James R. 2004. A practical exercise in building a thesaurus. In The thesaurus: review, renaissance, and revision, edited by Alan R. Thomas, and Sandra K. Roe, 35-46. New York: The Haworth information press.

Soergel, Dagobert. 1974. Indexing language and thesauri: construction and maintenance. Los Angeles, CA: Melville

Soeregel, Dagobert. 1985. Organinzing information. SanDiego: Academic press. Quated in Nielsen, Marianne Lykke. 2002. The world association method: A gateway to work-task based retrieval. Abo: Abo Akademi University Press.

Soualmia, Lina F., and Ste’fan J. Darmoni. 2004. Combinig different standards and different approaches for health information retrieval in a quality-controlled gateway. International Journal of Medical Informatics (May): 141-150.

Thesaurus for graphic materials I: Subject terms (TGMI). 1995. Washington (DC): Library of Congress.

Houston, James E. 2001. Thesaurus of ERIC descriptors. 14th ed. http://eric.ed.gov/ERICWebPortal/Home.portal [Select Thesaurus tab]

Thomas, Alan R. 2004. Teach yourself thesaurus: Exercise, readings, and resources. In The thesaurus: review, renaissance, and revis ion, edited by Alan R. Thomas, and Sandra K. Roe, 23-34. NewYork: the Haworth information press.

Tindall, C. Isabella, Roger V. Moore, John D. Bosley, Ruth D. Swetham, Rod Bowie, and Anne De Rudder. 2005. Creating and using the urgent metadata catalogue and thesaurus. Science of the Total Environment 360 (1-3): 223-232.

Tsujii, Junichi, and Sophia Ananiadou. 2005. Thesaurus or logical ontology, which one do we need for text mining. Language resources and evaluation 39 (1):77-90.

Multimedia Victoria, Chief Technology Office, Victoria Online. 2005. Victoria online thesaurus development project report. http://www.egov.vic.gov.

au/pdfs/VO-ThesaurusDevelopmentProjectReport1.2.pdf (accessed Dec. 26, 2006).

Voss, Jakob. 2006. Collaborative thesaurus tagging the wikipedia way. Wikimetrics 1 (1). http://arxiv.org/ftp/cs/papers/0604/0604036.pdf (accessed Dec. 26, 2006).

Wang, Jun. 2003. A knowledge network constructed by integratin classification, thesaurus and metadata in digital library. Libr.Rev 35:383-397.

Wang, Jun. 2006. Automatic thesaurus development: Term extraction from title metadata. Journal of American Society of Information Science and Technology 57 (7): 907-920.

Will, Leonard. 1998. Thesaurus Principles and practice. www.willpowerinfo.co.uk/

thesprin.htm (accessed December 26, 2006).

Yancey, Trish, Dave Clarke, and Justin Carson. 1999. Lexicography without limits-a web based solution. Paper presented at 36th Annual meeting of American Society of Information Science (ASIS).

Zazo, Angle F., Carlos G. Figuerola, Jose L. Alonso Berrocal, and Emilio Rodriguez. 2004. Reformulation of queries using similarity thesauri. Information Processing and Management 41 (5): 1163-1173.

Zhang, Wenxian. 2004. The development and structure of the Chinese thesaurus for subject indexing. International Information and Library Review 36 (1): 47-54.

نمایه

ابزار جامعیت   100-102

ابزار مانعیت   100-102

اسم‌های

~ تجاری   86

~ خاص   80، 85

~ سازمان‌ها و مؤسسات   85

~ عام   86

~ فرایند‌ها   85

~ مكان‌ها   86

استانداردهای تدوین اصطلاحنامه   53-56

استاندارد ایالات متحدهاستانداردهای تدوین اصطلاحنامه

استاندارد انسیاستانداردهای تدوین اصطلاحنامه

استاندارد ایزو 5964استانداردهای تدوین اصطلاحنامه

اصطلاحات

اجزای ~   80

اجزای ~ مركب   104-105

~ بی‌محتوا   125

حفظ ~ مركب   108-109

~ عامیانه   84-85

~ علمی   118، 79

گزینش ~   66-68

~ مركب   104

~ مركب به عنوان توصیفگر   106-108

مزایا و معایب ~ مركب   106-108

~ یتیم   173

اصطلاحات مرجحتوصیفگرها

اصطلاحات نامرجحغیرتوصیفگرها

اصطلاحنامه

اجزای ~   95-103

انواع ~   28-31

انواع ~ از لحاظ شمول زبانی   28-30

انواع ~ از لحاظ كاربرد   30-31

انواع ~ چندزبانه   146-147

اهداف ~   22-28

تدوین ~   59-63

تدوین ~ چندزبانه   141-147

تعاریف ~   19-22

روابط در ~   113-116

روزآمدسازی ~   174-180

~ شمارشی   92

عوامل مهم در نمایش الكترونیكی ~   34-35

فرایند تدوین ~ چندزبانه   147-157

كنترل اصطلاحات در ~   92-95

مدیریت ~   171-174

مفاهیم در ~   70-71، 93

مقایسة نمایش چاپی و الكترونیكی ~   35

نمایش ~   31-32

نمایش‌الفبایی ~   37-40

نمایش الفبایی حرف ‌به ‌حرف ~   38

نمایش الفبایی كلمه‌ به ‌كلمه ~   38-39

نمایش چاپی ~   32

نمایش الكترونیكی ~   32-35

نمایش نظام‌مند ~   41-43

نمایش گرافیكی ~   44-49

نمایش گردان ~   43

وظایف مدیر ~   174

ویژگی و شكل ~   90-92

اصطلاحنامة ترجمه‌شدهاصطلاحنامه

اصطلاحنامة بین‌زبانیاصطلاحنامه

اصطلاحنامة همبستهاصطلاحنامه

انتخاب اصطلاحات گزینش اصطلاحنامه

ایزو 2788استانداردهای تدوین اصطلاحنامه

ایزو 5964استانداردهای تدوین اصطلاحنامه

بازیافتجامعیت

بی. اس. 6723استانداردهای تدوین اصطلاحنامه

بی‌فاصله‌نویسی   82-83

پایگاه اطلاعاتی ساخت‌یافته   42-43

پرونده‌های علائقمنابع ترجمه و تدوین اصطلاحنامه

پیوند تجربی روابط معنایی

تعریف   121-123

توصیفگر

~ تعریف   69

~ شكل   79-80

شكل‌شناسی ~   79-81

شكل مفرد یا جمع ~   78

ضمانت ادبی ~   74-75

ضمانت استفاده ~   75

~گزینش   70

~ محتوا   79-80

نكات دستوری ~   76-78

توضیحگر داخل پرانتز   88-90

جامعیت   9، 91، 101، 113-114

جایگماری عمودیرابطة هم‌ارزی

جدانویسی   82-83

چارت كادری ساختار مستطیل

حوزة موضوعی   63-65

درجة پیش‌هماراییسطح پیش‌همارایی

دقتمانعیت

رابطة سلسله‌مراتبی

تعریف ~   131-133

~ جنس و نوع   133

~ كل و جزء   133-134

~ مصداقی   135

~ چندسلسله‌مراتبی   135-136

اصطلاحات در ~   136-137

رابطة هم‌ارزی

اصطلاحات در ~   117-121

تعریف ~   116-117

گونه‌های لغوی در ~   120-121

مترادف در ~   117-118

شبه‌مترادف در ~   119-120

رابطة وابستگی

تعریف ~   126-130

اصطلاحات در ~   129-130

رابطة موردی رابطة سلسله‌مراتبی

راهنمای انسی استانداردهای تدوین اصطلاحنامه

روابط معنایی   114-116

روابط همجواری بافتیروابط معنایی

روش استقراییاصطلاحنامه

روش بالا به پاییناصطلاحنامه

روش پایین به بالااصطلاحنامه

روش قیاسیاصطلاحنامه

زبان حرفه‌ای   84-85

زبان طبیعینمایه‌سازی

زبان كنترل‌شدهنمایه‌سازی

زبان فارسی

مشكلات ~ در تعیین توصیفگر   81-84

زد 39 (كمیتة ملی استاندارد)استانداردهای تدوین اصطلاحنامه

ساختار پیكانیاصطلاحنامه

ساختار درختیاصطلاحنامه

ساختار مستطیلیاصطلاحنامه

سرهم‌نویسی   82-84

سطح پیش‌همارایی   103-104

شاخص   85-87

غیرتوصیفگرها   69، 84-88

فایل گسترده   33

فرامتن   32-34

فهرست‌های درخواست جست‌وجومنابع ترجمه و تدوین صطلاحنامه

كاربر(ان) نهایی   34

كانوناصطلاحات

جست‌وجو   30-31

كدهای راهنمااصطلاحات

كلمه‌های راهنمااصطلاحات

مافوق‌گذاریرابطة هم‌ارزی

مانعیت   9، 90، 100-101

منابع ترجمه و تدوین اصطلاحنامه   159-167

منابع چاپی منابع ترجمه و تدوین اصطلاحنامه

منابع غیرچاپی منابع ترجمه و تدوین اصطلاحنامه

متضادها   119

معرفشاخص

منابع از پیش‌ مرتب شده منابع ترجمه و تدوین اصطلاحنامه

منابع باز منابع ترجمه و تدوین اصطلاحنامه

نشانه‌ها   60

نقش‌های اصطلاحنامهاصطلاحنامه

نمایه‌سازی

تعریف ~   1-5

~ همارا   5-6

~ پیش‌همارا   5-6

~ پس‌همارا   5-6

~ ماشینی   5-6

زبان ~   7-10

نمایة رده‌ای   96

نوواژهغیرتوصیفگر

هم‌نام‌(ها)   87-88

هم‌نویسه‌(ها)

~ (ی) درون‌زبانی   122

~ (ی) بین‌زبانی   122

واژگان كنترل شده   10-15

یادداشت دامنه121-126

Thesaurus

Construction Process

Fakhrosadat Mohammadi

Sirous Alidousti

Tehran 2007

¹ ISO5946

1. در برخی نوشتجات از این اصطلاح با اصطلاح مرجح یاد می‌شود.

³ Peter Mark Roget

⁴ Thesaurus of English Word and Phrases

⁵ Bernier

⁶ Vickery

1. در برخی نوشتجات از این ساختار با عنوان نمودار مجموعة اصطلاحات یا جدول‌ها، یا چارت كادری نام برده شده است.

⁸ BS 6723

⁹ ANSI/NISO Z39.19

¹⁰ AFNOR NFZ 47-100

¹¹ DIN 463

¹² Krooks and Lancaster

¹³ Williamson

¹⁴ Derek Austin

¹⁵ Dale

¹⁶ Osenious

¹⁷ (Hudon 1992)

1 در نوشتجات مختلف این روش با عنوان روش قیاسی نیز معرفی شده است.

¹⁹ Bonner