به نام یگانۀ بی شریک

اشتراک منابع

و همکاری بین کتابخانه‌ها

اشتراک منابع

و همکاری بین کتابخانه‌ها

سیروس علیدوستی

وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری

مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران

تهران 1380

وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری

مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران

تهران – صندوق پستی 1371-13185

www.irandoc.ac.ir

اشتراک منابع

و همکاری بین کتابخانهها

تألیف: سیروس علیدوستی

alidousti@irandoc.ac.ir

صفحهآرایی: فرانک سلجوقی

نمودارها: زهرا افتخاری

طرح جلد: صدف صفرپور

نوبت چاپ: اول – 1380

شمارگان: 1000

بها: 9000 ریال

تقدیم به مادرم

پیش‌گفتار

عوامل‌ گوناگون‌ از جمله‌ انفجار اطلاعات‌، افزایش‌ كاربران‌، و كمبود اعتبارات‌ مالی‌ شرایطی‌ را پدید آورده‌اند كه‌ هیچ‌ كتابخانه‌ای‌ نتواند به‌تنهایی‌ و با اتكا به‌ منابعی‌ كه‌ در اختیار دارد، به‌ نیازهای‌ كاربران‌ خود پاسخ‌ گوید. از این‌رو كتابخانه‌ها از ده‌ها سال‌ پیش‌ به‌ راهكارهایی‌ روی‌ آورده‌اند كه‌ بتوانند از منابع‌ یكدیگر برای‌ جبران‌ كاستی‌ها یا افزایش‌ قابلیت‌های‌ خود در انجام‌ مأموریت‌هایشان‌ بهره‌ برند. این‌ رویكرد به‌ عنوان‌ اشتراك‌ منابع‌ یا همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها شناخته‌ می‌شود.

اشتراك‌ منابع‌ یا همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها از لحاظ‌ نظری‌ زیرمجموعه‌ای‌ از همكاری‌ بین‌ سازمان‌ها به‌ شمار می‌رود كه‌ خود در چهارچوب‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها قرار می‌گیرد. به‌ همین‌ دلیل‌، در فصل‌های‌ اول‌ و دوم‌ این‌ كتاب‌، مباحثی‌ پیرامون‌ روابط‌ و همكاری‌ بین‌ سازمان‌ها ارائه‌ می‌شوند و در ادامه‌، موضوع‌ اشتراك‌ منابع‌ و همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها مطرح‌ می‌گردد. موضوع‌ اصلی‌ كتاب‌ در سه‌ محور شامل‌ دلایل‌، چگونگی‌، و عوامل‌ كام‌یابی‌ یا ناكامی‌ اشتراك‌ منابع‌ و همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها بررسی‌ می‌شود.

در نگارش‌ متن‌، تلاش‌ بر رعایت‌ دستور خط‌ پیشنهادی‌ فرهنگستان‌ زبان‌ و ادب‌ فارسی‌ بوده‌ است‌. كتابنامه‌ نیز براساس‌ شیوه‌نامة‌ دانشگاه‌ شیكاگو تنظیم‌ شده‌ و ارجاع‌ به‌ این‌ منابع‌ در درون‌ متن‌ با استفاده‌ از شماره‌ منبع‌ و در صورت‌ لزوم‌ شماره‌  صفحه‌ انجام‌ گرفته‌ است‌. به‌ عنوان‌ نمونه‌ [356 : 97 ; 94 ; 59-45 , 22 : 15] به‌ معنای‌ ارجاع‌ به‌ منبع‌ شماره‌ 15، صفحه‌ 22 و صفحه‌های‌ 45  تا 59؛ منبع‌ شماره‌ 94؛ و منبع‌ شماره‌ 97، صفحه‌ 356 است‌. علامت‌ ( ; ) برای‌ جدا كردن‌ چند منبع‌ در یك‌ ارجاع‌ به‌ كار می‌رود. در صورتی‌ كه‌ نقل‌ قولی‌ بیش‌ از یك‌ بند را به‌ خود اختصاص‌ داده‌ باشد، ارجاع‌ مربوط‌ به‌ آن‌ پس‌ از آخرین‌ نقطه‌ نقل‌ قول‌ می‌آید.

  روابط‌ بین‌ سازمان‌ها (فصل‌ اول‌)

  همكاری‌ بین‌ سازمان‌ها (فصل‌ دوم‌)

اشتراك‌ منابع‌ و همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها

 كام‌یابی‌ یا ناكامی‌؟	چگونه‌؟	چرا؟

 فصل‌ پنجم‌	 فصل‌ چهارم‌	فصل‌ سوم‌

ساختار کتاب

در پایان‌ لازم‌ می‌داند سپاس‌ خود را به‌ تمامی‌ بزرگوارانی‌ كه‌ در پدید آمدن‌ این‌ اثر سهمی‌ داشته‌اند، تقدیم‌ دارد. خوانندگان‌ فرهیخته‌ای‌ كه‌ كاستی‌های‌ این‌ اثر را گوشزد می‌كنند، بر نگارنده‌ منت‌ فراوان‌ می‌گذارند.

سیروس علیدوستی

عضو هیئت علمی

مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران

1380

1

روابط بین سازمان‌ها

جامعه ما، بهتر یا بدتر، به جامعه سازمانها بدل شده است [1:78].                                                       «مینتسبرگ»

عوامل اصلیای که سازمانها باید به حساب آورند، سازمانهای دیگر هستند [3:265].                  «آلدریچ»

عموماً، مدیریت‌ بر تعداد زیاد مانند مدیریت‌ تعداد اندك‌ است‌. چرا كه‌ موضوع‌ اصلی‌ در این‌ میان‌، همانا مدیریت‌ است‌. و كنترل‌ تعداد زیاد مانند كنترل‌ تعداد اندك‌ است‌. چرا كه‌ مسئله‌ مهم‌ در این‌ زمینه‌، نظم‌ و ترتیب‌، و علامت‌های‌ هشدار دهنده‌ هستند [ 195-76:194].

«سون تسو»¹

در «جامعه‌ سازمان‌ها»، موفقیت‌ و حیات‌ اقتصادی‌ سازمان‌های‌ انتفاعی و همچنین‌ غیرانتفاعی‌، بستگی‌ فزاینده‌ای‌ به‌ كیفیت‌ روابطی‌ دارد كه‌ با دیگر سازمان‌ها برقرار می‌كنند. «سایدو» با بیان‌ این‌ نكته‌، مهم‌ترین‌ دستاورد روابط‌ بین‌ سازمان‌ها را در تأمین‌ منابع‌ خارجی‌ برای‌ سازمان‌ می‌داند. از نظر او، روابط‌ بین‌ سازمان‌ها به‌ معنای‌ روابط‌ الگوشده‌ بین‌ دو یا چند سازمان‌ است‌ كه‌ از كنش‌ و رفتار بین‌ آنها ناشی‌ می‌شود. از رهگذر چنین‌ روابطی‌، سازمان‌ها برای‌ خود دانش‌، مهارت‌، مواد اولیه‌، خدمات‌، نیروی‌ انسانی‌، سرمایه‌، و دیگر منابع‌ مورد نیاز را برای‌ تبدیل‌ ورودی‌ها به‌ محصولات‌ (كالا یا خدمت‌) و بازاریابی‌ آنها فراهم‌ می‌آورند تا بتوانند منافع‌ ذینفعان‌ داخلی‌ و خارجی‌ خود را تأمین‌ كنند. به‌ این‌ دلیل‌، روابط‌ بین‌ سازمان‌ها به‌ عنوان‌ باارزش‌ترین‌ منبعی‌ به‌ حساب‌ می‌آید كه‌ ممكن‌ است‌ یك‌ سازمان‌ داشته‌ باشد. اهمیت‌ این‌ روابط‌، با ارزش‌ منابعی‌ كه‌ می‌توانند از رهگذر آن‌ تأمین‌ شوند و دسترسی‌ بهتر به‌ این‌ منابع‌، نسبت‌ مستقیمی‌ دارد.

از اوایل‌ دهه‌ 1980 میلادی‌، اهمیت‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها برای‌ حیات‌ و بقای‌ آنها در حال‌ افزایش‌ بوده‌ است‌. اما سازمان‌دهی‌ مؤثر این‌ روابط‌ با پیدایش‌ سیستم‌های‌ پیچیده‌، نوآوری‌های‌ سریع‌ در حوزه‌ فناوری‌، چرخه‌های‌ كوتاه‌ حیات‌ محصولات‌، و افزایش‌ نیاز به‌ سرمایه‌ دشوارتر شده‌ است‌. روابط‌ موجود اغلب‌، راه‌ دست‌یابی‌ به‌ حوزه‌های‌ جدید را كوتاه‌ ساخته‌اند. صنعت‌ چند رسانه‌ای‌ مثال‌ خوبی‌ برای‌ چنین‌ دستاوردی‌ از روابط‌ بین‌ سازمان‌هاست‌. پدیداری‌ شبكه‌ها و اتحادهای‌ استراتژیك‌ كه‌ برافزایش‌ اهمیت‌ اقتصادی‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها تأثیر داشته‌اند، نه‌ تنها برای‌ مدیریت‌ محصولات‌ و خدماتی‌ با پیچیدگی‌ و تنوع‌ فزاینده‌ پدید آمده‌اند، بلكه‌ از كشش‌ مداوم‌ به‌ سمت‌ تأمین‌ منابع‌ از بیرون‌ از سازمان‌ها ناشی‌ شده‌اند.

محتوا و شكل‌ در روابط‌ بین‌ سازمان‌ها

در مقابل‌ این‌ اهمیت‌ روزافزون‌، مدیریت‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها به‌ قابلیتی‌ استراتژیك‌ بدل‌ گردیده‌ است‌ و در برخی‌ موارد، هنگامی‌ كه‌ این‌ مدیریت‌ را به‌ راحتی‌ نتوان‌ تقلید كرد، به‌ مزیت‌ اصلی‌ سازمان‌ها تبدیل‌ می‌شود. روابط‌ بین‌ سازمان‌ها را كه‌ بدین‌ ترتیب‌ هم‌ مهم‌ و هم‌ دشوار است‌، می‌توان‌ برحسب‌ «محتوا» و «شكل‌» تحلیل‌ كرد كه‌ البته‌ هر یك‌ به‌ دیگری‌ وابسته‌ است‌. براساس‌ این‌ وابستگی‌ متقابل‌، برخی‌ از روابط‌ نسبت‌ به‌ دیگر انواع‌ روابط‌ احتمال‌ وقوع‌ بیشتری‌ دارند.

روابط‌ بین‌ سازمان‌ها برحسب‌ محتوا ممكن‌ است‌ راهی‌ برای‌ تبادل‌ كالاها و خدمات‌، افزایش‌ سرمایه‌، تأمین‌ منابع‌ انسانی‌، مشاوره‌، یا تبادل‌ اطلاعات‌ و احساسات‌ باشد. سازمان‌ها نوعاً انواع‌ گوناگونی‌ از محتوا را از طریق‌ پیوندهای‌ یكسانی‌ تبادل‌ می‌كنند.

از لحاظ‌ شكل‌، روابط‌ بین‌ سازمان‌ها ممكن‌ است‌ اختیاری‌ یا اجباری‌، رسمی‌ یا غیررسمی‌، سلسله‌ مراتبی‌ یا دگرمراتبی‌، رقابتی‌ یا مشاركتی‌، عمودی‌ یا افقی‌، اندیشیده‌ یا نوپدید، دارای‌ پیوند محكم‌ یا بی‌ثبات‌، كاركردی‌ یا كژكاركردی‌، ملی‌ یا بین‌المللی‌، پایدار یا شكننده‌، و مانند آنها باشد. در عمل‌، روابط‌ بین‌ سازمان‌ها، اغلب‌ با تعدادی‌ از این‌ ویژگی‌ها در درجات‌ گوناگون‌ مشخص‌ می‌شود. بنابراین‌، آنها را نباید به‌ عنوان‌ ویژگی‌های‌ متباین‌ نگریست‌ (نمودار 1-1).

نمودار 1-1. ویژگی‌های روابط بین سازمان‌ها

روابط‌ بین‌ سازمان‌ها می‌تواند كم‌ یا بیش‌، نهادینه‌ شده‌ باشد. هر چه‌ این‌ روابط‌ با هنجارها و ارزش‌ها همخوانی‌ بیشتری‌ داشته‌ باشد، نهادینه‌تر است‌ چراكه‌ در نهایت‌، باید مورد پذیرش‌ و تصدیق‌ استفاده‌كنندگان‌ آنها قرار گیرد. هنگامی‌ كه‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها نهادینه‌تر شده‌ باشد روابط‌ غیررسمی‌ شخصی‌، روابط‌ رسمی

را تكمیل‌ می‌كند؛ پیمان‌های‌ روان‌شناختی‌ جایگزین‌ قراردادهای‌ حقوقی‌ شده‌ یا دست‌كم‌ به‌ آنها اضافه‌ می‌شوند؛ و حتی‌ گاهی‌ توافق‌های‌ رسمی‌، آیینه‌ای‌ از ادارك‌ها و تعهدهای‌ غیررسمی‌ می‌گردند. به‌ نظر می‌رسد این‌ تعادل‌ پیچیده‌ و درهم‌تافتة‌ ویژگی‌های‌ رسمی‌ و غیررسمی‌ عامل‌ مهمی‌ در پیدایش‌، تحول‌، و افول‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها باشد.

پژوهش‌ها، انواع‌ مفیدی‌ از گونه‌شناسی‌ها را برای‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها فراهم‌ ساخته‌اند. این‌ گونه‌شناسی‌ها از آن‌ روی‌ مفید هستند كه‌ كم‌ یا بیش‌ سبك‌های‌ متمایزی‌ را برای‌ كنش‌ گروهی‌ در حوزة‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها ارائه‌ می‌كنند.

یكی‌ از این‌ گونه‌شناسی‌ها كه‌ توسط‌ «آستلی‌» ²و «فوم‌براون‌»³ مطرح‌ و در منابع‌ علمی‌ بدان‌ بسیار ارجاع‌ شده‌ بر چهارچوب‌ بوم‌شناسی‌ اجتماعی‌ استوار است‌. این‌ گونه‌شناسی‌ با این‌ دیدگاه‌ آغاز می‌شود كه‌ كنش‌ گروهی‌ می‌تواند دو شكل‌ وابستگی‌ متقابل‌ ایجاد كند: «همزیستی‌ تك‌گرا» كه‌ در آن‌ كنشگران‌ از یك‌ گونه‌ با یكدیگر همكاری‌ یا رقابت‌ می‌كنند و «همزیستی‌ همگرا» كه‌ در آن‌ كنشگران‌ از گونه‌های‌ مختلف‌ با یكدیگر رابطه‌ متقابل‌ دارند. علاوه‌ بر این‌، این‌ گونه‌شناسی‌ بین‌ دو نوع‌ پیوند و همكاری‌ مستقیم‌ و غیرمستقیم‌ نیز تمایز قائل‌ می‌شود. بدین‌ ترتیب‌ چهار شكل‌ آرمانی‌ برای‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها حاصل‌ می‌شوند كه‌ عبارت‌اند از: توده‌مانند، هم‌پیمان‌، جفت‌شده‌، و سازمند (جدول‌ 1-1).

گروه‌های‌ توده‌مانند از سازمان‌هایی‌ از یك‌ گونه‌ تشكیل‌ شده‌اند كه‌ تنها پیوندی‌ غیرمستقیم‌ از طریق‌ رقابت‌ بر سر منابع‌ محدود و مشابه‌ دارند. گروه‌های‌ هم‌پیمان‌ مجموعه‌هایی‌ از سازمان‌هایی‌ از یك‌ گونه‌ هستند كه‌ برای‌ دست‌یابی‌ به‌ هدف‌های‌ مشترك‌، با یكدیگر همكاری‌ مستقیم‌ دارند. در مقابل‌، گروه‌های‌ جفت‌شده‌ از سازمان‌هایی‌ از گونه‌های‌ گوناگون‌ تشكیل‌ شده‌اند كه‌ تعامل‌ آنها به‌ صورت‌ مستقیم‌ و نزدیك‌ انجام‌ می‌شود. تعامل‌ در این‌ گروه‌ها به‌ دلیل‌ كاركردهای

مكملی‌ است‌ كه‌ هر گونه‌ برای‌ دیگری‌ فراهم‌ می‌كند. گروه‌های‌ سازمند از سازمان‌هایی‌ از گونه‌های‌ مختلف‌ تشكیل‌ شده‌اند كه‌ تنها به‌ صورت‌ غیر مستقیم‌ با یكدیگر ارتباط‌ دارند.

جدول 1-1. گونه‌شناسی‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها براساس‌ بوم‌شناسی‌ اجتماعی‌

یكی‌ دیگر از گونه‌شناسی‌ها توسط‌ «مك‌نیل‌»⁴ پیشنهاد و در بسیاری‌ از متون‌ اقتصادی‌ مطرح‌ شده‌ است‌. این‌ گونه‌شناسی‌، پیوستاری‌ ساده‌ ارائه‌ می‌كند كه‌ در یك‌ سوی‌ آن‌ قرارداد دادوستدی‌ و در دیگر سوی‌ آن‌ قرارداد رابطه‌ای‌ است‌. قرارداد دادوستدی‌ بر پاداش‌های‌ برونی‌ و بیشتر اقتصادی‌، حوزة‌ محدود و مدت‌ مشخص‌ همكاری‌، و نتایج‌ نسبتاً ملموس‌ تأكید دارد. در مقابل‌، قرارداد رابطه‌ای‌ به‌ پاداش‌های‌ درونی‌ از انواع‌ گوناگون‌، حوزة‌ جامع‌تر و مدت‌ نامحدود، و نه‌ تنها نتایج‌ ملموس‌ بلكه‌ نتایج‌ كم‌تر قابل‌ مشاهده‌ مربوط‌ می‌شود. با توجه‌ به‌ این‌ گونه‌شناسی‌، روابط‌ بین‌ سازمان‌ها را می‌توان‌ به‌ عنوان‌ روابط‌ بازارـ مانند در طرف‌ اول‌ و سازمان‌ ـ مانند در سوی‌ دیگر این‌ پیوستار ملاحظه‌ كرد. روابط‌ سازمان‌ ـ مانند بیشتر اشاره‌ به‌ مدیریت‌ پیچیده‌ مورد نیازی‌ دارد كه‌ وظیفه‌ آن‌ ایجاد و حفظ‌ پیوندهای‌ بین‌ سازمان‌هاست‌ تا به‌ ویژگی‌ سازمانی‌ و سلسله‌ مراتبی‌ای‌ كه‌ این‌ گونه‌ از پیوند دارد.

با توجه‌ به‌ ویژگی‌ سازمان‌یافتة‌ بازارهای‌ واقعی‌، اگر نه‌ بیشتر پیوندهای‌ بین‌ سازمان‌ها، بسیاری‌ از آنها را باید سازمان‌ ـ مانند دانست‌ تا بازارـ مانند. از جمله‌ روابط‌ سازمان‌ ـ مانند بین‌ سازمان‌ها می‌توان‌ به‌ هیئت‌های‌ مدیره‌ مشترك‌، برنامه‌ها و اقدام‌های‌ مشاركتی‌، سیستم‌های‌ اطلاعاتی‌ بین‌ سازمان‌ها، پیوندهای‌ مبتنی‌ بر دانش‌، و تبادل‌ نیروی‌ انسانی‌ بین‌ سازمان‌ها اشاره‌ داشت‌.

مبانی نظری روابط بین سازمان ها

بر اساس‌ نظریه‌های‌ مربوط‌ به‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها، این‌ روابط‌ از كنش‌ متقابل‌ بین‌ سازمان‌ها ناشی‌ می‌شوند و مهم‌تر این‌كه‌ از جنبه‌ اجتماعی‌ كمابیش‌ سازمان‌یافته‌ هستند. در حقیقت‌، این‌ روابط‌ را دست‌ آشكار مدیران‌ و كاركنان‌ سازمان‌ می‌دهد و ممكن‌ است‌ از جنبه‌ ویژگی‌های‌ ساختاری‌ چنان‌ باشد كه‌ آن‌را بسیار شبیه‌ روابط‌ درون‌ سازمان‌ها كند. در هر حال‌، روابط‌ بین‌ سازمان‌ها همانند روابط‌ درون‌ سازمان‌ها نیست‌، حتی‌ با وجود این‌كه‌ سازمان‌ها هر چه‌ بیشتر در حال‌ تبدیل‌ به‌ سازمان‌های‌ شبكه‌ای‌ هستند یا به‌ عنوان‌ پاره‌ای‌ از ساختار سازمان‌های‌ غیرمتمركز شناخته‌ می‌شوند و تمایز بین‌ درون‌ و برون‌ آنها دشوارتر می‌شود.

نگرش‌ نظری‌ به‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها ابتدا به‌ عنوان‌ تبادل‌های‌ اجتماعی‌ آغاز شد و در ادامه‌، نظریه‌ وابستگی‌ منابع‌ و پس‌ از آن‌ نظریه‌ نونهادگرایی‌ در این‌ حوزه‌ مطرح‌ گردیدند.

نظریه‌ وابستگی‌ منابع‌ كه‌ بیشتر از همه‌ بر كاركرد تأمین‌ منابع‌ حیاتی‌ سازمان‌ها تأكید دارد، تا مدت‌ها مشهورترین‌ رویكرد تحلیل‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها بود. فرض‌ اساسی‌ این‌ نظریه‌ بر این‌ مبناست‌ كه‌ سازمان‌ها تلاش‌ می‌كنند از طریق‌ استراتژی‌ درونی‌ برای‌ تعدیل‌ و تطبیق‌ یا استراتژی‌ برونی‌ برای‌ مدیریت‌ (یا حتی‌ پرهیز از) همزیستی‌ تك‌گرا و همزیستی‌ همگرا، بر عرضه‌ منابع‌ كنترل‌ داشته‌ باشند تا عدم‌ اطمینان‌ خود را كاهش‌ دهند. ابزار مناسب‌ برای‌ اجرای‌ این‌ استراتژی‌ برونی‌، شكل‌ دادن‌ به‌ وابستگی‌ها و پیوندهایی‌ برای‌ همكاری‌، یا ادغام‌ سازمان‌هاست‌.

در سال‌های‌ اخیر، نظریه‌ نونهادگرایی‌ علاوه‌ بر تأكید بر نقش‌ دسترسی‌ به‌ منابع‌ فنی‌ از طریق‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها، به‌ پاسخ‌ به‌ نیاز مشروعیت‌ نیز توجه‌ كرده‌ است‌. برای‌ مثال‌، كنشگران‌ سازمانی‌ ترجیح‌ می‌دهند كه‌ رابطه‌ با سازمان‌های‌ بسیار خوش‌نام‌ را به‌ منظور اطمینان‌ از حمایت‌ و مشروعیت‌ لازم‌ از طرف‌ محیط‌ نهادی‌ خود حفظ‌ كنند. علاوه‌ بر این‌ و برعكس‌ نظریه‌ وابستگی‌ منابع‌، این‌ رویكرد بر فرایندهای‌ تفسیر، باور، روال‌سازی‌، مشروع‌سازی‌، و حمایتی‌ كه‌ در درون‌ و میان‌ سازمان‌ها واقع‌ می‌شوند، تمركز دارد. بدین‌ ترتیب‌، نظریه‌ نونهادگرایی‌ بر جنبه‌های‌ عقیدتی‌ و فرهنگی‌ رفتار سازمانی‌ و بین‌ سازمان‌ها تأكید می‌كند. این‌ نظریه‌، به‌ جای‌ تمركز بر كنش‌های‌ متقابل‌ منفرد، بر نیروهای‌ محیط‌ نهادی‌ تأكید دارد كه‌ سازمان‌ها را وادار می‌سازند هنگام‌ برنامه‌ریزی‌ برای‌ فعالیت‌های‌ خود، رفتار دیگر سازمان‌ها را نیز به‌ حساب‌ آورند. این‌ نظریه‌، برای‌ توضیح‌ این‌ رفتار بسیار انطباقی‌ كنشگران‌ فردی‌ و سازمانی‌، سه‌ نوع‌ فشار را از طرف‌ محیط‌ نهادی‌ از یكدیگر تمیز می‌دهد. این‌ سه‌ عبارت‌اند از: (1) نیروهای‌ اجبارآوری‌ كه‌ از نفوذ سیاسی‌ و مشكلات‌ مربوط‌ به‌ مشروعیت‌ سرچشمه‌ می‌گیرند (مانند فرامین‌ اجبارآور دولت‌)، (2) تغییرات‌ تقلیدی‌ كه‌ ریشه‌ در عدم‌ اطمینان‌ دارند (مانند تقلید از رهبر صنعت‌)، و (3) تأثیرات‌ هنجاری‌ كه‌ از رشد تخصص‌گرایی‌ سرچشمه‌ می‌گیرند (مانند كاربرد فناوری‌ اطلاعات‌).

نظریه‌ ساختارگرایی‌ به‌ عنوان‌ یك‌ نظریه‌ اجتماعی‌، روابط‌ اقتصادی‌ را مانند روابطی‌ اجتماعی‌ می‌داند كه‌ از كنش‌های‌ اجتماعی‌ حاصل‌ می‌شوند. این‌ نظریه‌ بدون‌ نادیده‌ گرفتن‌ ساختار، بر فرایند تمركز دارد و تركیب‌ كنش‌ و ساختار را به‌ عنوان‌ دوگونگی‌ فرض‌ می‌كند نه‌ دوگانگی‌. بنابراین‌ ساختارها، فارغ‌ از كنش‌ها وجود ندارند اما به‌ شدت‌ در ایجاد و تكرار آنها نقش‌ دارند.

از دید این‌ نظریه‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها از كنشی‌ بین‌ سازمان‌ها حاصل‌ می‌شود كه‌ در آن‌، سازمان‌ها به‌ عنوان‌ كنشگران‌ گروهی‌ با لحاظ‌ داشتن‌ دیگر سازمان‌ها عمل‌ می‌كنند و از این‌ رهگذر نه‌ تنها به‌ منابعی‌ كه‌ به‌ آنها تخصیص‌ داده‌ می‌شوند، دست‌ می‌یابند (نفوذ)، بلكه‌ قواعد هنجاری‌ و داشتن‌ اهمیت‌ نیز برای‌ آنان‌ حاصل‌ می‌شود (مشروعیت‌ و هویت‌). این‌ نظریه‌ با توجه‌ برابر به‌ هر سه‌ بعد ساختاری‌، رویكردی‌ یكپارچه‌ برای‌ تحلیل‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها فراهم‌ می‌سازد (نمودار 1-2).

نمودار 1-2. ابعاد ساختاری روابط بین سازمان‌ها

مدیریت روابط بین سازمان ها

مدیریت‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها دست‌كم‌ دارای‌ چهار وظیفة‌ گزینش‌، تنظیم‌، تخصیص‌، و ارزیابی‌ است‌. تمامی‌ این‌ وظیفه‌ها در ارتباط‌ با ایجاد، حفظ‌، و خاتمه‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها عمیقاً به‌ هم‌ تنیده‌ شده‌اند و باید پیش‌ از اجرا، براساس‌ ابعاد ساختاری‌ فعالیت‌های‌ بین‌ سازمان‌ها، بررسی‌ شوند.

اولین‌ وظیفه‌ مدیریت‌، گزینش‌ سازمان‌های‌ مناسبی‌ است‌ كه‌ باید روابط‌ مستقیم‌ یا غیرمستقیم‌ با آنها برقرار، حفظ‌، یا فسخ‌ شود. به‌ این‌ منظور، لازم‌ است‌ معیارها و روش‌هایی‌ برای‌ انتخاب‌ سازمان‌ها در مراحل‌ ایجاد، توسعه‌، یا محدودسازی‌ شبكه‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها، طراحی‌ شوند. بنابراین‌، هدف‌ مستقیم‌ وظیفه‌ گزینش‌، تعیین‌ تركیب‌ عینی‌ و مشخصی‌ از مجموعه‌ یا شبكه‌ای‌ خاص‌ از سازمان‌هاست‌.

وظیفه‌ مدیریت‌ در تنظیم‌ فعالیت‌های‌ بین‌ سازمان‌ها، دربردارندة‌ تثبیت‌ چگونگی‌ تقسیم‌ كار بین‌ آنها؛ طراحی‌ نحوة‌ تبادل‌ كالاها، خدمات‌، اطلاعات‌، و نیروی‌ انسانی‌؛ شكل‌ دادن‌ به‌ روش‌های‌ تصمیم‌گیری‌؛ و مانند آنهاست‌. این‌ وظیفه‌، دربردارندة‌ تعریف‌ مرزهای‌ سازمانی‌ در سیستم‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها و مرز سیستم‌ در محیط‌ آن‌ نیز هست‌. در صورت‌ امكان‌، هر دو نوع‌ تعریف‌ باید از یك‌ استراتژی‌ گروهی‌ استخراج‌ شوند كه‌ لزوماً از هر سه‌ بعد ساختاری‌ كار بین‌ سازمان‌ها شكل‌ گرفته‌ باشد. با این‌ وجود، وظیفه‌ تنظیم‌، بر برقراری‌ و بازآفرینی‌ قواعد مناسب‌ هویت‌ و مشروعیت‌ تمركز دارد. برای‌ نمونه‌، سازمان‌ها باید در تعریف‌ مرز یا بر پذیرش‌ قدرت‌ مشروع‌ كم‌ یا بیش‌ هر عضو در ایجاد، حفظ‌، و فسخ‌ روابط‌ خاصی‌ در بین‌ سازمان‌ها، توافق‌ داشته‌ باشند. بیشتر اوقات‌، تنها پاره‌ای‌ از این‌ قواعد هنجاری‌ و شناختی‌ از طریق‌ قراردادهای‌ قانونی‌، رسمیت‌ می‌یابند.

وظیفه‌ تخصیص‌ منابع‌ بین‌ سازمان‌ها، همپای‌ وظیفه‌ تنظیم‌ پیش‌ می‌رود. در كانون‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها، این‌ وظیفه‌ در درجه‌ اول‌ مستلزم‌ تصمیم‌گیری‌ دربارة‌ ماهیت‌ و گسترة‌ كنترل‌ و شامل‌ تعیین‌ نوع‌ وابستگی‌ متقابلی‌ است‌ كه‌ بین‌ سازمان‌های‌ یك‌ شبكه‌ ایجاد می‌شود. در مقابل‌، در بسیاری‌ از موارد، روابط‌ در شبكه‌ نیز فرصت‌های‌ دیگری‌ را برای‌ كنترل‌ منابع‌ فراهم‌ می‌سازد. براساس‌ گونه‌شناسی‌ وابستگی‌های‌ فناوری‌ «تامپسون‌»⁵ ممكن‌ است‌ سه‌ گونه‌ وابستگی‌ گروهی‌، ترتیبی‌، و دوجانبه‌ ایجاد شوند كه‌ هر یك‌ مستلزم‌ تمهیدات‌ ویژه‌ای‌ در روابط‌ بین‌ سازمان‌هاست‌. برای‌ نمونه‌، دربارة‌ وابستگی‌ متقابل‌ گروهی‌ كه‌ در آن‌، تمامی‌ سازمان‌های‌ مرتبط‌ از ظرف‌ مشتركی‌ از منابع‌ استفاده‌ می‌كنند، اعضا باید روی‌ كمیت‌، كیفیت‌، و قیمت‌ استفاده‌ از منابع‌ توافق‌ داشته‌ باشند. به‌ این‌ ترتیب‌، درهم‌تافتگی‌ وظیفه‌های‌ تخصیص‌ و تنظیم‌ بیشتر روشن‌ می‌شود.

در نهایت‌، وظیفه‌ ارزیابی‌ باید مورد توجه‌ مدیریت‌ قرار گیرد كه‌ دیگر وظیفه‌ها را زیر یك‌ چتر، تركیب‌ می‌كند. این‌ چهار وظیفه‌ بر میزان‌، قدرت‌ پیوند، و تعداد اعضای‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها تأثیر دارند و از آنها نیز تأثیر می‌پذیرند. انجام‌ این‌ وظیفه‌ها دربردارندة‌ ایجاد تعادل‌ در تنش‌ها و تقابل‌های‌ موجود بین‌ مواردی‌ مانند همكاری‌ و رقابت‌، استقلال‌ و وابستگی‌، اعتماد و كنترل‌، و ثبات‌ و تغییر است‌. از دیدگاه‌ ساختارگرایی‌ این‌ تنش‌ها و تنش‌های‌ دیگر بین‌ تمایز و تركیب‌، كارایی‌ و نوآوری‌، و حرف‌ و عمل‌، هم‌ نتیجه‌ و هم‌ وسیله‌ای‌ برای‌ مدیریت‌ روابط

بین‌ سازمان‌ها به‌ شمار می‌روند.

ایجاد رابطه‌ با سازمانی‌ دیگر، اغلب‌ باعث‌ كاهش‌ خودمختاری‌ و افزایش‌ وابستگی‌ یك‌ سازمان‌ می‌شود. بدین‌ ترتیب‌، توجه‌ به‌ خودمختاری‌ و وابستگی‌ در مدیریت‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها، به‌ویژه‌ آنهایی‌ كه‌ برای‌ حیات‌ مؤثر خود به‌ درجه‌ای‌ معین‌ از خودمختاری‌ نیاز دارند، اهمیت‌ می‌یابد.

مدیریت‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها مستلزم‌ تعادل‌ بین‌ اعتماد و كنترل‌ نیز هست‌. اعتماد، بیشتر اوقات‌ به‌ عنوان‌ تسهیل‌كنندة‌ ایجاد و نگه‌داشت‌ روابط‌ بین‌ سازمانها شناخته‌ می‌شود، در حالی‌ كه‌ كنترل‌ها، تهدیدكنندة‌ وجود آن‌ به‌ شمار می‌روند. با این‌ وجود، روابط‌ بین‌ سازمان‌ها بدون‌ كنترل‌، در حد ظرفیت‌هایش‌ رشد نخواهد داشت‌. اگر این‌ كنترل‌ها به‌ روشی‌ انجام‌ شوند كه‌ نسبت‌ به‌ اعتماد حساس‌ باشند و آن‌را خدشه‌دار نسازند، باعث‌ افزایش‌ اعتماد خواهند شد.

اثربخشی‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها، مانند روابط‌ درون‌ سازمان‌ها، هم‌ به‌ ثبات‌ و هم‌ به‌ تغییر نیاز دارد. عملیات‌ مؤثر، مستلزم‌ ثبات‌ در محتوا و شكل‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها و هم‌چنین‌ كنشگران‌ سازمانی‌ درگیر در آن‌ است‌. از طرف‌ دیگر، كنشگران‌ و هم‌چنین‌ ویژگی‌های‌ روابط‌ باید به‌سرعت‌ یا به‌آرامی‌ برای‌ همخوانی‌ با شرایط‌ تغییر كنند. از این‌ گذشته‌، ممكن‌ است‌ تغییر برای‌ توسعه‌ ظرفیت‌ انطباقی‌ یك‌ سازمان‌ یا شبكه‌ بین‌ سازمان‌ها لازم‌ باشد. با این‌ حال‌، تغییرات‌ متناوب‌ یا عمیق‌ می‌توانند روابط‌ مؤثر بین‌ سازمان‌ها را تخریب‌ كنند. بنابراین‌، مدیریت‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها مستلزم‌ تعادل‌ در چنین‌ تنش‌هایی‌ نیز هست‌. [99]. نمودار 1-3، روابط‌ بین‌ سازمان‌ها را از دیدگاه‌های‌ بحث‌ شده‌ به‌ صورت‌ یكپارچه‌ باز می‌نماید.

چهارچوب تحلیل روابط بین سازمان ها

«هال‌» با بررسی‌ یافته‌های‌ پژوهشی‌ در حوزه‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها، چهارچوبی‌ به‌ این‌ شرح‌ برای‌ تحلیل‌ این‌ روابط‌ ارائه‌ می‌كند [247-232 : 53 ]:

نمودار 1-3. نمای یكپارچه روابط بین سازمان ها

1. محیط

شرایط‌ فناورانه‌، قانونی‌، سیاسی‌، اقتصادی‌، جمعیت‌شناختی‌، بوم‌شناختی‌، و فرهنگی‌ موجود در محیط‌ از عوامل‌ مهم‌ و تأثیرگذار بر روابط‌ بین‌ سازمان‌ها هستند. این‌ شرایط‌، مثلاً شرایط‌ فرهنگی‌ یك‌ جامعه‌، می‌توانند هم‌ از روابط‌ بین‌ سازمان‌ها پشتیبانی‌ كنند و هم‌ مانع‌ آن‌ شوند.

علاوه‌ بر این‌، می‌توان‌ محیط‌ را از ابعاد گوناگون‌ نیز تحلیل‌ كرد. ظرفیت‌ محیطی‌، تجانس‌ ـ عدم‌ تجانس‌، ثبات‌ ـ بی‌ثباتی‌، تمركز ـ پراكندگی‌، وفاق‌ ـ اختلاف‌، و تلاطم‌ از جملة‌ این‌ ابعاد به‌ شمار می‌روند.

هر یك‌ از این‌ ابعاد از جهتی‌ بر روابط‌ بین‌ سازمان‌ها تأثیر دارند. هر چه‌ تلاطم‌ در محیط‌ فزون‌تر باشد می‌توان‌ انتظار داشت‌ كه‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها بیشتر شود. پیچیدگی‌ محیط‌ نیز چنین‌ نقشی‌ دارد و سازمان‌ها را مجبور می‌سازد كه‌ برای‌ بقای‌ خود به‌ ارتباط‌ با دیگر سازمان‌ها روی‌ آورند. در محیطی‌ كه‌ دارای‌ تجانس‌ باشد، محدودة‌ وسیع‌تری‌ از روابط‌ امكان‌پذیر است‌. مشتریان‌ ثابت‌ برای‌ سازمان‌ها اطمینان‌ خاطر به‌ ارمغان‌ می‌آورند و نیاز به‌ روابط‌ را كاهش‌ می‌دهند. البته‌ ثبات‌ می‌تواند ایجاد روابط‌ رسمی‌ و جاافتاده‌ را نیز تسهیل‌ كند. تمركز ـ پراكندگی‌ و وفاق‌ ـ اختلاف‌، هر دو ارتباطی‌ یكسویه‌ با روابط‌ بین‌ سازمان‌ها دارند. تمركز و وفاق‌ هردو تسهیل‌كنندة‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها به‌ حساب‌ می‌آیند و در مقابل‌، پراكندگی‌ و اختلاف‌ نیز مانع‌ از آن‌ به‌ شمار می‌روند.

2. وضعیت‌

علاوه‌ بر محیط‌ عمومی‌ به‌ عنوان‌ زمینه‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها، وضعیت‌های‌ ویژه‌ای‌ كه‌ این‌ روابط‌ در آنها پدید می‌آیند نیز بسیار اهمیت‌ دارند.

1. آگاهی‌. هر سازمان‌ در زمینه‌ای‌ مشترك‌ با تعدادی‌ سازمان‌ دیگر فعالیت‌ می‌كند اما آگاهی‌ سازمان‌ها از زمینه‌ فعالیت‌ خود، با یكدیگر تفاوت‌ دارد. این‌ آگاهی‌ هم‌ به‌ شناخت‌ از دیگر سازمان‌ها اشاره‌ می‌كند و هم‌ به‌ شناخت‌ توسط‌ افرادی‌ كه‌ سازمان‌ آنها در زمینه‌ فعالیت‌ خود با دیگر سازمان‌ها رابطه‌ دارد. شواهد نشان‌ می‌دهند كه‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها پدید نمی‌آیند مگر این‌كه‌ از وابستگی‌ متقابل‌ بالقوه‌ یا واقعی‌ در میان‌ سازمان‌های‌ درگیر، آگاهی‌ وجود داشته‌ باشد.

2. توافق‌ دربارة‌ قلمرو. یكی‌ از معانی‌ مهم‌ قلمرو به‌ سطح‌ توافق‌ دربارة‌ تمایز نقش‌ یا وظیفه‌ در میان‌ سازمان‌های‌ درگیر در روابط‌ بین‌ سازمان‌ها مربوط‌ می‌شود. نقشی‌ كه‌ سازمان‌ها براساس‌ برنامه‌ها، خدمات‌، و مخاطبان‌ نسبت‌ به‌ یكدیگر دارند، برای‌ سازمان‌های‌ دارای‌ ارتباط‌ بسیار مهم‌ است‌. جنبه‌ دیگر موضوع‌ قلمرو به‌ ملاحظات‌ مكتبی‌ مربوط‌ می‌شود. موضوعات‌ مكتبی‌ شامل‌ سازگاری‌ هدف‌های‌ سازمان‌های‌ دارای‌ روابط‌، همخوانی‌ مكاتب‌ رفتاری‌ در سازمان‌های‌ خدمات‌ اجتماعی‌، یا سازگاری‌ در درك‌ ماهیت‌ شرایط‌ هستند. برخی‌ اعتقاد دارند كه‌ توافق‌ دربارة‌ قلمرو، پیش‌نیاز روابط‌ بین‌ سازمان‌هاست‌. برخی‌ دیگر بر این‌ باورند كه‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها به‌ توافق‌ دربارة‌ قلمرو به‌ خودی‌ خود، بستگی‌ ندارد بلكه‌ سطح‌ این‌ توافق‌ بر كیفیت‌ روابط‌ تأثیر می‌گذارد.

3. نزدیكی‌ مكانی‌. نزدیكی‌ مكانی‌ به‌ فاصله‌ بین‌ سازمان‌ها مربوط‌ می‌شود. این‌ فاصله‌ می‌تواند روابط‌ متقابل‌ را تسهیل‌ كند یا مانع‌ از آن‌ شود چرا كه‌ ایجاد یا حفظ‌ روابط‌ بین‌ افراد یا سازمان‌های‌ دور از هم‌ دشوارتر خواهد بود. البته‌ فناوری‌های‌ نوین‌ ارتباطات‌، جریان‌ سریع‌ اطلاعات‌ را ممكن‌ می‌سازند اما انتقال‌ كاركنان‌ یا مشتریان‌ سازمان‌ها هم‌چنان‌ دشوار خواهد بود. تصمیم‌ به‌ همكاری‌ با سازمان‌های‌ دیگر، آسان‌تر است‌ اگر این‌ سازمان‌ها از جهت‌ فیزیكی‌ به‌ یكدیگر نزدیك‌تر باشند.

4. وابستگی‌ محلی‌. وابستگی‌ محلی‌ به‌ درجه‌ وابستگی‌ سازمان‌ها به‌ یك‌ منطقه‌ خاص‌ برای‌ تأمین‌ منابع‌ اشاره‌ دارد. اگر سازمانی‌ با وابستگی‌ محلی‌ موفق‌ به‌ تسلط‌ بر منابع‌ مورد نیاز خود شود، در شبكه‌ سازمان‌ها قدرت‌ و مركزیت‌ بیشتری‌ خواهد داشت‌. در مقابل‌، سازمانی‌ با وابستگی‌ محلی‌ زیاد كه‌ دسترسی‌ نسبتاً ضعیفی‌ به‌ منابع‌ داشته‌ باشد، نسبت‌ به‌ قدرت‌ دیگر سازمان‌ها آسیب‌پذیرتر و ضعیف‌تر خواهد بود.

5. اندازه‌. عامل‌ وضعیتی‌ آخر، اندازة‌ واقعی‌ یا بالقوة‌ مجموعه‌ یا شبكه‌ سازمان‌هاست‌. در هر برهه‌ خاص‌، تعداد محدودی‌ از سازمان‌ها هستند كه‌ می‌توان‌ با آنها تعامل‌ داشت‌. به‌ طور كلی‌، تعداد سازمان‌هایی‌ كه‌ با یكدیگر رابطه‌ برقرار می‌كنند به‌ پیچیدگی‌ای‌ بستگی‌ دارد كه‌ هر سازمان‌ به‌ صورت‌ جداگانه‌ با آن‌ روبه‌روست‌. احتمالاً تعداد زیاد سازمان‌ها، كیفیت‌ روابط‌ را كاهش‌ می‌دهد. افزایش‌ در تعداد سازمان‌ها بر وابستگی‌ها، قلمروها، و پاداش‌ها یا منابع‌ برای‌ مشاركت‌ در روابط‌ تأثیر می‌گذارد. مجموعه‌ یا شبكه‌ بزرگ‌ سازمان‌ها، امكان‌ اتلاف‌ منابع‌ و هدر شدن‌ فعالیت‌ها را دارد، اما در مقابل‌ می‌تواند وضعیتی‌ را پدید آورد كه‌ در آن‌، گزینه‌های‌ زیادی‌ برای‌ هر سازمان‌ در فراهم‌ آوری‌ منابع‌، جریان‌ مشتریان‌، و مانند آنها فراهم‌ شود.

3. دلایل‌ و بنیان‌ها

برای‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها سه‌ دلیل‌ اساسی‌ مطرح‌ شده‌اند. اول‌، تدارك‌ و تأمین‌ منابعی‌ مانند تجهیزات‌، مواد اولیه‌، محصولات‌، و عایدی‌هایی‌ كه‌ برای‌ بقای‌ سازمان‌ حیاتی‌ هستند. دوم‌، ایجاد ائتلاف‌هایی‌ برای‌ تأمین‌ حمایت‌ و امتیازهای‌ سیاسی‌. سوم‌، دست‌یابی‌ به‌ مشروعیت‌ یا پذیرش‌ اجتماعی‌.

روابط‌ بین‌ سازمان‌ها می‌تواند بر چهار بنیان‌ صورت‌ پذیرد:

1. بنیان‌ ضرورت‌. روابط‌ بین‌ سازمان‌ها، هنگامی‌ كه‌ بدون‌ الگوی‌ قبلی‌ باشد و نیاز، مسئله‌، یا موضوعی‌ خاص‌ آن‌را ایجاب‌ كند، بر این‌ بنیان‌ استوار است‌. به‌ عنوان‌ مثال‌، یك‌ ارباب‌ رجوع‌ با نیازی‌ غیرمعمول‌، ممكن‌ است‌ سازمانی‌ را وادار به‌ تماس‌ با سازمانی‌ دیگر برای‌ دریافت‌ نظر یا ارجاع‌ وی‌ به‌ آن‌ كند. این‌ بنیان‌، كمترین‌ اهمیت‌ را در روابط‌ بین‌ سازمان‌ها دارد، چرا كه‌ به‌ اقدام‌های‌ موردی‌ منجر می‌شود. در صورت‌ تكرار چنین‌ وضعیت‌هایی‌، دیگر بنیان‌ها برای‌ تداوم‌ روابط‌ به‌ كار خواهند رفت‌.

2. بنیان‌ تبادل‌. تبادل‌ به‌ معنای‌ هر گونه‌ فعالیت‌ داوطلبانه‌ و اختیاری‌ بین‌ دو سازمان‌ است‌ كه‌ دارای‌ نتایج‌ عملی‌ یا مورد انتظار برای‌ تحقق‌ هدف‌های‌ آنها باشد. این‌ بنیان‌ بر این‌ عقیده‌ استوار است‌ كه‌ سازمان‌ها باید منابع‌ مورد نیاز خود را فراهم‌ آورند و تبادل‌، مكانیزم‌ اصلی‌ فراهم‌آوری‌ این‌ منابع‌ است‌. بدین‌ ترتیب‌، بنیان‌ تبادل‌ بر اهمیت‌ فراهم‌آوری‌ منابع‌ برای‌ سازمان‌های‌ درگیر تأكید دارد. این‌ بنیان‌ دربردارندة‌ الزام‌ به‌ عقلانیت‌ نیز هست‌ چرا كه‌ سازمان‌ها تلاش‌ می‌كنند بهره‌ خود را در روابط‌، بیشینه‌ سازند. با این‌ وجود، تمایز در قدرت‌ سازمان‌ها را نیز باید به‌ حساب‌ آورد. ممكن‌ است‌ سازمانی‌ قوی‌ بتواند با سازمانی‌ ضعیف‌تر به‌ دلیل‌ همین‌ تمایز تعامل‌ داشته‌ باشد و با وجود تبادل‌ نابرابر، این‌ روابط‌ ادامه‌ یابد.

تبادل‌، بنیانی‌ مهم‌ برای‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌هاست‌. اما با رسمیت‌ این‌ روابط‌، اهمیت‌ آن‌ كم‌تر می‌شود. با تداوم‌ در تبادل‌ منابع‌، احتمالاً روابط‌ بین‌ سازمان‌ها رسمیت‌ می‌یابد.

3. توافق‌های‌ رسمی‌. هر گاه‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها رسماً به‌ تصویب‌ آنان‌ برسد، رسمیت‌ می‌یابد. تصویب‌ رسمی‌ نوعاً به‌ صورت‌ كتبی‌ در می‌آید و ممكن‌ است‌ از لحاظ‌ حقوقی‌، اجبارآور نیز باشد. به‌ محض‌ این‌كه‌ توافق‌ امضا شد یا به‌ هر صورت‌ دیگر رسمیت‌ یافت‌، روابط‌ وارد مرحله‌ دیگری‌ می‌شود، چرا كه‌ تعامل‌ها بر بنیان‌ الگویی‌ تعریف‌ شده‌ قرار می‌گیرند و دیگر تابع‌ فرایند تبادل‌ در هر رویداد نیستند.

توافق‌ رسمی‌ بر تعامل‌های‌ همیشگی‌ و مهم‌ بین‌ سازمان‌ها و توافق‌ بر تسهیل‌ این‌ تعامل‌ها استوار است‌. بدین‌ ترتیب‌، لازم‌ نیست‌ هر تعامل‌ به‌ صورت

 جداگانه‌ و براساس‌ كمك‌ آن‌ به‌ سازمان‌های‌ دارای‌ رابطه‌، سنجیده‌ شود.

4. الزام‌ قانونی‌. الزام‌ قانونی‌ به‌ میزانی‌ كه‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها زیر نفوذ قوانین‌ و مقررات‌ هستند، اشاره‌ دارد. این‌ الزام‌ها، براساس‌ احكام‌ اداری‌ یا قانونی‌ بر روابط‌ بین‌ سازمان‌ها تحمیل‌ می‌شوند. كنشگران‌ سازمانی‌ به‌ دلیل‌ الزام‌ قانونی‌ یا سیاسی‌ در كنار هم‌ قرار می‌گیرند و بین‌ آنها رابطه‌ای‌ پدید می‌آید كه‌ امكان‌ دارد در صورت‌ نبود چنین‌ الزامی‌، رخ‌ ندهد. رابطه‌ الزامی‌ ممكن‌ است‌ سازمانی‌ را در وضعیتی‌ متناقض‌ قرار دهد. پیروی‌ از الزام‌ها می‌تواند باعث‌ اخلال‌ در رویه‌های‌ معمول‌ شود. در عین‌ حال‌، ممكن‌ است‌ این‌ پیروی‌ برای‌ دریافت‌ حمایت‌های‌ مالی‌، ضروری‌ باشد. روابط‌ الزامی‌ می‌تواند به‌ راحتی‌ به‌ تعارض‌ كشیده‌ شود، چرا كه‌ سازمان‌ها ممكن‌ است‌ بدون‌ توافق‌ به‌ داشتن‌ روابط‌ مجبور شده‌ باشند. باید دانست‌ كه‌ الزام‌، ضمانتی‌ برای‌ پدید آمدن‌ روابط‌ ایجاد نمی‌كند مگر این‌كه‌ برخی‌ از سازوكارهای‌ واداركننده‌ برای‌ آن‌ وجود داشته‌ باشند. در غیر این‌ صورت‌، سازمان‌ها آن‌را نادیده‌ خواهند گرفت‌.

4. جریان‌ منابع‌

گذشته‌ از محیط‌، عوامل‌ وضعیتی‌، و بنیان‌های‌ تعامل‌، روابط‌ بین‌ سازمان‌ دارای‌ محتوا نیز هست‌. به‌ عبارت‌ دیگر، در تمامی‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها، چیزی‌ بین‌ سازمان‌ها جریان‌ دارد و ردوبدل‌ می‌شود. محتوای‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها یا جریان‌ منابع‌ را از جنبه‌های‌ گوناگون‌ می‌توان‌ بررسی‌ كرد.

1. وابستگی‌ متقابل‌ به‌ منابع‌. وضعیت‌هایی‌ كه‌ در آنها دو یا چند سازمان‌ برای‌ منابعی‌ كه‌ هر یك‌ به‌ آنها دسترسی‌ یا بر آنها كنترل‌ دارند، به‌ یكدیگر وابسته‌اند، مبنای‌ وابستگی‌ متقابل‌ به‌ منابع‌ به‌شمار می‌روند. این‌ منابع‌ دارای‌ شكل‌های‌ گوناگونی‌ مانند اطلاعات‌، پول‌، حمایت‌ اجتماعی‌، تجهیزات‌، فضا، و نیروی‌ انسانی‌ هستند.

سازمان‌ها به‌ندرت‌ می‌توانند تمامی‌ منابع‌ مورد نیاز خود را كنترل‌ كنند. می‌توان‌ تقسیم‌ كاری‌ بین‌ سازمان‌ها ایجاد كرد كه‌ در آن‌، سازمان‌ها در مقابل‌ دریافت‌ منابع‌ خاصی‌ كه‌ احتیاج‌ دارند، در ارائه‌ خدمات‌ ویژه‌ای‌ تخصص‌ یابند. بدین‌ ترتیب‌ هر سازمان‌ به‌ دیگری‌ وابسته‌ خواهد شد. البته‌ سازمان‌ها در مقابل‌ وابستگی‌ مقاومت‌ می‌كنند و تلاش‌ دارند دیگر سازمان‌ها را به‌ خود وابسته‌ سازند.

سه‌ شكل‌ وابستگی‌ متقابل‌ وجود دارند. در وابستگی‌ متقابل‌ افقی‌، تمامی‌ اعضای‌ یك‌ مجموعه‌ سازمان‌ در كسب‌ منابع‌ و ارائه‌ خدمات‌ و كالاها با یكدیگر رقابت‌ می‌كنند. در وابستگی‌ متقابل‌ عمودی‌، سازمان‌ها در مراحل‌ گوناگون‌ تولید كالا یا ارائه‌ خدمت‌ با یكدیگر تعامل‌ دارند. در این‌ نوع‌ وابستگی‌ نیز هر سازمان‌ به‌ دنبال‌ قدرت‌ است‌ اما رقابت‌ در آن‌ نسبت‌ به‌ وابستگی‌ افقی‌ كم‌تر است‌. همزیستی‌ همگرا نوع‌ سوم‌ وابستگی‌ متقابل‌ است‌ كه‌ در آن‌، سازمان‌ها در ارائه‌ خدمات‌ به‌ ارباب‌ رجوع‌ یا مشتریان‌ مكمل‌ فعالیت‌های‌ یكدیگر هستند. در این‌ نوع‌ وابستگی‌، رقابت‌ اندك‌ است‌ به‌ویژه‌ هنگامی‌ كه‌ دربارة‌ قلمرو توافق‌ وجود داشته‌ باشد.

2. شدت‌. میزان‌ سرمایه‌گذاری‌ لازم‌ برای‌ منابع‌ از طرف‌ سازمان‌های‌ درگیر در روابط‌ بین‌ سازمان‌ها، شدت‌ روابط‌ را نشان‌ می‌دهد. در سازمان‌های‌ خدماتی‌، هر چه‌ میزان‌ ارباب‌ رجوع‌، ارائه‌ خدمات‌، حمایت‌ كاركنان‌، تجهیزات‌، و سایر منابع‌ بیشتر باشند، شدت‌ رابطه‌ بیشتر خواهد بود. هر چه‌ سهم‌ نسبی‌ سرمایه‌گذاری‌ یك‌ سازمان‌ در روابط‌ بیشتر باشد، رابطه‌ شدیدتر و وابستگی‌ بیشتر خواهد بود. اگر شدت‌ رابطه‌ بیشتر باشد، اهمیت‌ آن‌ برای‌ سازمان‌های‌ درگیر بیشتر می‌شود. البته‌ شدت‌ رابطه‌ را نباید با بسامد آن‌ اشتباه‌ یا تركیب‌ كرد چرا كه‌ رابطه‌ شدید ممكن‌ است‌ بسامد كمی‌ داشته‌ باشد.

3. برنامه‌های‌ مشترك‌. برنامه‌های‌ مشترك‌، نوع‌ ویژه‌ای‌ از جریان‌ منابع‌ هستند كه‌ در آنها، تأكید بر جریان‌ منابع‌ بر حسب‌ وابستگی‌ متقابل‌ نیست‌ بلكه‌ تأكید بر همكاری‌ و تعهد تأمین‌ منابع‌ اساسی‌ است‌. برنامه‌های‌ مشترك‌ مستلزم‌ سرمایه‌گذاری‌ در منابع‌ و روابط‌ شدید، و متضمن‌ اقدام‌های‌ هدفمدار درمقابل‌ موضوع‌هایی‌ هستند كه‌ سازمان‌ها به‌ طور مشترك‌ با آنها روبه‌رویند. تمایز مهم‌ برنامه‌های‌ مشترك‌ با دیگر شكل‌های‌ روابط‌ در این‌ است‌ كه‌ اقدام‌های‌ مربوط‌ به‌ آنها، تنها در پاسخ‌ به‌ فشارهای‌ محیطی‌ انجام‌ نمی‌شوند بلكه‌ اقدام‌هایی‌ هدفمدار هستند.

5. فرایندها

روابط‌ بین‌ سازمان‌ها، فرایندهای‌ كنش‌ متقابل‌ بین‌ دو سازمان‌ یا درون‌ شبكه‌ها و مجموعه‌هایی‌ از سازمان‌ها هستند كه‌ می‌توان‌ آنها را از جنبه‌های‌ چگونگی‌ تشكیل‌ و فرایند، تحلیل‌ كرد.

1. رسمیت‌ بخشیدن‌ به‌ روابط‌. همان‌گونه‌ كه‌ گفته‌ شد، سازمان‌ها می‌توانند روابط‌ میان‌ خود را با توافق‌های‌ رسمی‌ اداره‌ كنند. جنبه‌ دیگری‌ از رسمیت‌ نیز وجود دارد كه‌ می‌تواند برای‌ ساخت‌ دادن‌ به‌ روابط‌ به‌ كار آید. این‌ جنبه‌، وجود سازمانی‌ به‌ عنوان‌ واسطه‌ است‌ كه‌ مسئولیت‌ هماهنگی‌ یا كنترل‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها را برعهده‌ دارد. تصمیم‌های‌ این‌ سازمان‌ می‌توانند از لحاظ‌ قانونی‌ الزام‌آور یا تنها جنبه‌ مشورتی‌ داشته‌ باشند. وجود سازمان‌های‌ واسطه‌، روابط‌ بین‌ سازمان‌ها را به‌ سمت‌ ثبات‌ رهنمون‌ می‌شود.

2. استانداردسازی‌ روابط‌. استانداردسازی‌ روابط‌، دو جنبه‌ دارد. جنبه‌ اول‌ به‌ میزان‌ استاندارد بودن‌ تبادل‌ منابع‌ اشاره‌ دارد. اگر سازمان‌ها بر تبادل‌ انواع‌ ویژه‌ای‌ از منابع‌ توافق‌ داشته‌ باشند، سطح‌ استانداردسازی‌ بالاست‌. استانداردسازی‌ بالا، در روابط‌ تكراری‌ و یكنواخت‌ حاصل‌ می‌شود كه‌ در آنها زمان‌ و انرژی‌ كم‌تری‌ برای‌ دسته‌بندی‌ واحدهایی‌ كه‌ تبادل‌ می‌شوند یا انتقال‌ می‌یابند، لازم‌ است‌.

جنبه‌ دیگر استانداردسازی‌، رویه‌هایی‌ را در بر می‌گیرد كه‌ در روابط‌ استفاده‌ می‌شوند. استانداردسازی‌ پایین‌ با رویه‌هایی‌ شناخته‌ می‌شود كه‌ بر فرایند تصمیم‌گیری‌ موردی‌ مبتنی‌ هستند. در مقابل‌، استانداردسازی‌ بالا با رویه‌های‌ مشابهی‌ روشن‌ می‌شود كه‌ در یك‌ دورة‌ زمانی‌ به‌ كار می‌روند. در صورت‌ وجود استانداردسازی‌ بالا، می‌توان‌ فرم‌ها و چك‌لیست‌هایی‌ را یافت‌ كه‌ هنگام‌ ارتباط‌ متقابل‌، به‌ صورت‌ معمول‌ تكمیل‌ می‌شوند. سازمان‌های‌ بزرگ‌تر و پیچیده‌تر نسبت‌ به‌ سازمان‌های‌ كوچك‌تر، به‌ احتمال‌ بیشتری‌ تعامل‌های‌ خود را استاندارد می‌سازند.

3. اهمیت‌. روابط‌ بین‌ سازمان‌ها از لحاظ‌ اهمیت‌، برای‌ سازمان‌های‌ درگیر تفاوت‌ دارد. این‌ اهمیت‌ دو جزء دارد. اول‌، اهمیتی‌ كه‌ سازمان‌ دیگر برای‌ كار یك‌ سازمان‌ دارد و دوم‌، اهمیت‌ روابط‌ است‌. روابط‌ مهم‌، به‌ احتمال‌ زیاد به‌ توافق‌های‌ رسمی‌ بین‌ سازمان‌های‌ مرتبط‌ منجر می‌شود.

4. بسامد. بسامد روابط‌ بین‌ سازمان‌ها جزئی‌ از تعامل‌ میان‌ سازمان‌هاست‌ كه‌ با شدت‌ به‌ عنوان‌ جزئی‌ از جریان‌ منابع‌ بین‌ آنها تفاوت‌ دارد. اما بسامد و اهمیت‌، رابطه‌ نزدیكی‌ با یكدیگر دارند و عموماً روابط‌ مهم‌، روابطی‌ هستند كه‌ زیاد تكرار می‌شوند.

5. همسنگی‌. همسنگی‌ به‌ تقارن‌ در دادوستدهای‌ سازمان‌ها اشاره‌ دارد. جریان‌ منابع‌ به‌ سمت‌ سازمان‌ها می‌تواند مساوی‌ باشد یا به‌ گونه‌ای‌ نامتعادل‌ صورت‌ گیرد. در صورت‌ وجود وابستگی‌ متقابل‌ و دوطرفه‌، سازمان‌ها تلاش‌ می‌كنند روابط‌ دوجانبه‌ و متعادلی‌ را بین‌ خود حفظ‌ كنند.

6. قدرت‌. قدرت‌ در رابطه‌ بین‌ سازمان‌ها به‌ مفهوم‌ توانایی‌ یك‌ طرف‌ در مجبور ساختن‌ طرف‌ دیگر به‌ انجام‌ كاری‌ است‌ كه‌ در غیر این‌ صورت‌ انجام‌ نمی‌داد. قدرت‌ در رابطه‌ بین‌ سازمان‌ها از دیدگاه‌های‌ گوناگونی‌ قابل‌ تحلیل‌ است‌. مضمون‌ غالب‌ در زمینه‌ قدرت‌، بر منابع‌ استوار است‌. از این‌ دیدگاه‌، قدرت‌ به‌ عنوان‌ دارا بودن‌ منابع‌ است‌ كه‌ یك‌ سازمان‌ را قادر می‌كند از این‌ منابع‌ برای‌ كسب‌ اطاعت‌ دیگران‌ بهره‌ برد. در مقابل‌ وابستگی‌ بر مبنای‌ قدرت‌ چهار گزینه‌ در مقابل‌ یك‌ سازمان‌ وجود دارند. اوّل‌، سازمان‌ می‌تواند برای‌ خود پایگاه‌ منابع‌ ایجاد كند و بدین‌ ترتیب‌ وابستگی‌ را كاهش‌ دهد. دوم‌، سازمان‌ می‌تواند منابع‌ جایگزین‌ را جست‌وجو كند و از این‌ رهگذر، وابستگی‌ خود را محدود سازد. سوم‌، سازمان‌ می‌تواند با متوسل‌ شدن‌ به‌ فشار، سازمان‌ دیگر را وادارد كه‌ بدون‌ اطاعت‌ از آن‌، منابع‌ را تسلیم‌ كند كه‌ در این‌ صورت‌، تعارض‌هایی‌ مانند اعتصاب‌ پدید خواهند آمد. در پایان‌، سازمان‌ می‌تواند اساساً با تغییر در هدف‌ها یا فناوری‌های‌ خود از چنین‌ وضعیتی‌ بیرون‌ رود.

قدرت‌ خبرگان‌، مرجع‌ بودن‌، پاداش‌، زور، قانون‌، و مردمی‌ از دیگر منابعی‌ هستند كه‌ مبنای‌ قدرت‌ میان‌ سازمان‌ها قرار می‌گیرند.

7. همكاری‌. همكاری‌ فرایندی‌ است‌ كه‌ در آن‌، سازمان‌ها هدف‌های‌ خود را دنبال

 می‌كنند و با حفظ‌ استقلال‌، فعالیت‌های‌ خود را به‌ سمت‌ موضوع‌ یا نتیجه‌ مشتركی‌ جهت‌ می‌دهند. هماهنگی‌ را باید با همكاری‌ جدا دانست‌ چرا كه‌ فرایند هماهنگی‌، شامل‌ دنبال‌ كردن‌ هدفی‌ مشترك‌ است‌. همكاری‌ را نوعاً به‌ عنوان‌ شكلی‌ از تعامل‌ اختیاری‌ می‌دانند كه‌ در روابط‌ مبتنی‌ بر تبادل‌ها یا توافق‌های‌ داوطلبانه‌ یافت‌ می‌شود. سهم‌ سرمایه‌گذاری‌ سازمان‌ها در همكاری‌ نسبتاً كم‌ است‌ اما هر یك‌ از سازمان‌های‌ همكار باید اقدام‌های‌ دیگران‌ را نیز به‌ حساب‌ آورند.

8. تعارض‌. تعارض‌، فرایندی‌ مقابله‌ای‌ است‌ كه‌ در آن‌، یك‌ طرف‌ تلاش‌ می‌كند مانع‌ فعالیت‌های‌ طرف‌ دیگر شود یا آنها را خنثی‌ سازد. در روابط‌ بین‌ سازمان‌ها، تعارض‌ می‌تواند بین‌ افراد یا گروه‌ها پدید آید. تعارض‌ بین‌ گروه‌ها پیچیده‌تر از تعارض‌ بین‌ افراد است‌ و به‌ وضعیتی‌ اشاره‌ دارد كه‌ سازمان‌ به‌ عنوان‌ یك‌ كل‌، درگیر تعارض‌ می‌شود.

تعارض‌ در روابط‌ بین‌ سازمان‌ها می‌تواند به‌ شكل‌های‌ گوناگون‌ پدید آید. برخی‌ از تعارض‌ها، مثلاً در رقابت‌، كنترل‌ شده‌اند اما برخی‌ دیگر خارج‌ از كنترل‌ واقع‌ می‌شوند. تعارض‌ می‌تواند بر اثر تفاوت‌ در قدرت‌ یا اختلاف‌ نظر دربارة‌ قلمرو به‌ وجود آید. تعارض‌ ممكن‌ است‌ زمینه‌ عقیدتی‌ نیز داشته‌ باشد و اختلاف‌ در فلسفه‌های‌ اساسی‌ سازمان‌ها، آن‌را پدید آورد.

9. حل‌ تعارض‌. برای‌ حل‌ تعارضی‌ كه‌ در سطح‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها رخ‌ می‌دهد، چهار روش‌ وجود دارند. تعارض‌ را می‌توان‌ نادیده‌ گرفت‌ یا از آن‌ اجتناب‌ كرد؛ می‌شود آن‌را با برطرف‌ كردن‌ اختلاف‌ها و تأكید بر منافع‌ مشترك‌ از سر راه‌ برداشت‌؛ می‌توان‌ با تعارض‌، با وجود اختلاف‌ها روبه‌رو شد و از طریق‌ مذاكره‌ و چانه‌زنی‌ آن‌را حل‌ كرد؛ ودر نهایت‌ می‌توان‌ حل‌ آن‌را به‌ مراتب‌ بالاتر در سلسله‌ مراتب‌ قدرت‌ ارجاع‌ نمود.

دو گزینه‌ دیگر نیز برای‌ حل‌ تعارض‌ وجود دارند كه‌ شامل‌ محدودسازی‌ یا توسعه‌ مرزهای‌ سازمان‌ می‌شوند. محدودسازی‌ مرزهای‌ سازمان‌ شامل‌ بازداشتن‌ سازمان‌ از فعالیت‌ در برخی‌ از جنبه‌های‌ قلمروش‌ و بنابراین‌ حل‌ تعارض‌ است‌. در مقابل‌، یك‌ سازمان‌ با توسعه‌ مرزهای‌ خود، سازمانی‌ را كه‌ با آن‌ تعارض‌ دارد در بر

می‌گیرد و بدین‌ ترتیب‌ تعارض‌ را حل‌ می‌كند.

10. هماهنگی‌. هماهنگی‌، فرایند تصمیم‌گیری‌ یا كنش‌ گروهی‌ است‌ كه‌ در آن‌ دو یا چند سازمان‌ با نوعی‌ سازگاری‌ آگاهانه‌ با یكدیگر مشاركت‌ می‌كنند. این‌ روابط‌، آگاهانه‌ و دربردارندة‌ هدفی‌ مشترك‌ است‌.

نمودار 1-4، چهارچوب‌ تحلیل‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها را باز می‌نماید.

نمودار 1-4. چهارچوب تحلیل روابط بین سازمان‌ها از دیدگاه «هال»

2

همکاری بین سازمان‌ها

بودن، به مفهوم رابطه داشتن است.              «کورزیبسکی»⁶

نُت‌های‌ موسیقی‌ تنها پنج‌ عدد هستند اما ملودی‌های‌ آن‌ها چنان‌ زیادند كه‌ كسی‌ نمی‌تواند تمامی‌ آنها را بشنود. رنگ‌های‌ اصلی‌ تنها پنج‌ عدد هستند اما تركیب‌های‌ آنها چنان‌ بی‌حدند كه‌ كسی‌ نمی‌تواند آنها را مجسم‌ كند. مزه‌ها تنها پنج‌ عدد هستند اما آمیزه‌های‌ آنها چنان‌ تنوع‌ دارند كه‌ كسی‌ نمی‌تواند آنها را بچشد [76:196].

«سون تسو»

روابط‌ همكارانة‌ بین‌ سازمان‌ها یا به‌ عبارت‌ دیگر همكاری‌ بین‌ سازمان‌ها یكی‌ از گونه‌های‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌هاست‌ كه‌ در چهارچوب‌ آن‌، سازمان‌ها تلاش‌ می‌كنند هدف‌های‌ خود را به‌ جای‌ رقابت‌ با دیگر سازمان‌ها از طریق‌ همكاری‌ با آنها تحقق‌ بخشند [1 : 28]. با وجودی‌ كه‌ چنین‌ همكاری‌ای‌ از مدت‌ها پیش‌ برای‌ موفقیت‌ سازمان‌ها حیاتی‌ تشخیص‌ داده‌ شده‌ است‌، شواهد نشان‌ می‌دهند كه‌ در آینده‌ نقش‌ همكاری‌ بین‌ سازمان‌ها اهمیت‌ بیشتری‌ خواهد یافت‌. به‌ویژه‌ شكل‌های‌ سازمانی‌ نوپدید مانند تیم‌های‌ كاری‌ خودمدیریتی‌، سازمان‌های‌ افقی‌، سازمان‌های‌ شبكه‌ای‌، سازمان‌های‌ مجازی‌، و فعالیت‌های‌ مشترك‌ بین‌المللی‌، به‌ میزان‌ زیادی‌ بر پایه‌ همكاری‌ مؤثراستوار

هستند [8 : 95].

از نظر «اسمیت‌»، «كارول‌»، و «آشفورد» همكاری‌ بین‌ سازمان‌ها از مواردی‌ است‌ كه‌ در تعریف‌ آن‌ بین‌ دانشمندان‌ وفاقی‌ وجود ندارد و بیشتر تعریف‌های‌ همكاری‌، بر فرایندی‌ تمركز دارند كه‌ از طریق‌ آن‌، افراد، گروه‌ها، و سازمان‌ها در كنار هم‌ قرار می‌گیرند، با یكدیگر تعامل‌ می‌كنند، و ارتباطاتی‌ روان‌شناختی‌ را برای‌ منفعت‌ یا پیشرفت‌ متقابل‌ شكل‌ می‌دهند. این‌ تعریف‌ با لحاظ‌ داشتن‌ تمایل‌ افراد به‌ تداوم‌ رابطه‌ همكاری‌، پویایی‌ بیشتری‌ یافته‌ است‌. بر این‌ اساس‌، این‌ نوع‌ روابط‌، سازوكارهای‌ اجتماعی‌ برنامه‌ریزی‌ شده‌ای‌ برای‌ كنش‌ گروهی‌ هستند كه‌ پیوسته‌ با كنش‌ها و تفسیرهای‌ نمادین‌ گروه‌های‌ درگیر در آنها، شكل‌ داده‌ می‌شوند و ساخت‌ می‌یابند.

دست‌كم‌ دو گونه‌ رابطه‌ همكاری‌ رسمی‌ و غیررسمی‌ را می‌توان‌ از یكدیگر بازشناخت‌. همكاری‌ غیررسمی‌ دربردارندة‌ ترتیبات‌ انعطاف‌پذیری‌ است‌ كه‌ در آن‌، هنجارهای‌ رفتاری‌ باعث‌ مشاركت‌ گروه‌ها می‌شوند نه‌ تعهدهای‌ قراردادی‌. در این‌ گونه‌ همكاری‌، فرهنگ‌ها و سیستم‌های‌ غیررسمی‌، رفتار افراد را تحت‌ تأثیر قرار می‌دهند. همكاری‌ غیررسمی‌ هنگامی‌ شكل‌ می‌گیرد كه‌ گروه‌ها درك‌ كنند مدت‌ زیادی‌ را با یكدیگر در رابطه‌ و تماس‌ خواهند بود، باور نمایند كه‌ همكاری‌ به‌نفع‌ آنان‌ است‌، و تشخیص‌ دهند كه‌ هر منفعتی‌ را كه‌ كسب‌ می‌كنند متقابلاً باید جبران‌ نمایند. این‌ نوع‌ همكاری‌ به‌ عنوان‌ همكاری‌ داوطلبانه‌ و طبیعی‌ شناخته‌ می‌شود.

همكاری‌ می‌تواند با تعهدهای‌ قراردادی‌ و ساختارهای‌ رسمی‌ كنترل‌ نیز شكل‌ گیرد. سلسله‌ مراتب‌ رسمی‌، یا قواعد و مقررات‌ می‌توانند جایگزین‌ كنترل‌ اجتماعی‌ شوند. برای‌ مثال‌، طرح‌ و شرح‌ شغل‌ می‌توانند الزام‌ كنندة‌ افراد به‌ كار با یكدیگر باشند و فرایندها و ساختارهای‌ سازمانی‌ جزئیات‌ كار واحدها و گروه‌ها را تشریح‌ كنند. همكاری‌های‌ رسمی‌ می‌توانند در طول‌ زمان‌ به‌گونه‌ای‌ غیررسمی‌ تحول‌ یابند كه‌ در آنها، دیگر به‌ قواعد و مقررات‌ نیازی‌ نباشد.

نوع‌ همكاری‌ را براساس‌ چگونگی‌ ارتباط‌ بین‌ گروه‌های‌ همكار نیز می‌توان

دسته‌بندی‌ كرد. روابط‌ همكارانة‌ بین‌ افراد، گروه‌ها، و سازمان‌ها می‌تواند به‌صورت‌ عمودی‌ باشد كه‌ در آن‌، بالادست‌ و زیردست‌، و سطوح‌ بالا و پایین‌ وجود داشته‌ باشند. نوع‌ دیگر ارتباط‌ در همكاری‌، افقی‌ است‌ كه‌ روابط‌ را برای‌ انجام‌ كارهای‌ مشابه‌ فراهم‌ می‌كند.

یكی‌ از تعیین‌ كننده‌های‌ همكاری‌ كه‌ تمامی‌ متخصصان‌ بر آن‌ اتفاق‌ نظر دارند، اعتماد است‌. اعتماد، اطمینان‌ افراد به‌ نیّت‌ خیر دیگران‌ در یك‌ گروه‌ معین‌ و باور این‌ موضوع‌ است‌ كه‌ دیگران‌، همسو با هدف‌های‌ گروه‌ تلاش‌ می‌كنند. برخی‌ بر این‌ باورند كه‌ تلاش‌ صادقانه‌ دیگران‌ برای‌ دست‌یابی‌ به‌ هدف‌های‌ گروه‌ از همكاری‌ غیررسمی‌ ناشی‌ می‌شود و برخی‌ دیگر اعتقاد دارند كه‌ سلسله‌ مراتب‌ رسمی‌ كه‌ به‌ رفتار مشاركتی‌ پاداش‌ دهد، همكاری‌ رسمی‌ را فراهم‌ می‌سازد [11-10 : 95].

رویکردهای نظری

«اسمیت‌»، «كارول‌»، و «آشفورد» نظریه‌های‌ مربوط‌ به‌ همكاری‌ را در پنج‌ دسته‌ طبقه‌بندی‌ كرده‌اند (جدول‌ 2-1):

1. نظریه‌های‌ تبادل‌. نظریه‌هایی‌ كه‌ در آنها همكاری‌ به‌ عنوان‌ وسیله‌ای‌ برای‌ بیشینه‌سازی‌ منافع‌ اقتصادی‌ یا روان‌شناختی‌ محسوب‌ می‌شود، نظریه‌های‌ تبادل‌ هستند. این‌ نظریه‌ها در رشته‌های‌ روان‌شناسی‌، جامعه‌شناسی‌، علوم‌ سیاسی‌، و اقتصاد كاربرد دارند و به‌ نظر می‌رسد كه‌ این‌ حوزه‌های‌ گوناگون‌، رویكردهای‌ مشابهی‌ به‌ چگونگی‌ ارتباط‌ بین‌ فرایند تبادل‌ و همكاری‌ دارند. گروه‌های‌ مرتبط‌ هنگامی‌ به‌ همكاری‌ تمایل‌ می‌یابند كه‌ منافع‌ آن‌ از هزینه‌هایش‌ فراتر باشد. برخی‌ از نظریه‌های‌ تبادل‌ عبارت‌اند از: نظریه‌ هزینه‌ تبادل‌، نظریه‌های‌ روان‌شناسی‌ اجتماعی‌ تبادل‌، نظریه‌های‌ خرد و كلان‌ جامعه‌شناختی‌ تبادل‌، نظریه‌ تقویت‌، نظریه‌ تعامل‌ نمادین‌، و نظریه‌های‌ تصمیم‌گیری‌ عقلایی‌ یا هنجاری‌. نظریه‌های‌ تبادل‌ در توضیح‌ دلایل‌ حساب‌شده‌ و آگاهانه‌ای‌ كه‌ باعث‌ می‌شوند گروه‌ها برای‌ همكاری‌ گرد هم‌ آیند و رابطه‌ همكاری‌ خود را تداوم‌ بخشند، بسیار مناسب

هستند.

2. نظریه‌های‌ جذب‌. این‌ نظریه‌ها بر آنچه‌ باعث‌ جذب‌ افراد و گروه‌ها به‌ یكدیگر و برقراری‌ علاقه‌ و پیوندی‌ طبیعی‌ بین‌ آنان‌ می‌شوند، تأكید دارند. هر چند این‌ نظریه‌ها با نظریه‌های‌ تبادل‌ هم‌پوشانی‌ دارند، اما امكان‌ مدل‌سازی‌ روابط‌ همكاری‌ را براساس‌ منافع‌ و هزینه‌های‌ حساب‌نشده‌ و غیراقتصادی‌ فراهم‌ می‌كنند. این‌ نظریه‌ها بر جنبه‌های‌ غیراقتصادی‌ شكل‌گیری‌ روابط‌ تأكید دارند.

3. نظریه‌های‌ قدرت‌ و تعارض‌. برخی‌ از دانشمندان‌ بر تمایل‌ به‌ تعارض‌ یا نقطه‌ مقابل‌ آن‌ یعنی‌ همكاری‌ تأكید كرده‌اند. در این‌ چهارچوب‌، تنوع‌ در هدف‌ها، ارزش‌ها، و منابع‌ كه‌ می‌تواند باعث‌ تلقی‌ بی‌عدالتی‌ یا ظلم‌ شود، تعارض‌ را نشان‌ می‌دهد كه‌ همكاری‌ در نقطه‌ مقابل‌ آن‌ قرار دارد. این‌ نظریه‌ها با نظریه‌های‌ جذب‌ هم‌پوشانی‌ دارند اما برای‌ پیش‌بینی‌ پویایی‌ روابط‌ در طول‌ زمان‌ بسیار مفید هستند. برای‌ مثال‌، هر چه‌ تفاوت‌ قدرت‌ بین‌ گروه‌های‌ مرتبط‌ فزونی‌ یابد، بیشتر به‌ شكل‌ رسمی‌ هماهنگی‌ نیاز خواهد بود تا شكل‌ غیر رسمی‌ آن‌.

4. نظریه‌های‌ مدل‌سازی‌. این‌ نظریه‌ها بر فرایند یادگیری‌ اجتماعی‌ و اهمیت‌ آن‌، یا سرمشق‌گیری‌ و مدل‌سازی‌ در پیدایش‌ همكاری‌ بین‌ افراد و سازمان‌ها تأكید می‌كنند. بنابراین‌ برخی‌ از رفتارها یا ترتیبات‌ همكاری‌ به‌ این‌ دلیل‌ پدید می‌آیند كه‌ افراد، گروه‌ها، یا سازمان‌ها بدان‌ صورت‌ عمل‌ می‌كنند و بر همین‌ اساس‌ به‌ آنها جنبه‌ قانونی‌ می‌دهند. این‌ نظریه‌ها بر اهمیت‌ سازگاری‌، انسجام‌، و خلق‌ هنجارهای‌ رفتاری‌ مبتنی‌ بر همكاری‌ از طریق‌ فرهنگ‌های‌ اجتماعی‌، سازمانی‌، و گروهی‌ از قبل‌ برنامه‌ریزی‌ شده‌ تأكید دارند. به‌ عنوان‌ یك‌ نكته‌ مهم‌، این‌ نظریه‌ها به‌ عوامل‌ مربوط‌ به‌ پیش‌بینی‌ اشاره‌ می‌كنند كه‌ در خارج‌ از روابط‌ همكاری‌ به‌ خودی‌ خود قرار دارند.

5. نظریه‌های‌ ساختار اجتماعی‌. این‌ نظریه‌ها بر نقش‌ عوامل‌ ساختاری‌ در پیدایش‌ همكاری‌ تأكید دارند و تلاش‌ می‌كنند پیدایش‌ روابط‌ همكاری‌ را بر حسب‌ شرایط‌ كلی‌ سیستمی‌ كه‌ در آن‌ واقع‌ می‌شوند، توضیح‌ دهند. ساختارها از موقعیت‌ اجتماعی‌ افراد، گروه‌ها، سازمان‌ها، و شبكه‌هایی‌ تشكیل‌ می‌شوند كه‌ در عین‌ تمایز از هم‌، با یكدیگر رابطه‌ متقابل‌ دارند. متغیرهای‌ اجتماعی‌ می‌توانند تعداد همكاران‌، تجانس‌ و عدم‌ تجانس‌، فاصله‌، تاریخچه‌، و قدرت‌ باشند. این‌ نظریه‌ها مانند نظریه‌های‌ مدل‌سازی‌ به‌ ابعاد برونی‌ یك‌ ارتباط‌ برای‌ پیش‌بینی‌ همكاری‌ و هماهنگی‌ نظر دارند. نظریه‌ شبكه‌ به‌ عنوان‌ یك‌ نمونه‌ مشهور از نظریه‌های‌ ساختار اجتماعی‌، همكاری‌ را براساس‌ جایگاه‌ همكاران‌ در یك‌ شبكه‌ از روابط‌، توضیح‌ می‌دهد [19-17 : 95].

جدول 2-1. رویکردهای نظری مربوط به همکاری

‌‌ توضیح‌ می‌دهند/پیش‌ بینی‌ می‌كنند
باتوجه‌ به
در شكل‌گیری‌ روابط‌ همكاری‌، تأكیددارندبر
نظریه‌های

دلایل‌ حساب‌شده‌ و آگاهانه‌ای‌ كه‌ باعث‌ می‌شوند گروه‌ها برای‌ همكاری‌ گرد هم‌ آیندو رابطه‌ همكاری‌ خود را تداوم‌ بخشند.
 عوامل درونی‌  در روابط‌
 بیشینه‌ سازی‌ منافع اقتصادی‌ یا روان‌شناختی‌‌
تبادل

‌ منافع‌ و هزینه‌های‌ حساب‌نشده‌ و غیراقتصادی‌ كه‌ باعث‌ جذب‌ افراد و گروه‌ها به‌ یكدیگر می‌شوند و علاقه‌ و پیوندی ‌طبیعی‌ بین‌ آنان‌ برقرار می‌سازند.
 عوامل‌ درونی در روابط‌
 جنبه‌های‌ غیراقتصادی
جذب‌

‌‌ پویایی‌ روابط‌ همكاری‌ در طول‌ زمان‌.

 عوامل‌ درونی در روابط‌
 تمایل‌ به‌ تعارض‌ یا نقطه مقابل‌ آن‌ یعنی‌ همكاری‌
قدرت‌ وتعارض‌

 رسمیت‌ یافتن‌ همكاری‌، بر بنیان‌ الگوهای‌ رفتاری‌ غیررسمی‌ مبتنی‌ بر همكاری‌.
 عوامل‌ برون‌ ازخود روابط
 فرایند یادگیری‌ اجتماعی
مدل‌سازی

  پیدایش‌ همكاری‌، بر حسب‌ شرایط‌ كلی‌ سیستمی‌ كه‌ در آن‌ واقع‌ می‌شود.
عوامل‌ برون‌ از خود روابط‌
عوامل‌ ساختاری
ساختار اجتماعی‌

نیاز به همكاری

«چایلد» و «فاكنر» عواملی‌ را كه‌ باعث‌ می‌شوند سازمان‌ها به‌ همكاری‌ با یكدیگر روی‌ آورند، در شش‌ دسته‌ طبقه‌بندی‌ كرده‌اند [ 80-73 : 28 ]:

1. وابستگی‌ به‌ منابع‌. همكاری‌ بین‌ سازمان‌ها ممكن‌ است‌ ماهیتی‌ تدافعی‌ داشته‌ باشد كه‌ در آن‌، همكاران‌ برای‌ دفاع‌ از قلمرو خود در مقابل‌ تهدیدی‌ خارجی‌ از طرف‌ دشمن‌ مشترك‌ با یكدیگر مشاركت‌ كنند. همكاری‌ ممكن‌ است‌ تهاجمی‌ باشد و برای‌ بهره‌ بردن‌ از فرصتی‌ خاص‌ نیز انجام‌ پذیرد. در هر صورت‌ انگیزة‌ همكاری‌، بر منابع‌ استوار خواهد بود. چرا كه‌ ظرفیت‌ زنجیرة‌ ارزش‌، منابع‌ مالی‌، قابلیت‌ها و مهارت‌های‌ اصلی‌، و شبكه‌ ارتباطات‌ هر همكار به‌تنهایی‌ برای‌ دست‌یابی‌ به‌ هدف‌هایش‌ ناكافی‌ است‌ اما همكاری‌ با دیگر سازمان‌ها و دست‌یابی‌ به‌ هم‌افزایی‌ ناشی‌ از آن‌، مزیتی‌ استراتژیك‌ را فراهم‌ خواهد ساخت‌ كه‌ تنها از این‌ راه‌ قابل‌ حصول‌ است‌.

بنابراین‌ انگیزه‌ای‌ كلیدی‌ برای‌ همكاری‌، دست‌یابی‌ به‌ مهارت‌ها و منابعی‌ است‌ كه‌ برای‌ پاسخ‌ به‌ چالش‌ها یا فرصت‌های‌ محیطی‌ لازم‌ هستند. در همكاری‌، هر سازمان‌ ممكن‌ است‌ به‌ دنبال‌ دست‌یابی‌ به‌ منابع‌ یا مهارت‌های‌ متفاوتی‌ با دیگران‌ باشد كه‌ این‌ نیازها باید با قابلیت‌های‌ دیگران‌ همخوان‌ باشد تا همكاری‌ پدید آید. بدین‌ ترتیب‌ احساس‌ وابستگی‌ متقابل‌ و این‌كه‌ هر همكار دارای‌ نیازهای‌ متفاوت‌ اما مكملّی‌ به‌ منابع‌ است‌ كه‌ همكار دیگر قادر به‌ برآوردن‌ آنهاست‌، انگیزه‌ای‌ كلیدی‌ برای‌ همكاری‌ به‌ شمار می‌رود.

برای‌ برخورد با كمبود منابع‌، به‌ جز همكاری‌، راه‌های‌ گوناگون‌ دیگری‌ نیز وجود دارند. از جمله‌ می‌توان‌ با افزایش‌ سرمایه‌، به‌كارگیری‌ نیروی‌ انسانی‌ كارآزموده‌، ادغام‌، و عقد قراردادهای‌ انتقال‌ تكنولوژی‌ و امتیاز ساخت‌، بر كمبود منابع‌ فائق‌ آمد. بنابراین‌، همكاری‌ راهی‌ برای‌ مواجهه‌ باكمبود منابع‌ است‌ امّا نه‌ الزاماً تنها راه‌.

2. یادگیری‌. خلق‌ دانش‌ در بافتار یك‌ جامعه‌ واقع‌ می‌شود. بافتاری‌ كه‌ سیّال‌ و تحول‌یابنده‌ است‌ نه‌ ایستا و ثابت‌. بنابراین‌، سازمان‌ رسمی‌ به‌ شكل‌ سنتی‌ با خشكی‌ و انعطاف‌ناپذیری‌ آن‌، وسیله‌ای‌ نامناسب‌ برای‌ یادگیری‌ است‌. در صنایع‌ پیچیده‌ و توسعه‌یافته‌ و در جایی‌ كه‌ تخصص‌ در سطح‌ وسیعی‌ توزیع‌ شده‌ است‌، نوآوری‌ را بیشتر می‌توان‌ در شبكه‌ای‌ از سازمان‌های‌ یادگیرنده‌ یافت‌ نه‌ در تك‌تك‌ سازمان‌ها. در صنایعی‌ مانند بیوتكنولوژی‌ كه‌ به‌ صورت‌ شبكه‌ای‌ عمل‌ می‌كنند، روابط‌ عمیق‌ و بلندمدتی‌ ایجاد و اساساً در جهت‌ نوآوری‌ هدایت‌ شده‌اند. چنین‌ روابطی‌، ترتیبات‌ موقتی‌ای‌ نیستند كه‌ برای‌ جبران‌ كمبودهای‌ منابع‌ پدید آمده‌ باشند.

3. كاهش‌ مخاطره‌. یكی‌ دیگر از انگیزه‌هایی‌ كه‌ برای‌ همكاری‌ بدان‌ بسیار اشاره‌ شده‌، كاهش‌ مخاطره‌های‌ مالی‌ است‌ كه‌ از طریق‌ توزیع‌ آنها در بین‌ دو یا چند سازمان‌ حاصل‌ می‌شود. این‌ انگیزه‌ بیشتر در سازمان‌های‌ با منابع‌ مالی‌ متوسط‌ وجود دارد.

4. سرعت‌ دسترسی‌ به‌ بازار. یكی‌ دیگر از دلایل‌ همكاری‌، نیاز به‌ سرعت‌ در دسترسی‌ به‌ بازار است‌. این‌ گونه‌ همكاری‌ بیشتر هنگامی‌ اتفاق‌ می‌افتد كه‌ سازمانی‌ با قدرت‌ فناوری‌ بالا و محصول‌ جدید بخواهد از طریق‌ سازمانی‌ دیگر كه‌ دسترسی‌ زیادی‌ به‌ بازار دارد، به‌سرعت‌ در بازار حضور یابد و به‌موقع‌ از فرصت‌ بهره‌ برد.

5. كاهش‌ هزینه‌ها. كارایی‌، موضوع‌ دیگری‌ است‌ كه‌ سازمان‌ها در دنبال‌ كردن‌ همكاری‌، بدان‌ توجه‌ دارند. براساس‌ نظریة‌ هزینه‌ تبادل‌، سازمان‌ها در صورتی‌ همكاری‌ را نسبت‌ به‌ دیگر گزینه‌ها انتخاب‌ می‌كنند كه‌ هزینه‌ ناشی‌ از آن‌ نسبتاً كم‌تر باشد.

6. عملكرد ضعیف‌. یكی‌ از انگیزه‌های‌ همكاری‌، به‌ویژه‌ در حوزة‌ تحقیق‌ و توسعه‌، عملكرد ضعیف‌ یك‌ سازمان‌ است‌. عملكرد ضعیف‌، سازمان‌ را وادار می‌كند كه‌ ابزارهایی‌ را برای‌ تغییر وضع‌ خود جست‌وجو كند. یكی‌ از راه‌های‌ حل‌ این‌ مسئله‌، همكاری‌ است‌. در صورتی‌ كه‌ عملكرد جاری‌ نامطلوب‌ باشد، سازمان‌ با دست‌ یازیدن‌ به‌ همكاری‌ برای‌ بهبود نتایج‌ كار خود، چیزی‌ را از دست‌ نخواهد داد. بنابراین‌ مخاطره‌ ناشی‌ از همكاری‌ نیز در این‌ حالت‌ ناچیز خواهد بود.

ایجاد و تحول روابط همكارانة بین سازمان‌ها

«رینگ » و «ون دی ون » از دیدگاه فرایندی به روابط همكارانة بین سازمان ها نگریسته و مدلی برای ایجاد این گونه روابط ارائه كرده اند. این مدل در پاسخ به این سؤال ها طراحی شده است كه این روابط در طول زمان چگونه پدید می آیند، رشد می كنند، و افول می نمایند؟ پاسخ به این سؤال ها فرایند شكوفایی همكاری بین سازمان ها را روشن می كند كه آگاهی از آن ، محور مدیریت این روابط است.

1. زمینه‌ مفهومی‌

پیش‌ از ارائه‌ این‌ مدل‌، لازم‌ است‌ تعریف‌ چهار مفهوم‌ مرتبط‌ با آن‌ روشن‌ شود.

1. عدم‌اطمینان‌ در روابط‌ همكارانة‌ بین‌ سازمان‌ها. همكاری‌ بین‌ سازمان‌ها هنگامی‌ پدید می‌آید كه‌ مدیران‌ دربارة‌ ایجاد یا انتقال‌ حقوق‌ مالكیت‌ در میان‌ گروه‌هایی‌ كه‌ از لحاظ‌ قانونی‌ مستقل‌ و برابرند، به‌ مذاكره‌ بپردازند. این‌ حقوق‌ دربردارندة‌ سرمایه‌گذاری‌های‌ خاص‌ و بلندمدت‌ در كاری‌ است‌ كه‌ گروه‌ها در عمل‌ نمی‌توانند به‌تنهایی‌ آن‌را به‌ خوبی‌ تشریح‌ و كنترل‌ كنند. بنابراین‌، در این‌ روابط‌، مدیران‌ با دو نوع‌ عدم‌اطمینان‌ روبه‌رو هستند: (الف‌) عدم‌اطمینان‌ دربارة‌ وضع‌ آینده‌ و (ب‌) عدم‌اطمینان‌ از این‌كه‌ آیا گروه‌ها می‌توانند بر اعتماد به‌ عنوان‌ پادزهر مشكلات‌ ناشی‌ از گزینش‌ نامناسب‌ و خطرات‌ اخلاقی‌، تكیه‌ كنند.

برای‌ كاهش‌ عدم‌اطمینان‌ در روابط‌ همكارانة‌ بین‌ سازمان‌ها، استفاده‌ از ابزارهای‌ رسمی‌ مانند ضمانت‌نامه‌ها و تعهدنامه‌ها، بیمه‌، قوانین‌ و مقررات‌، و سلسله‌ مراتب‌ سازمانی‌ از یك‌ دیدگاه‌ توصیه‌ می‌شوند. از دیدگاهی‌ دیگر، بر اعتقاد و اطمینان‌ به‌ صداقت‌ اخلاقی‌ یا حسن‌نیّت‌ دیگران‌ كه‌ در تعامل‌های‌ بین‌ افراد پدید می‌آیند، تأكید می‌شود. این‌ دیدگاه‌ به‌ تعهدهای‌ اجتماعی‌ ـ روان‌شناختی‌ برای‌ هنجارهای‌ متقابل‌، احساسات‌، و روابط‌ دوستانه‌ رهنمون‌ می‌گردد. با این‌ وجود، درك‌ تمایل‌ گروه‌ها به‌ تكیه‌ بر اعتماد (اطمینان‌ از حسن‌ نیّت‌ دیگران‌) برای‌ برخورد با عدم‌ اطمینان‌، نیاز به‌ توجه‌ نظام‌مند و دقیق‌ به‌ فرایندهای‌ واقعی‌ای‌ دارد كه‌ از رهگذر آنها روابط‌ شخصی‌ بین‌ گروه‌های‌ متعامل‌ پدید می‌آید. بدین‌ طریق‌، روابط‌ شخصی‌ می‌تواند به‌ شكل‌گیری‌ و تعدیل‌ ساختار تحول‌یابندة‌ روابط‌ همكارانه‌ بین‌ سازمان‌ها كمك‌ كند.

2. ارزیابی‌ مبتنی‌ بر كارایی‌ و عدالت‌. كارایی‌، معیار اصلی‌ در مدل‌های‌ استاندارد تبادل‌ اقتصادی‌ است‌ كه‌ برای‌ توصیف‌ سریع‌ترین‌ و ارزان‌ترین‌ ساختاری‌ به‌ كار می‌رود كه‌ می‌تواند در چهارچوب‌ محدودیت‌های‌ هزینه‌، روابط‌ متقابل‌ را فراهم‌ سازد. عدالت‌، معیار دیگری‌ است‌ كه‌ در ارزیابی‌ روابط‌ همكارانة‌ بین‌ سازمان‌ها اهمیتی‌ مشابه‌ دارد. عدالت‌ بدین‌ مفهوم‌ است‌ كه‌ الزاماً همیشه‌ نباید ورودی‌ها یا نتایج‌، بین‌ گروه‌ها به‌ تساوی‌ قسمت‌ شوند. عدالت‌، نرخ‌ عادلانه‌ تبادل‌ بین‌ هزینه‌ و منفعت‌ را ایجاب‌ می‌كند اما در رفتار عادلانه‌، تساوی‌ الزامی‌ نیست‌. رفتار عادلانه‌ متضمن‌ این‌ موضوع‌ نیز هست‌ كه‌ هر گروه‌ به‌ نسبت‌ سرمایه‌گذاری‌ خود، نفع‌ می‌برد.

در مدلی‌ كه‌ ارائه‌ می‌شود، فرض‌ بر این‌ است‌ كه‌ پرداختن‌ كمتر به‌ تشریح‌ حدومرزهای‌ رفتار عادلانه‌ در شروع‌ روابط‌، نوعاً به‌ دلیل‌ وجود هنجارها و رویه‌هایی‌ است‌ كه‌ در مجامع‌ عمومی‌ برای‌ حل‌ تعارض‌ها برقرار شده‌اند (مانند قانون‌، دادگاه‌ها، و حكمیت‌). علاوه‌ بر این‌، فرض‌ می‌شود كه‌ گروه‌های‌ درگیر در روابط‌ همكارانة‌ بین‌ سازمان‌ها، در جست‌وجوی‌ عدالت‌ و كارایی‌ در كنار هم‌ هستند، چرا كه‌ آنان‌ را قادر به‌ تداوم‌ همكاری‌ در شرایط‌ عدم‌اطمینان‌ می‌سازد.

3. حل‌ اختلاف‌ها در داخل‌. تأكید زیاد بر اعتماد می‌تواند به‌ توافق‌هایی‌ برای‌ همكاری‌ منجر شود كه‌ با توسل‌ به‌ نهادهایی‌ مانند دادگاه‌ها قابل‌ اجرا نخواهند بود. بنابراین‌ در این‌ روابط‌، تمهیدات‌ اختصاصی‌ و درونی‌ به‌ سازوكار اصلی‌ حل‌ اختلاف‌ها بدل‌ می‌شوند. چنین‌ ضمانت‌هایی‌ ممكن‌ است‌ به‌ قراردادهای‌ قانونی‌ و رسمی‌تری‌ نیز تبدیل‌ گردند. در مقابل‌، قراردادهای‌ روان‌شناختی‌ و غیر رسمی‌ در روابطی‌ كه‌ در آنها تعهد بالایی‌ وجود دارد جایگزین‌ قراردادهای‌ قانونی‌ و رسمی‌ می‌شوند. این‌ جایگزینی‌ به‌ دلیل‌ امكان‌ اعتماد گروه‌ به‌ یكدیگر است‌ كه‌ خود از رفتار عادلانه‌ قبلی‌ حاصل‌ می‌شود.

4. اهمیت‌ روابط‌ نقش‌ها. روابط‌ همكارانة‌ بین‌ سازمان‌ها، تنها به‌ عنوان‌ نتیجه‌ای‌ از فعالیت‌های‌ افراد است‌ كه‌ در طول‌ زمان‌ پدید می‌آیند، تحول‌ می‌یابند، رشد می‌كنند، و از میان‌ می‌روند. كنش‌ افراد می‌تواند از سه‌ راه‌ بر این‌ روابط‌ تأثیر گذارد: (1) در توصیف‌ درجة‌ عدم‌اطمینان‌ در روابط‌، (2) در تشریح‌ میزانی‌ كه‌ گروه‌ها می‌توانند از اعتماد بین‌ افراد به‌ عنوان‌ راهی‌ برای‌ حل‌ تعارض‌ استفاده‌ كنند، و (3) در تبیین‌ نتایج‌ مورد انتظار گروه‌ها در دو حوزة‌ كارایی‌ و عدالت‌. فرض‌ بر این‌ است‌ كه‌ دیدگاه‌ افراد نسبت‌ به‌ این‌ موضوع‌ها، كاركرد نقش‌ سازمانی‌ آنهاست‌ و این‌كه‌ روابط‌ بین‌ نقش‌ها با روابط‌ بین‌ افراد یكسان‌ نیست‌.

با توجه‌ به‌ تمایز بین‌ روابط‌ بین‌ افراد و روابط‌ بین‌ نقش‌ها، افراد ممكن‌ است‌ در روابط‌ مبتنی‌ بر شخصیت‌ خود، به‌ اعتماد تكیه‌ نمایند اما ممكن‌ است‌ نتوانند در هنگام‌ كنش‌ به‌ عنوان‌ یك‌ عامل‌ سازمانی‌ چنین‌ كنند.

2. فرایند ایجاد و تحول‌ روابط‌ همكارانة‌ بین‌ سازمان‌ها

فرض‌هایی‌ كه‌ در پارة‌ پیشین‌ گفته‌ شدند، به‌ شرایطی‌ مربوط‌ می‌شوند كه‌ در طول‌ همكاری‌ بین‌ سازمان‌ها ثابت‌ نیستند. از دیدگاه‌ فرایندی‌، روابط‌ همكارانة‌ بین‌ سازمان‌ها سازوكارهای‌ برنامه‌ریزی‌ شدة‌ اجتماعی‌ برای‌ كنش‌ گروهی‌ هستند كه‌ گروه‌های‌ درگیر با كنش‌ها و تفسیرهای‌ نمادین‌، پیوسته‌ آنها را شكل‌ می‌دهند و در ساختار آنها بازنگری‌ می‌كنند. در این‌جا مدلی‌ برای‌ تشریح‌ فرایند پدید آمدن‌، تحول‌، و افول‌ روابط‌ همكارانة‌ بین‌ سازمان‌ها، با توجه‌ به‌ موضوع‌هایی‌ كه‌ بیان‌ شدند، ارائه‌ می‌گردد (نمودار 2-1).

در این‌ مدل‌، به‌ فرایند ایجاد و تحول‌ روابط‌ همكارانة‌ بین‌ سازمان‌ها در قالب‌ مراحل‌ ترتیبی‌ و تكرارپذیر مذاكره‌ و توافق‌، تعهد، و اجرا نگریسته‌ شده‌ است‌. هر یك‌ از این‌ مراحل‌، براساس‌ كارایی‌ و عدالت‌ ارزیابی‌ می‌شوند.

1. مرحله‌ مذاكره‌ و توافق‌. در این‌ مرحله‌، گروه‌ها انتظارهای‌ مشترك‌ خود را دربارة‌ انگیزه‌ها، سرمایه‌گذاری‌های‌ ممكن‌، و عدم‌ اطمینان‌های‌ موضوع‌ همكاری‌ بنا می‌نهند. در این‌ مرحله‌، تمركز بر فرایندهای‌ چانه‌زنی‌ رسمی‌ و رفتار گزینشی‌ گروه‌هاست‌ كه‌ انتخاب‌، نزدیكی‌، یا دوری‌ از گروه‌های‌ بدیل‌ براساس‌ آنها صورت‌

نمودار 2-1. فرایند ایجاد و تحول روابط همكارانة بین سازمان ها [89]

می‌پذیرند و بحث‌، چانه‌زنی‌، و اقناع‌ در زمینه‌ شرایط‌ و رویه‌های‌ روابط‌ در چهارچوب‌ آنها انجام‌ می‌شوند. زیربنای‌ این‌ چانه‌زنی‌های‌ رسمی‌، فرایندهای‌ اجتماعی ‌ـ روان‌شناختی‌ مفاهمه‌ یا وفاق‌ هستند كه‌ گروه‌های‌ مستقل‌ را به‌ چانه‌زنی‌ با یكدیگر رهنمون‌ می‌شوند.

2. مرحله‌ تعهد. در مرحله‌ تعهد، شرایط‌ و ساختار ادارة‌ روابط‌ وضع‌ می‌شوند. این‌ شرایط‌ و ساختار ممكن‌ است‌ در قالب‌ قراردادی‌ رسمی‌ تدوین‌ گردند یا در چهارچوب‌ قراردادی‌ روان‌شناختی‌ بین‌ گروه‌ها درك‌ شوند.

3. مرحله‌ اجرا. در این‌ مرحله‌، تعهدها و قواعد كنش‌ بین‌ گروه‌ها به‌ نتیجه‌ می‌رسند و به‌ اجرا در می‌آیند. گروه‌ها به‌ كاركنان‌ خود دستورهای‌ لازم‌ را می‌دهند، مواد اولیه‌ را خریداری‌ می‌كنند، مبالغ‌ توافق‌ شده‌ را می‌پردازند، و هر كار دیگری‌ را كه‌ برای‌ اجرای‌ توافق‌ لازم‌ باشد، به‌ انجام‌ می‌رسانند. در ابتدا، رفتارهای‌ مبتنی‌ بر نقش‌ رسمی‌ در گروه‌ها عدم‌اطمینان‌ را در هنگام‌ اجرای‌ تعهدها كاهش‌ می‌دهند. اما با تداوم‌ در تعامل‌ نقش‌ها، گروه‌ها می‌توانند به‌ عنوان‌ افراد نیز با یكدیگر بیشتر آشنا شوند و روابط‌ بین‌ افراد را به‌ جای‌ روابط‌ بین‌ نقش‌ها، آغاز كنند.

برای‌ انجام‌ برخی‌ از كارها، لازم‌ است‌ روابط‌ همكارانة‌ بین‌ سازمان‌ها برای‌ مدتی‌ طولانی‌ ادامه‌ یابد. اما با گذشت‌ زمان‌، سوءتفاهم‌ها، تعارض‌ها، و تغییر در انتظارها در میان‌ گروه‌ها اجتناب‌ناپذیر هستند. چنین‌ عواملی‌ منجر به‌ بازنگری‌ در شرایط‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها می‌شوند. در این‌ بازنگری‌ها، نوعاً توافق‌های‌ جدیدی‌ به‌ عنوان‌ متمم‌ توافق‌های‌ اولیه‌ برای‌ حل‌ موضوع‌های‌ مورد اختلاف‌ صورت‌ می‌گیرند. در این‌ صورت‌، دیگر شرایط‌ و توافق‌ها هم‌چنان‌ به‌ قوت‌ خود باقی‌ خواهند ماند و بدین‌ترتیب‌، همكاری‌ بین‌ سازمان‌ها حفظ‌ خواهد شد. در چرخه‌ نهایی‌ فرایند، گروه‌ها ممكن‌ است‌ به‌ این‌ نتیجه‌ برسند كه‌ باید روابط‌ خود را پایان‌ دهند. این‌ اتفاق‌، هنگامی‌ رخ‌ می‌دهد كه‌ گروه‌ها به‌ تعهدهای‌ خود عمل‌ كرده‌ و كار به‌ سرانجام‌ رسیده‌ باشد. به‌ جز این‌، پایان‌ دادن‌ به‌ یك‌ توافق‌ همكاری‌ می‌تواند در نتیجه‌ شرایطی‌ مانند نقض‌ توافق‌، الزام‌ قانون‌، یا جایگزینی‌ قراردادی‌ جدید باشد.

بدین‌ ترتیب‌، اگر گروه‌ها بتوانند روی‌ حداقل‌ انتظارهای‌ سازگار با یكدیگر به‌ توافق‌ برسند، آغاز مجموعه‌ای‌ از اقدام‌ها را تعهد خواهند كرد. اگر این‌ تعهدها با كارایی‌ و عدالت‌ به‌ اجرا درآیند، ادامه‌ یا گسترش‌ می‌یابند. در مقابل‌، اگر این‌ تعهدها با كارایی‌ و عدالت‌ اجرا نشوند، گروه‌ها با مذاكره‌ و توافق‌ دوباره‌ یا كاهش‌ تعهدهای‌ خود، شروع‌ به‌ بازنگری‌ و اصلاح‌ روابط‌ با یكدیگر خواهند كرد. [89 ].

نقش فرهنگ

همكاری‌، افرادی‌ را از سازمان‌های‌ گوناگون‌ در قالب‌ روابط‌ كاری‌ گرد هم‌

می‌آورد. این‌ سازمان‌ها، هر یك‌ برای‌ خود فرهنگی‌ متمایز دارند كه‌ از اعتقادها، باورها، نگرش‌ها، و هنجارهای‌ رفتاری‌ مشترك‌ بین‌ كاركنان‌ آنها تشكیل‌ شده‌ است‌. فرهنگ‌ سازمانی‌، افراد را وامی‌دارد كه‌ سازمان‌ خود را متفاوت‌ با دیگر سازمان‌ها و اغلب‌ برتر از آنها ببینند و این‌ دیدگاه‌ را در كار خود به‌ویژه‌ در مواجهه‌ با همكاران‌ جدید دخالت‌ دهند. «چایلد» و «فاكنر» با پرداختن‌ به‌ این‌ موضوع‌ در همكاری‌ بین‌ سازمان‌ها، سه‌ نقش‌ برای‌ فرهنگ‌ یافته‌اند.

1. فرهنگ‌ به‌ عنوان‌ مانع‌. فرهنگ‌ می‌تواند در قالب‌ احساس‌ همانندی‌ اجتماعی‌ تبلور یابد و گروه‌ها را با میزانی‌ نشان‌ دهد كه‌ خود را همانند دیگران‌ می‌دانند یا با آنها فاصله‌ می‌گیرند. در این‌ صورت‌، گروه‌ها هر چه‌ بیشتر احساس‌ كنند كه‌ همكاری‌ با دیگران‌ مصالح‌ و منافع‌ آنها را تهدید می‌كند، احساس‌ دوری‌ جستن‌ در آنها اوج‌ می‌گیرد. افراد در گروه‌ها و سازمان‌ها اغلب‌ در مقابل‌ تغییر ساختارها و شیوه‌های‌ كار ناشی‌ از همكاری‌ با دیگران‌ مقاومت‌ می‌كنند چرا كه‌ این‌ تغییرات‌ را تهدیدی‌ برای‌ مصالح‌ و منافع‌ واقعی‌ خود به‌ حساب‌ می‌آورند.

ویژگی‌های‌ فرهنگی‌ یك‌ ملت‌ نیز بر چگونگی‌ همكاری‌ بین‌ آنها تأثیر زیادی‌ دارند. به‌ عنوان‌ نمونه‌، در كشوری‌ كه‌ ارزش‌های‌ جهان‌شمول‌ تفوق‌ داشته‌ باشند، می‌توان‌ آنچه‌ را كه‌ خوب‌ است‌ تعریف‌ كرد و همیشه‌ به‌ كار بست‌. اما در كشوری‌ كه‌ ارزش‌های‌ ویژه‌بینانه‌ حاكم‌ باشند، به‌ویژه‌ هنگامی‌ كه‌ پای‌ رابطه‌ و تعهد شخصی‌ در میان‌ آید، لحاظ‌ كردن‌ شرایط‌ خاص‌ و قائل‌ شدن‌ استثنا امكان‌پذیر خواهد بود. بدین‌ ترتیب‌، همكاری‌ بین‌ سازمان‌هایی‌ كه‌ از جنبه‌ جهان‌شمولی‌ ـ ویژه‌بینی‌ با یكدیگر تفاوت‌ زیادی‌ داشته‌ باشند، كمتر امكان‌ دارد چرا كه‌ ایجاد اعتماد بین‌ آنها به‌ عنوان‌ پایه‌ای‌ برای‌ ارتباط‌ و همكاری‌ بسیار دشوار خواهد بود. این‌ دشواری‌ از بدگمانی‌ دو طرف‌ به‌ یكدیگر ناشی‌ می‌شود. سازمان‌ دارای‌ ارزش‌های‌ جهان‌شمول‌ دربارة‌ سازمان‌های‌ دیگر چنین‌ فكری‌ می‌كند كه‌: «به‌ آنها نمی‌توان‌ اعتماد كرد چرا كه‌ تنها به‌ دوستان‌ خود كمك‌ می‌كنند» و در مقابل‌، سازمان‌ دارای‌ ارزش‌های‌ ویژه‌بینانه‌ دربارة‌ دیگران‌ چنین‌ می‌اندیشد كه‌: «نمی‌توان‌ به‌ آنها اعتماد كرد، چرا كه‌ حتی‌ به‌ دوستان‌ خود نیز كمك‌ نمی‌كنند».

2. فرهنگ‌ به‌ عنوان‌ چالش‌. میزان‌ تفاوت‌ بین‌ فرهنگ‌های‌ سازمان‌هایی‌ كه‌ قصد همكاری‌ با یكدیگر دارند، بر نوع‌ همكاری‌ آنها تأثیر دارد. تفاوت‌ زیاد بین‌ فرهنگ‌ها، سازمان‌ها را وامی‌دارد كه‌ برای‌ مصالح‌ و منافع‌ مهم‌ خود به‌ دنبال‌ تأمین‌های‌ مدیریتی‌ و قانونی‌ باشند.

تفاوت‌ زیاد بین‌ فرهنگ‌ها، احتمالاً فرایند شكل‌گیری‌ توافق‌ برای‌ همكاری‌ بین‌ سازمان‌ها را تقویت‌ خواهد كرد. در حالی‌ كه‌ برای‌ همكاری‌، هر طرف‌ باید امتیازی‌ را قابل‌ دست‌یابی‌ تشخیص‌ دهد، اما تفاوت‌ فرهنگ‌ها یافتن‌ مبنایی‌ قابل‌ قبول‌ برای‌ دو طرف‌ را دشوار می‌كند. چنین‌ تفاوتی‌، احتمال‌ سوءتفاهم‌ و مقاومت‌ افراد را افزایش‌ می‌دهد كه‌ برای‌ پایه‌گذاری‌ مبنای‌ همكاری‌، باید برطرف‌ شوند. بدون‌ پذیرش‌ و اعتماد متقابل‌، خطر تقلب‌ و ناسازگاری‌ در روابط‌ بیشتر خواهد بود.

تفاوت‌ بین‌ فرهنگ‌ها می‌تواند مشكلات‌ عملیاتی‌ فراوانی‌ را پدید آورد. در بدترین‌ حالت‌، این‌ تفاوت‌ها ممكن‌ است‌ باعث‌ قطع‌ روابط‌ بین‌ مدیران‌ و كاركنان‌ سازمان‌های‌ همكار شوند. اگر فرهنگ‌های‌ همكاران‌ حاكی‌ از تعارض‌ در اولویت‌ها و هنجارهای‌ رفتاری‌ باشند، احساس‌ جدایی‌ بین‌ كاركنانی‌ كه‌ با یكدیگر كار خواهند كرد، به‌ اوج‌ خواهد رسید. این‌ احساس‌ تمایز و تفاوت‌ با دیگران‌ در مراحل‌ اولیه‌ همكاری‌ بیشتر مشاهده‌ می‌شود و باید برای‌ غلبه‌ بر آن‌ تلاش‌ زیادی‌ صرف‌ كرد.

3. فرهنگ‌ به‌ عنوان‌ منبع‌. تفاوت‌های‌ فرهنگی‌، از یك‌ دیدگاه‌ برای‌ تفاهم‌ و همكاری‌ مشكلاتی‌ را پدید می‌آورند اما از دیدگاهی‌ دیگر، دو فرهنگ‌ متفاوت‌ می‌توانند یكدیگر را تكمیل‌ كنند و بر قدرت‌ فرهنگی‌ مجموعه‌ بیفزایند. به‌ عبارت‌ دیگر، هر همكار چیزی‌ متمایز و ارزشمند برای‌ ارائه‌ در اختیار دارد بنابراین‌ در شرایط‌ درست‌، تركیب‌ فرهنگ‌ها لزوماً ایجاد مشكل‌ نمی‌كند و می‌تواند منافعی‌ را نیز برای‌ سازمان‌های‌ همكار پدید آورد. تنوع‌ فرهنگ‌ها فرصتی‌ را برای‌ استفاده‌ از شایستگی‌ها و دانش‌ موجود در فرهنگ‌ هر سازمان‌، در جهت‌ منافع‌ مجموعه‌ خلق‌ می‌كند.

در صورتی‌ كه‌ مجموعه‌ای‌ از سازمان‌های‌ همكار، فرهنگ‌ جامعی‌ ویژه‌ همكاری‌ پدید آورند، به‌خوبی‌ می‌توانند از آن‌ بهره‌ برند. چنین‌ فرهنگی‌ می‌تواند یكپارچگی‌ اجتماعی‌ را فزونی‌ بخشد و به‌ عنوان‌ چسبی‌ برای‌ اتصال‌ سازمان‌ها به‌ یكدیگر عمل‌ كند. از آنجایی‌ كه‌ فرهنگ‌ مشترك‌، افراد را به‌ پذیرش‌ هدفی‌ واحد و احساس‌ نزدیكی‌ با یكدیگر ترغیب‌ می‌كند، می‌تواند فرایندهای‌ هماهنگی‌ و كنترل‌ را نیز تسهیل‌ نماید. فرهنگ‌ مشترك‌، عدم‌اطمینان‌ را كاهش‌ می‌دهد و پایداری‌ تلاش‌ها را افزون‌ می‌سازد.

برای‌ ایجاد فرهنگ‌ مشترك‌ برای‌ همكاری‌، سازمان‌ها باید نقاط‌ قوت‌ فرهنگ‌های‌ خود را تحلیل‌ و آنها را به‌ هنجارها و رفتارهای‌ مورد پذیرش‌ تمامی‌ سازمان‌ها بدل‌ كنند. بنابراین‌، حالت‌ مطلوب‌ در مدیریت‌ فرهنگ‌ در همكاری‌، توشه‌ گرفتن‌ از گوناگونی‌ فرهنگ‌های‌ همكاران‌ و در عین‌ حال‌ ایجاد رابطه‌ مؤثر بین‌ آنهاست‌. وجود گوناگونی‌ در فرهنگ‌ها مفید است‌ چرا كه‌ انگیزه‌ای‌ را برای‌ یادگیری‌ و حساسیتی‌ را نسبت‌ به‌ محیط‌ محلی‌ هر سازمان‌ فراهم‌ می‌كند. اما این‌ فرهنگ‌ها باید به‌گونه‌ای‌ مدیریت‌ شوند كه‌ یكپارچگی‌ را به‌ ارمغان‌ آورند نه‌ این‌ كه‌ باعث‌ اختلاف‌ و تفرقه‌ شوند [ 243-232 : 28 ].

مدیریت‌ گوناگونی‌ فرهنگ‌ها

هنگامی‌ كه‌ سازمان‌ها تصمیم‌ به‌ همكاری‌ می‌گیرند، اغلب‌ فرهنگ‌های‌ گوناگونی‌ را در كنار یكدیگر قرار می‌دهند. هر چه‌ این‌ گوناگونی‌ بیشتر باشد، ایجاد تناسب‌ فرهنگی‌ بین‌ آنها دشوارتر خواهد بود. این‌ تناسب‌ به‌ میزانی‌ اشاره‌ دارد كه‌ فرهنگ‌های‌ گوناگون‌ در رابطه‌ای‌ قابل‌ كار با یكدیگر قرار می‌گیرند. تناسب‌ فرهنگی‌ اجازه‌ می‌دهد همكاری‌ بین‌ سازمان‌ها و بین‌ افرادی‌ كه‌ با یكدیگر كار می‌كنند، بدون‌ سوءتفاهم‌ و تنش‌ صورت‌ گیرد. «چایلد» و «فاكنر» خط‌مشی‌های‌ اصلی‌ مدیریت‌ گوناگونی‌ فرهنگ‌ها را ارائه‌ كرده‌اند. به‌ نظر آنان‌، دو خط‌مشی‌ اساسی‌ را می‌توان‌ در مدیریت‌ گوناگونی‌ فرهنگ‌ها از یكدیگر تمیز داد:

(1) برتری‌ فرهنگ‌ یك‌ سازمان‌ در همكاری‌ در مقابل‌ تعادل‌ در میزان‌ تأثیرفرهنگ‌های‌ تمامی‌ سازمان‌ها.

(2) تركیبی‌ از فرهنگ‌های‌ همكاران‌ (با هدف‌ دست‌یابی‌ به‌ هم‌افزایی‌) در مقابل‌ جداسازی‌ آنها در همكاری‌ (با هدف‌ پرهیز از تعارض‌های‌ احتمالی‌ و كاهش‌ نیاز به‌ تلاش‌ برای‌ مدیریت‌ فرهنگی‌).

با تركیب‌ این‌ دو بعد، به‌ چهار انتخاب‌ برای‌ چگونگی‌ مدیریت‌ گوناگونی‌ فرهنگ‌ها دست‌ می‌یابیم‌ (جدول‌ 2-2). سه‌ انتخاب‌ اوّل‌، مبنایی‌ برای‌ تناسب‌ فرهنگی‌ فراهم‌ می‌كنند كه‌ البته‌ در آنها از فرهنگ‌های‌ گوناگون‌، بهره‌ یكسانی‌ برده‌ نمی‌شود. چهارمین‌ انتخاب‌، در حقیقت‌ ناكامی‌ در تناسب‌ فرهنگی‌ را نشان‌ می‌دهد كه‌ احتمالاً منجر به‌ نابودی‌ همكاری‌ می‌شود.

جدول 2-2. چهار انتخاب برای چگونگی مدیریت گوناگونی فرهنگ ها

در همكاری بین سازمان ها [264 : 28]

بلی
(1) هم افزایی
(3) جداسازی

برتری یک همکار
خیر
(2) برتری
(4) فروپاشی

بلی
خیر

ترکیب و تلفیق

1. هم‌افزایی‌. هم‌افزایی‌ خط‌مشی‌ای‌ است‌ كه‌ هدف‌ آن‌، تركیب‌ فرهنگ‌ها بر مبنای‌ استفاده‌ از تمامی‌ آنهاست‌ و كامل‌ترین‌ تناسب‌ ممكن‌ را بین‌ فرهنگ‌ها فراهم‌ می‌كند. این‌ خط‌مشی‌، برای‌ بهینه‌سازی‌ پیوند بین‌ همكاران‌ و ترفیع‌ یادگیری‌ بین‌ آنها بهترین‌ انتخاب‌ است‌. با هم‌افزایی‌، اجزای‌ بهتر از فرهنگ‌ هر سازمان‌ با یكدیگر تركیب‌ می‌شوند تا سیستم‌ مدیریت‌ و آرایش‌ منابع‌ مؤثری‌ را فراهم‌ آورند.

هم‌افزایی‌ براین‌ فرض‌ استوار است‌ كه‌ كل‌ از جمع‌ اجزای‌ خود بیشتر است‌. ایدة‌ اصلی‌ این‌ خط‌مشی‌ این‌ است‌ كه‌ جنبه‌های‌ مثبت‌ فرهنگ‌های‌ گوناگون‌ برای‌ خلق‌ یك‌ كل‌ جدید، حفظ‌ می‌شوند، تركیب‌ می‌گردند، و توسعه‌ می‌یابند. دست‌یابی‌ به‌ هم‌افزایی‌ نیاز به‌ این‌ دارد كه‌ هر سازمان‌ همكار و كاركنانش‌، تأثیر فرهنگ‌ دیگران‌ را بر همكاری‌ درك‌ و از آن‌ استقبال‌ كند. با پذیرش‌ برتری‌ عمومی‌ یك‌ همكار در دانش‌ و مهارت‌ فنی‌ و مدیریتی‌ نسبت‌ به‌ دیگران‌ و این‌كه‌ مجموعه‌ همكاران‌ و تك‌تك‌ آنها با پذیرفتن‌ كامل‌ فرهنگ‌ آن‌ بهره‌ خواهند برد، خط‌مشی‌ هم‌افزایی‌ كنار می‌رود.

2. برتری‌. در شرایطی‌ كه‌ برتری‌ یك‌ همكار در حوزه‌های‌ كلیدی‌ همكاری‌ روشن‌ باشد، خط‌مشی‌ برتری‌ برای‌ مدیریت‌ گوناگونی‌ فرهنگ‌ها اختیار خواهد شد. هدف‌ از این‌ رویكرد، تركیب‌ فرهنگ‌ها بر پایة‌ پذیرش‌ برتری‌ فرهنگ‌ یكی‌ از سازمان‌های‌ همكار است‌. این‌ پذیرش‌ ممكن‌ است‌ به‌ دلیل‌ مهارت‌ها، دانش‌، و شایستگی‌های‌ یك‌ همكار باشد یا هنگامی‌ اتفاق‌ افتد كه‌ دیگر همكاران‌، تمایل‌ به‌ سرمایه‌گذاری‌ نسبتاً كمتری‌ در همكاری‌ داشته‌ باشند. این‌ خط‌مشی‌ در صورتی‌ قابل‌ انجام‌ است‌ كه‌ تمامی‌ همكاران‌، برتری‌ یك‌ همكار را بپذیرند. اما این‌ پذیرش‌ در بلندمدت‌ شكننده‌ است‌ چرا كه‌ در طول‌ زمان‌ ممكن‌ است‌ شرایط‌ اولیه‌ و برتری‌ یك‌ سازمان‌ دچار تغییر شوند.

3. جداسازی‌. هدف‌ از جداسازی‌، ایجاد تعادلی‌ قابل‌ پذیرش‌ بین‌ تأثیر فرهنگ‌ تك‌تك‌ سازمان‌ها در همكاری‌، بدون‌ تلاش‌ برای‌ تركیب‌ و تلفیق‌ آنهاست‌. جداسازی‌ فرهنگ‌ها، دربردارندة‌ تفكیك‌ متناسب‌ با وظایفی‌ است‌ كه‌ هر همكار در محدودة‌ همكاری‌، مدیریت‌ خواهد كرد. روشن‌ است‌ كه‌ این‌ رویكرد فرصت‌های‌ یادگیری‌ متقابل‌ بین‌ همكاران‌ را به‌ سطح‌ بسیار پایینی‌ كاهش‌ می‌دهد و احتمالاً به‌ سیستم‌ مدیریتی‌ ناكارا با پیوندهایی‌ ضعیف‌ برای‌ همكاری‌ منجر خواهد شد كه‌ در آن‌ ارتباطات‌ محدود، دشواری‌هایی‌ را پدید می‌آورد.

بیشتر جداسازی‌ها میان‌ فرهنگ‌های‌ همكاران‌ در روزهای‌ آغازین‌ كار اتفاق‌ می‌افتند، به‌ویژه‌ هنگامی‌ كه‌ یك‌ همكار می‌تواند تخصص‌ لازم‌ را برای‌ كار فراهم‌ آورد اما دیگری‌ باید محیطی‌ را اداره‌ كند كه‌ دسترسی‌ به‌ آن‌ دشوار است‌. برای‌ دوام‌ یك‌ همكاری‌، باید به‌ جداسازی‌ به‌ عنوان‌ راه‌ حل‌ اولیه‌ نه‌ راه‌ حلی‌ بلندمدت‌ در برخورد با چالش‌ مدیریت‌ گوناگونی‌ فرهنگ‌ها نگریست‌.

4. فروپاشی‌. این‌ انتخاب‌ كه‌ البته‌ به‌ دشواری‌ می‌تواند یك‌ خط‌مشی‌ کارآمد

 باشد، هنگامی‌ به‌ كار می‌رود كه‌ یك‌ همكار تلاش‌ كند خط‌مشی‌ برتری‌ را در مقابل‌ خواست‌ دیگر همكاران‌ دنبال‌ نماید اما در تركیب‌ و تلفیق‌ فرهنگ‌ها با عدم‌ پذیرش‌ دیگران‌ مواجه‌ شود. در شرایطی‌ كه‌ گروه‌های‌ همكار قادر به‌ كار با یكدیگر نباشند، تداوم‌ همكاری‌ با تنش‌ و تعارض‌ همراه‌ خواهد بود. روشن‌ است‌ كه‌ عملكرد همكاری‌ از چنین‌ شرایطی‌ به‌ سختی‌ صدمه‌ خواهد دید.

اگر خط‌مشی‌ جداسازی‌ با حساسیت‌ دنبال‌ شود و همكاران‌ متقاعد گردند كه‌ منافع‌ آنها در تغییر وضعیت‌ محفوظ‌ می‌ماند، امكان‌ خوبی‌ برای‌ تبدیل‌ آن‌ به‌ وضعیت‌ هم‌افزایی‌ یا برتری‌ وجود دارد. اما نتیجه‌ مدیریت‌ نامناسب‌ آن‌، به‌ احتمال‌ زیاد به‌ فروپاشی‌ منجر خواهد شد. [249-244 : 28].

موفقیت همكاری

«ماتسیچ‌» و «مونسی‌» با مطالعه‌ نتایج‌ تعداد زیادی‌ از پژوهش‌های‌ انجام‌ شده‌ دربارة‌ همكاری‌ بین‌ سازمان‌های‌ دولتی‌ و غیرانتفاعی‌، به‌ 19 عامل‌ برای‌ موفقیت‌ در همكاری‌ بین‌ آنان‌ دست‌ یافتند و آنها را در 6 دسته‌ طبقه‌ بندی‌ كردند (نمودار 2-2). این‌ عوامل‌ كه‌ وجود آنها باعث‌ موفقیت‌ همكاری‌ می‌شود، به‌طور خلاصه‌ عبارت‌اند از [ 14-11 : 73 ]:

1. محیط‌

1. تاریخچه‌ همكاری‌ در جامعه‌. تاریخچه‌ای‌ از همكاری‌ و همیاری‌ در جامعه‌ وجود داشته‌ باشد كه‌ برای‌ همكاران‌ بالقوه‌، دركی‌ از نقش‌ها و انتظارهای‌ لازم‌ را در همكاری‌ فراهم‌ سازد و اعتماد آنان‌ را به‌ فرایند همكاری‌ جلب‌ كند.

2. رهبری‌ گروه‌ همكار در جامعه‌. رهبری‌ گروه‌ همكار (و به‌طور ضمنی‌، تك‌تك‌ همكاران‌) در جامعه‌، دست‌كم‌ دربارة‌ هدف‌ها و فعالیت‌هایی‌ كه‌ قصد پرداختن‌ به‌ آنها را دارند، احساس‌ و درك‌ شده‌ باشد.

3. جو مساعد سیاسی‌ و اجتماعی‌. رهبران‌ سیاسی‌، شكل‌دهندگان‌ به‌ افكار عمومی‌، افرادی‌ كه‌ منابع‌ را در اختیار دارند، و عموم‌ مردم‌ از مأموریت‌ گروه‌ همكار حمایت‌ كنند یا دست‌كم‌ با آن‌ مخالفت‌ نورزند.

نمودار 2-2. عوامل موفقیت همكاری بین سازمان های دولتی و غیرانتفاعی

2. ویژگی‌های‌ اعضا

1. احترام‌، درك‌ و اعتماد متقابل‌. اعضای‌ گروه‌ همكار با هم‌ مفاهمه‌ داشته‌ باشند و به‌ یكدیگر و چگونگی‌ كار، ارزش‌ها و هنجارهای‌ فرهنگی‌، و محدودیت‌ها و انتظارهای‌ دیگران‌ احترام‌ گذارند.

2. تركیب‌ مناسب‌ اعضا. گروه‌ همكار، از نمایندگان‌ تمامی‌ بخش‌های‌ جامعه‌ كه‌ از فعالیت‌ گروه‌ تأثیر می‌پذیرند، تشكیل‌ شده‌ باشد.

3. اعضا، همكاری‌ را به‌ سود خود بدانند. همكاران‌ باور داشته‌ باشند كه‌ منافع‌ همكاری‌، هزینه‌های‌ آن‌را مانند از دست‌ دادن‌ استقلال‌ و امنیت‌ خاطر، جبران

می‌كند.

4. توانایی‌ دست‌یابی‌ به‌ توافق‌. همكاران‌، بتوانند به‌ توافق‌ دست‌ یابند، چرا كه‌ بسیاری‌ از تصمیم‌ها در فعالیت‌های‌ همكارانه‌، احتمالاً با ترجیحات‌ و اولویت‌های‌ تك‌تك‌ اعضا تناسب‌ كامل‌ نخواهد داشت‌.

3. فرایند و ساختار

1. اعضا هم‌ در فرایند و هم‌ در نتیجه‌ سهمی‌ داشته‌ باشند. اعضای‌ گروه‌ همكار، هم‌ نسبت‌ به‌ شیوه‌ كار گروه‌ و هم‌ نسبت‌ به‌ نتایج‌ و فراورده‌ كار گروهی‌ احساس‌ مالكیت‌ كنند.

2. لایه‌های‌ چندگانه‌ تصمیم‌گیری‌. تمامی‌ سطوح‌ مدیریت‌ در هر سازمان‌ همكار در تصمیم‌گیری‌ مشاركت‌ داشته‌ باشند.

3. انعطاف‌پذیری‌. گروه‌ همكار، آمادگی‌ تغییر روش‌های‌ سازمان‌دهی‌ خود و چگونگی‌ انجام‌ كارش‌ را داشته‌ باشد.

4. ایجاد نقش‌ها و خط‌مشی‌های‌ روشن‌. همكاران‌، نقش‌ها، حقوق‌، و مسئولیت‌های‌ خود و چگونگی‌ انجام‌ این‌ مسئولیت‌ها را به‌ خوبی‌ درك‌ كرده‌ باشند.

5. انطباق‌پذیری‌. گروه‌ همكار، توانایی‌ حفظ‌ خود را در میان‌ تغییرات‌ بزرگ‌ داشته‌ باشد، حتی‌ اگر لازم‌ باشد كه‌ برای‌ برخورد با شرایط‌ متغیر، در هدف‌ها و اعضای‌ اصلی‌ خود تغییراتی‌ بدهد.

4. ارتباطات‌

1. ارتباطات‌ باز و همیشگی‌. اعضای‌ گروه‌ همكار، اغلب‌ تعامل‌ داشته‌ باشند، یكدیگر را روزآمد كنند، آزادانه‌ به‌ بحث‌ بپردازند، و اطلاعات‌ لازم‌ را به‌ یكدیگر و به‌ افراد خارج‌ از گروه‌ منتقل‌ سازند.

2. برقراری‌ حلقه‌های‌ ارتباطی‌ رسمی‌ و غیررسمی‌. كانال‌های‌ ارتباطی‌ مكتوب‌ وجود داشته‌ باشند، به‌ نحوی‌ كه‌ اطلاعات‌ جریان‌ یابد. بعلاوه‌، اعضا بین‌ خود ارتباط‌ شخصی‌ نیز برقرار كنند تا كار گروهی‌ بهتر، آگاهانه‌تر، و یكپارچه‌تری‌ در یك‌ پروژه‌ مشترك‌ پدید آید.

5. هدف‌

1. هدف‌های‌ جامع‌ و عملیاتی‌ عینی‌ و قابل‌ دست‌یابی‌. هدف‌های‌ جامع‌ و عملیاتی‌ گروه‌ همكار برای‌ تمامی‌ همكاران‌ روشن‌ باشند و واقعاً بتوان‌ به‌ آنها دست‌ یافت‌.

2. دورنمای‌ مشترك‌. همكاران‌ دارای‌ دورنمای‌ مشابه‌ و بر مأموریت‌، هدف‌ها، و استراتژی‌ همكاری‌ توافق‌ داشته‌ باشند. دورنمای‌ مشترك‌، ممكن‌ است‌ در آغاز همكاری‌ وجود داشته‌ باشد یا این‌كه‌ همكاران‌ در هنگام‌ كار با یكدیگر چنین‌ دورنمایی‌ را خلق‌ كنند.

3. هدف‌ یكتا. مأموریت‌ و هدف‌ها یا رویكردهای‌ گروه‌ همكار، دست‌كم‌ تا حدی‌، با مأموریت‌ و هدف‌ها یا رویكردهای‌ تك‌ تك‌ سازمان‌های‌ همكار تفاوت‌ داشته‌ باشند.

6. منابع‌

1. اعتبارات‌ كافی‌. گروه‌ همكار، منابع‌ مالی‌ كافی‌ و پایدار برای‌ پشتیبانی‌ عملیات‌ خود در اختیار داشته‌ باشد.

2. فراخوانندة‌ ماهر. فردی‌ كه‌ گروه‌ همكار را گرد می‌آورد، دارای‌ مهارت‌های‌ سازمان‌دهی‌ و ارتباطی‌ باشد و نقش‌ خود را با بی‌طرفی‌ به‌ انجام‌ رساند. این‌ فرد به‌ دلیل‌ دارا بودن‌ این‌ ویژگی‌ها و ویژگی‌های‌ مشابه‌ در میان‌ همكاران‌ از احترام‌ و مشروعیت‌ برخوردار است‌.

3

اشتراک منابع

و همکاری بین‌کتابخانه‌ها ـــ چرا؟

حسنت به اتفاق ملاحت جهان گرفت

آری به اتفاق جهان می توان گرفت

«حافظ»

هیچ پرنده ای نمی تواند تنها با بال های خودش پروازی بلند داشته باشد.                                 «بلیک»⁷

مــأموریت‌ اصلی‌ كتابخانه‌ها، فراهم‌ كردن‌ امكان‌ دسترسی‌ به‌ اطلاعات‌ سازمان‌یافته‌ برای‌ توسعه‌ دانش‌ است[ 63 : 36 ] اما هیچ‌ كتابخانه‌ای‌ نمی‌تواند در پاسخ‌گویی‌ به‌ نیاز افراد زیر پوشش‌ خود، تنها به‌ منابعی‌ كه‌ خود در اختیار دارد، اتكا كند. پژوهش‌های‌ انجام‌ شده‌ عوامل‌ گوناگونی‌ را در پدید آمدن‌ این‌ واقعیت‌، مؤثر یافته‌اند [111, 108-107: 109 ; 97 ; 93 ; 9 : 92 ; 90 ; 82 ; 9-7 : 42 ; 41 ; 19; 18 ; 6 ] كه‌ می‌توان‌ آنها را براساس‌ تأثیرشان‌ بر اطلاعات‌، كاربران‌، و كتابخانه‌ها تقسیم‌بندی‌ كرد (جدول‌3-1). بر این‌ اساس‌، حجم‌ اطلاعاتی‌ كه‌ منتشر می‌شوند و قیمت‌ آنها به‌ سرعت‌ در حال‌ افزایش‌ هستند ولی‌ در همین‌ حال‌، توسعه‌ فناوری‌، اطلاعات‌ را بیش‌ از پیش‌ دسترس‌پذیر ساخته‌ است‌. در مقابل‌، كتابخانه‌ها به‌ دلیل‌ محدودیت‌هایی‌ كه‌ با آنها روبه‌رو هستند، به‌ویژه‌ كمبود منابع‌ مالی‌، تنها می‌توانند به‌ خرید اندكی‌ از این‌ اطلاعات‌ بسنده‌ كنند. از طرف‌ دیگر، نیاز كاربران‌ اطلاعات

به‌ دلیل‌ گوناگونی‌ برنامه‌های‌ آموزشی‌ و پژوهشی‌ و همچنین‌ پیچیدگی‌ و خودبسندگی‌ آنان‌، رشد و تنوع‌ بسیاری‌ یافته‌ است‌. تركیب‌ این‌ عوامل‌ با یكدیگر باعث‌ پدید آمدن‌ هم‌افزایی‌ منفی‌ در این‌ حوزه‌ شده‌ است‌ و در نتیجه‌ آن‌، كتابخانه‌ها از پاسخ‌گویی‌ مطلوب‌ به‌ نیاز كاربران‌ خود بازمانده‌اند.

جدول 3-1. عوامل‌ مؤثر بر كاهش‌ توان‌ كتابخانه‌ها

در پاسخ‌گویی‌ به‌ نیازهای‌ اطلاعاتی‌ كاربران‌

الف‌) عوامل‌ مؤثر بر جریان‌ اطلاعات‌

1. تداوم‌ پدیده‌ انفجار اطلاعات‌

2. رشد روزافزون‌ دانش‌ بشری‌

3. توسعه‌ فناوری‌ نوین‌ در حوزه‌ اطلاعات‌ و ارتباطات‌

4. دسترس‌پذیری‌ بیشتر منابع‌ اطلاعات‌

5. رشد روزافزون‌ قیمت‌ منابع‌ اطلاعات‌

ب‌) عوامل‌ مؤثر بر نیاز كاربران‌

1. رشد روزافزون‌ استفاده‌كنندگان‌ از منابع‌ كتابخانه‌ها

2. رشد روزافزون‌ حوزه‌ها و پژوهش‌های‌ میان‌رشته‌ای‌

3. افزایش‌ عمق‌ پژوهش‌ها

4. افزایش‌ پیچیدگی‌ كاربران‌

5. افزایش‌ تنوع‌ در برنامه‌های‌ آموزشی‌

6. تحول‌ در مأموریت‌های‌ مراكز

7. تحول‌ روش‌های‌ آموزش‌

8. رشد آموزش‌ از راه‌ دور

9. نیاز به‌ آموزش‌ مداوم‌ و یادگیری‌ مستقل‌

پ‌) عوامل‌ مؤثر بر توان‌ كتابخانه‌ها

1. كمبود منابع‌ مالی‌

2. عدم‌ تناسب‌ رشد اعتبارات‌ با تورم‌ و كاهش‌ قدرت‌ خرید

3. محدودیت‌ فضای‌ نگاه‌داری‌ منابع‌

4. محدودیت‌ منابع‌ موجود در كتابخانه‌ها (نیروی‌ انسانی‌، مواد، تجهیزات‌، و...)

«فاینی‌» برای‌ برخی‌ از این‌ عوامل‌، شواهدی‌ را گرد آورده‌ است‌. این‌ شواهد نشان‌ می‌دهند كه‌ مجموع‌ تقاضای‌ مدارك‌ از كتابخانه‌ بریتانیا كه‌ بزرگترین‌ تأمین‌كننده‌ مدارك‌ در جهان‌ است‌، از 000 , 832 , 1 مورد در سال‌های‌ 74-1973 با 128 درصد افزایش‌ به‌ 194 , 185 , 4 مورد در سال‌های‌ 97-1996 رسیده‌ است‌. در همین‌ مدت‌، تقاضاهای‌ خارجی‌ از این‌ كتابخانه‌، 646 درصد افزایش‌ داشته‌اند.

حجم‌ اطلاعات‌ از دهه‌ 1950 به‌ بعد، با توسعه‌ فناوری‌ و افزایش‌ تعداد افراد شاغل‌ به‌ كار تولید اطلاعات‌، رشد چشمگیری‌ پیدا كرده‌ است‌، به‌ نحوی‌ كه‌ در دهه‌ 1980، هر پنج‌ سال‌ یك‌ بار حجم‌ اطلاعات‌ موجود دو برابر می‌شد اما برای‌ دهه‌ 1990 این‌ مدت‌، چهار سال‌ پیش‌بینی‌ شده‌ بود. برای‌ نمونه‌ در انگلستان‌، تعداد كتاب‌های‌ منتشر شده‌ از سال‌ 1994 تا 1995، 1/7 درصد رشد داشته‌ است‌. این‌ نسبت‌ برای‌ دوره‌ 95-1990 معادل‌ 55 درصد بوده‌ است‌. در امریكا، انتشار كتاب‌ از سال‌ 1991 با حدود 000 , 46 عنوان‌ به‌ 039 , 62 عنوان‌ در سال‌ 1995 رسیده‌ است‌.

آمارهای‌ موجود نشان‌ می‌دهند كه‌ قیمت‌ منابع‌ اطلاعات‌ در سال‌های‌ اخیر رشد روزافزونی‌ داشته‌ است‌. برای‌ نمونه‌، میانگین‌ قیمت‌ كتاب‌های‌ دانشگاهی‌ در انگلستان‌ از 07/19 پوند در سال‌ 1985 با 7/96 درصد افزایش‌ به‌ 50/37 پوند در سال‌ 1996 و در امریكا از 48/28 دلار در سال‌ 1985 با 53 درصد افزایش‌ به‌ 56/43 دلار در سال‌ 1996 رسیده‌ است‌. [ 6-2 : 43 ] . جدول‌های‌ 3-2 تا 3-4 افزایش‌ قیمت‌ منابع‌ اطلاعات‌ را به‌تفصیل‌ نشان‌ می‌دهند.

جدول 3-2. درصد افزایش قیمت نشریه‌های ادواری

در سال‌های 1997-1987 میلادی [43:5]

1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997

علوم و اجتماعی و انسانی
2/12
5/4
27/7
86/11
5/14
5/14
92/6
2/17
29/7
08/11
36/7

پزشکی
9/3
9/5
43/7
45/13
52/16
52/16
86/5
81/21
76/8
29/12
67/10

علوم و فناوری
4/13
6/6
46/7
54/12
71/14
71/14
77/7
5/23
53/10
53/13
27/9

جمع
3/12
2/6
47/7
52/12
85/14
85/14
46/7
39/22
9/9
07/13
12/9

جدول. 3-3. افزایش میانگین قیمت نشریه‌های ادواری

در سال‌های 1987-1997 میلادی [43:5]

جدول 3-4. میانگین قیمت کتاب‌های دانشگاهی در امریکا و انگلستان

در سال‌های 1996-1989 میلادی [43:5]

علاوه‌ بر هزینه‌ای‌ كه‌ خرید منابع‌ برای‌ كتابخانه‌ها در بردارد، ذخیره‌سازی‌ آنها نیز مستلزم‌ صرف‌ هزینه‌هایی‌ است‌ كه‌ با افزایش‌ تعداد منابع‌، بیشتر می‌شوند. «گتز» برخی‌ از چنین‌ هزینه‌هایی‌ را تخمین‌ زده‌ است‌. بر این‌ اساس‌، میانگین‌ هزینه‌ ذخیره‌سازی‌ اطلاعات‌ به‌ صورت‌ چاپی‌ در قفسه‌های‌ ثابت‌ برای‌ هر جلد در سال‌ معادل‌ 95/1 دلار، شامل‌ هزینه‌های‌ استهلاك‌ ساختمان‌ و قفسه‌بندی‌ است‌. این‌ هزینه‌ در سیستم‌ قفسه‌بندی‌ فشرده‌ و متحرك‌ كمتر از 2/0 دلار تخمین‌ زده‌ شده‌ كه‌ البته‌ مستلزم‌ افزایش‌ هزینه‌ بازیابی‌ منابع‌ است‌. هر چند این‌ هزینه‌ برای‌ ذخیره‌سازی‌ اطلاعات‌ به‌ صورت‌ الكترونیكی‌ كمتر از 04/0 دلار بوده‌ اما واقعیت‌ این‌ است‌ كه‌ تبدیل‌ اطلاعات‌ موجود از حالت‌ چاپی‌ به‌ الكترونیك‌ به‌ندرت‌ برای‌ كتابخانه‌ها مقرون‌ به‌صرفه‌ می‌باشد. به‌ هزینه‌ ذخیره‌سازی‌، هزینه‌ پردازش‌ اطلاعات‌ را نیز به‌ ازای‌ هر جلد 27 دلار باید اضافه‌ كرد. بنابراین‌ دارا بودن‌ منابع‌ اطلاعات‌ برای‌ كتابخانه‌ها علاوه‌ بر هزینه‌ خرید، مستلزم‌ صرف‌ هزینه‌هایی‌ برای

سازمان‌دهی‌ و ذخیره‌سازی‌ آنها نیز هست‌. [ 88 , 85 : 50 ].

«موشر» عوامل‌ اصلی‌ مؤثر بر كتابخانه‌ها را در دهة‌ 90 میلادی‌ به‌سادگی‌ در نمودار 3-1 نشان‌ داده‌ است‌. از نظر وی‌، حجم‌ اطلاعات‌ جدید، رشدی‌ نمایی‌ دارند و قیمت‌ اطلاعات‌ به‌طور هندسی‌ افزایش‌ می‌یابند. این‌ در حالی‌ است‌ كه‌ منابع‌ مالی‌ای‌ كه‌ كتابخانه‌ها می‌توانند نیازهای‌ خود را از آنها تأمین‌ كنند تنها به‌ صورت‌ حسابی‌ اضافه‌ می‌شوند.

نمودار 3-1. عوامل اصلی مؤثر بر کتابخانه‌ها در دهۀ 90 میلادی [80:41]

چنین‌ عواملی‌ باعث‌ شده‌اند كه‌ كتابخانه‌ها نتوانند سیاست‌ خوداتكایی‌ و مالكیت‌ منابع‌ مورد نیاز مراجعان‌ خود را به‌ طور كامل‌ دنبال‌ كنند و به‌ همین‌ دلیل‌ از حدود یك‌ قرن‌ پیش‌ به‌ راهكارهایی‌ روی‌ آورده‌اند كه‌ در چهارچوب‌ توافق‌ها و برنامه‌هایی‌ بتوانند از منابع‌ یكدیگر برای‌ پاسخ‌ به‌ نیاز مراجعان‌ خود استفاده‌ كنند. این‌ رویكرد بیشتر به‌ عنوان‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها یا اشتراك‌ منابع‌ شناخته‌ می‌شود. امروزه‌، نیاز به‌ استفاده‌ مشترك‌ از منابع‌ در كتابخانه‌ها چنان‌ مشهود است‌ كه‌ محل‌ پرسش‌ قرار نمی‌گیرد و آنچه‌ در این‌ میان‌ جای‌ بحث‌ و بررسی‌ دارد چگونگی‌ اشتراك‌ منابع‌ است‌[ 5 : 37 ].

تعریف

همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها و اشتراك‌ منابع‌ عبارت‌هایی‌ هستند كه‌ در بسیاری‌ از منابع‌ موجود به‌ صورت‌ مترادف‌ به‌ كار رفته‌اند، هر چند «سیوئل‌» ]10-9 :92] معتقد است‌ كه‌ این‌ دو تفاوت‌ دارند. از نظر وی‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها اشاره‌ به‌ این‌ دارد كه‌ چگونه‌ كتابخانه‌ها می‌توانند از طریق‌ كار با یكدیگر بهتر به‌ هدف‌هایشان‌ دست‌ یابند. در حالی‌ كه‌ اشتراك‌ منابع‌ بر این‌ فرض‌ استوار است‌ كه‌ در یك‌ طرف‌ محدوده‌ای‌ از منابع‌ و در طرف‌ دیگر افراد نیازمند به‌ كتابخانه‌ها و اطلاعات‌ وجود دارند و اشتراك‌ منابع‌ پوشش‌دهنده‌ اقداماتی‌ است‌ كه‌ برای‌ سازمان‌ دادن‌ منابع‌ برای‌ پاسخ‌ به‌ نیاز این‌ افراد انجام‌ می‌شوند. در صورتی‌ كه‌ بپذیریم‌ مأموریت‌ اصلی‌ هر كتابخانه‌ پاسخ‌ به‌ نیاز افراد زیر پوشش‌ آن‌ است‌، این‌كه‌ كتابخانه‌ها از طریق‌ كار با یكدیگر به‌ دنبال‌ دست‌یابی‌ بهتر به‌ هدف‌هایشان‌ باشند در حقیقت‌ متضمن‌ استفاده‌ از منابع‌ یكدیگر در چهارچوب‌ نوعی‌ همكاری‌ خواهد بود تا بتوانند نیاز افراد زیر پوشش‌ خود را به‌ نحو بهتری‌ پاسخ‌ گویند. بنابراین‌ می‌توان‌ این‌ دو عبارت‌ را مترادف‌ دانست‌.

برای‌ روشن‌ شدن‌ تعریف‌ اشتراك‌ منابع‌، بهتر است‌ ابتدا مفهوم‌ واژة‌ منابع‌ ارائه‌ شود. از میان‌ تعریف‌های‌ ارائه‌ شده‌ برای‌ منابع‌ تعریف‌ «فترمن‌» [1 : 42] تعریف‌ جامع‌تری‌ به‌ نظر می‌رسد:

عبارت‌ منابع‌ كتابخانه‌ای‌ برای‌ نامیدن‌ هر یك‌ و در عین‌ حال‌ تمام‌ مواد، وظایف‌، و خدماتی‌ كه‌ یك‌ كتابخانه‌ مدرن‌ را تشكیل‌ می‌دهند، استفاده‌ خواهد شد. منظور من‌ از مواد تمام‌ مواد چاپی‌ و موادی‌ مانند میكروفرم‌، فیلم‌، و پایگاه‌های‌ اطلاعات‌ ماشین‌خوان‌ هستند. واژة‌ وظایف‌ فعالیت‌های‌ لازم‌ را برای‌ خرید، سازمان‌دهی‌، نگاه‌داری‌، و بازیابی‌ مواد تشریح‌ می‌كند. منظور من‌ از خدمات‌ آن‌ دسته‌ از فعالیت‌ها و رویه‌هایی‌ هستند كه‌ برای‌ مرتبط‌ ساختن‌ كاربران‌ از مواد به‌ انجام‌ می‌رسند. منابع‌ هر كتابخانه‌ دربردارندة‌ مهارت‌ و تخصص‌ كاركنان‌ متخصص‌ و غیرمتخصص‌ نیز هست‌. منابع‌ كتابخانه‌ای‌ مجموعه‌ای‌ از افراد، فرایندها، ایده‌ها، مواد، و پولی‌ هستند كه‌ یك‌ كتابخانه‌ در اختیار دارد و می‌توانند به‌ عنوان‌ منابع‌ آن‌ به‌ حساب‌ آیند.

علاوه بر موارد یاد شده ، مصداق های دیگری مانند فضا، تجهیزات ، و مدیریت نیز برای منابع كتابخانه ها ارائه شده اند. در یك كلام «واژة منابع به هر چیز، شخص ، یا كاری اشاره دارد كه انسان در هنگام نیاز به كمك ، بدان دست می یازد.» [295 : 64].

از دیدگاهی‌ دیگر، منابع‌ كتابخانه‌ها را كه‌ از خارج‌ تأمین‌ شده‌ یا خود كتابخانه‌ها فراهم‌ ساخته‌اند، می‌توان‌ به‌ دو گونه‌ تقسیم‌ كرد. گونه‌ اول‌ منابع‌ را كه‌ ممكن‌ است‌ ناملموس‌ نیز باشند، می‌توان‌ مشخص‌ كرد و بنابراین‌ خرید یا به‌ فروش‌ رساند. اما مشخص‌ ساختن‌ گونه‌ دوم‌ منابع‌ بسیار دشوار است‌. این‌ منابع‌ بیانگر انباشتگی‌ تدریجی‌ دانش‌، مهارت‌، و قابلیت‌هایی‌ هستند كه‌ به‌ صورت‌ ضمنی‌ و در كل‌ یك‌ كتابخانه‌ وجود دارند و بنابراین‌ ویژة‌ همان‌ كتابخانه‌ به‌ شمار می‌روند. هنگامی‌ كه‌ این‌ قابلیت‌ها منافع‌ متمایزی‌ را برای‌ كاربران‌ یك‌ كتابخانه‌ و مزیتی‌ استراتژیك‌ را كه‌ به‌ دشواری‌ بتوان‌ به‌ آن‌ پی‌ برد و از آن‌ تقلید كرد، برای‌ خود كتابخانه‌ فراهم‌ سازند، منابع‌ استراتژیك‌ یا قابلیت‌های‌ اساسی‌ آن‌ شناخته‌ می‌شوند.

منابع‌ استراتژیك‌ یا قابلیت‌های‌ اساسی‌ چیزی‌ فراتر از مجموعه‌ای‌ از مهارت‌ها و تجهیزات‌ هستند. در یك‌ قابلیت‌ اساسی‌، این‌ مهارت‌ها باید در سطح‌ كتابخانه‌ به‌نحوی‌ تركیب‌ و تلفیق‌ شده‌ باشند، بنابراین‌ به‌ فرد یا گروه‌ كوچكی‌ تعلق‌ ندارند. این‌ قابلیت‌ها چیزی‌ نیستند كه‌ بتوان‌ آنها را مانند دارایی‌های‌ معمولی‌ در ترازنامه‌ مالی‌ نشان‌ داد، چرا كه‌ حاصل‌ فرایند یادگیری‌ و دربردارندة‌ دانش‌ آشكار و نهانی‌ هستند كه‌ ارزش‌ آنها در طول‌ زمان‌، بیشتر درك‌ می‌شود. علاوه‌ بر این‌، قابلیت‌های‌ اساسی‌ یك‌ كتابخانه‌ برای‌ كاربران‌ منافع‌ با ارزشی‌ را فراهم‌ می‌كنند كه‌ دیگر كتابخانه‌ها نمی‌توانند، بنابراین‌ یك‌ منبع‌ استراتژیك‌ تا حدی‌ یكتا و پایدار محسوب‌ می‌شود.

منابع‌ استراتژیك‌ سه‌ گونه‌ هستند: (1) قابلیت‌های‌ دسترسی‌ به‌ بازار كه‌ ارتباط‌ كتابخانه‌ها را با كاربرانشان‌ فراهم‌ می‌كنند؛ (2) قابلیت‌های‌ مربوط‌ به‌ انسجام‌ و یكپارچگی‌ كه‌ یك‌ كتابخانه‌ را قادر می‌سازند كارها را بهتر و سریع‌تر، و با كیفیتی‌ بالاتر از دیگر كتابخانه‌ها انجام‌ دهد؛ و (3) قابلیت‌های‌ مربوط‌ به‌ كاركرد كتابخانه‌ها كه‌ منافع‌ متمایزی‌ را برای‌ كاربران‌ به‌ ارمغان‌ می‌آورند. [4573-4572 : 15].

برای‌ اشتراك‌ منابع‌ یا همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها، تعریف‌های‌ گوناگونی‌ ارائه‌ شده‌اند. «كنت‌» اشتراك‌ منابع‌ را در مثبت‌ترین‌ جنبه‌هایش‌، دربردارندة‌ ارتباطی‌ متقابل‌ می‌داند كه‌ در آن‌ هر عضو دارای‌ چیز باارزشی‌ برای‌ مشاركت‌ با دیگران‌ است‌ و تمایل‌ و توانایی‌ ارائه‌ آن‌ را در زمان‌ لازم‌ دارد. از نظر وی‌، اشتراك‌ منابع‌ به‌ معنای‌ نوعی‌ عملیات‌ كتابخانه‌ای‌ است‌ كه‌ در آن‌، تمام‌ یا بخشی‌ از وظایف‌ یا عملیات‌ كتابخانه‌ها در میان‌ چند كتابخانه‌ به‌ صورت‌ مشترك‌ انجام‌ می‌شود. وی‌ عملیات‌ اصلی‌ را به‌ فراهم‌آوری‌، سازمان‌دهی‌ و نگاه‌داری‌ مدارك‌ و اطلاعات‌، و ارائه‌ خدمات‌ تقسیم‌بندی‌ می‌كند [ 302 , 295 : 64 ] . «یانگ‌» اشتراك‌ منابع‌ را دربردارندة‌ فعالیت‌های‌ متنوعی‌ تعریف‌ می‌كند كه‌ به‌وسیله‌ گروهی‌ از كتابخانه‌ها برای‌ بهبود خدمات‌ و(یا) كاستن‌ از هزینه‌ها به‌ صورت‌ مشترك‌ انجام‌ می‌شوند. این‌ فعالیت‌ها ممكن‌ است‌ براساس‌ توافق‌ها یا قراردادهای‌ رسمی‌ یا غیررسمی‌ بنا نهاده‌ شوند و در سطح‌ محلی‌، منطقه‌ای‌، یا جهانی‌ باشند [ 194 : 111 ] . «بوعزّه‌» همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها را هر گونه‌ فعالیتی‌ می‌داند كه‌ بین‌ دو كتابخانه‌ یا بیشتر برای‌ تسهیل‌، بهبود، و توسعه‌ عملیات‌ آنها و استفاده‌ از منابع‌ یا خدماتی‌ كه‌ به‌ كاربران‌ ارائه‌ می‌شوند، انجام‌ می‌گیرند [373: 19]. «ادوكا» اشتراك‌ منابع‌ را دربردارندة‌ فعالیت‌ مشترك‌ دو یا چند كتابخانه‌ برای‌ دست‌یابی‌ به‌ هدفی‌ مطلوب‌ می‌داند كه‌ در حقیقت‌ وسیله‌ای‌ است‌ كه‌ كتابخانه‌ها خدمات‌ خود را برای‌ كاربران‌، با وسعت‌ بخشیدن‌ به‌ پایه‌ دسترسی‌ به‌ اطلاعات‌، بهبود می‌بخشند [40]. از نظر «بگ‌» اشتراك‌ منابع‌، به‌ مفهوم‌ به‌ جریان‌ انداختن‌ تمامی‌ منابع‌ كتابخانه‌ها از تمامی‌ راه‌های‌ ممكن‌ و پاسخ‌ به‌ نیازهای‌ كاربران‌ است [13] .

بدین‌ ترتیب‌، اشتراك‌ منابع‌ نوعی‌ رابطة‌ همكارانة‌ بین‌ دو یا چند سازمان‌ است‌ كه‌ امكان‌ استفاده‌ مشترك‌ از منابع‌ آنها یا ایجاد منابع‌ مشترك‌ بین‌ آنها را به‌ منظور افزایش‌ كارایی‌ یا اثربخشی‌ كل‌، در انجام‌ مأموریت‌ اصلی‌شان‌ فراهم‌ می‌سازد. براساس‌ این‌ تعریف‌، اشتراك‌ منابع‌ از جنبه‌ نظریه‌ و عمل‌ در چهارچوب‌ همكاری‌ بین‌ سازمان‌ها قرار می‌گیرد كه‌ خود از زیرمجموعه‌های‌ روابط‌ بین‌ سازمان‌ها به‌ شمار می‌رود. اشتراك‌ منابع‌ می‌تواند هم‌ استفاده‌ مشترك‌ از منابع‌

 موجود در سازمان‌های‌ همكار را فراهم‌ سازد، بدون‌ این‌كه‌ در فراهم‌آوری‌ یا ایجاد آنها دخالتی‌ داشته‌ باشد و هم‌ بنیان‌ منابع‌ مشترك‌ را بین‌ این‌ سازمان‌ها بگذارد. غایت‌ اصلی‌ اشتراك‌ منابع‌، افزایش‌ كارایی‌ به‌ مفهوم‌ كاستن‌ از هزینه‌ها یا اثربخشی‌ به‌ معنای‌ دسترسی‌ بیشتر به‌ هدف‌هاست‌. در این‌ تعریف‌، كارایی‌ و اثربخشی‌ مجموعه‌ سازمان‌های‌ همكار (كتابخانه‌ها) در كانون‌ توجه‌ قرار گرفته‌ است‌. بدین‌ ترتیب‌، اشتراك‌ منابع‌ ممكن‌ است‌ در برخی‌ از جنبه‌هایش‌ برای‌ تعدادی‌ از سازمان‌های‌ همكار، افزایش‌ كارایی‌ یا اثربخشی‌ را در برنداشته‌ باشد اما در كل‌، چنین‌ مقاصدی‌ را به‌ دنبال‌ دارد.

هدف

غایت‌ اصلی‌ اشتراك‌ منابع‌، افزایش‌ كارایی‌ یا اثربخشی‌ كتابخانه‌های‌ همكار در كل‌ و در انجام‌ مأموریت‌ اصلی‌ آنها در پاسخ‌ بهتر به‌ نیازهای‌ اطلاعاتی‌ كاربرانشان‌ است‌. در این‌ محدوده‌، هدف‌های‌ سطح‌ پایین‌تری‌ نیز برای‌ اشتراك‌ منابع‌ وجود دارند كه‌ برخی‌ از آنها عبارت‌اند از  [67 : 96 ; 134-132 , 84 , 9 : 92 ; 80 ; 79 ; 67 ; 18-17 : 63 ; 36  ; 34 ; 32 ; 142 : 21 ; 67 : 12 ; 6-1 : 8]:

-  افزایش‌ قابلیت‌ كشف‌ منابع‌ موجود در كتابخانه‌ها.

-  افزایش‌ قابلیت‌ دسترسی‌ به‌ اطلاعات‌ پراكنده‌، از طریق‌ كانال‌های‌ موجود.

-  كاهش‌ هزینه‌ و زمان‌ دسترسی‌ به‌ منابع‌ موجود در كتابخانه‌های‌ همكار.

-  تسهیل‌ دسترسی‌ به‌ منابع‌ موجود در كتابخانه‌های‌ همكار.

-  افزایش‌ منابع‌ در دسترس‌ كاربران‌.

-  كاهش‌ هزینه‌های‌ كتابخانه‌ها با حفظ‌ سطح‌ خدمات‌.

-  افزایش‌ خدمات‌ كتابخانه‌ها با حفظ‌ سطح‌ هزینه‌ها.

-  ارائه‌ خدمات‌ بیشتر با هزینه‌ كم‌تر نسبت‌ به‌ عملكرد انفرادی‌ كتابخانه‌ها.

-  افزایش‌ میزان‌ استفاده‌ از منابع‌ موجود در كتابخانه‌ها.

-  بهبود خدمات‌ موجود و ایجاد خدمات‌ جدید.

-  انجام‌ فعالیت‌هایی‌ كه‌ كتابخانه‌ها به‌تنهایی‌ از عهدة‌ آنها بر نمی‌آیند.

-  افزایش‌ مجموع‌ منابع‌ در كل‌ كتابخانه‌ها.

-  تبادل‌ تجربه‌ها.

-  یادگیری‌ سازمانی‌.

-  تسهیل‌ رشد كاركنان‌ كتابخانه‌ها.

-  افزایش‌ قابلیت‌ كتابخانه‌ها در پاسخ‌ به‌ تهدیدهای‌ محیطی‌.

-  اتكا به‌ نقاط‌ قوت‌ دیگران‌ و جبران‌ نقاط‌ ضعف‌ خودی‌.

-  كسب‌ قدرت‌ سیاسی‌ و تأثیرگذاری‌ بر مراكز تصمیم‌گیری‌ و سیاست‌گذاری‌.

-  افزایش‌ قدرت‌ چانه‌زنی‌ به‌ویژه‌ در مقابل‌ عرضه‌كنندگان‌ منابع‌.

تغییر در مفاهیم

هر چند در وضعیتی‌ ایده‌آل‌، به‌ویژه‌ در محیطی‌ كه‌ اطلاعات‌ بیشتر به‌ صورت‌ چاپی‌ هستند، مالكیت‌ محلی‌ منابع‌ و توانایی‌ دسترسی‌ سریع‌ به‌ آنها ارزش‌ زیادی‌ دارد [77]، اما شرایط‌ به‌ گونه‌ای‌ است‌ كه‌ مفاهیم‌، باورها، و كاركردهای‌ جدیدی‌ را برای‌ كتابخانه‌ها، كتابداران‌، و كاربران‌ ایجاب‌ می‌كند (جدول‌ 3-5).

جدول 3-5. تغییرات در مفاهیم، باورها، و کارکردها

در
از
به

كتابخانه ها

محل نگاه داری اطلاعات

تعریف مجموعه براساس میزان مالكیت

دارا بودن منابع

واحدهای منفرد و جدا از هم

خودبسندگی

كانون دسترسی به اطلاعات

تعریف مجموعه براساس میزان دسترسی

تدارك به موقع منابع

یك كتابخانه جهانی

استفاده از منابع دیگران

کتابداران
مراجعان كتابخانه من
مراجعان كتابخانه ما

کاربران
وجود مدرك مورد نیاز در كتابخانه
فراهم ساختن دسترسی به مدرك مورد نیاز

ناتوانی‌ روزافزون‌ كتابخانه‌ها در فراهم‌ آوردن‌ اطلاعات‌ مورد نیاز كاربران‌، مفهوم‌ كتابخانه‌ را به‌ عنوان‌ محل‌ نگاه‌داری‌ مجموعه‌های‌ چاپی‌ به‌ مفهوم‌ كتابخانه‌ به‌ عنوان‌ كانونی‌ برای‌ دسترسی‌ به‌ اطلاعات‌ بدل‌ ساخته‌ است‌. به‌ این‌ ترتیب‌ مجموعه‌ها در كتابخانه‌ها با دسترسی‌ تعریف‌ خواهند شد نه‌ با مالكیت‌. در این‌ چهارچوب‌ جدید از كتابخانه‌ها نمی‌توان‌ انتظار داشت‌ كه‌ نیاز مراجعان‌ خود را تنها با استفاده‌ از مجموعه‌های‌ خودشان‌ پشتیبانی‌ كنند [ 63 : 98 ; 8 : 37]. این‌ حقیقت‌ باعث‌ شده‌ است‌ كه‌ استفاده‌ از اصطلاح‌ دسترسی‌ به‌ جای‌ مالكیت‌ یا نگاه‌داری‌ و تدارك‌ به‌موقع‌ مدارك‌ به‌ جای‌ دارا بودن‌ آنها در كتابخانه‌ها معمول‌ شود [90 ; 108-107 , 99 : 109 ; 16]. در همین‌ ارتباط‌، كتابخانه‌ بریتانیا استراتژی‌ بلندمدت‌ خود را «كار با دیگران‌ برای‌ كسب‌ دسترسی‌ جامع‌ به‌ دانش‌ مضبوط‌» عنوان‌ نموده‌ و در دوره‌ پنج‌سالة‌ 94-1989، تلاش‌ خود را به‌جای‌ افزایش‌ منابع‌ و مجموعه‌ به‌ سازمان‌دهی‌ و استفاده‌ بهتر از مجموعه‌ موجود و هم‌چنین‌ ترتیبات‌ همكاری‌ با دیگر كتابخانه‌ها معطوف‌ داشته‌ است [24: 100]. هم‌چنین‌ در هدف‌های‌ استراتژیك‌ این‌ كتابخانه‌ برای‌ سال‌ 2000 چنین‌ آمده‌ است‌: «كتابخانه‌ [ بریتانیا ] احتمالاً منابع‌ كافی‌، به‌ویژه‌ برای‌ سرمایه‌گذاری‌ ... نخواهد داشت‌. در عمل‌، در بسیاری‌ از موارد لازم‌ است‌ توسعه‌ از طریق‌ همكاری‌ صورت‌ پذیرد چرا كه‌ همكاری‌ ابزاری‌ را برای‌ تركیب‌، هماهنگی‌، و یكپارچه‌سازی‌ نقاط‌ قوت‌ كتابخانه‌ [بریتانیا] با كتابخانه‌های‌ سایر نهادها فراهم‌ می‌سازد» [ 29 : 101 ] .

ضرورت‌ها باعث‌ شده‌اند كه‌ كتابخانه‌ها در جست‌وجوی‌ راه‌هایی‌ برآیند تا اطلاعات‌ بیشتری‌ را با حداقل‌ هزینه‌ در اختیار مراجعان‌ خود قرار دهند و به‌ همین‌ دلیل‌ از مالكیت‌ منابع‌ كه‌ دربردارنده‌ هزینه‌های‌ زیادی‌ برای‌ خرید، سازمان‌دهی‌، و نگاه‌داری‌ است‌ به‌ سمت‌ دسترسی‌ به‌ منابع‌ از طریق‌ امانت‌ یا انتقال‌ الكترونیكی‌ اطلاعات‌ كه‌ صرفه‌جویی‌های‌ زیادی‌ در بردارد، روی‌ آورده‌اند [36]. در حقیقت‌ كتابخانه‌ها باید چنان‌ عمل‌ كنند كه‌ گویی‌ پاره‌ای‌ از یك‌ كتابخانه‌ جهانی‌ هستند و به‌ جای‌ خود بسندگی‌، باید راه‌هایی‌ را بیابند كه‌ مواد را از طریق‌ این‌ كتابخانه‌ جهانی‌ برای‌ كاربران‌ خود فراهم‌ سازند و آمادگی‌ عرضه‌ مواد را از مجموعه‌ خود به

یکی از انگیزه‌های همکاری، کمبود منابع و تلاش برای برطرف ساختن آن است.

‌دیگران‌، با سرعت‌ و صرفه‌ داشته‌ باشند [1: 9].

به‌ این‌ ترتیب‌ كتابداران‌ باید باور و تفكر مراجعان‌ [ كتابخانه‌ ] من‌ را رها كنند و ایجاد دیدگاهی‌ مبتنی‌ بر همكاری‌ را برای‌ پاسخ‌ به‌ نیاز مراجعان‌ [كتابخانه‌های‌] ما آغاز كنند [122 : 108].

كاربران‌ كتابخانه‌ها نیز از این‌ تغییر دیدگاه‌ها بر كنار نمانده‌اند. آنان‌ در چند سال‌ پیش‌ ممكن‌ بود انتظار خود را از كتابخانه‌ چنین‌ بیان‌ كنند: «تمام‌ آنچه‌ من‌ می‌خواهم‌ آن‌ است‌ كه‌ هنگامی‌ كه‌ برای‌ یافتن‌ چیزی‌ به‌ كتابخانه‌ می‌روم‌، كتابی‌ كه‌ نیاز دارم‌ در قفسه‌ها موجود باشد». اما امروز به‌ احتمال‌ زیاد خواهند گفت‌: «تمام‌ آنچه‌ من‌ می‌خواهم‌ آن‌ است‌ كه‌ برایم‌ دسترسی‌ سریعی‌ به‌ آنچه‌ احتمالاً در خارج‌ از اینجا بدان‌ نیاز دارم‌، فراهم‌ كنید» [183 : 94].

4

اشتراک منابع و همکاری بین‌کتابخانه‌ها ـــ چگونه؟

زندگی ، هــــنر دست یـــافتن بــــه نتایج كافی از مقدمات ناكافی است.                                     «سامیوئل»⁸

آنچه را كه در حال حركت است ، قبلاً دیگری به حركت درآورده است.                                    «آكوئیناس»⁹

برترین خوبی ها، آنهایی هستند كه بیشترین سود را برای دیگران داشته باشند.                                         «ارسطو»

هــر چند نیاز به‌ اشتراك‌ منابع‌ در كتابخانه‌ها احتمالاً همزاد خود كتابخانه‌ها باشد و شواهدی‌ نیز وجود دارند كه‌ نشان‌ می‌دهند كتابخانه‌ «اسكندریه‌» ¹⁰در سال‌200پیش‌ از میلاد به‌ كتابخانه‌ «پرگامم‌»¹¹ كتاب‌ امانت‌ می‌داده‌ است [3 : 42]، اما سابقه‌ اهتمام‌ جدی‌ كتابخانه‌ها به‌ این‌ امر به‌ حدود یكصد سال‌ پیش‌ باز می‌گردد. البته‌ دست‌كم‌ از سال‌ 1851 بحث‌های‌ مربوط‌ به‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها مطرح‌ بوده‌اند و شكی‌ وجود ندارد كه‌ در آن‌ زمان‌ نیز ترتیبات‌ محلی‌ متعددی‌ برای‌ این‌ همكاری‌ وجود داشته‌اند [107].

اولین گام‌ها

یكی‌ از قدیمی‌ترین‌ روش‌های‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها، اشتراك‌ در

اطلاعات‌ كتاب‌شناختی‌ مجموعه‌های‌ موجود در كتابخانه‌ها بوده‌ است‌. سابقه‌ این‌ حوزه‌ از همكاری‌ به‌ سال‌ 1885 باز می‌گردد كه‌ اولین‌ فهرستگان‌ ملی‌ نشریات‌ ادواری‌ علمی‌ و فنی‌ امریكا منتشر شد [35].

دهة‌ 1890 شاهد آغاز برنامه‌های‌ عمده‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها در سطح‌ ملی‌ بود. در سال‌ 1898 انجمن‌ كتابداری‌ آمریكا شروع‌ به‌ انتشار كارت‌های‌ تحلیلی‌ به‌ عنوان‌ یك‌ برنامه‌ مشترك‌ فهرست‌نویسی‌ و نمایه‌سازی‌ نمود. در سال‌ 1899 طرح‌ ایجاد یك‌ كتابخانه‌ امانت‌دهنده‌ به‌ سایر كتابخانه‌ها مطرح‌ و كتابخانه‌ كنگره‌ یا یك‌ كتابخانه‌ مستقل‌ برای‌ این‌ منظور پیشنهاد شد. كتابخانه‌ كنگره‌ آمریكا در سال‌ 1907 خط‌مشی‌ امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها را منتشر ساخت‌ و تا سال‌ 1909 تعداد 1023 جلد كتاب‌ به‌ 119 كتابخانه‌ امانت‌ داد. در سال‌ 1916 اولین‌ آیین‌نامه‌ امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها به‌ وسیله‌ انجمن‌ كتابداری‌ آمریكا منتشر شد.

از دیگر حوزه‌های‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها می‌توان‌ به‌ برنامه‌های‌ فراهم‌آوری‌ منابع‌ اشاره‌ كرد. شاید اولین‌ نمونه‌ از همكاری‌ها در این‌ حوزه‌ به‌ سال‌ 14-1913 باز می‌گردد كه‌ یك‌ كتابدار از دانشگاه‌ «نورث‌وسترن‌» سفری‌ برای‌ خرید منابع‌ به‌ یازده‌ كشور امریكای‌ جنوبی‌ انجام‌ داد و 9 هزار جلد كتاب‌ و تعدادی‌ از انواع‌ مدارك‌ دیگر را به‌ نمایندگی‌ از چند دانشگاه‌ و كتابخانه‌ خریداری‌ كرد [107].

دهة‌ 1920، شاهد تقویت‌ فعالیت‌های‌ مربوط‌ به‌ فهرستگان‌ها بود كه‌ انتشار فهرستگان‌ نشریات‌ ادواری‌ كتابخانه‌های‌ امریكا و كانادا یكی‌ از مهم‌ترین‌ دستاوردهای‌ این‌ دهه‌ به‌ شمار می‌رود [35].

سابقه‌ همكاری‌ كتابخانه‌ها در زمینه‌ فهرست‌نویسی‌ به‌ سال‌ 1923 مربوط‌ می‌شود كه‌ در طول‌ 10 سال‌ نزدیك‌ به‌ 400 كتابخانه‌ امریكا و كانادا با همكاری‌ یكدیگر 60 هزار عنوان‌ مدرك‌ تخصصی‌ را سازمان‌دهی‌ كردند.

گونه‌ دیگر همكاری‌ بین‌ نهادها، هماهنگی‌ و اتحاد كتابخانه‌ها با

اشتراك منابع و همكاری بین كتابخانه ها، احتمالاً همزاد خود كتابخانه هاست .

دولت‌ است‌ كه‌ در سال‌ 1932 به‌ وسیله‌ «هیئت‌ ایالتی‌ آموزش‌ عالی‌ ارگون‌ امریكا» آغاز و یك‌ مدیر برای‌ كلیه‌ كتابخانه‌های‌ ایالتی‌ تعیین‌ گردید و اصل‌ گردش‌ آزاد مدرك‌ و اطلاعات‌ در میان‌ نهادهای‌ دولتی‌ بنیان‌ نهاده‌ شد. علاوه‌ بر این‌ یك‌ واحد سفارش‌ مركزی‌ نیز برای‌ حذف‌ خریدهای‌ تكراری‌ غیرضروری‌ از طریق‌ تنظیم‌ فهرستگانی‌ از كتاب‌ها و نشریه‌ها ایجاد گردید. [107].

مجموعه‌سازی‌ مشترك‌ یكی‌ دیگر از حوزه‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ است‌ كه‌ پس‌ از جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ آغاز شد. از مهم‌ترین‌ برنامه‌های‌ همكاری‌ در این‌ زمینه‌ می‌توان‌ به‌ «طرح‌ فارمینگتون‌»¹² اشاره‌ كرد كه‌ در سال‌ 1942 با هدف‌ افزایش‌ مجموع‌ منابع‌ تخصصی‌ در امریكا مطرح‌ شد و از سال‌ 1948 با حمایت‌ «انجمن‌ كتابخانه‌های‌ پژوهشی‌» به‌ اجرا درآمد. براساس‌ این‌ طرح‌، كتابخانه‌های‌ عضو، یك‌ نسخه‌ از هر مدرك‌ خارجی‌ جدیدی‌ را كه‌ منتشر می‌شد و احتمال‌ داشت‌ به‌ كار پژوهشگران‌ امریكایی‌ بیاید ـ در حوزه‌های‌ مشخصی‌ از موضوع‌ها و كشورها ـ خریداری‌ و گردآوری‌ می‌كردند [36].

انجمن‌های‌ تخصصی‌ از دیگر سازوكارهای‌ همكاری‌ در این‌ حوزه‌ به‌ حساب‌ می‌آیند. تأسیس‌ «انجمن‌ كتابداری‌ امریكا» به‌ سال‌ 1876 و «انجمن‌ كتابداری‌ انگلستان‌» به‌ سال‌ 1877 میلادی‌ باز می‌گردند [4 : 88]. یكی‌ دیگر از راهكارهای‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها ایجاد نهادهای‌ رسمی‌ متشكل‌ از كتابخانه‌های‌ مختلف‌ است‌. تأسیس‌ «انجمن‌ كتابخانه‌های‌ پژوهشی‌» در سال‌ 1932 یكی‌ از این‌ فعالیت‌هاست‌.

اولین‌ و مهم‌ترین‌ تلاش‌ مشترك‌ برای‌ رایانه‌ای‌ كردن‌ كتابخانه‌های‌ دانشگاهی‌ از سال‌ 1962 تا 1966 در یك‌ پروژه‌ مشترك‌ بین‌ كتابخانه‌های‌ پزشكی‌ «كلمبیا، هاروارد، و ییل‌»¹³ به‌ انجام‌ رسید كه‌ براساس‌ آن‌، از یك‌ سیستم‌ ارتباط‌ درون‌خطی‌ یا پیوسته‌ برای‌ تولید كارت‌ و دسترسی‌ به‌ اطلاعات‌ كتاب‌شناختی‌ استفاده‌ می‌شد. پس‌ از آن‌ در اواسط‌ دهه‌ 1960، كتابخانه‌ كنگره‌ فهرست‌نویسی‌ ماشین‌خوان‌ را طراحی‌ و مطرح‌ ساخت‌ كه‌ بر همین‌ اساس‌ سه‌ نظام‌ عمدة‌ خدمات‌ شبكه‌ درون‌خطی‌ یا پیوسته‌ برای‌ منابع‌ مهم‌ اطلاعات‌ كتاب‌شناختی‌ به‌ نام‌های‌ «مركز كتابخانه‌ دانشكده‌ اوهایو»، «شبكه‌ كتابخانه‌ واشینگتون‌» و «گروه‌ كتابخانه‌های‌ پژوهشی‌» تأسیس‌ شدند [35].

از دیگر روش‌های‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها، ارائه‌ خدمات‌ مستقیم‌ به‌ افرادی‌ است‌ كه‌ وابسته‌ به‌ كتابخانه‌های‌ دیگر هستند. سابقه‌ این‌ گونه‌ همكاری‌ به‌ سال‌ 1961 باز می‌گردد كه‌ دانشگاه‌ كالیفرنیا یك‌ سرویس‌ رفت‌وآمد بین‌ دانشكده‌های‌ مختلف‌ خود برقرار ساخت‌ تا شش‌ روز در هفته‌ به‌ انتقال‌ اعضای‌ هیئت‌ علمی‌ برای‌ استفاده‌ از خدمات‌ كتابخانه‌های‌ مختلف‌ در محل‌، و نقل‌وانتقال‌ كتاب‌ بین‌ كتابخانه‌ها بپردازد [107].

همكاری‌ در زمینه‌ آموزش‌ نیروی‌ انسانی‌ شاغل‌ در كتابخانه‌ها نیز حوزه‌ای‌ دیگر از اشتراك‌ منابع‌ است‌ كه‌ رویكرد جدی‌ به‌ آن‌ در كتابخانه‌های‌ دانشگاهی‌ در دهه‌ 1970 بوده‌ است‌[8].

روش‌ها، الگوها، و برنامه‌ها

دست‌یابی‌ به‌ هدف‌های‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها یا اشتراك‌ منابع‌ از طریق‌ روش‌ها، الگوها و برنامه‌هایی‌ امكان‌پذیر بوده‌ كه‌ متناسب‌ با شرایط‌ نیز دستخوش‌ بازنگری‌ و تحول‌ گردیده‌اند و مانند هر برنامه‌ دیگری‌ ـ در صورت‌ لزوم‌ ـ كنار گذاشته‌ شده‌اند. اما آنچه‌ كم‌تر دچار تغییر شده‌ حوزه‌های‌ همكاری‌ یا اشتراك‌ منابع‌ بوده‌اند. از این‌رو برای‌ شناخت‌ بیشتر چگونگی‌ اشتراك‌ منابع‌، دسته‌بندی‌های‌ گوناگونی‌ از دیدگاه‌های‌ مختلف‌ ارائه‌ می‌شوند كه‌ بیشتر به‌ حوزه‌هایی‌ اشاره‌ دارند كه‌ این‌ روش‌ها یا برنامه‌ها بدان‌ها معطوف‌ بوده‌اند.

«كنت‌» انواع‌ طرح‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ را براساس‌ 10 محور بدین‌ صورت‌ دسته‌بندی‌ می‌كند [307-293 : 64]:

1. براساس‌ حوزه‌های‌ فعالیت‌ یا وظایف‌ كتابخانه‌ها:

1-1. مجموعه‌سازی‌،

1-2. سازمان‌دهی‌ منابع‌،

1-3. نگاه‌داری‌ مجموعه‌،

1-4. خدمات‌ مرجع‌،

1-5. تحویل‌ مدارك‌.

2. براساس‌ نوع‌ كتابخانه‌هایی‌ كه‌ با یكدیگر همكاری‌ می‌كنند (مثلاً كتابخانه‌های‌ عمومی‌، مدرسه‌ای‌، دانشگاهی‌، اختصاصی‌، و...).

3. براساس‌ موضوعی‌ كه‌ پوشش‌ می‌دهند (مثلاً پزشكی‌، شیمی‌، علوم‌ اجتماعی‌، و...).

4. براساس‌ نوع‌ مداركی‌ كه‌ پوشش‌ می‌دهند (مثلاً كتاب‌، مقاله‌، پایگاه‌ اطلاعات‌، استاندارد، و...).

5. براساس‌ شكل‌ فیزیكی‌ مداركی‌ كه‌ پوشش‌ می‌دهند (مثلاً مدارك‌ چاپی‌، غیرچاپی‌، الكترونیكی‌، و...).

6. براساس‌ ماهیت‌ توافق‌هایی‌ كه‌ بین‌ اعضا برای‌ همكاری‌ صورت‌ می‌گیرند (رسمی‌ در مقابل‌ غیررسمی‌).

7. براساس‌ روش‌های‌ تأمین‌ منابع‌ مالی‌ لازم‌ برای‌ همكاری‌.

8. براساس‌ میزان‌ رایانه‌ای‌ بودن‌ عملیات‌ مربوط‌ به‌ همكاری‌.

9. براساس‌ میزان‌ انتفاعی‌ بودن‌ (انتفاعی‌ در مقابل‌ غیرانتفاعی‌).

10. براساس‌ نحوة‌ توزیع‌ مدارك‌ بین‌ كتابخانه‌های‌ همكار:

10-1. شبكه‌های‌ یكنواخت‌: كه‌ در آنها، تمامی‌ اعضا از لحاظ‌ تعداد مداركی‌ كه‌ نگاه‌داری‌ می‌كنند یكسان‌ ولی‌ این‌ منابع‌ از لحاظ‌ تنوع‌، گوناگون‌ هستند و فقط‌ برای‌ استفاده‌ كتابخانه‌های‌ همكار فراهم‌ آورده‌ شده‌اند.

10-2. شبكه‌های‌ ستاره‌ای‌: كه‌ در آنها، یك‌ عضو تمام‌ مدارك‌ مورد نیاز كلیه‌ اعضا را در اختیار دارد و برای‌ استفاده‌ به‌ آنان‌ ارائه‌ می‌كند.

10-3. شبكه‌های‌ ستاره‌ای‌ با مجموعه‌های‌ دارای‌ همپوشانی‌: كه‌ در آنها، اعضای‌ متعددی‌ تعداد مدارك‌ یكسانی‌ را كه‌ از لحاظ‌ عنوان‌ نیز همپوشانی‌ زیادی‌ دارند نگاه‌داری‌ و هم‌ خود و هم‌ دیگر اعضا از این‌ منابع‌ استفاده‌ می‌كنند.

10-4. شبكه‌های‌ سلسله‌ مراتبی‌: كه‌ در آنها، نیازهای‌ برآورده‌ نشده‌ به‌ مراكز بزرگ‌تر نگاه‌داری‌ مدارك‌ ارجاع‌ می‌شوند.

10-5. شبكه‌های‌ تركیبی‌: كه‌ تركیبی‌ از چهار نوع‌ شبكه‌ پیشین‌ هستند.

در شبكه‌های‌ ستاره‌ای‌ ممكن‌ است‌ به‌ جای‌ یك‌ عضو چند عضو باشند كه‌ تمام‌ یا بیشتر منابع‌ مورد نیاز كل‌ اعضا را در اختیار داشته‌ باشند و به‌ آنان‌ ارائه‌ كنند. كلیه‌ شبكه‌ها می‌توانند براساس‌ موضوع‌های‌ خاص‌ نیز شكل‌ گیرند [86-85 : 92].

در این‌ دسته‌ بندی‌، حوزه‌های‌ فعالیت‌ یا وظایف‌ كتابخانه‌ها و نحوة‌ توزیع‌ مدارك‌، زمینه‌ همكاری‌ یا اشتراك‌ منابع‌ را نشان‌ می‌دهند در حالی‌ كه‌ دیگر محورها به‌ شكل‌ آن‌ اشاره‌ دارند.

«كومار» الگوهای‌ اشتراك‌ منابع‌ را به‌ گونه‌ دیگری‌ طبقه‌ بندی‌ كرده‌ است‌ كه‌ از میان‌ آنها، می‌توان‌ كنترل‌ مدارك‌ و سوابق‌ كتاب‌شناختی‌، و استفاده‌ مشترك‌ از نیروی‌ انسانی‌، تسهیلات‌، و منابع‌ مالی‌ را به‌ زمینه‌های‌ همكاری‌ پیشین‌ اضافه‌ كرد [193-192 : 67]. «فلچر» نیز حوزه‌هایی‌ را برای‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها مطرح‌ كرده‌ است‌ كه‌ از میان‌ آنها این‌ موارد را می‌توان‌ به‌ زمینه‌های‌ پیشین‌ افزود [173-158 : 45]:

1. آموزش‌ و بهبود نیروی‌ انسانی‌: از طریق‌ دوره‌های‌ آموزشی‌، سخنرانی‌ها و همایش‌های‌ مشترك‌، تبادل‌ تجربه‌ها و نیروی‌ انسانی‌، و بررسی‌ وضعیت‌ كتابخانه‌های‌ دیگر.

2. مدیریت‌: از طریق‌ تبادل‌ اطلاعات‌ مدیریت‌ و تجربه‌های‌ كاركنان‌ ارشد كتابخانه‌ها.

3. تبلیغات‌: دربارة‌ تسهیلات‌ موجود در كتابخانه‌.

4. ارتباط‌ بین‌المللی‌: همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌هایی‌ از نوع‌ مشابه‌ یا در یك‌ حوزة‌ جغرافیایی‌ برای‌ ایجاد ارتباط‌ با گروه‌های‌ مشابه‌ كتابخانه‌ها در خارج‌.

5. وابستگی‌ حرفه‌ای‌: از طریق‌ توافق‌ بر این‌كه‌ كاركنان‌ كتابخانه‌های‌ مختلف‌، در مجامع‌ ملی‌، به‌ جای‌ این‌كه‌ خود را محدود به‌ وجود خویش‌ یا كتابخانه‌ خود كنند،

خود را نماینده‌ تمام‌ كتابخانه‌ها بدانند.

تركیب زمینه ها و شكل های همكاری از نظر این نویسندگان ، در نمودارهای 4-1 و 4-2 نشان داده شده اند.

نمودار 4-1. زمینه های همكاری و اشتراك منابع بین كتابخانه ها

«سیوئل » در یك دسته بندی جامع ، 30 راهكار را برای اشتراك منابع در 6 حوزه اصلی بدین صورت ارائه می كند [62-59 : 92]:

الف‌. مكان‌یابی‌ مواد ویژه‌:

1. راهنمای‌ منابع‌.

2. راهنمای‌ مشروح‌ منابع‌ براساس‌ موضوع‌.

ب‌. دسترسی‌ به‌ اطلاعات‌ یا مواد خاص‌ مورد نیاز:

3. ارجاع‌ كاربران‌ به‌ محل‌ نگاه‌داری‌ مواد مورد نیازشان‌ برای‌ استفاده‌ از آنها در محل‌.

نمودار 4-2. مبانی دسته بندی طرح های اشتراك منابع براساس شكل همكاری

4. امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها و تبادل‌ تصویر مدارك‌.

ترتیبات‌ تسهیل‌ كننده‌ موارد 3 و 4 شامل‌:

5. تبادل‌ سیستم‌های‌ دست‌یابی‌ به‌ منابع‌.

6. فهرست‌های‌ مشترك‌ از نشریه‌های‌ ادواری‌.

7. فهرست‌های‌ مشترك‌ از انواع‌ خاصی‌ از مواد (مانند مواد دیداری‌ وشنیداری‌ و ...).

8. فهرست‌های‌ مشترك‌ از تك‌نگاشت‌ها.

9. بهبود ارتباطات‌ بین‌ كتابخانه‌ها از پست‌ گرفته‌ تا تلفن‌ و از تلكس‌ گرفته

‌تا شبكه‌ درون‌خطی‌.

10. نظام‌های‌ مشترك‌ نقل‌وانتقال‌ و تحویل‌ مدارك‌.

11. خدمات‌ مشترك‌ نمایه‌سازی‌ و چكیده‌نویسی‌.

12. فراهم‌آوری‌ ترجمه‌ها.

13. خدمات‌ اطلاع‌رسانی‌ رایانه‌ای‌.

14. تأمین‌ مشترك‌ خدمات‌ درون‌خطی‌ برای‌ اطلاعات‌ مستند.

پ‌. بهبود كل‌ منابع‌:

15. سیاست‌های‌ هماهنگ‌ فراهم‌آوری‌ مواد.

16. همكاری‌ در فراهم‌آوری‌ مواد.

17. همكاری‌ در ذخیره‌ و نگاه‌داری‌ مواد.

ت‌. فرایندهای‌ داخلی‌ كتابخانه‌ها:

18. خدمات‌ فهرست‌نویسی‌ مشترك‌.

19. برنامه‌های‌ خرید مشترك‌ مواد.

20. برنامه‌های‌ سازمان‌دهی‌ مشترك‌ مواد.

21. نظام‌های‌ مشترك‌ گردش‌ مواد.

22. نظام‌های‌ مشترك‌ كنترل‌ نشریه‌های‌ ادواری‌.

ث‌. منابع‌ انسانی‌، آموزش‌ كاركنان‌، و كاربران‌:

23. استفاده‌ مشترك‌ از كاركنان‌ متخصص‌.

24. تسهیلات‌ مشترك‌ آموزش‌ كاركنان‌.

25. تسهیلاتی‌ برای‌ مشاوره‌ بین‌ كتابداران‌ متخصص‌ و ارشد.

26. انتشارات‌، و تسهیلات‌ دیداری‌ و شنیداری‌ برای‌ آموزش‌ و راهنمایی‌ كاربران‌.

ج‌. اطلاعات‌ و خدمات‌ مدیریت‌:

27. اشتراك‌ در اطلاعات‌ برای‌ نظارت‌ بر فعالیت‌های‌ اشتراك‌ منابع‌.

28. اشتراك‌ در اطلاعات‌ مربوط‌ به‌ امور مالی‌، نیروی‌ انسانی‌ و برنامه‌های‌ توسعه‌.

29. اشتراك‌ در اطلاعات‌ آماری‌ مربوط‌ به‌ آنچه‌ كتابخانه‌ها در اختیار دارند و چگونگی‌ استفاده‌ از آنها.

30. انجام‌ پروژه‌های‌ مشترك‌ تحقیق‌ و توسعه‌.

«داود» از دیدگاهی دیگر، مدل های همكاری بین كتابخانه ها را براساس هدف های آن نیز دسته بندی كرده است. بر این اساس ، برنامه های اشتراك منابع به چهار دسته تقسیم می شوند [36]:

1. برنامه هایی كه در پی توسعه و افزایش مجموع مواد تخصصی در سطح ملی یا منطقه ای هستند:

در چنین‌ برنامه‌هایی‌، كتابخانه‌های‌ عضو و همكار، با ایجاد یك‌ یا چند مجموعه‌ مكمل‌ در یك‌ یا چند نقطه‌، مواد قابل‌ دسترس‌ را در كل‌ افزایش‌ می‌دهند. این‌ خدمات‌، نوعی‌ خدمات‌ پشتیبانی‌ به‌ حساب‌ می‌آیند كه‌ البته‌ هزینه‌هایی‌ را هم‌ دربردارند. موادی‌ كه‌ در مجموعه‌ مكمل‌ گردآورده‌ می‌شوند مواد گران‌قیمت‌ و كم‌استفاده‌ هستند كه‌ وجود تنها یك‌ نسخه‌ از آنها در سطح‌ یك‌ كشور یا منطقه‌ كفایت‌ می‌كند. چنین‌ برنامه‌هایی‌ به‌ كتابخانه‌های‌ عضو این‌ امكان‌ را می‌دهند كه‌ منابع‌ قابل‌ دسترس‌ كاربران‌ را به‌ میزان‌ زیادی‌ افزایش‌ دهند و در عین‌ حال‌ از هزینه‌های‌ تأمین‌ بسیاری‌ از منابع‌ گران‌قیمت‌ در محل‌ نیز اجتناب‌ ورزند. این‌ برنامه‌ها با پشتیبانی‌ كلیه‌ اعضا قابل‌ دوام‌ هستند.

2. برنامه هایی كه برای كاهش هزینه های مجموعه سازی با تقسیم مسئولیت ها انجام می شوند:

هر چند برنامه های دسته اول با اجتناب از خرید، هزینه های اعضا را كاهش می دهند، ولی تمركز آنها بر منابع گران قیمت و كم استفاده است كه در بهترین شرایط نیز اعتبارات اندكی برای خرید آنها صرف می شود. بنابراین تأثیر واقعی چنین برنامه هایی آن قدر باعث صرفه جویی درمنابع مالی نمی شود كه با كاهش خریدهای تكراری بتوان منابع بیشتری را در اختیار كاربران قرارداد و از رهگذر آن ، رضایت آنها را بیشتر كرد.

دسته دوم برنامه های اشتراك منابع آنهایی هستند كه با تقسیم مسئولیت

مجموعه سازی یكی از حوزه های اشتراك منابع است .

مجموعه‌سازی‌ در بین‌ اعضا در پی‌ كاهش‌ هزینه‌ها هستند، كه‌ در عین‌حال‌، به‌ میزان‌ دسترسی‌ آنها به‌ منابع‌ نیز خدشه‌ای‌ وارد نشود. در چنین‌ برنامه‌هایی‌، وجود تمامی‌ عنوان‌های‌ لازم‌ در بین‌ اعضا تضمین‌ می‌شود تا بتوانند سیستم‌های‌ خرید خود را كوچك‌تر كنند. تمركز این‌ دسته‌ از برنامه‌ها بر موادی‌ است‌ كه‌ استفاده‌ از آنها نه‌ كم‌ و نه‌ زیاد است‌. در این‌ برنامه‌ها، اعضا بر چگونگی‌ خرید و نگاه‌داری‌ مواد توافق‌ می‌كنند و هر یك‌ از آنها بخشی‌ از كل‌ نیاز مجموعة‌ اعضا را فراهم‌ می‌كند و در صورت‌ تقاضا در اختیار سایر اعضا قرار می‌دهد. هر كتابخانه‌ در صورت‌ لزوم‌، از مجموعة‌ دیگران‌ برای‌ پاسخ‌گویی‌ به‌ نیاز مراجعان‌ خود بهره‌ می‌گیرد.

3. برنامه هایی كه دسترسی كاربران را به اطلاعات ، از طریق تشریح و شناسایی منابع موجود و برنامه ریزی نظام های تحویل مدارك ، افزایش می دهند:

این‌ برنامه‌ها، مواد را بازنمایی‌ می‌كنند تا به‌ ما بگویند كه‌ مجموعه‌های‌ قوی‌ در كجا هستند و داده‌های‌ كتاب‌شناختی‌ را یك‌كاسه‌ می‌كنند تا به‌ ما نشان‌ دهند كه‌ عناوین‌ مورد نیاز در كجا یافت‌ می‌شوند. چنین‌ برنامه‌هایی‌ از گسترده‌ترین‌ و شاید موفق‌ترین‌ تلاش‌های‌ مشترك‌ بین‌ كتابخانه‌ها به‌ شمار می‌روند. وجود پایگاه‌های‌ اطلاعات‌ كتاب‌شناختی‌ مشترك‌ بین‌ كتابخانه‌ها (فهرستگان‌ها)، در سطح‌ ملی‌ یا منطقه‌ای‌ به‌ ما كمك‌ خواهد كرد كه‌ مراجعان‌ خود را نسبت‌ به‌ آنچه‌ در خارج‌ از كتابخانه‌های‌ ما قرار دارند، آگاه‌ سازیم‌ و نظام‌های‌ پیشرفته‌ امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها، استفاده‌ از این‌ اطلاعات‌ را با كارایی‌ بالایی‌ امكان‌پذیر می‌سازند.

به‌ این‌ ترتیب‌، این‌ زیربنایی‌ترین‌ شكل‌ اشتراك‌ منابع‌ كه‌ در آن‌، مجموعه‌های‌ كتابخانه‌ها عمومی‌ و برای‌ طیف‌ گسترده‌ای‌ از كاربران‌ قابل‌ دسترس‌ می‌شوند، سطحی‌ بالاتر از هدف‌ ارائه‌ خدمات‌ با دریافت‌ هزینه‌های‌ آن‌ است‌.

در چنین‌ برنامه‌هایی‌ یك‌ محور مشترك‌ وجود دارد: كتابداران‌ هر روز از منابع‌ دیگر كتابخانه‌ها آگاهی‌ بیشتری‌ می‌یابند و تمایل‌ روزافزونی‌ دارند كه‌ به‌ چنین‌ منابعی‌ به‌ عنوان‌ شاخه‌ای‌ از مجموعه‌های‌ خودشان‌ بنگرند. كاربران‌ نیز هر روز بیشتر این‌ انتظار را می‌یابند كه‌ كتابخانه‌ها مدارك‌ مورد نیاز آنها را اگر در اختیار نداشته‌ باشند، به‌ نحوی‌ فراهم‌ سازند.

4. برنامه هایی كه برای كاهش هزینه های نگاه داری مجموعه ها از طریق پروژه های مشترك ذخیره سازی به وجود می آیند:

مدیریت‌ و نگاه‌داری‌ مجموعه‌ها جنبه‌هایی‌ مهم‌ از دسترسی‌ به‌ اطلاعات‌ به‌ شمار می‌روند. امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها و درخواست‌های‌ الكترونیكی‌ اطلاعات‌ تنها در صورتی‌ موفق‌ هستند كه‌ منابع‌ درخواست‌ شده‌ در جایی‌ وجود داشته‌ باشند. چنین‌ منابعی‌ می‌توانند یك‌ نسخه‌ چاپی‌، یك‌ فیلم‌، یا یك‌ پایگاه‌ اطلاعات‌ باشند، اما در هر صورت‌ كسی‌ باید در جایی‌ از آنها نگاه‌داری‌ كند.

مسئولیت‌ نگاه‌داری‌ سوابق‌ بشری‌ را كه‌ به‌ صورت‌ چاپی‌ یا خطی‌ بوده‌اند، همیشه‌ تعداد مشخصی‌ از كتابخانه‌ها و مؤسسات‌ معتبر بر عهده‌ داشته‌اند. شواهد نشان‌ می‌دهند كه‌ این‌ كار برای‌ سوابق‌ الكترونیكی‌ نیز باید به‌ انجام‌ رسد تا با كاهش‌ فایدة‌ فعلی‌ آنها، از میان‌ نروند. با توجه‌ به‌ گسترش‌ سوابق‌ بشری‌ در دوران‌ حاضر كه‌ باعث‌ افزایش‌ تاریخ‌ مدون‌ آن‌ نیز شده‌ است‌، مسئولیت‌ حفاظت‌ و نگاه‌داری‌ این‌ سوابق‌ بسیار سنگین‌ می‌نماید. هنگامی‌ كه‌ دریابیم‌ آسیب‌پذیری‌ كاغذها و سایر موادی‌ كه‌ گذشته‌ و حال‌ خود را، كه‌ به‌ زودی‌ به‌ گذشته‌ تبدیل‌ می‌شود، بر آنها ثبت‌ كرده‌ایم‌ چه‌قدر زیاد است‌، عظمت‌ این‌ مسئولیت‌ با افسوس‌ نیز عجین‌ می‌شود. اما كتابخانه‌ها خیلی‌ دیر به‌ یك‌ باور كامل‌ دربارة‌ نگاه‌داری‌ و حفاظت‌ از منابع‌ اطلاعات‌ رسیده‌اند و این‌ باعث‌ می‌شود كه‌ از هیچ‌ كس‌ به‌ تنهایی‌ كار چندانی‌ برنیاید. بنابراین‌ همكاری‌ برای‌ حفاظت‌ و نگاه‌داری‌ مجموعه‌ها هدفی‌ شناخته‌ شده‌ و گسترده‌ به‌ حساب‌ می‌آید.

برای‌ نگاه‌داری‌ و حفاظت‌ منابع‌، طرح‌های‌ مشتركی‌ وجود دارند كه‌ براساس‌ آنها مجموعه‌ انتشارات‌ در سطح‌ ملی‌ یا فراتر از آن‌ برای‌ پیشگیری‌ از نابودی‌، با پشتیبانی‌ مالی‌ اعضا گردآوری‌ و حفاظت‌ می‌شوند.

جنبه‌ دیگر برنامه‌های‌ مشترك‌ برای‌ نگاه‌داری‌ مجموعه‌ها كه‌ در این‌جا بدان‌ اشاره‌ می‌شود، تلاش‌ برای‌ دست‌یابی‌ به‌ صرفه‌جویی‌ در فضا با امكان‌ ذخیره‌سازی‌ مشترك‌ است‌. از آن‌جایی‌ كه‌ تأمین‌ فضای‌ لازم‌ برای‌ نگاه‌داری‌ سابقه‌ بشری‌ كه‌ به‌ صورت‌ فزاینده‌ای‌ در حال‌ رشد است‌، یكی‌ از مشكلات‌ عمده‌ كتابخانه‌ها به‌ شمار

می‌رود، این‌ حوزه‌ از همكاری‌ هم‌چنان‌ ادامه‌ خواهد داشت‌.

هزینه‌ها

همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها یا اشتراك‌ منابع‌ همیشه‌ با یك‌ سوال‌ مهم‌ و تعیین‌ كننده‌ روبه‌رو بوده‌ است‌ كه‌ آیا از این‌ طریق‌ امكان‌ كاهش‌ هزینه‌ها وجود دارد یا خیر؟

از نظر «داود» همكاری‌، نوشدارویی‌ برای‌ مشكلات‌ بودجه‌ كتابخانه‌ها نیست‌. هر چند كه‌ برخی‌ از انواع‌ طرح‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ مانند فهرست‌نویسی‌ مشترك‌ یا پرهیز از خرید و نگاه‌داری‌ مواد كم‌استفاده‌ باعث‌ صرفه‌جویی‌ در هزینه‌ها می‌شوند اما در بیشتر برنامه‌های‌ اشتراك‌ منابع‌، صرفه‌جویی‌های‌ مستقیم‌ دست‌یافتنی‌ نخواهند بود. بنابراین‌ از همكاری‌ باید تنها این‌ انتظار را داشت‌ كه‌ خدمات‌ را گسترده‌تر و منابع‌ را غنی‌تر سازد. اما در عین‌ حال‌ باید دانست‌ كه‌ بیشتر این‌ مزایا با تخصیص‌ دوباره‌ و استفاده‌ مؤثر از منابع‌ مالی‌ موجود كتابخانه‌ها یا با افزایش‌ واقعی‌ سرمایه‌گذاری‌ حاصل‌ خواهند شد، تا از طریق‌ استفاده‌ از منابعی‌ كه‌ از صرفه‌جویی‌ حاصل‌ می‌شوند [36].

«سیوئل‌»، در پاسخ‌ به‌ این‌ سؤال‌ كه‌ «آیا اشتراك‌ منابع‌ باعث‌ صرفه‌ جویی‌ می‌شود؟» پاسخ‌ می‌دهد كه‌ آنچه‌ از بررسی‌ ادبیات‌ كتابداری‌ در حوزه‌ اشتراك‌ منابع‌ بدست‌ می‌آید تكرار این‌ موضوع‌ است‌ كه‌ به‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها نباید به‌ عنوان‌ راهكاری‌ برای‌ كاهش‌ هزینه‌ها نگریست‌. آنچه‌ معمولاً می‌توان‌ از اشتراك‌ منابع‌ انتظار داشت‌ ارائه‌ سطح‌ بالاتری‌ از خدمات‌ با هزینه‌ای‌ معین‌ نسبت‌ به‌ آنچه‌ است‌ كه‌ می‌توان‌ بدون‌ همكاری‌ ارائه‌ كرد [90-89 : 92].

«دانلی‌» معتقد است‌ كه‌ چیزی‌ به‌ نام‌ «اطلاعات‌ رایگان‌» وجود ندارد و بالاخره‌ كسی‌ در جایی‌ باید هزینه‌ آن‌ را پرداخت‌ كند و نگرش‌ بسیاری‌ از مدیران‌ به‌ اشتراك‌ منابع‌ به‌ عنوان‌ وسیله‌ای‌ برای‌ كاهش‌ هزینه‌ها و صرفه‌جویی‌ در كتابخانه‌ها، اعتبار محدودی‌ دارد. اشتراك‌ منابع‌ رایگان‌ به‌دست‌ نمی‌آید و علاوه‌ بر این‌ كتابخانه‌ها را از قید پشتیبانی‌ برنامه‌های‌ مربوط‌ به‌ توسعه‌ مجموعه‌هایشان‌ رها

نمی‌سازد. هر چند اشتراك‌ منابع‌ امكان‌ دسترسی‌ به‌ منابعی‌ را بیش‌ از آنچه‌ در حالت‌ معمولی‌ قابل‌ دسترس‌ هستند، فراهم‌ می‌آورد، اما در همان‌ حال‌ هر كتابخانه‌ را ملزم‌ می‌سازد كه‌ منابع‌ خود را در اختیار دیگران‌ نیز قرار دهد [32].

برخی‌ از راهكارهایی‌ كه‌ به‌ نظر می‌رسند باعث‌ كاهش‌ هزینه‌ها می‌شوند، در حقیقت‌ هزینه‌ها را تنها به‌ سایر قسمت‌های‌ بودجه‌ كتابخانه‌ و هم‌چنین‌ به‌ كاربران‌ منتقل‌ می‌كنند. این‌ جابه‌جا كردن‌ و انتقال‌ هزینه‌ها ممكن‌ است‌ مطلوب‌ و مناسب‌ باشد اما به‌ هیچ‌وجه‌ به‌ معنای‌ كاهش‌ هزینه‌ها نیست‌ [36].

نظام‌های‌ امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها به‌عنوان‌ رایج‌ترین‌ راهكار اشتراك‌ منابع‌ نمی‌توانند از این‌ واقعیت‌ چشم‌پوشی‌ كنند كه‌ چنین‌ برنامه‌هایی‌ هزینه‌بر خواهند بود. هر چند عده‌ای‌ از نظام‌های‌ رایگان‌ امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها سخن‌ می‌گویند اما عده‌ كمی‌ رایگان‌ بودن‌ آن‌ را باور دارند چرا كه‌ بالاخره‌ كسی‌ باید در جایی‌ هزینه‌های‌ آن‌ تقبل‌ كند [29]. البته‌ چگونگی‌ برپایی‌ این‌ نظام‌ها در میزان‌ هزینه‌های‌ مربوط‌ تأثیر دارد. روشن‌ است‌ كه‌ دست‌كم‌ هزینه‌ كل‌ یك‌ قلم‌ امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها، هنگامی‌ كه‌ مدارك‌ از مركزی‌ مخصوص‌ برای‌ همین‌ كار عرضه‌ می‌شوند، نسبت‌ به‌ تأمین‌ آن‌ از كتابخانه‌هایی‌ كه‌ هدف‌ اصلی‌ آنها پاسخ‌گویی‌ به‌ نیاز مراجعان‌ خودشان‌ است‌، كمتر خواهد بود [93:92].

سازوکارها

در یك دید كلی ، كتابخانه ها برای اشتراك منابع خود می توانند از چهار سازوكار استفاده كنند [84-78 : 50]:

1. دادوستد

یك‌ سازوكار برای‌ اشتراك‌ منابع‌ می‌تواند بر مبنای‌ دادوستد یا تبادل‌ پایاپای‌ شكل‌ گیرد. به‌ این‌ ترتیب‌ كه‌ كتابخانه‌ها در مقابل‌ دریافت‌ منابع‌ از سایرین‌، منابع‌ خود را به‌ صورت‌ متقابل‌ در اختیار آنان‌ قرار دهند. در این‌ صورت‌ كتابخانه‌ها عمدتاً نسبت‌ به‌ تقاضاهای‌ آن‌ دسته‌ از كتابخانه‌هایی‌ كه‌ اغلب‌ به‌ آنها نیاز دارند و از منابع‌ آنها استفاده‌ می‌كنند توجه‌ مثبت‌ و رضایت‌بخشی‌ نشان‌ می‌دهند و در مقابل‌ به‌ تقاضاهای‌ كتابخانه‌های‌ با خدمات‌ امانت‌ ضعیف‌، توجه‌ كمتری‌ می‌كنند. چنین‌ سازوكاری‌ با افزایش‌ تقاضاها دچار مشكل‌ می‌شود. بنابراین‌ دادوستد یك‌ محدودیت‌ ذاتی‌ دارد و آن‌ این‌كه‌ با افزایش‌ تقاضاها، دچار ركود و ازهم‌پاشیدگی‌ می‌شود و عملكرد آن‌ كاهش‌ می‌یابد. علاوه‌ بر این‌، دوام‌ این‌ سازوكار بستگی‌ به‌ رفتار اخلاقی‌ اعضا دارد. به‌ این‌ ترتیب‌ از این‌ سازوكار نمی‌توان‌ انتظار داشت‌ كه‌ پاسخگوی‌ حجم‌ زیادی‌ از تقاضاها باشد.

2. تبادل‌ در مقابل‌ دریافت‌ پول‌

دومین‌ سازوكار اشتراك‌ منابع‌ دربردارندة‌ تبادل‌ اختیاری‌ منابع‌ در مقابل‌ دریافت‌ پول‌ است‌. در این‌ سازوكار، هر دادوستد دربردارندة‌ هزینه‌ای‌ معین‌ است‌ و هر عضو بر اساس‌ آن‌ تصمیم‌ می‌گیرد كه‌ آیا یك‌ مدرك‌ بخصوص‌ با هزینة‌ دریافت‌ آن‌ نسبت‌ به‌ هزینه‌ خرید آن‌، ارزش‌ سفارش‌ دارد یا خیر؟

مزیت‌ یكتای‌ استفاده‌ از قیمت‌ برای‌ چنین‌ خدماتی‌ در این‌ است‌ كه‌ افراد می‌توانند به‌ طور ضمنی‌ عملكرد خود را در مقابل‌ ابعاد و گزینه‌های‌ گوناگون‌ یك‌ خدمت‌ تعیین‌ كنند. بدون‌ وجود قیمت‌، تصمیم‌گیری‌ برای‌ كاربران‌ مشكل‌ خواهد بود. فوریت‌ نسبی‌ نیاز و كیفیت‌ نسخه‌های‌ دریافتی‌ در كنار هزینه‌های‌ آن‌، معیارهایی‌ برای‌ انتخاب‌ گزینه‌ مناسب‌ هستند. بنابراین‌ هنگامی‌ كه‌ مبادله‌ در مقابل‌ دریافت‌ پول‌ باشد تصمیم‌گیری‌ آسان‌تر خواهد بود.

3. بخشش‌

سومین‌ سازوكار اشتراك‌ منابع‌ مبتنی‌ بر بخشش‌ است‌. بخشش‌ به‌ دیگران‌ ممكن‌ است‌ بر آداب‌، روابط‌ خانوادگی‌، حس‌ اجتماعی‌، و اصول‌ بشردوستانه‌ مبتنی‌ باشد. بهترین‌ عملكرد این‌ سازوكار در خانواده‌ها و جوامع‌ كوچك‌ است‌ چرا كه‌ بخشش‌ نسبت‌ به‌ غیرخودی‌ها و غریبه‌ها نیاز به‌ از خود گذشتگی‌ زیادی‌ دارد.

این‌ سازوكار امكان‌ كمی‌ را برای‌ دریافت‌ كننده‌ كمك‌ فراهم‌ می‌كند كه‌ بتواند عملكرد ابعاد و گزینه‌های‌ مختلف‌ یك‌ خدمت‌ را تعیین‌ كند. از اینها گذشته‌، هنگامی‌ كه‌ كیفیت‌ خدمات‌ مد نظر باشد، خدمات‌ مبتنی‌ بر بخشش‌ احتمالاً رضایت‌بخش‌ نخواهند بود.

4. اجبار

سازوكار چهارم‌ برای‌ اشتراك‌ منابع‌ براساس‌ دستور و اجبار شكل‌ می‌گیرد. بر این‌ اساس‌، مقام‌های‌ دولتی‌ در چهارچوب‌ قوانین‌ و مقررات‌ مالیاتی‌، منابع‌ را به‌ عنوان‌ مالیات‌ از برخی‌ اشخاص‌ می‌گیرند یا از محل‌ درآمدهای‌ عمومی‌ جذب‌ می‌كنند و مطابق‌ تصمیم‌های‌ دولت‌ به‌ مصرف‌ می‌رسانند. این‌ منابع‌ ممكن‌ است‌ در چهارچوب‌ برنامه‌های‌ تأمین‌ اجتماعی‌ مستقیماً در اختیار دیگران‌ قرار گیرند یا صرف‌ ارائه‌ خدماتی‌ مانند احداث‌ جاده‌ یا دفاع‌ ملی‌ گردند. تمام‌ یا قسمتی‌ از منابع‌ مالی‌ كتابخانه‌ها از همین‌ محل‌ تأمین‌ می‌شوند، بنابراین‌ مقرراتی‌ كه‌ از طرف‌ مقام‌های‌ بالاتر به‌ تصویب‌ می‌رسند، منابع‌ كتابخانه‌ها را برای‌ دیگران‌ دسترس‌پذیر می‌سازند. برای‌ مثال‌، دولت‌ می‌تواند برای‌ كتابخانه‌هایی‌ كه‌ از بودجه‌ عمومی‌ كشور استفاده‌ می‌كنند مقررات‌ الزام‌آوری‌ را برای‌ تبادل‌ منابع‌ كتابخانه‌ها یا امانت‌ كتاب‌ به‌ تمامی‌ شهروندان‌ وضع‌ كند.

سازوكارهای‌ تركیبی‌

هر یك‌ از سازوكارهای‌ چهارگانه‌ اشتراك‌ منابع‌ را می‌توان‌ در جوامع‌ امروزی‌ مشاهده‌ كرد اما هر یك‌ از آنها در شرایط‌ خاصی‌ نسبت‌ به‌ دیگران‌ مزیت‌ دارد. هر سازوكار محدودیت‌های‌ ویژة‌ خود را دارد كه‌ كاربرد آن‌ را محدود می‌سازند. به‌ این‌ ترتیب‌ برای‌ طراحی‌ سازوكارهای‌ اشتراك‌ منابع‌ در شرایط‌ خاص‌، یك‌ جامعه‌ با متعادل‌ ساختن‌ هدف‌های‌ مختلف‌ برای‌ دست‌یابی‌ به‌ بهترین‌ تركیب‌ از سازوكارها مواجه‌ است‌. سازوكار دادوستد برای‌ تبادل‌ محدود منابع‌ مناسب‌ است‌ و اغلب‌ نوعی‌ احساس‌ بخشش‌ را دربردارد. سازوكارهایی‌ كه‌ براساس‌ تبادل‌ منابع‌ در مقابل‌ پول‌ شكل‌ می‌گیرند ـ اغلب‌ و نه‌ همیشه‌ ـ بالاترین‌ بازده‌ را برای‌ اشتراك‌ منابع‌ حاصل‌ می‌كنند. سازوكار مبتنی‌ بر بخشش‌ اغلب‌ در ایجاد مالكیت‌ اشتراكی‌ و تأمین‌ گروه‌های‌ محروم‌ بهترین‌ پاسخ‌ را می‌دهد، در حالی‌ كه‌ سازوكارهای‌ اجباری‌ در دست‌یابی‌ به‌ هدف‌های‌ گسترده‌ اجتماعی‌ نقش‌ اساسی‌ دارند.

این چهار سازوكار با یكدیگر متباین نیستند و در عمل می توان كتابخانه‌ای

چهار سازوكار برای اشتراك منابع در كتابخانه ها

را فرض‌ كرد كه‌ در آن‌ واحد از هر چهار سازوكار استفاده‌ می‌كند. مثلاً یك‌ كتابخانه‌ در یك‌ دانشگاه‌ دولتی‌ كه‌ از بودجه‌ عمومی‌ استفاده‌ می‌كند، می‌تواند تصویر مقاله‌ای‌ را براساس‌ مقررات‌ به‌ صورت‌ رایگان‌ در اختیار كتابخانه‌ای‌ دیگر در یك‌ دانشگاه‌ دولتی‌ قرار دهد (سازوكار اجبار) و در همان‌ حال‌ تصویر مقاله‌ای‌ را به‌ صورت‌ رایگان‌ به‌ یك‌ كتابخانه‌ وابسته‌ به‌ یك‌ مؤسسه‌ خصوصی‌ ارسال‌ نماید كه‌ از قدیم‌ با آن‌ تبادل‌ متقابل‌ دارد (سازوكار دادوستد) اما ممكن‌ است‌ برای‌ ارسال‌ آن‌ از طریق‌ دستگاه‌ دورنگار از همین‌ كتابخانه‌ درخواست‌ هزینه‌ نماید (تبادل‌ در مقابل‌ دریافت‌ پول‌).

دسترسی

شالودة‌ اشتراك‌ منابع‌ و همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها، توسعه‌ دسترسی‌ كاربران‌ به‌ منابع‌ است‌. دسترسی‌ به‌ منابع‌ كتابخانه‌ها می‌تواند در سطح‌های‌ گوناگونی‌ صورت‌ پذیرد. «دانلی‌» به‌ طور كلی‌، به‌ چهار سطح‌ برای‌ دسترسی‌ اشاره‌ می‌كند كه‌ می‌توان‌ آنها را با توجه‌ به‌ مفهوم‌ جامع‌ «منابع‌» بدین‌ شكل‌ مطرح‌ كرد [32]:

1) شناسایی‌ منابع‌ مورد نیاز.

2) پی‌ بردن‌ به‌ وجود منابع‌ مورد نیاز در یك‌ كتابخانه‌.

3) دسترسی‌ به‌ منابع‌ مورد نیاز بدون‌ مراجعه‌ به‌ كتابخانه‌ای‌ كه‌ آنها را در اختیار دارد.

4) حضور در محل‌ وجود منابع‌ مورد نیاز و دسترسی‌ مستقیم‌ به‌ آنها.

بنابراین‌ از دیدگاه‌ كاربران‌، دو روش‌ برای‌ دسترسی‌ به‌ منابع‌ كتابخانه‌هایی‌ كه‌ عضو آنها نیستند، وجود دارند: دسترسی‌ غیرمستقیم‌ و دسترسی‌ مستقیم‌.

دسترسی‌ غیرمستقیم‌ كه‌ بیشتر با عنوان‌ «امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها» مطرح‌ می‌شود، شیوه‌ای‌ برای‌ دسترسی‌ است‌ كه‌ از طریق‌ آن‌، كاربران‌ می‌توانند به‌ واسطة‌ یك‌ كتابخانه‌، منابع‌ مورد نیاز خود را از عرضه‌ كننده‌ یا كتابخانه‌ای‌ دیگر دریافت‌ و استفاده‌ كنند. فرد درخواست‌ كنندة‌ اطلاعات‌ می‌تواند عضو كتابخانه‌ واسط‌ باشد یا براساس‌ سازوكارهایی‌ امكان‌ استفاده‌ از آن‌ را داشته‌ باشد. امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها، پاسخ‌ به‌ تقاضای‌ كاربری‌ است‌ كه‌ نمی‌تواند منابع‌ مورد نیاز خود را در كتابخانه‌ای‌ كه‌ عضو آن‌ است‌، به‌دست‌ آورد. در این‌ شیوه‌، كتابخانه‌ واسط‌، طرف‌ كتابخانه‌ عرضه‌كنندة‌ منابع‌ قرار می‌گیرد و كاربر به‌نوبة‌ خود در مقابل‌ كتابخانه‌ واسط‌ مسئولیت‌ دارد. مسیری‌ كه‌ یك‌ تقاضا در امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها طی‌ می‌كند تا به‌ تأمین‌كننده‌ نهایی‌ برسد و در مقابل‌، منبع‌ درخواستی‌ به‌ كاربر تحویل‌ داده‌ شود، می‌تواند از یك‌ یا چند كتابخانه‌ واسط‌ تشكیل‌ شده‌ باشد. تعداد كتابخانه‌های‌ واسط‌ به‌ ریخت‌شناسی‌ شبكه‌ امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها بستگی‌ دارد. نقل‌وانتقال‌ تقاضاها و منابع‌ می‌تواند به‌ گونه‌های‌ زیادی‌ انجام‌ پذیرد. پست‌، پیك‌، تلفن‌، دورنگار، و شبكه‌های‌ الكترونیكی‌ از جمله‌ ابزارهای‌ نقل‌وانتقال‌ در امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها هستند. نوع‌ ابزار نقل‌وانتقال‌ تأثیر زیادی‌ بر سرعت‌، هزینه‌، و اطمینان‌ در امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها دارد. در نهایت‌، عرضه‌ كنندة‌ منابع‌ مورد نیاز كاربران‌ می‌تواند یك‌ كتابخانه‌ یا هر نوع‌ عرضه‌ كنندة‌ دیگری‌ به‌ جز كتابخانه‌ باشد. (نمودار 4-3).

دسترسی‌ مستقیم‌، شیوة‌ دیگری‌ است‌ كه‌ از طریق‌ آن‌، كاربران‌ می‌توانند بدون‌ واسطه‌ و به‌صورت‌ مستقیم‌ به‌ یك‌ كتابخانه‌ كه‌ عضو آن‌ نیستند، مراجعه‌ و منابع‌ مورد نیاز خود را دریافت‌ و استفاده‌ كنند. در این‌ روش‌، كتابخانه‌ واسط‌ حذف‌ می‌شود و تقاضا به‌ صورت‌ مستقیم‌ به‌ عرضه‌كنندة‌ منابع‌ ارائه‌ می‌گردد. جدول‌ 4-1 این‌ دو شیوه‌ را در مقایسه‌ با یكدیگر نشان‌ می‌دهد. هر چند این‌ دو شیوه‌ به‌ عنوان‌ دو روش‌ جایگزین‌ مطرح‌ شده‌اند [92:50]، اما مقایسه‌ آنها نشان‌ می‌دهد كه‌ این‌ دو شیوة‌ دسترسی‌ مكمل‌ یكدیگر هستند.

در دهه‌های‌ گذشته‌ برای‌ تأمین‌ دسترسی‌ مستقیم‌ كاربران‌ به‌ منابع‌ كتابخانه‌ها، طرح‌ها و توافق‌های‌ متعددی‌ به‌ اجرا درآمده‌ كه‌ برخی‌ از آنها از رسمیت‌ بیشتری‌ برخوردار بوده‌اند. «وبر» به‌ این‌ نوع‌ دسترسی‌، «تبادل‌ خدمات‌ برای‌ كاربران‌ كتابخانه‌های‌ دیگر» اطلاق‌ می‌كند. مثالی‌ كه‌ او برای‌ دسترسی‌ مستقیم‌ ارائه‌ می‌دهد مربوط‌ به‌ طرحی‌ در دانشگاه‌ كالیفرنیا در سال‌ 1961 است‌ كه‌ براساس‌ آن‌، سرویس‌ روزانه‌ای‌ برای‌ نقل‌وانتقال‌ استادان‌، دانشجویان‌، و مواد تدارك‌ دیده‌ شده‌ بود تا افرادی‌ كه‌ تمایل‌ داشتند، بتوانند مستقیماً به‌ كتابخانه‌های

نمودار 4-3. متغیرهای دسترسی غیرمستقیم یا امانت بین كتابخانه ها [ اقتباس از 47 : 70]

مورد نظر خود در هر نقطه‌ از دانشگاه‌ مراجعه‌ و از خدمات‌ آنها در محل‌ استفاده‌ كنند [107].

در شیكاگو و برخی نقاط دیگر آمریكا، كتابخانه ها براساس طرحی به نام «اینفوپاس»¹⁴ در صورتی كه منابع مورد نیاز كاربران خود را در اختیار نداشتند، آنان

جدول 4-1. مقایسه بین شیوه های دسترسی غیرمستقیم و مستقیم

به منابع كتابخانه ها

دسترسی‌ غیرمستقیم
دسترسی‌ مستقیم‌

به‌عنوان‌ محدودیت‌اصلی‌،محدودبه‌ آن‌دسته‌ ازمنابع‌ كتابخانه‌ها ست‌ كه‌ به‌ صورت‌ غیرمستقیم ‌قابل‌ استفاده‌ هستند مانند كتابهای‌ غیرمرجع‌.
 در استفاده‌ از بیشترمنابع‌كتابخانه‌ها مانند منابع‌  مرجع‌، خدمات‌، كارشناسان‌، تجهیزات‌، فضا ... محدودیتی‌ ندارد.

آن‌ دسته‌ ازمواد غیرقابل‌ امانت‌ راكه‌ قابل‌ تكثیر نیز نیستند، شامل‌ نمی‌شود.
تمامی‌ موادی‌ را كه‌ در كتابخانه‌ها وجود  دارند، شامل‌ می‌شود.

برای‌ تكثیر منابعی‌ كه‌ قابل‌ امانت‌ دادن‌ نیستند،نیازبه‌ تجهیزات‌ گران‌قیمت‌ را به‌وجود می‌آورد.
 امكان‌ استفاده‌ از اصل‌ منابع‌ را بدون‌ نیاز  به‌ تكثیر فراهم‌ می‌كند.

هنگامی‌ امكان‌پذیر است‌ كه‌ مشخصات‌ دقیق كتاب‌شناختی‌ مواد مورد نیاز معلوم‌ باشد. ‌
هنگامی‌ كه‌ اطلاعات‌ دقیقی‌ از مواد مورد نیاز در دست‌ نباشد ـ مثلاً هنگامی‌ كه‌ پژوهشگری‌ به‌ دنبال‌ سوابق‌ علمی‌ یك‌ موضوع‌ باشد ـ كارآمدتر است‌.

برخی‌ از سفارش‌ها ممكن‌ است‌ به‌ دلیل‌نداشتن آگاهی‌كامل‌از مفاد مدارك‌، بی‌ربط‌ یا بی‌اهمیت از كار درآیند.‌
 چون‌ انتخاب‌ براساس‌ اصل‌ مدارك‌ صورت‌‌ می‌گیرد، امكان‌ خطا از میان‌ می‌رود.

برای‌ دسترسی‌ غیرمستقیم‌ به‌ منابع‌ كتابخانه‌ها، نیاز به‌ یك‌ كتابخانه‌ یا نهاد واسط‌ وجود دارد.
 بدون‌ نیاز به‌ واسطه‌ و به‌ صورت‌ مستقیم‌ انجام‌ می‌پذیرد.

علاوه‌ بر واسطه‌، به‌ سیستم‌های‌ ارتباطی‌ مانند پست‌ و مخابرات‌ نیز وابسته‌ است‌.
 به‌ سیستم‌های‌ ارتباطی‌ وابسته‌ نیست‌.

هنگامی‌ كه‌ كتابخانه‌ امانت‌دهندة‌ مواد یا ارائه‌ دهندة‌ خدمات‌ نزدیك‌ باشد،زمان‌ و هزینه‌ای‌ كه‌ باید صرف‌ شود، توجیه‌ اقتصادی‌ ندارد.
 هنگامی‌ كه‌ كتابخانه‌ امانت‌دهنده‌ یا ارائه‌دهنده‌   خدمات‌ دور باشد، صرفه‌ای‌ ندارد.

هنگامـی‌ كه‌ به‌ هر دلیـل‌، ارتبـاط‌ بین‌ كاربران‌ و كتابخانه‌ یا نهاد واسط‌  ‌ محدود یا قطع‌ شود، امكان‌پذیرنیست‌.
 برای‌ انجام‌، نیازی‌ به‌ نیست‌.كتابخانه‌ یانهاد واسط

تأثیر ایـن‌ روش‌ بر استـقلال‌ كتابخانه‌ها نسبتـاً این‌ كم‌تر است‌ بنابراین‌ مقاومت‌ كم‌تری‌ هم‌ازطرف مسئولان‌ كتابخانه‌هابرای‌ انجام‌ آن‌ پدید می‌آید.
 به‌ دلیل‌ حضور كاربران‌ دركتابخانه‌ها تأثیر‌ روش‌ براستقلال‌ كتابخانه‌ها نسبتاً بیشتر است‌ بنابراین‌مقاومت‌ بیشتری‌ هم‌ از طرف‌ مسئولان‌ كتابخانه‌ها برای‌ انجام‌ آن‌ پدید می‌آید.

را به دیگر كتابخانه ها ارجاع می دادند و این كاربران می توانستند به كتابخانه های دیگر مراجعه و از خدمات آنها در محل بهره مند شوند و در برخی موارد، منابعی را نیز به امانت گیرند [51 :92].

دسترسی مستقیم در دهة گذشته عمومیت یافته به طوری كه به جز برخی موارد استثنا، كتابخانه های دانشگاهی اروپا و امریكا، مراجعه و استفاده از مجموعه‌های خود را برای عموم مردم از جمله دانشجویان سایر دانشگاه ها فراهم ساخته اند [45].

عضویت‌ فراگیر كتابخانه‌ها: مدل‌ منطقی‌

دسترسی‌ مستقیم‌ به‌ منابع‌ كتابخانه‌ها به‌ صورت‌ جامع‌ در ایران‌ از نیمه‌ دوم‌ سال‌ 1374 با اجرای‌ آزمایشی‌ طرحی‌ آغاز گردید كه‌ پس‌ از آن‌ با عنوان‌ «عضویت‌ فراگیر كتابخانه‌ها» یا «طرح‌ غدیر» ادامه‌ یافت‌¹. این‌ طرح‌، سازوكار جدیدی‌ برای‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها در ایران‌ است‌ كه‌ برای‌ اشتراك‌ در انواع‌ منابع‌ كتابخانه‌ها و دسترسی‌ مستقیم‌ به‌ آنها طراحی‌ شده‌ است‌. براساس‌ این‌ طرح‌، كاربران‌ می‌توانند بدون‌ عضویت‌ در كتابخانه‌های‌ زیر پوشش‌ آن‌، مانند اعضای‌ معمولی‌ با مراجعه‌ مستقیم‌ به‌ آنها، از منابعشان‌ استفاده‌ كنند².

1. این‌ طرح‌ با عنوان‌ "طرح‌ تعمیم‌ خدمات‌ كتابخانه‌های‌ تخصصی‌ به‌ افراد غیرعضو"به‌ اجرای‌ آزمایشی‌ درآمد كه‌ خلاصه‌ نتایج‌ حاصل‌ از آن‌ در پیوست‌ (الف‌)بیان‌ شده‌ است‌. این‌ طرح‌ در سال‌ 1376 مورد بازدید اعضای‌ استینفو (شبكه‌ منطقه‌ای‌ مبادله‌ اطلاعات‌ و تجربیات‌ در علوم‌ و فناوری‌ آسیا و اقیانوسیه‌:ASTINFO) قرار گرفت‌ و اعضای‌ این‌ شبكه‌ در برنامه‌ كاری‌ سال‌ 1998-99 خود توصیه‌ كردند كه‌ كتابخانه‌های‌ كشورهای‌ عضو، امكان‌ عضویت‌ فراگیر را درمیان‌ خود فراهم‌ آورند [11].

2. آنچه‌ با عنوان‌ "طرح‌ غدیر: عضویت‌ فراگیر كتابخانه‌ها"  از تیرماه‌ سال‌ 1378 در سطح‌ وزارت‌ علوم‌، تحقیقات‌، و فناوری‌ به‌ اجرا درآمده‌ است‌، نسبت‌ به‌ طرح‌اصلی‌ كه‌ در این‌ كتاب‌ معرفی‌ می‌شود از لحاظ پوشش‌، بسیار محدودتر است‌. برخی‌ از مستندات‌ طرح‌ اصلی‌ در پیوست‌ (ب‌) ارائه‌ شده‌اند

دسترسی مسقتیم عموم مردم به منابع کتابخانه‌ها

1. هدف‌.	ایجاد امكان‌ دسترسی‌ مستقیم‌ به‌ منابع‌ كتابخانه‌های‌ دانشگاهی‌ و تخصصی‌ كشور از طریق‌ یك‌ نظام‌ رسمی‌، هماهنگ‌، برنامه‌ریزی‌ شده‌، و جامع‌ برای‌ تمامی‌ افرادی‌ كه‌ به‌ این‌ منابع‌ نیاز دارند.

2. پوشش‌

— سازمان‌ها.     عضویت‌ فراگیر كتابخانه‌ها تمامی‌ سازمان‌های‌ دولتی‌، غیرانتفاعی‌، و خصوصی‌ كشور را در برمی‌ گیرد كه‌ به‌ نحوی‌ درگیر امر آموزش‌ عالی‌ یا پژوهش‌ و دارای‌ كتابخانه‌ یا منابعی‌ در حوزه‌های‌ علمی‌ و فنی‌ باشند.

— كاربران‌.     عضویت‌ فراگیر كتابخانه‌ها تمامی‌ افراد و سازمان‌های‌ كشور را كه‌ به‌ نوعی‌ به‌ منابع‌ كتابخانه‌های‌ وابسته‌ به‌ سازمان‌های‌ زیر پوشش‌ نیاز داشته‌ باشند در بر می‌گیرد.

3. خط‌مشی‌ها. موفقیت‌ در اجرای‌ عضویت‌ فراگیر كتابخانه‌ها مستلزم‌ وجود سیستم‌ها و روش‌هایی‌ است‌ كه‌ در چهارچوب‌ خط‌مشی‌های‌ زیر طراحی‌ و اجرا شوند:

— هماهنگی‌ در سطح‌ كشور از طریق‌ استانداردسازی‌ فرایند عملیات‌ تضمین‌ گردد.

— از لحاظ‌ برنامه‌ریزی‌ و نظارت‌ به‌ صورت‌ متمركز و از لحاظ‌ اجرا به‌ صورت‌ غیرمتمركز و نیمه‌متمركز عمل‌ شود.

— حداقل‌ تشریفات‌ اداری‌ را به‌ویژه‌ برای‌ كتابخانه‌ها و كاربران‌ پدید آورد.

— حداكثر اطمینان‌ و ضمانت‌ را برای‌ پیشگیری‌ از خسارت‌ به‌ كتابخانه‌ها به‌ وجود آورد. بنابراین‌ بیشتر باید از كنترل‌های‌ پیش‌ از عمل‌ و حین‌ عمل‌ استفاده‌ شود. البته‌ هزینه‌های‌ كنترل‌ نباید از منافع‌ حاصل‌ از آن‌ پیشی‌ گیرند.

— حداكثر اطمینان‌ و ضمانت‌ برای‌ جبران‌ خسارت‌های‌ احتمالی‌ به‌ كتابخانه‌ها به‌ سریع‌ترین‌ روش‌ ممكن‌ فراهم‌ گردد.

— مقررات‌ داخلی‌ تك‌تك‌ كتابخانه‌ها به‌ بیشترین‌ میزان‌ ممكن‌ محترم‌ شمرده‌ شود.

— مشاركت‌ مدیران‌ و كاركنان‌ كتابخانه‌ها از طریق‌ راهكارهای‌ مناسب‌ تضمین‌ شود.

4. سازوكارها. در عضویت‌ فراگیر كتابخانه‌ها، از تركیب‌ سه‌ سازوكار اجبار،

دادوستد، و تبادل‌ در مقابل‌ دریافت‌ پول‌ استفاده‌ می‌شود (جدول‌4-2).

جدول 4-2. سازوكارهای اشتراك منابع در عضویت فراگیر كتابخانه ها

حوزه‌ پوشش‌

سازوكار

سازمان‌ها:

وابسته‌ به‌ وزارت‌ علوم‌، تحقیقات‌، و فناوری

غیروابسته‌ به‌ وزارت‌ علوم‌، تحقیقات‌، و فناوری‌:‌

….…
 اجبار

دارای‌ كتابخانه‌ای‌ با حداقل‌ منابع‌ مورد نیاز
…….
داد و ستد

بدون‌ كتابخانه‌ای‌ با حداقل‌ منابع‌ مورد نیاز
.........
تبادل‌ در مقابل‌ دریافت‌ پول‌

‌ كاربران‌:

وابسته‌ به‌ وزارت‌ علوم‌، تحقیقات‌، و فناوری‌
…….
 رایگان‌

وابسته‌ به‌ سایرسازمان‌هایی‌كه‌دارای‌ كتابخانه‌ای باحداقل‌منابع‌ موردنیازهستند
........
دادوستد

سایر كاربران‌
........
تبادل‌ در مقابل‌ دریافت‌ پول‌

5. فرایندهای‌ منطقی‌. عضویت‌ فراگیر كتابخانه‌ها، دارای‌ چهار فرایند منطقی‌ به‌ این‌ شرح‌ است‌:

— عضویت‌. عضویت‌، اولین‌ قدم‌ در استفاده‌ از این‌ طرح‌ است‌. همان‌گونه‌ كه‌ در نمودار 4-4 نشان‌ داده‌ شده‌ است‌، كاربران‌ می‌توانند تقاضای‌ خود را برای‌ استفاده‌ از این‌ تسهیلات‌ به‌ یك‌ نهاد واسط‌ ارائه‌ كنند كه‌ ممكن‌ است‌ یك‌ كتابخانه‌ یا سازمان‌ دیگری‌ باشد. نهاد واسط‌ نیز این‌ تقاضا را به‌ یك‌ مركز هماهنگ‌كننده‌ ارسال‌ می‌دارد و این‌ مركز مجوز استفاده‌ از تسهیلات‌ طرح‌ را صادر می‌كند و از طریق‌ نهاد واسط‌ در اختیار كاربران‌ قرار می‌دهد.

— دسترسی‌ مستقیم‌. كاربران‌ با داشتن‌ مجوزهای‌ صادر شده‌ از طرف‌ مركز

نمودار 4-4. مدل منطقی عضویت

هماهنگ‌كننده‌ می‌توانند با مراجعه‌ حضوری‌ به‌ كتابخانه‌های‌ زیر پوشش‌، مستقیماً از منابع‌ آنها در محل‌ استفاده‌ كنند. همان‌گونه‌ كه‌ نمودار 4-5 نشان‌ می‌دهد، كاربران‌ به‌ كتابخانه‌های‌ مقصد مراجعه‌ و با ارائه‌ مجوز خود، از آنها درخواست‌ خدمات‌ می‌كنند و این‌ كتابخانه‌ها نیز با مشاهدة‌ مجوز و احراز اعتبار آن‌، خدمات‌ خود را مستقیماً به‌ آنان‌ ارائه‌ می‌كنند.

نمودار 4-5. مدل منطقی دسترسی مستقیم

— جبران خسارتها. مركز هماهنگ كننده ، هر گونه خسارت احتمالی به كتابخانه‌های مقصد را مستقیماً جبران می كند. این فرایند در نمودار 4-6 نشان داده شده است. مركز هماهنگ كننده پس از جبران خسارت كتابخانه مقصد، نهاد واسط را از موضوع آگاه می سازد. نهاد واسط به نوبه خود، كاربر را به بازپرداخت خسارت وارده به مركز هماهنگ كننده وادار می كند.

نمودار 4-6. مدل منطقی جبران خسارت

—  تصفیه حساب . تصفیه حساب ، مرحله پایانی استفاده از این طرح است . كاربران هنگامی كه بخواهند یا لازم باشد به عضویت خود پایان دهند، باید تصفیه حساب كنند. فرایند تصفیه حساب در نمودار 4-7 نشان داده شده است . به این منظور، كاربران باید تقاضای خود را به همراه مجوزهایی كه قبلاً دریافت داشته اند به نهاد واسط ارائه كنند و در صورتی كه مشكلی وجود نداشته باشد، تصفیه حساب خود را دریافت دارند. در غیر این صورت باید قبلاً خسارت های وارده را جبران كنند.

نمودار 4-7. مدل منطقی تصفیه حساب

نیروی انسانی

از نظر «سیگینز» اشتراك‌ منابع‌ از جمله‌ تلاش‌هایی‌ است‌ كه‌ تغییرات‌ عمده‌ای‌ در وظایف‌ كاركنان‌ كتابخانه‌ها پدید می‌آورد و نقطه‌ تمركز وظایف‌ آنان‌ را تغییر می‌دهد. بنابراین‌ موفقیت‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها مستلزم‌ توجه‌ به‌ تأثیر چنین‌ فعالیت‌هایی‌ بر كاركنان‌ است‌. این‌ موضوع‌، با توجه‌ به‌ توسعه‌ فزون‌تر زیرساخت‌های‌ فنی‌ بیشتر كتابخانه‌ها نسبت‌ به‌ منابع‌ انسانی‌ آنها اهمیت‌ بیشتری‌ می‌یابد. بنابراین‌ احتمال‌ این‌كه‌ یك‌ كتابدار، كار با یك‌ رایانه‌ پیچیده‌ را بداند بسیار بیشتر از آن‌ است‌ كه‌ بتواند برای‌ توافق‌ دربارة‌ شرایط‌ یك‌ طرح‌ همكاری‌ بادیگران‌ مذاكره‌ كند. بدین‌ ترتیب‌ در ارتباط‌ با اشتراك‌ منابع‌، باید سه‌ نوع‌ آموزش‌ برای‌ سه‌ دسته‌ از كاركنان‌ ارائه‌ شوند و كتابخانه‌هایی‌ كه‌ در تشخیص‌ و پاسخ‌گویی‌ به‌ این‌ نیازهای‌ آموزشی‌ كوتاهی‌ كنند، با خطر كاهش‌ توانایی‌ در پاسخ‌ به‌ تغییرات‌ در

تقاضا برای‌ خدمات‌ روبه‌رو می‌شوند:

— برای‌ انتخاب‌كنندگان‌ كتابخانه‌ها كه‌ باید در فرایند و روش‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ تخصص‌ داشته‌ باشند.

— برای‌ كاركنانی‌ كه‌ مستقیماً درگیر ایجاد برنامه‌ها و توافق‌های‌ همكاری‌ هستند.

— برای‌ كاركنانی‌ كه‌ باید خود را با فشار ناشی‌ از تغییر و تجدید ساختار ناشی‌ از اشتراك‌ منابع‌، سازگار كنند.

در متون‌ نگاشته‌ شده‌ در سال‌های‌ اخیر دربارة‌ اشتراك‌ منابع‌ به‌ندرت‌ از نقش‌ نیروی‌ انسانی‌ در این‌ زمینه‌ سخنی‌ به‌ میان‌ آمده‌ و حتی‌ كمتر از آن‌ دربارة‌ نیاز به‌ آموزش‌ كاركنان‌ برای‌ اشتراك‌ منابع‌ بحث‌ شده‌ است‌. در عوض‌ تأكید بر جنبه‌های‌ فنی‌ لازم‌ برای‌ اشتراك‌ منابع‌ بوده‌ است‌. درگیری‌ یك‌ كتابخانه‌ در فعالیت‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ خواه‌ در قالب‌ یك‌ سازمان‌ رسمی‌ و خواه‌ در قالب‌ یك‌ همكاری‌ ساده‌ با یك‌ یا چند كتابخانه‌ دیگر، تأثیر زیادی‌ بر كاركنان‌ آن‌ دارد. یك‌ مدیر آگاه‌ كتابخانه‌ باید نسبت‌ به‌ این‌ تأثیر حساس‌ باشد، چگونگی‌ آشكار شدن‌ آن‌ را تجزیه‌ و تحلیل‌ كند، و بر این‌ اساس‌ قدم‌های‌ لازم‌ را برای‌ پاسخ‌ به‌ این‌ نیاز بردارد.

اشتراك‌ منابع‌، در سه‌ حوزه‌ بر نقش‌ كاركنان‌ تأكید و تأثیر دارد:

— آموزش‌.   كاركنان‌ باید فرایندهای‌ اشتراك‌ منابع‌ را به‌ خوبی‌ بفهمند و درك‌ كاملی‌ از این‌كه‌ اشتراك‌ منابع‌ مستلزم‌ چیست‌ و چرا در حال‌ و آینده‌ برای‌ كتابخانه‌ها اهمیت‌ دارد، داشته‌ باشند.

— باورداشت‌ها.  از آنجایی‌ كه‌ اشتراك‌ منابع‌ دربردارندة‌ تغییر از تأكید بر فراهم‌آوری‌ و مالكیت‌ منابع‌ توسط‌ خود كتابخانه‌ به‌ فراهم‌آوری‌ مشترك‌ منابع‌ و دسترسی‌ از راه‌ دور به‌ آنهاست‌، كاركنان‌ باید فلسفه‌ خدمات‌ خود را تعدیل‌ و با این‌ وضعیت‌ سازگار كنند و روش‌ جدیدی‌ را برای‌ برخورد با وظیفه‌ ارائه‌ خدمات‌ و پاسخ‌گویی‌ به‌ نیاز كاربران‌ در پیش‌ گیرند.

— مهارت‌ها.   مهارت‌های‌ كاركنان‌ حتی‌ بیشتر از آموزش‌ و باورداشت‌ها، از اشتراك‌ منابع‌ تأثیر می‌پذیرند. مهارت‌های‌ جدیدی‌ باید كسب‌ شوند، در عین‌ حال‌ كه‌ باید به‌ برخی‌ از مهارت‌های‌ قبلی‌ بیشتر پرداخته‌ شود. به‌ دلیل‌ افزایش‌ وظایفی‌ كه‌ وقت‌ كاركنان‌ را صرف‌ اجرای‌ طرح‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ می‌كنند، نیاز به‌ مدیریت‌ مؤثر زمان‌ بیش‌ از پیش‌ می‌شود. انتقال‌ وضعیت‌ از تأكید بر مجموعه‌سازی‌ به‌ تركیبی‌ از خریدهای‌ محلی‌، مسئولیت‌های‌ مجموعه‌سازی‌ مشترك‌، و دسترسی‌ از راه‌ دور نیاز به‌ تعدیل‌ برنامه‌ریزی‌ و اولویت‌ها دارد. مهارت‌های‌ ارتباطی‌ پیشرفته‌ نیز باید در كاركنان‌ وجود داشته‌ باشند تا بتوانند مسئولیت‌های‌ دوجانبه‌ دست‌یابی‌ به‌ توافق‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ و تشریح‌ آنها را برای‌ كاربران‌ به‌ صورت‌ مؤثری‌ ایفا كنند. از جمله‌ این‌گونه‌ مهارت‌ها می‌توان‌ به‌ ارتباطات‌، مذاكره‌، تنش‌زدایی‌، مدیریت‌ تغییر، خودرهبری‌، و توانایی‌ تفهیم‌ هدف‌ها به‌ كاركنان‌، كاربران‌، و مدیران‌ اشاره‌ كرد. مهارت‌های‌ مفهومی‌ نیز لازم‌ هستند چرا كه‌ كاركنان‌ باید به‌طور مؤثرتری‌ به‌ وظایفی‌ مانند حل‌ مسئله‌، تصمیم‌گیری‌، بهبود فرایند، تفكر انتقادی‌ و نوآوری‌ بپردازند.

از آن‌جایی‌ كه‌ حوزه‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ گسترش‌ بیشتری‌ یافته‌اند، تغییرات‌ زیادی‌ در چگونگی‌ انجام‌ وظایف‌ توسط‌ كاركنان‌ و همچنین‌ خود وظایف‌ در كتابخانه‌ها به‌وجود آمده‌اند. چگونگی‌ سازگاری‌ كاركنان‌ با محیط‌ جدید و سادگی‌ یا سختی‌ این‌ انطباق‌ به‌ میزان‌ آگاهی‌ آنان‌ از این‌ تغییرات‌ و آمادگی‌ برای‌ برخورد با آنها از طریق‌ آموزش‌ بستگی‌ دارد.

اشتراك‌ منابع‌ تأثیر زیادی‌ بر رابطه‌ كاری‌ بین‌ كاركنان‌ متخصص‌ و كاركنان‌ بخش‌های‌ پشتیبانی‌ دارد كه‌ قبلاً بسیار روشن‌ بوده‌ اما اكنون‌ پیچیده‌ شده‌ است‌. بنابراین‌ به‌ جای‌ تأكید بر تفاوت‌های‌ وظایف‌ و تقسیم‌ كار دقیق‌، تأكید بر همكاری‌ بین‌ كاركنان‌ متخصص‌ و پشتیبان‌ برای‌ پاسخ‌ به‌ نیاز به‌ كار مشترك‌ برای‌ انجام‌ وظایف‌ گروه‌ خواهد بود. كار گروهی‌ یكی‌ از ملزومات‌ اشتراك‌ منابع‌ است‌ كه‌ در آن‌ از هر عضو گروه‌ انتظار می‌رود در تلاش‌ گروهی‌ مشاركت‌ داشته‌ باشد و این‌ مستلزم‌ نگرشی‌ جدید به‌ مفاهیمی‌ مانند تصمیم‌گیری‌ و تقسیم‌ كار است‌ كه‌ با آموزش‌ می‌توان‌ به‌خوبی‌ بدان‌ دست‌ یافت‌.

اشتراك‌ منابع‌ باعث‌ تغییر می‌شود و تغییر ایجاد فشار می‌كند، فشاری‌ كه

‌ می‌تواند نتیجه‌ منفی‌ داشته‌ باشد اگر كارایی‌ و رضایت‌ شغلی‌ كاركنان‌ را كاهش‌ دهد و می‌تواند نتیجه‌ مثبت‌ داشته‌ باشد اگر به‌ خلاقیت‌ و نوآوری‌ منجر شود. تفاوت‌ در پاسخ‌ به‌ تغییر در میان‌ كاركنان‌ با آماده‌ كردن‌ آنها برای‌ برخورد با تغییر به‌ میزان‌ زیادی‌ تحت‌ تأثیر قرار می‌گیرد. مؤثرترین‌ كاركنان‌ درگیر در اشتراك‌ منابع‌ آنهایی‌ خواهند بود كه‌ تغییر را به‌ عنوان‌ یك‌ بخش‌ از زندگی‌ سازمانی‌ و شغلی‌ خویش‌ پذیرفته‌ و به‌ بهبود مداوم‌ آن‌ به‌ عنوان‌ یك‌ عنصر لازم‌ و در عین‌ حال‌ مطلوب‌ برای‌ شغل‌ خود ایمان‌ داشته‌ باشند.

باید دانست‌ كه‌ بخش‌ زیادی‌ از فرایند آموزش‌ و یادگیری‌ در اشتراك‌ منابع‌ در حین‌ كار و در حالی‌ كه‌ برنامه‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ در حال‌ اجرا هستند، صورت‌ می‌گیرد. هر چند اصول‌ و خط‌مشی‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ را می‌توان‌ در هنگام‌ آموزش‌ به‌سادگی‌ تشریح‌ كرد اما بیشترین‌ میزان‌ دانش‌ در نهایت‌ در میدان‌ عمل‌ و اجرا به‌دست‌ می‌آید. [191-183 :94].

چالش‌ها

اطلاع رسانی به عنوان یك حوزة علمی جامع و میان رشته ای ، چندی است كه با تأثیرپذیری از تحولات جهانی ، چالش های جدیدی را تجربه می كند كه هر روز دگرگونی های نوینی را در ابعاد گوناگون آن پدید می آورند. تحولاتی مانند:

-  توسعه‌ شگرف‌ و روزافزون‌ فناوری‌ اطلاعات‌ و ارتباطات‌، و تأثیر و كاربرد آن‌ بر ماهیت‌، حجم‌، و محتوای‌ اطلاعات‌ و ارتباطات‌؛

-  افزایش‌ روزافزون‌ آگاهی‌ دولت‌ها و ملت‌ها از اهمیت‌ اطلاعات‌ و تأثیر آن‌ بر تصمیم‌گیری‌ در سطوح‌ ملی‌، منطقه‌ای‌، و بین‌المللی‌؛

-  افزایش‌ تأثیر اطلاعات‌ بر زندگی‌ شخصی‌ آحاد مردم‌ در سراسر جهان‌ و توسعة‌ جوامع‌ اطلاعاتی‌؛

-  رشد روزافزون‌ عرضه‌كنندگان‌ اطلاعات‌ در ابعاد بین‌المللی‌ و عرضه‌ اطلاعات‌ به‌ شیوه‌های‌ نوین‌؛

-  توسعه‌ شتابندة‌ شبكه‌های‌ اطلاعاتی‌ و ارتباطی‌ جهان‌گستر؛

-  تغییرات‌ وسیع‌ در ماهیت‌ رسانه‌ها و كاربرد رسانه‌های‌ بدیع‌ در اطلاع‌رسانی‌؛

-  افزایش‌ استفاده‌ از اطلاعات‌ به‌ عنوان‌ منبع‌ درآمد ملی‌؛

-  تغییرات‌ بنیادین‌ در هدف‌ها و مأموریت‌های‌ واحدهای‌ اطلاع‌ رسانی‌؛

هر یك ، تأثیری جدی بر اطلاع رسانی در نظریه و عمل دارند.

«داورتی » و «هیوز» برخی از عوامل مؤثر بر اشتراك منابع را كه ناشی از چنین تحولاتی هستند، تبیین كرده اند كه پاره ای از آنها هم چنان از چالش های اشتراك منابع به شمار می روند [35]:

1. تغییر در انتظارات‌ كاربران‌.    با توجه‌ به‌ نیاز روزافزون‌ به‌ اشتراك‌ منابع‌، باید برای‌ چگونگی‌ تقویت‌ برنامه‌های‌ موجود و ایجاد سیستم‌های‌ جدید برای‌ افزایش‌ دسترسی‌ اقدام‌ كرد. به‌ این‌ منظور، درك‌ روزافزون‌ نیازهای‌ كاربران‌، كلید موفقیت‌ در فرایند انتقال‌ و اشاعه‌ اطلاعات‌ و دانش‌ خواهد بود. نیازهایی‌ كه‌ براثر تغییر در شیوه‌های‌ آموزش‌ و پژوهش‌ و توسعه‌ شاخه‌های‌ میان‌رشته‌ای‌ علوم‌ شاهد تغییرات‌ زیادی‌ بوده‌ و خواهند بود. به‌ این‌ ترتیب‌، پیش‌بینی‌ نیازها براساس‌ آنچه‌ در گذشته‌ رخ‌ داده‌ است‌، پاسخ‌ مناسبی‌ به‌ آنچه‌ در پی‌ آن‌ هستیم‌، نخواهد بود. به‌ عبارت‌ دیگر بر مشكلات‌ فردا نمی‌توان‌ با ابزار دیروز فائق‌ آمد.

2. گزینه‌های‌ گوناگون‌.   كاربران‌، گزینه‌های‌ گوناگونی‌ برای‌ دریافت‌ خدمات‌ اطلاعاتی‌ دارند. مهم‌ترین‌ این‌ گزینه‌ها، دریافت‌ اطلاعات‌ به‌صورت‌ الكترونیكی‌ است‌ كه‌ به‌شدت‌ در حال‌ رشد است‌. ناشران‌ زیادی‌ هم‌ اكنون‌، منابع‌ خود را به‌ صورت‌ متن‌ كاملاً الكترونیكی‌ عرضه‌ می‌دارند و كاربران‌ از طریق‌ شبكه‌های‌ الكترونیكی‌ مستقیماً می‌توانند به‌ آنها دست‌ یابند. به‌ این‌ ترتیب‌ كتابخانه‌ها با رقابت‌ شدیدی‌ روبه‌رو هستند كه‌ وجود سیستم‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ كارا می‌تواند موقعیت‌ آنها را در بازار تحویل‌ اطلاعات‌ تحكیم‌ بخشد.

3. سرعت‌ و سهولت‌.   كاربران‌، بیشتر به‌ سمت‌ خدماتی‌ می‌روند كه‌ به‌ سریع‌ترین‌ و آسان‌ترین‌ روش‌ ممكن‌ منبع‌ مورد نیاز آنها را تأمین‌ كند.

4. خدمات‌ منفرد. خدمات‌ اطلاع‌رسانی‌ باید خود را با تقاضای‌ روزافزون‌ كاربران‌ برای‌ اطلاعات‌ و سیستم‌های‌ دسترسی‌ به‌ اطلاعات‌ مخصوص‌به‌خود وفق

دهند. دسترسی‌ به‌ اطلاعات‌ برای‌ كاربران‌ از روش‌های‌ مخصوص‌به‌خود دو بعد دارد. اول‌ این‌كه‌ لازم‌ است‌ با منطق‌ شخصی‌ كاربران‌ در تقاضا برای‌ اطلاعات‌ همخوانی‌ حاصل‌ شود كه‌ این‌ با عنوان‌ شخصی‌سازی‌ یا فردگرایی‌ شناخته‌ می‌شود. كاربران‌ كم‌تر از رویه‌های‌ استاندارد پیروی‌ خواهند كرد و به‌ دنبال‌ كاربرد الگوهای‌ فكری‌ و دیدگاه‌های‌ خود نسبت‌ به‌ جهان‌ در بازیابی‌ اطلاعات‌ خواهند بود. بعد دوم‌ خدمات‌ اطلاعاتی‌ مخصوص‌ به‌ افراد، تمركز بر نیازهای‌ اطلاعاتی‌ ویژه‌ كاربران‌ خواهد بود نه‌ بر بازیابی‌ واحدهای‌ اطلاعاتی‌ كتاب‌شناختی‌. كاربران‌ می‌خواهند اطلاعات‌ مطابق‌ با مسئله‌ ویژه‌ آنها در اختیارشان‌ قرار گیرد و به‌ انبوهی‌ از كاغذ، چكیده‌ها، ارجاعات‌، یا دیسكت‌های‌ حاوی‌ اطلاعات‌ قانع‌ نخواهند بود. باید به‌ این‌ نكته‌ توجه‌ كرد كه‌ بیشتر كاربران‌ به‌ اطلاعات‌ به‌خودی‌خود نیازی‌ ندارند بلكه‌ اطلاعات‌ را برای‌ دانستن‌، آموختن‌، و حل‌ مسائلشان‌ می‌خواهند.

5. تمركز بر كاربران‌.   یكی‌ از چالش‌های‌ عمده‌، تغییر تمركز از مدارك‌ به‌ كاربران‌ است‌. كتابداران‌ باید ارتباط‌ نزدیكی‌ با مراجعان‌ خود داشته‌ باشند. این‌ ارتباط‌ حرفه‌ای‌ ممكن‌ است‌ مسئولیت‌ بیشتری‌ را برای‌ آنان‌ پدید آورد اما می‌تواند باعث‌ رهایی‌ آنان‌ از ناشناختگی‌ شود.

6. فناوری‌.   فناوری‌ از جمله‌ عواملی‌ است‌ كه‌ می‌تواند هم‌ به‌ عنوان‌ نیرویی‌ بازدارنده‌ و هم‌ جلوبرنده‌ عمل‌ كند. هر چند انقلاب‌ در فناوری‌ اطلاعات‌ و ارتباطات‌، تأثیری‌ شگرف‌ بر اطلاع‌رسانی‌ گذاشته‌ است‌ اما ایجاد و توسعه‌ استانداردها و نرم‌افزارهای‌ ارتباطی‌ چالشی‌ ادامه‌دار خواهند بود. انتقال‌ از مواد چاپی‌ به‌ الكترونیكی‌ نیز ایجاد سیستم‌هایی‌ را برای‌ اشتراك‌ منابع‌ الكترونیكی‌ ایجاب‌ می‌كند. اما تفاوت‌ در سرعت‌ این‌ انتقال‌ در علوم‌ مختلف‌، نظام‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ را ملزم‌ خواهد ساخت‌ كه‌ برای‌ مدتی‌، دسترسی‌ به‌ هر دو گونه‌ منبع‌ را فراهم‌ سازند.

فناوری اطلاعات

فناوری‌ اطلاعات‌ مهم‌ترین‌ چالش‌ را برای‌ كتابخانه‌ها و بنابراین‌ برای‌ اشتراك‌ منابع‌ ایجاد كرده‌ است‌. رایانه‌ها از زمان‌ پیدایش‌ در طول‌ جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ و بلافاصله‌ پس‌ از آن‌ در دهه‌های‌ 1940 و 1950 كه‌ به‌ عملیات‌ پرحجم‌ و تكراری‌ اختصاص‌ داشتند تا امروز كه‌ كار با اطلاعات‌، ارتباطات‌ الكترونیكی‌، قابلیت‌ یادگیری‌، و هوش‌ مصنوعی‌ نیز در قلمرو آنها قرار گرفته‌ است‌: [19-18 :74 ;44-40 :104] و پیش‌بینی‌ قدرت‌ استدلال‌، شناخت‌ صدا، و حتی‌ درك‌ خرد جمعی‌ برای‌ آنها می‌شود [ 28 : 61 ] كاربردهای‌ گوناگونی‌ داشته‌اند و در آینده‌ نیز خواهند داشت‌. این‌ كاربرد با تغییر در روش‌های‌ كار و چگونگی‌ استفاده‌ از اطلاعات‌ موجب‌ انتفاع‌ می‌شوند [215 :106]. «زوبوف‌» این‌ كاربردها را به‌ سه‌ گونه‌ تقسیم‌ می‌كند [112]:

-  خودكارسازی‌ فرایندهای‌ عملیاتی‌ دستی‌ به‌ منظور افزایش‌ كارایی‌.

-  آگاه‌سازی‌ مدیران‌ با ارائه‌ اطلاعات‌ مورد نیاز آنان‌ برای‌ تصمیم‌گیری‌ به‌ منظور افزایش‌ اثربخشی‌.

-  دگرگون‌سازی‌ ماهیت‌ كار به‌ منظور نوآوری‌ و ایجاد حوزه‌های‌ جدید فعالیت‌.

«هیكس‌» كاربرد فناوری‌ اطلاعات‌ را در تغییر فرایندها به‌ سه‌ گونه‌ بیان‌ داشته‌ است ‌[ 17 : 54]:

-  جایگزینی‌.   خودكارسازی‌ فرایندهایی‌ كه‌ انسان‌ انجام‌ می‌دهد و دربردارندة‌ پذیرش‌، ذخیره‌، پردازش‌، تولید، یا انتقال‌ اطلاعات‌ هستند.

-  پشتیبانی‌.   كمك‌ به‌ انجام‌ فرایندهایی‌ كه‌ انسان‌ انجام‌ می‌دهد.

-  نوآوری‌.   خلق‌ فرایندهای‌ جدیدی‌ كه‌ فناوری‌ اطلاعات‌ به‌ انجام‌ می‌رساند یا پشتیبانی‌ از فرایندهای‌ نوینی‌ كه‌ انسان‌ انجام‌ می‌دهد.

«فراكمن‌» به‌ تأثیر فناوری‌ اطلاعات‌ بر رابطه‌ بین‌ سازمان‌ها و محیط‌ نیز توجه‌ و این‌ تأثیرات‌ را بازگو می‌كند [ 2 : 49]:

-  تغییر رابطه‌ بین‌ سازمان‌ و تأمین‌كنندگان‌ منابع‌ یا مخاطبان‌ آن‌.

-  پدیداری‌ تركیب‌ داخلی‌ جدید در سازمان‌ یا تركیب‌ نوین‌ سازمان‌ محیط‌ با تغییر در كل‌ فرایند تولید یا ارائه‌ خدمات‌.

-  تغییر در محصولات‌ سازمان‌.

كتابخانه‌ها نیز در حال‌ گذار از مرحله‌ «نوسازی‌» كه‌ در آن‌ فناوری‌ اطلاعات‌ در بهبود فعالیت‌های‌ معمول‌ آنان‌ به‌ كار برده‌ می‌شد به‌ مرحله‌ «دگرگون‌سازی‌» هستند كه‌ در آن‌، كاربرد فناوری‌ اطلاعات‌ منجر به‌ تغییر بنیادین‌ كتابخانه‌ها می‌شود [353 : 90].

فناوری‌ اطلاعات‌ و ارتباطات‌، بر حوزه‌های‌ گوناگونی‌ از فعالیت‌های‌ كتابخانه‌ها از جمله‌ ماهیت‌ اطلاعات‌، كتابداران‌، كتابخانه‌ها، كاربران‌، و ارتباط‌ بین‌ آنها تأثیر گذاشته‌ است‌ [ 15 : 87]. «لانكاستر» و «ساندور» این‌ تأثیرات‌ را از جنبه‌های‌ گوناگون‌ به‌تفصیل‌ بیان‌ كرده‌اند. انتشار اطلاعات‌ به‌ صورت‌ الكترونیكی‌ از طرف‌ ناشران‌ رشد روزافزونی‌ یافته‌ و بسیاری‌ از نشریه‌های‌ علمی‌ جدید از همان‌ ابتدا به‌ این‌ شكل‌ منتشر می‌شوند. در همین‌ حال‌، كاربران‌ می‌توانند علاوه‌ بر استفاده‌ از این‌ اطلاعات‌ روی‌ انواع‌ دیسك‌ها از جمله‌ دیسك‌های‌ نوری‌، از طریق‌ شبكه‌ اینترنت‌ و بدون‌ نیاز به‌ استفاده‌ از یك‌ كتابخانه‌ به‌ عنوان‌ واسط‌، مستقیماً از این‌ منابع‌ استفاده‌ كنند. در بسیاری‌ از موارد، نقش‌ كتابخانه‌ها در حد یك‌ دروازه‌ یا ارائه‌ كننده‌ رمز عبور به‌ كاربران‌ كاهش‌ یافته‌ است‌. بدین‌ ترتیب‌، احتمال‌ دارد تمام‌ یا بخشی‌ از كاركرد كتابخانه‌ها در فراهم‌آوری‌ دسترسی‌ به‌ اطلاعات‌ به‌ دیگر واحدها، سازمان‌ها، یا بخش‌ها انتقال‌ یابد.

فناوری‌ اطلاعات‌، با افزایش‌ گوناگونی‌ خدمات‌، انتظارات‌ را از كتابداران‌ افزایش‌ داده‌ است‌. این‌ افزایش‌، نیاز به‌ آموزش‌ و یادگیری‌ مهارت‌های‌ جدید را نیز برای‌ آنان‌ بیشتر كرده‌ است‌. نیازی‌ كه‌ روزبه‌روز نیز تغییر می‌یابد و امكان‌ اتكا به‌ آموزش‌های‌ اولیه‌ را برای‌ ورود به‌ این‌ حرفه‌ از میان‌ می‌برد و آموزش‌های‌ مداوم‌ در حین‌ كار را الزامی‌ می‌سازد. نیازهای‌ جدید آموزشی‌ و پویایی‌ آنها، كار بیشتری‌ را در حوزه‌ آموزش‌ مشترك‌ تأكید می‌كنند.

فناوری‌ اطلاعات‌، خدمات‌ و روش‌های‌ انجام‌ كار معمول‌ كتابخانه‌ها را به‌ شكل‌های‌ جدیدی‌ درآورده‌ است‌. حوزه‌هایی‌ از اشتراك‌ منابع‌ مانند تهیه‌ فهرستگان‌ها به‌ گونه‌ای‌ كاملاً متفاوت‌ و با استفاده‌ از شبكه‌های‌ ارتباطی‌ و در بسیاری‌ از موارد به‌ صورت‌ درون‌خطی‌ انجام‌ می‌شوند. علاوه‌ بر ایجاد تغییر در چگونگی‌ انجام‌ فعالیت‌های‌ قبلی‌، فناوری‌ اطلاعات‌ امكان‌ ارائه‌ خدمات‌ كاملاً جدیدی‌ را برای‌ كتابخانه‌ها فراهم‌ ساخته‌ است‌ كه‌ هر یك‌ می‌توانند زمینه‌های‌ تازه‌ای‌ را برای‌ همكاری‌ فراهم‌ آورند. ایجاد و روزآوری‌ دروازه‌های‌ اطلاعات‌ كه‌ راهی‌ برای‌ دست‌یابی‌ به‌ منابع‌ اطلاعات‌ در شبكه‌ اینترنت‌ با سرعت‌ و اطمینان‌ بیشتر است‌، از جمله‌ زمینه‌های‌ جدید همكاری‌ به‌ شمار می‌روند.

فناوری‌ اطلاعات‌، برای‌ كاربران‌ این‌ امكان‌ را فراهم‌ ساخته‌ است‌ كه‌ خدماتی‌ را مانند سفارش‌ مدارك‌ و جستجوی‌ پایگاه‌های‌ اطلاعات‌ كه‌ پیش‌ از این‌ توسط‌ كتابداران‌ عرضه‌ می‌شد، خود به‌ انجام‌ رسانند. به‌ این‌ ترتیب‌، نیازهای‌ جدیدی‌ از جمله‌ در آموزش‌ كاربران‌ پدید می‌آیند و كتابداران‌ فرصت‌ بیشتری‌ می‌یابند كه‌ به‌ پشتیبانی‌ چنین‌ خدماتی‌ از لحاظ‌ سیستم‌های‌ نرم‌افزاری‌ بپردازند.

دسترسی‌ از راه‌ دور به‌ بسیاری‌ از منابع‌ كتابخانه‌ها از دیگر آثار فناوری‌ اطلاعات‌ و ارتباطات‌ است‌ كه‌ كاربران‌ را از مراجعه‌ به‌ كتابخانه‌ها بی‌نیاز می‌سازد. كاربران‌ با این‌ نوع‌ دسترسی‌ می‌توانند فهرست‌ كتابخانه‌ خود یا دیگر كتابخانه‌ها، و دیگر پایگاه‌های‌ اطلاعات‌ را جست‌وجو كنند؛ كتابی‌ را از كتابخانه‌ خود یا دیگر كتابخانه‌ها برای‌ امانت‌ رزرو نمایند؛ سفارش‌ تصویر مدركی‌ را به‌ كتابخانه‌ خود یا دیگر مراكز تحویل‌ مدرك‌ ارسال‌ دارند؛ با كتابداران‌ تماس‌ برقرار كنند؛ اطلاعاتی‌ مانند آگاهی‌رسانی‌ جاری‌ كتابخانه‌ را دریافت‌ دارند؛ و در بسیاری‌ موارد متن‌ كامل‌ مدارك‌ مورد نیاز خود را مشاهده‌ یا به‌ صورت‌ الكترونیكی‌ به‌ محل‌ كار خود منتقل‌ كنند. هر یك‌ از این‌ خدمات‌ جدید را می‌توان‌ به‌ صورت‌ مشترك‌ به‌ انجام‌ رساند.

كاربرد فناوری‌ اطلاعات‌ در كتابخانه‌ها را می‌توان‌ در دو مرحله‌ مشاهده‌ كرد. در مرحله‌ اول‌ كه‌ ده‌ها سال‌ از آغاز آن‌ می‌گذرد، مواد اولیه‌ای‌ كه‌ كتابخانه‌ها با آنها سروكار داشتند (كتاب‌، نشریه‌، و...) به‌ صورت‌ چاپی‌ بوده‌اند و فناوری‌ اطلاعات‌ برای‌ كنترل‌ سوابق‌ و تهیه‌ فهرست‌های‌ این‌ مدارك‌ به‌ كار می‌رفت‌. در مرحله‌ دوم‌، خود این‌ مواد اولیه‌ نیز به‌ صورت‌ الكترونیكی‌ درآمده‌اند. كتابخانه‌ها اكنون‌ در آغاز این‌ مرحله‌ قرار دارند. در آینده‌، میزان‌ مدارك‌ چاپی‌ و كاغذ كم‌تر و كم‌تر وانتشارات‌ الكترونیكی‌ بیشتر و بیشتر خواهند شد. به‌ این‌ ترتیب‌ و با فرض‌ دسترسی‌ عموم‌ به‌ منابع‌ الكترونیكی‌ از طریق‌ ایستگاه‌های‌ كاری‌ در خانه‌ یا محل‌ كارشان‌، چه‌ نقش‌ و كاركردی‌ برای‌ كتابخانه‌ها و كتابداران‌ باقی‌ خواهد ماند؟

در محیط‌ شبكه‌ها و انتشارات‌ الكترونیكی‌، می‌توان‌ آینده‌ كتابخانه‌ها را در پیوستاری‌ به‌ این‌ شرح‌ پیش‌بینی‌ كرد:

1. به‌ كتابخانه‌ها اصلاً نیازی‌ نخواهد بود.

2. كتابخانه‌ها به‌ چیزی‌ در حد مراكز سوئیچینگ‌ تبدیل‌ خواهند شد.

3. كتابخانه‌ها مراكز سوئیچینگ‌ خواهند بود اما نمایه‌ها و دیگر ابزار لازم‌ را برای‌ تسهیل‌ دسترسی‌ به‌ منابع‌ شبكه‌ فراهم‌ خواهند كرد.

4. كتابخانه‌ها نقش‌های‌ جدید و مهمی‌ را در ساخت‌ پایگاه‌های‌ اطلاعات‌، خلق‌ آمیزه‌های‌ جدیدی‌ از اطلاعات‌، و برخی‌ فعالیت‌های‌ نشر الكترونیكی‌ بر عهده‌ خواهند گرفت‌.

5. كتابخانه‌ها به‌ عنوان‌ مكانی‌ كه‌ مردم‌ به‌ آنها مراجعه‌ می‌كنند، دست‌كم‌ در آینده‌ای‌ قابل‌ پیش‌بینی‌، اهمیت‌ خود را حفظ‌ خواهند كرد.

بدین‌ ترتیب‌، كتابخانه‌ها در محیطی‌ كه‌ نشر الكترونیكی‌ در آن‌ رشد فزاینده‌ای‌ دارد، بقای‌ خود را در صورتی‌ ادامه‌ خواهند داد كه‌ كاركردها و مسئولیت‌های‌ جدیدی‌ را بر عهده‌ گیرند. این‌ بقا عمیقاً بر ایجاد زیرساخت‌ كتابخانه‌های‌ مجازی‌ یا الكترونیكی‌ متمركز است‌. به‌ این‌ منظور باید فناوری‌های‌ مورد نیاز را برای‌ دسترس‌پذیر كردن‌ اطلاعات‌ الكترونیكی‌ فراهم‌ سازند؛ مجموعه‌ای‌ از اطلاعات‌ الكترونیكی‌ مورد نیاز كاربران‌ خود را فراهم‌ كنند؛ و مسائل‌ مربوط‌ به‌ خط‌مشی‌ها و قوانین‌ موجود برای‌ دسترسی‌ و انتشار اطلاعات‌ الكترونیكی‌ را حل‌ كنند. نقش‌ فعال‌ كتابخانه‌ها در محیط‌ نشر الكترونیكی‌ و شبكه‌ها، بستگی‌ به‌ مواردی‌ مانند ایجاد ارزش‌ افزوده‌ برای‌ منابع‌ الكترونیكی‌ با تهیه‌ نمایه‌ برای‌ آنها، تسهیل‌ دسترسی‌ به‌ اطلاعات‌ با ساخت‌ پایگاه‌های‌ اطلاعات‌ محلی‌ از طریق‌ انتقال‌ منابع‌ موجود در شبكه‌، خلق‌ آمیزه‌های‌ جدید از اطلاعات‌ الكترونیكی‌ گوناگون‌ مطابق‌ با نیاز كاربران‌، و مشاركت‌ با دیگر واحدها و سازمان‌ها در مدیریت‌ اطلاعات‌ الكترونیكی‌ دارد.

تأثیر فناوری‌ اطلاعات‌ بر كتابداران‌ به‌ عنوان‌ كارشناسان‌ اطلاعات‌، كم‌تر از كتابخانه‌ها به‌ عنوان‌ یك‌ مكان‌ است‌ چرا كه‌ شبكه‌های‌ ارتباطی‌ امكان‌ كار آنان‌ را در خارج‌ از كتابخانه‌ها نیز فراهم‌ می‌آورند. پیش‌بینی‌ می‌شود كه‌ كتابخانه‌ها در آینده‌ به‌ شبكه‌ای‌ درون‌خطی‌ از كتابدارانی‌ بدل‌ شوند كه‌ كارشناس‌ نمایه‌سازی‌ و جست‌وجو هستند و به‌ پایگاه‌های‌ اطلاعات‌ بی‌شماری‌ دسترسی‌ دارند. بدین‌ ترتیب‌ كتابداران‌ به‌ انجام‌ بسیاری‌ از وظایف‌ خود در قالب‌ شبكه‌های‌ ارتباطی‌ ادامه‌ خواهند داد. از مهم‌ترین‌ كاركردهای‌ كتابداران‌ در محیط‌ شبكه‌، ایفای‌ نقش‌ رابط‌ بین‌ كاربران‌ و اطلاعات‌، و تفسیر اطلاعات‌ است‌. در هر صورت‌، هر چند فناوری‌ بر كتابخانه‌ها و كار كتابداران‌ تأثیر عمیقی‌ دارد اما هرگز نیاز به‌ افراد متخصص‌ را از میان‌ نمی‌برد. [68].

تبدیل‌ روزافزون‌ محیط‌ اطلاعاتی‌ به‌ یك‌ محیط‌ الكترونیكی‌ [ 3 : 91]؛ توسعه‌ فزایندة‌ اینترنت‌، تأثیر آن‌، و ابزارهایی‌ كه‌ ارائه‌ می‌كند [: 61 ; 17-16 : 20 ; 1198-159 : 75 ; 50-49] و استفاده‌ وسیع‌ استادان‌، پژوهشگران‌، و دانشجویان‌ از فناوری‌ اطلاعات‌، كتابخانه‌ها را وادار به‌ واكنشی‌ فعال‌تر در كاربرد این‌ فناوری‌ در كتابخانه‌ها كرده‌ است‌. این‌ واكنش‌، شكل‌ جدیدی‌ از كتابخانه‌ها را با نام‌ كتابخانه‌های‌ الكترونیكی‌ یا مجازی‌ پدید آورده‌ كه‌ تمامی‌ مجموعه‌ آنها به‌ صورت‌ الكترونیكی‌ یا ماشین‌خوان‌ است‌، به‌ شبكه‌های‌ ارتباط‌ از راه‌ دور اتصال‌ كامل‌ دارند، و كاربران‌ از لحاظ‌ مكانی‌ هیچ‌گونه‌ محدودیتی‌ برای‌ دسترسی‌ به‌ آنها ندارند [ 407-397 : 81 ]. این‌ كتابخانه‌ها با بهره‌ بردن‌ از یك‌ یا چند شبكه‌، مجموعة‌ وسیعی‌ از اطلاعات‌ الكترونیكی‌ را از طریق‌ رایانه‌ شخصی‌ كاربر، به‌ وی‌ ارائه‌ می‌كنند [ 36-35 : 46 ]. یكی‌ از اساسی‌ترین‌ اصول‌ كتابخانه‌های‌ الكترونیكی‌، ارائه‌ اطلاعات‌ در لحظه‌ نیاز به‌ آن‌ از طریق‌ رایانه‌ كاربر است‌، صرف‌نظر از این‌كه‌ در كجا باشد، بنابراین‌ كتابداران‌ به‌ جای‌ انتظار تماس‌ رودررو با كاربران‌، نیاز روزافزونی‌ به‌ ارائه‌ خدماتشان‌ به‌ صورت‌ الكترونیكی‌ دارند [ 46 : 47 ] .

موضوع‌ كتابخانه‌های‌ الكترونیكی‌، توسعه‌ چهارچوبی‌ را برای‌ سیاست‌های‌ اطلاعات‌ الكترونیكی‌ نیز ایجاب‌ می‌كند كه‌ باید پاسخ‌گوی‌ تأثیر فناوری‌ اطلاعات‌ بر خلق‌ منابع‌، توسعه‌ مجموعه‌، آرشیو، حفظ‌ اطلاعات‌، دسترسی‌، تحویل‌ مدرك‌، ناشران‌، نشر، انتشارات‌، آموزش‌، آگاهی‌ رسانی‌، نیازهای‌ اختصاصی‌ كاربران‌، و ارزیابی‌ عملكرد باشد [ 126 : 48]. با این‌ وجود مشكلات‌ مربوط‌ به‌ توسعه‌ كتابخانه‌های‌ الكترونیكی‌ مانند اختلاف‌ زبان‌ها و لزوم‌ ترجمه‌ خودكار اطلاعات‌ [4]، و مدیریت‌ اطلاعات‌ پراكنده‌ در جهان‌ [ 33 ] به‌ سرعت‌ در حال‌ حل‌ هستند و این‌ كتابخانه‌ها چه‌ به‌ صورت‌ موضوعی‌ و چه‌ به‌ صورت‌ عمومی‌ نه‌ تنها از چند سال‌ پیش‌ ایجاد شده‌اند [ 56 ; 55-47 : 47 ; 39] بلكه‌ به‌ ایجاد یك‌ كتابخانه‌ الكترونیكی‌ جهانی‌ نیز توصیه‌ می‌شود [ 27 ] .

كتابخانه‌های‌ الكترونیكی‌ و تحول‌ در شیوة‌ نشر اطلاعات‌ و دگرگونی‌ ارتباطات‌ علمی‌ از شكل‌ كاغذی‌ و سنتی‌ به‌ شكل‌ الكترونیكی‌، بر یكدیگر تأثیر گذارده‌ و یكدیگر را تقویت‌ می‌كنند. رشد نشریه‌های‌ الكترونیكی‌ تنها در سال‌ 1996، 257 درصد و از سال‌ 1991 تا 1996 بیش‌ از 400 , 1 درصد بوده‌ است‌. در حالی‌ كه‌ در سال‌ 1991 تنها 21 نشریه‌ الكترونیكی‌ وجود داشته‌اند، در سال‌ 1997 تعداد آنها به‌ 459 , 2 عنوان‌ رسیده‌ است‌ [ 52 ] . این‌ در حالی‌ است‌ كه‌ پژوهش‌ها نیز در بسیاری‌ از موارد، تنها انتشار الكترونیكی‌ نشریه‌ها را مناسب‌ دانسته‌ و اندكی‌ از آنها را برای‌ انتشار به‌ دو صورت‌ الكترونیكی‌ و چاپی‌ قابل‌ توجیه‌ یافته‌اند [51] و كاربران‌ نیز چنین‌ نشریه‌هایی‌ را كاملاً پذیرفته‌اند [ 69 ] . نشریه‌های‌ الكترونیكی‌ این‌ امكان‌ را به‌ كاربران‌ می‌دهند كه‌ اطلاعات‌ مورد نیاز خود را انتخاب‌ و با تركیب‌ آنها، نشریه‌ ویژه‌ خود را خلق‌ كنند. به‌ این‌ ترتیب‌ آنان‌ هزینه‌ مقاله‌های‌ مورد استفاده‌ خود را پرداخت‌ می‌كنند و مجبور نیستند هزینه‌های‌ گزاف‌ یك‌ شماره‌ كامل‌ از یك‌ نشریه‌ را متحمل‌ شوند، در حالی‌ كه‌ تنها پارة‌ كوچكی‌ از آن‌ به‌ كارشان‌ بیاید [53-52 : 47]. در همین‌ حال‌، ارتباطات‌ علمی‌ در حال‌ تحول‌ از شكل‌ كاغذی‌ به‌ شكل‌ الكترونیك‌ و انجام‌ آن‌ به‌واسطه‌ رایانه‌هاست‌ ; 59 ] [ 105 ; 65 و كاربران‌ از روش‌های‌ جدید استفاده‌ روزافزونی‌ می‌كنند [31].

با رشد این‌گونه‌ كتابخانه‌ها و كاربرد فزون‌تر فناوری‌ اطلاعات‌، تغییر در چگونگی‌ ایفای‌ كاركردهای‌ قبلی‌ و هم‌چنین‌ كاركردهای‌ جدید برای‌ كتابخانه‌ها گریزناپذیر است‌. بنابراین‌ حوزه‌ اشتراك‌ منابع‌ نیز با چالش‌هایی‌ از هر دو گونه‌ روبه‌روست‌. برخی‌ از خدمات‌ پیشین‌ كتابخانه‌ها با كاربرد فناوری‌ اطلاعات‌ بهبود می‌یابند. به‌ عنون‌ نمونه‌ در تایوان‌، دسترسی‌ به‌ پایگاه‌های‌ اطلاعات‌ كه‌ قبلاً نیز به‌ انجام‌ می‌رسیده‌ است‌ هم‌ اكنون‌ در قالب‌ طرحی‌ به‌ نام‌ «اینفواسپرینگ‌¹⁵» انجام‌ می‌شود كه‌ از طریق‌ آن‌، دانشگاه‌ها و صنایع‌ می‌توانند به‌ اطلاعات‌ موجود در این‌ كتابخانه‌ الكترونیكی‌ دست‌ یابند. این‌ طرح‌ یكی‌ از گونه‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ در این‌ كشور به‌ حساب‌ می‌آید و انتخاب‌ پایگاه‌های‌ اطلاعات‌ در این‌ كتابخانه‌ نیز به‌ صورت‌ مشترك‌ انجام‌ می‌شود [62].

محیط‌ الكترونیكی‌، كتابخانه‌ها را با ارائه‌ خدمات‌ كاملاً نوینی‌ روبه‌رو كرده‌ است‌. از آنجایی‌ كه‌ بسیاری‌ از اطلاعات‌ موجود در اینترنت‌، ماهیت‌ علمی‌ و تخصصی‌ ندارند، برای‌ تسهیل‌ دسترسی‌ به‌ اطلاعات‌ قابل‌ استفاده‌ برای‌ فعالیت‌های‌ علمی‌، دروازه‌های‌ اطلاعات‌ مبتنی‌ بر موضوع‌ برای‌ رشته‌های‌ خاص‌ ایجاد شده‌اند. منابع‌ اطلاعاتی‌ كه‌ از طریق‌ این‌ دروازه‌ها قابل‌ دسترس‌ هستند، به‌ دقت‌ و براساس‌ فایده‌، ارتباط‌، و محتوای‌ آنها گزینش‌ می‌شوند [ 49-48 : 47]. یكی‌ از هدف‌های‌ اصلی‌ این‌ دروازه‌ها، ارائه‌ دسترسی‌ موضوعی‌ با كیفیت‌ بالا از طریق‌ نمایه‌سازی‌ منابع‌ الكترونیكی‌ موجود در اینترنت‌ با استفاده‌ از واژگان‌ كنترل‌شده‌ و ارائه‌ ساختار عمیق‌ طبقه‌بندی‌ برای‌ جست‌وجوی‌ پیشرفته‌ است‌ [66]. تاكنون‌ دروازه‌های‌ اطلاعات‌ بسیاری‌ ایجاد شده‌اند [ 86 ; 71 ; 57 ; 44 ; 24]، اما نكته‌ قابل‌ توجه‌ این‌ است‌ كه‌ این‌ حوزه‌ به‌ عنوان‌ یكی‌ از خدمات‌ نوین‌ در محیط‌ الكترونیك‌، زمینه‌ای‌ جدید برای‌ همكاری‌ نیز به‌ شمار می‌رود. به‌ عنوان‌ نمونه‌ كتابخانه‌ ملی‌ هلند و تعدادی‌ از كتابخانه‌های‌ دانشگاهی‌ آن‌، در چهارچوب‌ یك‌ طرح‌ ملی‌ اقدام‌ به‌ ایجاد دروازه‌ اطلاعات‌ كرده‌اند [84]. بدین‌ ترتیب‌ دروازه‌های‌ اطلاعات‌ به‌ عنوان‌ زمینه‌ای‌ برای‌ همكاری‌ در فراهم‌ ساختن‌ اطلاعات‌ برای‌ كاربران‌ به‌ شمار می‌روند و برای‌ این‌ همكاری‌ نیز ترتیباتی‌ ارائه‌ شده‌اند [55].

مقایسه‌ كتابخانه‌های‌ سنتی‌ و الكترونیكی‌ نشان‌ می‌دهد كه‌ هر یك‌ از این‌ دو گونه‌ كتابخانه‌، كاستی‌های‌ ویژه‌ خود را دارند. بنابراین‌ پژوهشگران‌ پیش‌بینی

می‌كنند كه‌ دست‌كم‌ در كوتاه‌ تا میان‌مدت‌، كتابخانه‌ها ناگزیر باشند هر دو گونه‌ منابع‌ كاغذی‌ و الكترونیكی‌ را پشتیبانی‌ كنند. این‌ نوع‌ كتابخانه‌ها، كتابخانه‌های‌ تركیبی‌ نام‌ گرفته‌اند. كتابخانه‌های‌ تركیبی‌، كتابخانه‌هایی‌ هستند كه‌ دسترسی‌ به‌ انواع‌ منابع‌ كاغذی‌ و الكترونیكی‌ را با استفاده‌ از فناوری‌های‌ گوناگون‌ فراهم‌ می‌آورند و الزامات‌ هر دو گونه‌ محیط‌ چاپی‌ و الكترونیكی‌ را پاسخ‌ می‌گویند [56-55 : 47 ; 22].

بدین‌ ترتیب‌، در كوتاه‌ تا میان‌ مدت‌، اشتراك‌ منابع‌ در بسیاری‌ از موارد به‌ شكل‌ پیشین‌ خود ادامه‌ خواهد یافت‌. علاوه‌ بر این‌، چالش‌های‌ جدید ناشی‌ از فناوری‌، چگونگی‌ آن‌ را بهبود خواهند بخشید و هم‌چنین‌ حوزه‌ها و زمینه‌های‌ نوینی‌ را برای‌ همكاری‌ فراهم‌ خواهند ساخت‌.

5

اشتراک منابع و همکاری بین‌کتابخانه‌ها ـــ کامیابی یا ناکامی؟

حقیقت این است كه همة دانش ما به گذشته مربوط می شود اما تمام تصمیم های ما دربارة آینده هستند.

«ویلسون»¹⁶

تجربه ، نامی است كه انسان ها بر اشتباه های خود می گذارند.                                                       «وایلد»¹⁷

بــررسی‌ تاریخچه‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها و كام‌یابی‌ یا ناكامی‌ طرح‌هایی‌ كه‌ در این‌ حوزه‌ ابداع‌ و اجرا شده‌اند، می‌تواند به‌ بهبود برنامه‌های‌ موجود و راه‌اندازی‌ برنامه‌های‌ جدید در این‌ زمینه‌ كمك‌ شایانی‌ كند.

برای‌ درك‌ بهتر عوامل‌ موفقیت‌ یا شكست‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها باید به‌ اشتراك‌ منابع‌ به‌ عنوان‌ یك‌ سیستم‌ نگریست‌. براساس‌ تعریف‌های‌ ارائه‌ شده‌، یك‌ سیستم‌ از مجموعه‌ای‌ از اجزا تشكیل‌ شده‌ است‌ و این‌ اجزا به‌ نحوی‌ با یكدیگر در تعامل‌ و ارتباط‌ هستند كه‌ یك‌ كل‌ واحد و منسجم‌ را شكل‌ می‌دهند و به‌ دنبال‌ هدف‌ یا هدف‌های‌ مشتركی‌ هستند [19 : 110 ; 4742 : 26 ; 5].

علاوه‌ بر این‌، یك‌ سیستم‌ در دریای‌ محیط‌ شناور است‌، به‌ این‌ مفهوم‌ كه‌ منابعی‌ را از محیط‌ دریافت‌ می‌كند و حاصل‌ پردازش‌ و فراوری‌ آنها را به‌ شكلی‌ به‌ محیط‌ بازمی‌گرداند [ 52 : 72]. محیط‌ یك‌ سیستم‌، تمامی‌ عوامل‌ و شرایط‌ خارج‌ از مرز آن‌ هستند كه‌ بر حیات‌ و توسعه‌ آن‌ تأثیر دارند [ 52 : 7]. به‌ عبارت‌ دیگر محیط‌ یك‌ سیستم‌ شامل‌ عوامل‌ خارج‌ از آن‌ است‌ كه‌ می‌توانند تهدید یا فرصتی‌ برای‌ آن‌ باشند [107 : 60].

براین‌ اساس‌، اشتراك‌ منابع‌ سیستمی‌ است‌ متشكل‌ از سیستم‌های‌ خردتر و اجزایی‌ كه‌ برای‌ رسیدن‌ به‌ هدفی‌ مشترك‌ با یكدیگر پیوند یافته‌ و تركیب‌ شده‌اند. چنین‌ سیستمی‌ از عواملی‌ در خارج‌ از مرزهای‌ خود تأثیر می‌پذیرد و بر محیط‌ خود نیز تأثیر می‌گذارد.

هدف‌ سیستم‌ اشتراك‌ منابع‌ می‌تواند افزایش‌ دسترسی‌ به‌ منابع‌، كاهش‌ هزینه‌ها، یا مانند آنها باشد. به‌ این‌ منظور، سیستم‌ ورودی‌هایی‌ مانند مدارك‌، تجهیزات‌، كارشناسان‌، اطلاعات‌ (مانند فهرستگان‌ها)، و اعتبارات‌ دریافت‌ می‌كند. این‌ ورودی‌ها در فرایند همكاری‌، پردازش‌ می‌شوند. فرایندهای‌ اشتراك‌ منابع‌ ممكن‌ است‌ شامل‌ مواردی‌ مانند حفاظت‌ از مدارك‌، دسترسی‌ مستقیم‌ یا غیرمستقیم‌ به‌ منابع‌، و مجموعه‌سازی‌ مشترك‌ باشند. فراوری‌ ورودی‌های‌ سیستم‌ اشتراك‌ منابع‌، خروجی‌های‌ آن‌را فراهم‌ می‌سازد كه‌ می‌توانند مجموعه‌های‌ حفاظت‌ شده‌ مدارك‌، مجموعه‌های‌ مشترك‌ و مكمل‌، امكان‌ دسترسی‌ به‌ منابع‌، و مانند آنها باشند. اثربخشی‌ سیستم‌ اشتراك‌ منابع‌ برای‌ محیط‌ آن‌ نتایجی‌ مانند رضایت‌ كاربران‌ و توسعه‌ علم‌ را در بر خواهد داشت‌. (نمودار 5-1).

نمودار 5-1. اشتراك منابع به عنوان یك سیستم ساده

برای‌ سیستم‌ اشتراك‌ منابع‌، مانند هر سیستم‌ دیگر، عواملی‌ وجود دارند كه‌ دست‌یابی‌ به‌ هدف‌های‌ آن‌ را تسهیل‌ می‌كنند و مواردی‌ نیز هستند كه‌ مانع‌ از این‌ می‌شوند. چنین‌ عواملی‌ ممكن‌ است‌ مربوط‌ به‌ درون‌ سیستم‌ باشند یا از محیط‌ خارجی‌ آن‌ سرچشمه‌ گرفته‌ باشند. در حوزه‌ استراتژی‌، به‌ این‌ عوامل‌ در صورتی‌ كه‌ درونی‌ باشند، نقاط‌ قوت‌ و نقاط‌ ضعف‌ و در صورتی‌ كه‌ خارجی‌ باشند، فرصت‌ها و تهدیدها گفته‌ می‌شود. چنین‌ نگاهی‌ به‌ عوامل‌ پیش‌برنده‌ و بازدارنده‌ یك‌ سیستم‌، براساس‌ مدل‌ «اس‌دبلیواوتی‌»¹⁸ صورت‌ می‌گیرد كه‌ در جدول‌ 5-1 نشان‌ داده‌ شده‌ است‌.

جدول 5-1. مدل «اس‌دبلیواوتی‌»

عوامل‌ درونی
‌ عوامل‌ محیطی‌

عوامل‌ پیش‌برنده‌ یا موفقیت

(نقاط‌ قوت‌)‌

عوامل‌ پیش‌برنده‌ یا موفقیت‌

 (فرصت‌ها)

عوامل‌ بازدارنده‌ یا موانع

(نفاط‌ ضعف‌)

عوامل‌ بازدارنده‌ یا موانع‌

(تهدیدها)

در این‌ مدل‌، عوامل‌ درونی‌ پیش‌برنده‌ یا موفقیت‌ اشتراك‌ منابع‌، آنهایی‌ هستند كه‌ از مزیت‌های‌ درون‌ این‌ سیستم‌ سرچشمه‌ می‌گیرند. در مقابل‌، عوامل‌ درونی‌ بازدارنده‌ نیز از نقاط‌ ضعف‌ مربوط‌ به‌ خود سیستم‌ تشكیل‌ می‌شوند. عوامل‌ محیطی‌ پیش‌برنده‌ یا موفقیت‌ اشتراك‌ منابع‌ را می‌توان‌ وضعیت‌های‌ مناسب‌ در محیط‌ دانست‌ كه‌ سیستم‌ می‌تواند با بهره‌برداری‌ از آنها، پایداری‌ و پویایی‌ خود را با تكیه‌ بر نقاط‌ قوت‌ خویش‌ تضمین‌ كند. در مقابل‌، تهدیدها عواملی‌ هستند كه‌ حیات‌ و بقای‌ سیستم‌ را با دشواری‌ مواجه‌ می‌سازند [61-60 : 85 ; 293-292 : 83 ; 16 : 30].

«برایسون‌» عوامل‌ درونی‌ را براساس‌ عناصر اصلی‌ یك‌ سیستم‌ ساده‌ یعنی‌ منابع‌ یا ورودی‌ها، فرایندها، و عملكرد یا خروجی‌های‌ سیستم‌ تقسیم‌بندی‌ می‌كند [ 90 : 23]. برای‌ شناخت‌ بهتر عوامل‌ محیطی‌ نیز از مدلی‌ به‌ نام‌ «استپ‌» استفاده‌ می‌شود كه‌ این‌ عوامل‌ را به‌ چهار دسته‌ اجتماعی‌، فناوری‌، اقتصادی‌ و سیاسی‌ تقسیم‌بندی‌ می‌كند. این‌ عوامل‌ عبارت‌اند از :[61-60 : 85 ; 188-179 : 83 ; 10 : 30].

— عوامل‌ اجتماعی‌.     این‌ عوامل‌، ارتباط‌ بین‌ سیستم‌ و محیط‌ آن‌ را از لحاظ‌ پذیرش‌ اجتماعی‌ خروجی‌ها یا عملكرد سیستم‌ و چگونگی‌ عملیات‌ آن‌، تشكیل‌ می‌دهند. عوامل‌ اجتماعی‌ به‌ نیروها و جریان‌های‌ تأثیرگذار اجتماعی‌ نیز مربوط‌ می‌شوند كه‌ می‌توانند بر حیات‌ و توسعه‌ سیستم‌ تأثیر داشته‌ باشند. تغییرات‌ جمعیت‌شناختی‌، سطح‌ سواد، ارزش‌ها و نگرش‌های‌ اجتماعی‌، چگونگی‌ ارتباطات‌ اجتماعی‌، منزلت‌ علم‌ و اقبال‌ از دانش‌اندوزی‌، و تحصیلات‌ دانشگاهی‌ از این‌ عوامل‌ به‌شمار می‌روند.

— عوامل‌ فناوری‌.     این‌ عوامل‌، به‌ فناوری‌ موجود و در دسترس‌ در حوزة‌ عملیات‌ سیستم‌ و روند توسعه‌ آن‌ اشاره‌ دارند. عوامل‌ فناورانه‌ به‌ مواردی‌ مربوط‌ می‌شوند كه‌ می‌توانند بر منابع‌، عملیات‌، و خروجی‌های‌ سیستم‌ از لحاظ‌ نوع‌ و چگونگی‌ انجام‌، تأثیر گذارند. توسعه‌ شبكه‌ اینترنت‌ و منابع‌ الكترونیكی‌ از این‌ عوامل‌ هستند.

— عوامل‌ اقتصادی‌.     وضع‌ موجود اقتصادی‌ و آینده‌ آن‌ كه‌ بر سیستم‌ تأثیر دارند، مانند چگونگی‌ رشد اعتبارات‌، تورم‌، نرخ‌ برابری‌ ارزها، و سیاست‌های‌ پولی‌ و مالی‌ این‌ عوامل‌ را تشكیل‌ می‌دهند.

— عوامل‌ سیاسی‌.     این‌ عوامل‌ ملاحظات‌ سیاسی‌ و الزام‌های‌ قانونی‌ حاكم‌ بر فعالیت‌ سیستم‌ را دربرمی‌گیرند. چنین‌ الزام‌هایی‌ می‌توانند ناشی‌ از قوانین‌ مصوب‌ مجالس‌ قانون‌گذار یا مقررات‌ و خط‌مشی‌های‌ دولتی‌ باشند.

عوامل پیش برنده یا موفقیت

«انجمن‌ كتابداری‌ امریكا» عوامل‌ چهارگانه‌ای‌ را به‌ این‌ شرح‌ به‌ عنوان‌ پیش‌نیاز همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها مطرح‌ می‌سازد [4]:

— پیش‌ از افزایش‌ خدمات‌ از طریق‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها باید مسئولیت‌ اولیه‌ هر كتابخانه‌ نسبت‌ به‌ اعضای‌ خودش‌ تشریح‌ گردد.

— همكاری‌ مؤثر؛ به‌ وجود منابع‌ كافی‌، امكانات‌ اداری‌ و اجرایی‌، و ارتباطات‌ كارآمد بستگی‌ دارد.

— هر چند مسئولیت‌ اولیه‌ هر كتابخانه‌ باید محترم‌ شمرده‌ شود اما هر كتابخانه‌ باید مسئولیت‌ خود را نسبت‌ به‌ شبكه‌ همكاری‌ به‌ خوبی‌ درك‌ كند و سهم‌ مناسبی‌ از مسئولیت‌ همكاری‌ را نیز بر عهده‌ گیرد.

— تمامی‌ كتابخانه‌های‌ همكار باید برخوردی‌ انعطاف‌پذیر داشته‌ و آماده‌ آزمون‌ ایده‌های‌ مختلف‌ باشند.

از نظر «كومار» همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها تنها هنگامی‌ موفق‌ خواهد بود كه‌ هر یك‌ از كتابخانه‌ها مسئولیت‌ خود را در چهارچوبی‌ معین‌ بپذیرند. علاوه‌ بر این‌ باید تمایل‌ برای‌ مشاركت‌ نیز وجود داشته‌ باشد در غیر این‌ صورت‌ همكاری‌ متوقف‌ خواهد شد. باید دانست‌ كه‌ طرح‌های‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها تا جایی‌ ادامه‌ خواهند یافت‌ كه‌ كتابداران‌ احساس‌ كنند كتابخانه‌هایشان‌ از مزایای‌ چنین‌ طرح‌هایی‌ بهره‌مند هستند [67]. «باك‌ول‌» نیز تمایل‌ كاركنان‌، روش‌های‌ استاندارد توصیف‌ و بازاریابی‌ اطلاعات‌ برای‌ تسهیل‌ تبادل‌ آن‌، تجهیزات‌ مناسب‌، و حمایت‌ مقام‌های‌ بالاتر را از عوامل‌ موفقیت‌ اشتراك‌ منابع‌ می‌داند [10].

«كینان‌» پنج‌ عنصر برای‌ موفقیت‌ برنامه‌های‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها مطرح‌ می‌كند [63]:

— آگاهی‌ از لزوم‌ همكاری‌ و علاقه‌ به‌ آن‌.

— پذیرش‌ مسئولیت‌هایی‌ كه‌ از همكاری‌ ناشی‌ می‌شوند.

— وجود ابزاری‌ كه‌ همكاری‌ به‌وسیله‌ آنها صورت‌ گیرد.

— وجود سازمانی‌ رسمی‌ كه‌ همكاری‌ در چهارچوب‌ آن‌ انجام‌ شود.

— وجود زیربناها، ساختارها، و زیرساختهای‌ ملی‌ كه‌ همكاری‌ بر پایه‌ آنها صورت‌ گیرد.

«بانك‌» برای‌ ایجاد برنامه‌های‌ موفقیت‌آمیز اشتراك‌ منابع‌ بین‌ كتابخانه‌ها، انجام‌ مراحلی‌ را به‌ این‌ شرح‌ پیشنهاد می‌كند [17]:

— طراحی‌ هدف‌های‌ مشخص‌ برای‌ دسترسی‌ به‌ اطلاعات‌.

— انتخاب‌ دقیق‌ همكارانی‌ كه‌ در هدف‌های‌ مشابه‌ اتفاق‌ نظر و مشاركت‌ داشته‌ و فناوری‌ و كاركنان‌ لازم‌ را برای‌ پشتیبانی‌ و دست‌یابی‌ به‌ آن‌ هدف‌ها در اختیار داشته‌ باشند. ابعاد و اندازه‌های‌ كتابخانه‌ها و نزدیكی‌ آنها از لحاظ‌ مكان‌، عوامل‌ دیگری‌ هستند كه‌ باید در انتخاب‌ همكاران‌ مد نظر قرار گیرند.

— بررسی‌ وضع‌ موجود سازمان‌ برای‌ تجزیه‌ و تحلیل‌ سیاست‌ها و رویه‌هایی‌ كه‌ برای‌ تسهیل‌ همكاری‌ باید بازنگری‌ شوند.

— طراحی‌ و ایجاد زیرساخت‌های‌ لازم‌ برای‌ اشتراك‌ منابع‌.

— درگیر ساختن‌ كاركنان‌ سازمان‌های‌ همكار.

«كورنیش‌» معتقد است‌ كه‌ پیش‌ از طراحی‌ و استقرار یك‌ نظام‌ امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها به‌ عنوان‌ یكی‌ از راهكارهای‌ اشتراك‌ منابع‌، باید موارد لازم‌ برای‌ پویایی‌ و پایداری‌ آن‌ شناخته‌ شوند. اگر دست‌كم‌ چند عامل‌ از این‌ عوامل‌ قابل‌ دست‌یابی‌ نباشند، راه‌اندازی‌ چنین‌ نظامی‌ توجیه‌ كافی‌ نخواهد داشت‌. این‌ عوامل‌ عبارت‌اند از [29]:

— وجود تقاضا.    اولین‌ سؤال‌ این‌ است‌ كه‌ آیا تقاضایی‌ برای‌ چنین‌ نظامی‌ وجود دارد یا خیر؟ پاسخ‌ به‌ این‌ سوال‌ بسیار دشوار است‌ چرا كه‌ احتمال‌ دارد نبود جریان‌ امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها در وضع‌ موجود به‌ معنای‌ نبود نیاز به‌ آن‌ تلقی‌ یا منجر به‌ ایجاد سیستمی‌ ضعیف‌ و غیرقابل‌ استفاده‌ شود.

— وجود مجموعة‌ قابل‌ توجهی‌ از منابع‌.    اگر هیچ‌یك‌ از كتابخانه‌ها چیزی‌ را كه‌ دیگران‌ لازم‌ یا درخواست‌ دارند، در اختیار نداشته‌ باشند و عرضه‌ نكنند، دلیلی‌ برای‌ همكاری‌ بین‌ آنها وجود نخواهد داشت‌. بنابراین‌ هر نظامی‌ برای‌ امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها باید بر پایه‌ وجود مجموعه‌ مناسبی‌ از منابع‌ در بین‌ كتابخانه‌های‌ همكار ایجاد شود، به‌ نحوی‌ كه‌ میزان‌ قابل‌ قبولی‌ از تقاضاها در داخل‌ چنین‌ نظامی‌ برآورده‌ شوند. پژوهش‌ها نشان‌ داده‌اند كه‌ تقاضا برای‌ امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها بر منابع‌ علمی‌ و فنی‌ تمركز دارد، منابعی‌ كه‌ اغلب‌ متعلق‌ به‌ كشورهای‌ پیشرفته‌ هستند. بنابراین‌ باید از وجود مجموعه‌ مناسبی‌ از این‌ منابع‌ در داخل‌ كتابخانه‌های‌ همكار اطمینان‌ حاصل‌ شود، چرا كه‌ در غیر این‌ صورت‌ نظام‌ امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها نخواهد توانست‌ نسبت‌ قابل‌ توجهی‌ از تقاضاها را پاسخ‌ گوید و به‌ این‌ ترتیب‌ پایدار و پویا نخواهد ماند.

— تعیین‌ محل‌ نگاه‌داری‌ یا وجود منابع‌.    شناخت‌ منابع‌ مورد نیاز به‌ تنهایی‌ كافی‌ نیست‌ و باید با آگاهی‌ نسبت‌ به‌ این‌كه‌ این‌ منابع‌ در كجا یافت‌ می‌شوند، تكمیل‌ گردد. روش‌ معمول‌ دست‌یابی‌ به‌ چنین‌ اطلاعاتی‌ استفاده‌ از فهرستگان‌هاست‌. هر فهرستگانی‌ كه‌ ایجاد می‌شود باید در قالب‌ سبك‌، شیوه‌ سازمان‌دهی‌، و پیكربندی‌ واحدی‌ باشد. البته‌ توافق‌ در این‌ موارد به‌ویژه‌ با وجود شیوه‌های‌ سنتی‌ گوناگون‌، به‌آسانی‌ به‌دست‌ نمی‌آید. مجموعه‌ای‌ از فهرست‌های‌ جداگانه‌ از مجموعه‌های‌ غنی‌ موجود می‌تواند جایگزین‌ یك‌ فهرستگان‌ جامع‌ باشد. هر چند این‌ روش‌ آسان‌تر، ارزان‌تر، و سریع‌تر به‌ نتیجه‌ می‌رسد اما این‌ نقص‌ را دارد كه‌ از این‌ طریق‌، محل‌های‌ مختلف‌ نگاه‌داری‌ یك‌ عنوان‌ مدرك‌ را نمی‌توان‌ به‌ صورت‌ یكجا یافت‌.

— ارتباطات‌.    علاوه‌ بر دانستن‌ محل‌ وجود مدارك‌ مورد نیاز، وجود ارتباطاتی‌ برای‌ دسترسی‌ سریع‌ و قابل‌ اعتماد به‌ آنها ضروری‌ است‌. در نظام‌ امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها هر چند جامع‌ هم‌ باشد اگر انتقال‌ مدارك‌ آن‌قدر طول‌ بكشد و به‌ تأخیر افتد كه‌ نیاز به‌ آن‌ از بین‌ رفته‌ باشد، سودی‌ وجود نخواهد داشت‌.

— سادگی‌. سادگی‌ نظام‌ها و روش‌ها، در افزایش‌ میزان‌ و حجم‌ مبادله‌ مدارك‌ بین‌ كتابخانه‌ها تأثیر به‌سزایی‌ دارد و عملاً هزینه‌ها را كاهش‌ می‌دهد. بنابراین‌ وجود سازوكاری‌ برای‌ دست‌یابی‌ به‌ توافق‌ بر سر یك‌ روش‌ ساده‌ و كارا برای‌ چگونگی‌ اجرای‌ هر نظام‌ همكاری‌ ضروری‌ است‌. در غیر این‌ صورت‌ ایجاد نظام‌ امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها دشوار خواهد بود. نبود مواردی‌ مانند فرمی‌ واحد برای‌ تبادل‌ مدارك‌ یا یك‌ نظام‌ حسابداری‌، موانعی‌ جدی‌ در توسعه‌ حجم‌ مبادلات‌ به‌ شمار می‌روند.

ترویج فرهنگ همکاری یکی از عوامل موفقیت اشتراک منابع است.

تشریفات‌ اداری‌ مربوط‌ به‌ امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها نیز همیشه‌ باید در كم‌ترین‌ حد ممكن‌ نگاه‌ داشته‌ شوند تا هزینه‌ها افزایش‌ نیابند.

— پشتیبانی‌ مالی‌.    برای‌ كاهش‌ عملیات‌ مالی‌ یا حسابداری‌ مربوط‌ به‌ هر بار مبادله‌ مدارك‌، تا حد امكان‌ باید از هزینه‌های‌ امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها صرف‌نظر یا از یك‌ روش‌ اعتباری‌ یا پرداخت‌ از قبل‌ استفاده‌ شود. نظام‌های‌ مالی‌ و حسابداری‌ پیچیده‌ و سنگین‌ تنها باعث‌ افزایش‌ هزینه‌های‌ هر دو كتابخانه‌ امانت‌دهنده‌ و امانت‌گیرنده‌ خواهند شد. هزینه‌های‌ ناچیز بسته‌بندی‌ و پست‌ در صورت‌ امكان‌ باید نادیده‌ گرفته‌ شوند و برای‌ امانت‌ مدرك‌ به‌ خودی‌ خود نیز هزینه‌ای‌ منظور نشود. البته‌ این‌ موارد برای‌ كتابخانه‌هایی‌ كه‌ فقط‌ امانت‌دهنده‌ هستند یا بیشتر از آنچه‌ امانت‌ می‌گیرند، امانت‌ می‌دهند ایجاد مشكل‌ می‌كند. بنابراین‌ باید راه‌حلی‌ برای‌ جبران‌ مشاركت‌ این‌ نوع‌ كتابخانه‌ها در نظر گرفته‌ شود.

«كارهارت‌» عوامل‌ دیگری‌ را برای‌ موفقیت‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها به‌ این‌ شرح‌ توصیه‌ می‌كند [25]:

— پوشش‌ انواع‌ كتابخانه‌ها.   طرح‌های‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها باید انواع‌ مختلف‌ كتابخانه‌ها را پوشش‌ دهند.

— الگوهای‌ مؤثر ارتباطات‌.   ارتباطات‌ بین‌ كتابخانه‌های‌ همكار حكم‌ خون‌ را در كالبد برنامه‌های‌ همكاری‌ دارد. برخی‌ از روش‌هایی‌ كه‌ می‌توانند برای‌ ایجاد ارتباطات‌ مؤثر به‌كار روند عبارت‌اند از: (الف‌) خبرنامه‌هایی‌ كه‌ كلیه‌ اعضا را پوشش‌ دهند، (ب‌) گزارش‌های‌ تهیه‌ شده‌ به‌ وسیله‌ كمیته‌های‌ مختلف‌، (پ‌) انتشار فهرست‌ها، راهنماها، و فهرستگان‌هایی‌ كه‌ برای‌ استفادة‌ اعضا یا فروش‌ به‌ دیگران‌ تهیه‌ شده‌اند، (ت‌) ایجاد گروه‌های‌ بحث‌ برای‌ كاركنانی‌ كه‌ علایق‌ مشترك‌ دارند، (ث‌) انتشار گزارش‌های‌ سالانه‌، و (ج‌) برگزاری‌ همایش‌های‌ سالانه‌.

— پشتیبانی‌ مالی‌ مشترك‌.   تجربه‌ نشان‌ می‌دهد هنگامی‌ كه‌ تمامی‌ منابع‌ مالی‌ مورد نیاز برای‌ همكاری‌ از یك‌ منبع‌ خارجی‌ تأمین‌ شود، ممكن‌ است‌ كتابخانه‌های‌ عضو تمایلی‌ به‌ صرف‌ منابع‌ خودشان‌ برای‌ تداوم‌ یا توسعه‌ برنامه‌های‌ همكاری‌ نشان‌ ندهند. از طرف‌ دیگر همكاری‌هایی‌ كه‌ كاملاً براساس‌ مشاركت‌ خود اعضا شكل‌ گرفته‌اند، غالباً بودجه‌ كمی‌ برای‌ برنامه‌های‌ مهم‌ در اختیار داشته‌اند. بنابراین‌ شاید بهترین‌ شیوه‌ پشتیبانی‌ مالی‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها، تركیبی‌ از پشتیبانی‌ مالی‌ دولت‌ از طریق‌ بودجه‌ عمومی‌ و مشاركت‌ خود كتابخانه‌های‌ عضو باشد. البته‌ هزینه‌ برخی‌ از برنامه‌ها را می‌توان‌ تنها از آن‌ دسته‌ از كتابخانه‌هایی‌ دریافت‌ كرد كه‌ از چنین‌ برنامه‌ هایی‌ نفع‌ می‌برند.

«سیوئل‌» عوامل‌ مختلفی‌ را برای‌ موفقیت‌ اشتراك‌ منابع‌ مطرح‌ می‌كند از جمله‌ [123-122 , 84-77 : 92]

— موفقیت‌ هر فعالیت‌ اشتراك‌ منابع‌ نه‌ تنها به‌ داشتن‌ هدف‌های‌ مناسب‌ بستگی‌ دارد بلكه‌ مستلزم‌ ایجاد و ارائه‌ خدمات‌ در چهارچوب‌ صحیح‌ قانونی‌، اداری‌، و مالی‌ است‌.

— به‌ منظور ترغیب‌ و تشویق‌ كتابخانه‌ها برای‌ تأمین‌ حداقل‌ شرایط‌ و امكانات‌ لازم‌ برای‌ همكاری‌ با دیگران‌، توصیه‌ می‌شود خدمات‌ اعضا در چهارچوب‌ همكاری‌ در سطح‌ حداقل‌ تنظیم‌ شوند.

— كتابخانه‌ها تنها به‌شرطی‌ می‌توانند در طرح‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ به‌خوبی‌ مشاركت‌ كنند كه‌ توانایی‌ پاسخ‌ به‌ تقاضاهای‌ معمول‌ اعضای‌ خودشان‌ را داشته‌ باشند.

— وجود برنامه‌های‌ مشترك‌ آموزش‌ كاركنان‌ در ایجاد محیطی‌ مناسب‌ برای‌ اجرای‌ مؤثر برنامه‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ الزامی‌ است‌. این‌ محیط‌ از طریق‌ ارائه‌ اطلاعات‌ دربارة‌ هدف‌های‌ چنین‌ برنامه‌هایی‌، و توانایی‌ها و مشكلات‌ كتابخانه‌های‌ همكار فراهم‌ می‌شود. از طرف‌ دیگر چنین‌ آموزش‌هایی‌ ابزاری‌ غیرمستقیم‌ برای‌ افزایش‌ خدمات‌ به‌ كاربران‌ به‌شمار می‌روند كه‌ از رهگذر روزآمد كردن‌ اطلاعات‌ كاركنان‌ دربارة‌ مشكلات‌، راه‌حل‌های‌ جدید، و گونه‌های‌ تازة‌ خدمات‌ به‌دست‌ می‌آیند.

عوامل‌ دیگری‌ نیز برای‌ موفقیت‌ طرح‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ مطرح‌ شده‌اند كه‌ برخی‌ از آنها عبارت‌اند از:

— رویكرد موفقی‌ كه‌ برخی‌ از سازمان‌ها در ترغیب‌ كاركنانشان‌ برای‌ اشتراك‌ منابع‌ به‌ كاربرده‌اند، قراردادن‌ این‌ موضوع‌ به‌ صورت‌ مستقیم‌ در نظام‌ تشویق‌ و تنبیه‌ سازمانی‌ است‌ [ 388-383 : 58].

— تمایل‌ به‌ همكاری‌ و حمایت‌ از آموزش‌ و پژوهش‌ در دیگر سازمان‌ها نیاز به‌ درك‌ مدیران‌ كتابخانه‌ و دانشگاه‌ از هدف‌ها، منافع‌، و هزینه‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ را دارد. برای‌ تضمین‌ موفقیت‌ برنامه‌های‌ اشتراك‌ منابع‌، بسته‌ به‌ نوع‌ سازمان‌، نیاز به‌ ارتقا یا تنزل‌ آموزش‌ها و ایجاد تعادل‌ بین‌ دانش‌ و توان‌ كاركنان‌ سازمان‌های‌ مختلف‌ است‌. هر چند این‌ موضوع‌ می‌تواند بسیار پیچیده‌ باشد اما اگر به‌ خوبی‌ انجام‌ نگیرد، ممكن‌ است‌ موفقیت‌ چنین‌ برنامه‌هایی‌ را به‌ مخاطره‌ اندازد [17].

— آنچه‌ باعث‌ می‌شود اشتراك‌ منابع‌ به‌ عرصه‌ عمل‌ برسد آن‌ است‌ كه‌ منبعی‌ برای‌ اشتراك‌، تمایل‌ به‌ اشتراك‌ این‌ منابع‌، و برنامه‌ای‌ برای‌ استفاده‌ مشترك‌ از آنها وجود داشته‌ باشند [64].

— تأثیر مالی‌ و سایر آثار مهم‌ اشتراك‌ منابع‌ بر تك‌تك‌ كتابخانه‌ها، ضرورت‌ و اهمیت‌ مشاركت‌ فعال‌ و خلاق‌ مدیران‌ كتابخانه‌ها را در مدیریت‌ شبكه‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ از طریق‌ مشاركت‌ در كمیته‌های‌ كاری‌، اجرایی‌، و مدیریت‌ روشن‌ و تأكید می‌كنند [77].

— در اشتراك‌ منابع‌ نباید از كتابخانه‌ها خواسته‌ شود چیزی‌ را كنار بگذارند بلكه‌ باید ترغیب‌ شوند كه‌ مسئولیت‌های‌ مثبتی‌ را در چهارچوب‌ همكاری‌ بپذیرند و منافع‌ مستقیمی‌ را به‌دست‌ آورند. توافق‌های‌ همكاری‌ باید به‌ اندازه‌ كافی‌ قابلیت‌ انعطاف‌ داشته‌ باشند تا امكان‌ توسعه‌ و تنظیم‌ آنها فراهم‌ آید. باید دانست‌ كه‌ حذف‌ كامل‌ منابع‌ تكراری‌ در كتابخانه‌ها نه‌ امكان‌پذیر است‌ و نه‌ مطلوب‌ [38].

— تجربه‌های‌ گذشته‌ نشان‌ می‌دهند كه‌ اگر طرح‌های‌ همكاری‌ بخواهند موفق‌ و پایدار بمانند؛ برای‌ هر عضو در نهایت‌ باید آنچه‌ از طریق‌ همكاری‌ به‌ دست‌ می‌آید از آنچه‌ در این‌ راه‌ فدا می‌كند، فراتر باشد. نكته‌ دیگر این‌كه‌ ساخت‌ نظری‌ وضعیت‌ مطلوب‌، مبنای‌ خوبی‌ برای‌ فعالیت‌هایی‌ مانند همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها نیست‌ و لازم‌ است‌ منافع‌ تمامی‌ برنامه‌های‌ همكاری‌، عملی‌، ملموس‌، و قابل‌ ارزیابی‌ باشند [36].

— برای‌ داشتن‌ اشتراك‌ منابع‌ مؤثر، اعضای‌ همكار باید بتوانند در قالب‌ هدف‌های‌ تعیین‌ شده‌ به‌ یكدیگر اتكا كنند، روش‌های‌ مؤثر و منظم‌ برای‌ ارتباطات‌ داشته‌ باشند، و از پشتیبانی‌ مدیریت‌ كتابخانه‌ برخوردار باشند. هر كتابخانه‌ صرف‌نظر از منابع‌ غنی‌ای‌ كه‌ از طریق‌ اشتراك‌ منابع‌ بدانها دسترسی‌ می‌یابد، باید مجموعة‌ اولیه‌ای‌ را برای‌ نیازهای‌ محلی‌ خود حفظ‌ كند [32].

— همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها برای‌ موفقیت‌ نیاز به‌ یك‌ ساختار سازمانی‌ برای‌ حمایت‌ و پشتیبانی‌ آن‌ دارد [34].

عوامل‌ بازدارنده‌ یا موانع‌

در سال‌ 1969، مطالعه‌ تعیین‌كننده‌ای‌ دربارة‌ موانع‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها در امریكا انجام‌ پذیرفت‌. نتیجه‌ این‌ مطالعه‌، سیاهه‌ای‌ از 46 مانع‌ بود كه‌ توسط‌ «نولتینگ‌» در همان‌ سال‌ انتشار یافت‌. وی‌ این‌ موانع‌ را در پنج‌ دسته‌ طبقه‌بندی‌ كرد كه‌ عبارت‌اند از: موانع‌ روان‌شناختی‌، نبود اطلاعات‌ و تجربه‌، موانع‌ تاریخی‌ و سنتی‌، موانع‌ فیزیكی‌ و جغرافیایی‌، و موانع‌ قانونی‌ و اجرایی‌. سیاهه‌ ارائه‌ شده‌ توسط‌ «نولتینگ‌» در امریكا محور پژوهش‌های‌ متعددی‌ قرار گرفته‌ است‌ كه‌ همگی‌ مؤید وجود این‌ موانع‌ در نقاط‌ مختلف‌ این‌ كشور بوده‌اند. وجود این‌ موانع‌ در كاستاریكا نیز بررسی‌ شده‌ است‌ و نتیجه‌ آن‌ نشان‌ می‌دهد كه‌ بسیاری‌ از موانعی‌ كه‌ در سال‌ 1969 در امریكا مطرح‌ شده‌اند در سال‌ 1985 در كاستاریكا نیز وجود داشته‌اند [103].

برخی‌ از موانع‌ مطرح‌ شده‌ به‌ وسیله‌ «نولتینگ‌» مبتنی‌ بر شرایط‌ خاص‌ كشور امریكاست‌ كه‌ احتمال‌ دارد در سایر كشورها وجود نداشته‌ باشند. به‌ هر حال‌ مجموعه‌ كامل‌ این‌ موانع‌ عبارت‌اند از [ 6-4 : 102]:

1. موانع‌ روان‌شناختی‌

— احساس‌ قیمومیت‌ در كتابداران‌.

— ترس‌ از دست‌ دادن‌ خودمختاری‌ و آزادی‌ عمل‌ محلی‌.

— تضاد شخصیت‌ها.

احساس قیومت در کتابداران، یکی از موانع اشتراک منابع است.

— احساس‌ قیمومیت‌ در كتابداران‌، یكی‌ از موانع‌ اشتراك‌ منابع‌ است‌.

— حسادت‌ و لجاجت‌.

— خودپسندی‌.

— نبود اعتماد بین‌ كتابداران‌.

— سكون‌ و بی‌تفاوتی‌.

— عدم‌ تمایل‌ به‌ تجربه‌های‌ جدید.

— داشتن‌ این‌ باور كه‌ هر كتابخانه‌ نیازهای‌ ویژه‌ای‌ دارد تا این‌كه‌ نیازها مشترك‌ باشند.

2. نبود اطلاعات‌ و تجربه‌

-  نبود دانش‌ دربارة‌ نیازهای‌ كاربران‌.

-  نبود اطلاعات‌ دربارة‌ وظایف‌ واقعی‌ انواع‌ گوناگون‌ كتابخانه‌ها.

-  نبود امكان‌ پیش‌بینی‌ تقاضاهای‌ كاربران‌ قانونی‌ و مجاز از كتابخانه‌ها.

-  نبود تمایل‌ و توجه‌ عمومی‌ به‌ خدمات‌ كامل‌ كتابخانه‌ها.

-  عدم‌ موفقیت‌ در آگاه‌ كردن‌ عموم‌ از مجموعه‌ها و خدمات‌ كتابخانه‌ها.

-  ناآگاهی‌ كتابداران‌ از اصول‌ و قواعد جدید امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها.

-  عدم‌ وقوف‌ كتابخانه‌های‌ كوچك‌ نسبت‌ به‌ ارزش‌ منابع‌ كتابخانه‌های‌ بزرگ‌تر.

-  ناآگاهی‌ از تلاش‌های‌ مشترك‌ موفق‌ در سایر نقاط‌.

3. موانع‌ تاریخی‌ و فرهنگی‌

-  نبود منابع‌ مالی‌ كافی‌.

-  ترس‌ كتابخانه‌های‌ بزرگ‌ از این‌كه‌ منابع‌ آنها بیش‌ از اندازه‌ استفاده‌ شوند و زحمات‌ آنها به‌ اندازه‌ جبران‌ نگردند.

-  نبود درك‌ از نیازهای‌ كتابخانه‌ها در میان‌ افراد غیرمتخصص‌.

-  وجود رقابت‌ نهادی‌ بین‌ كتابخانه‌های‌ عمومی‌ و دانشگاهی‌ یا آموزشی‌.

-  بی‌كفایتی‌ كتابخانه‌ها در برآورده‌ ساختن‌ نیازهای‌ خودشان‌.

-  وجود تضاد بین‌ هیئت‌ امنای‌ كتابخانه‌های‌ دانشگاهی‌ عمومی‌ و خصوصی‌.

-  محدودیت‌های‌ دسترسی‌ به‌ كتابخانه‌های‌ دانشگاهی‌ و اختصاصی‌.

-  تصور كردن‌ تنها یك‌ نوع‌ همكاری‌ (مثلاً امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها).

-  اكراه‌ كتابخانه‌های‌ مستقل‌ از تفویض‌ هر گونه‌ مسئولیت‌ به‌ دیگران‌.

4. موانع‌ فیزیكی‌ و جغرافیایی‌

-  فاصله‌ بین‌ كتابخانه‌ از یكدیگر و فاصله‌ كاربران‌ از كتابخانه‌ها.

-  تفاوت‌ بین‌ اندازة‌ مجموعه‌های‌ كتابخانه‌های‌ مختلف‌.

-  دشواری‌ ارائه‌ خدمات‌ به‌ مناطق‌ كم‌جمعیت‌ روستایی‌.

-  نبود فضا در كتابخانه‌های‌ عمومی‌ برای‌ ارائه‌ خدمات‌ به‌ دانشجویان‌.

-  تأخیرهای‌ موجود در برآوردن‌ نیازها و تقاضاهای‌ كاربران‌.

-  تأكید بیش‌ از حد كتابداران‌ بر فعالیت‌های‌ نگاه‌داری‌ مجموعه‌ها.

-  نبود یك‌ نظام‌ نقل‌وانتقال‌ عمومی‌ مناسب‌.

5. موانع‌ قانونی‌ و اجرایی‌

-  وجود واحدهای‌ مالیات‌بگیر محلی‌ بیش‌ از حد.

-  تعداد زیاد نهادهای‌ ارائه‌دهندة‌ خدمات‌ كتابخانه‌ای‌.

-  نبود شرایط‌ مناسب‌ برای‌ قانون‌گذاری‌.

-  نبود رهبری‌ اجرایی‌ خلاق‌.

-  رویه‌های‌ مالی‌ دست‌ وپاگیر دولت‌های‌ محلی‌.

-  نبود برنامه‌های‌ مؤثر روابط‌ عمومی‌.

-  ناتوانی‌ در پذیرش‌ (یا مخالفت‌) با دریافت‌ كمك‌های‌ ایالتی‌ یا فدرال‌.

-  نبود ارتباط‌ بین‌ خطوط‌ اختیارات‌ قانونی‌ در سطح‌ سیاست‌گذاری‌.

-  نبود تماس‌ با سازمان‌های‌ دولتی‌ یا داوطلب‌ درگیر در همكاری‌های‌ محلی‌.

-  نبود ابزارها و كنترل‌های‌ كتاب‌شناختی‌.

-  عدم‌ موفقیت‌ در بهره‌بردای‌ از تجهیزات‌ فنی‌.

-  ناسازگاری‌ تجهیزات‌، رویه‌ها، و مقررات‌ در بین‌ كتابخانه‌ها.

-  نبود كاركنانی‌ كه‌ به‌ اندازة‌ كافی‌ آموزش‌ دیده‌ باشند.

مخالفان‌ اشتراك‌ منابع‌ در كتابخانه‌های‌ دانشگاهی‌ موانعی‌ را مطرح‌ می‌كنند كه‌ تعدادی‌ از آنها عبارت‌اند از [304-294: 64 ;17] :

-  زیرساخت‌های‌ لازم‌ برای‌ اشتراك‌ منابع‌ كامل‌ نیستند و به‌ جای‌ تكمیل‌، بیشتر در حال‌ ناقص‌ شدن‌ هستند.

-  اشتراك‌ منابع‌، تمركز كنترل‌ بر توسعه‌ مجموعه‌ كتابخانه‌ها را به‌ خارج‌ از دانشگاه‌ها انتقال‌ می‌دهد و اولویت‌های‌ توسعه‌ مجموعه‌ها را تغییر می‌دهد.

-  خود دانشگاه‌ یا دانشكده‌ به‌خوبی‌ خدمات‌ دریافت‌ نخواهد كرد.

-  زمان‌ تحویل‌ مدارك‌ طولانی‌تر از آن‌ است‌ كه‌ نیازهای‌ محلی‌ را پاسخ‌ گوید.

-  از دیدگاه‌ كاركنان‌، اشتراك‌ منابع‌ كار اضافی‌ ایجاد می‌كند بنابراین‌ انجام‌ نخواهد شد.

-  وقت‌، نیروی‌ انسانی‌، و هزینه‌ انجام‌ عملیات‌ به‌ مقدار زیادی‌ صرف‌ اشتراك‌ منابع‌ می‌شود و در بودجه‌ فراهم‌آوری‌ منابع‌ صرفه‌جویی‌ و بازیافتی‌ ندارد.

-  رویه‌هایی‌ كه‌ اشتراك‌ منابع‌ را پشتیبانی‌ و تسهیل‌ كنند وجود ندارند یا به‌سختی‌ می‌توان‌ آنها را بنا نهاد.

-  ساختار و پشتیبانی‌ اجرایی‌ لازم‌ وجود ندارند.

-  یافتن‌ كتابخانه‌هایی‌ كه‌ همكاران‌ مناسبی‌ برای‌ اشتراك‌ منابع‌ باشند، اغلب‌ دشوار است‌.

-  اگر تمام‌ كتابخانه‌ها به‌ اشتراك‌ منابع‌ روی‌ آورند و بخواهند از طریق‌ آن‌ نیازهای‌ كاربران‌ خود را پاسخ‌ گویند، دیگر هیچ‌یك‌ از آنها منبعی‌ برای‌ امانت‌ دادن‌ نخواهند داشت‌.

-  اگر تمام‌ كتابخانه‌ها به‌ اشتراك‌ منابع‌ اتكا كنند و بر این‌ اساس‌ مجموعه‌های‌ خود را به‌ امید استفاده‌ از مجموعه‌های‌ دیگر كتابخانه‌ها سازمان‌ دهند، اما این‌ همكاری‌ موفق‌ و عملی‌ از آب‌ درنیاید، كتابخانه‌ها زیان‌ فراوانی‌ خواهند دید چرا كه‌ نخواهند توانست‌ به‌ بسیاری‌ از نیازها پاسخ‌ گویند.

-  عیب‌ طرح‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ در این‌ است‌ كه‌ فناوری‌ و ساختارهای‌ سازمانی‌ لازم‌ برای‌ اجرای‌ آنها وجود ندارند، بنابراین‌ چنین‌ طرح‌هایی‌ نمی‌توانند سطح‌ بالاتری‌ از خدمات‌ فعلی‌ را كه‌ با روش‌های‌ موجود ارائه‌ می‌شوند، فراهم‌ آورند.

-  گاهی‌ اوقات‌، هزینه‌ دست‌یابی‌ به‌ مدارك‌ مساوی‌ یا حتی‌ بیشتر از هزینه‌ خرید

 همان‌ مدارك‌ برای‌ نگاه‌داری‌ در محل‌ است‌.

-  اشتراك‌ منابع‌ باعث‌ كاهش‌ تقاضای‌ كتابخانه‌ها برای‌ مدارك‌ می‌شود و این‌ خود صرفه‌های‌ ناشی‌ از شمارگان‌ بالای‌ انتشارات‌ را از بین‌ خواهد برد و در نتیجه‌ قیمت‌ مدارك‌ افزایش‌ خواهد یافت‌. به‌ این‌ ترتیب‌ صرفه‌جویی‌های‌ ناشی‌ از اشتراك‌ منابع‌ به‌ هدر خواهند رفت‌.

-  كتابخانه‌های‌ بزرگ‌ و غنی‌ كم‌كم‌ تبدیل‌ به‌ امانت‌دهندة‌ صرف‌ خواهند شد و به‌ این‌ ترتیب‌ اشتراك‌ منابع‌ به‌ جای‌ این‌كه‌ مدارك‌ اضافه‌ای‌ برای‌ آنها تأمین‌ كند، به‌ فشاری‌ بر منابع‌ و عاملی‌ برای‌ از دست‌ دادن‌ آنها تبدیل‌ می‌شود.

-  منابعی‌ كه‌ امانت‌ داده‌ می‌شوند در همان‌ زمان‌ برای‌ كاربران‌ محلی‌ قابل‌ استفاده‌ نیستند.

از دیدگاه‌ «سیوئل‌» برخی‌ از موانع‌ و مشكلاتی‌ كه‌ ممكن‌ است‌ در راه‌ اشتراك‌ منابع‌ پدید آیند عبارت‌اند از [ 134 : 92 ] :

-  اشتراك‌ منابع‌ ممكن‌ نیست‌ بدون‌ مطالعه‌ و تحلیل‌ كافی‌، بر یك‌ مبنای‌ مناسب‌ یا با هدف‌های‌ روشن‌ آغاز شود.

-  بدون‌ برنامه‌ ریزی‌ مناسب‌، آموزش‌ مداوم‌ كاركنان‌، و یك‌ ساختار سازمانی‌ مطمئن‌، ممكن‌ است‌ موانع‌ فردی‌ و سازمانی‌ از اجرای‌ مؤثر اشتراك‌ منابع‌ پیشگیری‌ كنند.

-  برنامه‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ ممكن‌ است‌ سازوكارهای‌ مناسبی‌ برای‌ نظارت‌ بر خدمات‌ و بازخور اطلاعات‌ نداشته‌ باشند و این‌ منجر به‌ فشار بیش‌ از اندازه‌ بر تعدادی‌ از سازمان‌های‌ همكار و نبود درك‌ كافی‌ از مزایای‌ اشتراك‌ منابع‌ برای‌ عموم‌ اعضا می‌شود.

-  در اجرای‌ برنامه‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ ممكن‌ است‌ به‌ این‌ مسئله‌ توجه‌ نشود كه‌ آغاز چنین‌ برنامه‌ هایی‌ هزینه‌بر است‌ و منافع‌ حاصل‌ از آنها به‌ سرعت‌ پدیدار نمی‌شوند، بلكه‌ در میان‌مدت‌ و بلندمدت‌ قابل‌ مشاهده‌ هستند.

-  نبود تعهد و عزم‌ كه‌ می‌تواند از تغییر كاركنان‌ و سایر عوامل‌ خارجی‌ ناشی‌ شود به‌ عدم‌ پاسخ‌گویی‌ و قابلیت‌ انعطاف‌ نسبت‌ به‌ تغییرات‌ و نوآوری‌ منجر می‌شود.

«كورنیش‌» موانع‌ اشتراك‌ منابع‌ را بر اساس‌ میزان‌ كنترل‌پذیری‌ آنها تقسیم‌بندی‌ كرده‌ است‌. از این‌ دیدگاه‌، این‌ موانع‌ به‌ سه‌ دسته‌ تقسیم‌ می‌شوند: موانع‌ خارج‌ از كنترل‌، موانعی‌ كه‌ می‌توان‌ آنها را تا حدی‌ كنترل‌ كرد، و موانع‌ قابل‌ كنترل‌ [ 29]:

1. موانع‌ غیرقابل‌كنترل‌.   از جمله‌ این‌ موانع‌ می‌توان‌ به‌ سیاست‌ها، زبان‌، مرزهای‌ كشورها، مباحث‌ حقوقی‌، و پول‌های‌ ملی‌ اشاره‌ كرد. در سطح‌ بین‌الملل‌، نظام‌های‌ سیاسی‌ مختلفی‌ وجود دارند و علاوه‌ بر آنها اختلاف‌ ایدئولوژیك‌ بین‌ كشورها، همكاری‌ را در هر سطحی‌ با مشكل‌ مواجه‌ خواهد ساخت‌. وجود زبان‌های‌ مختلف‌ در كشورهای‌ گوناگون‌، ارتباط‌ بین‌ آنها را دشوار می‌كند كه‌ در امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها، این‌ مسئله‌ می‌تواند دشواری‌های‌ بزرگ‌ و سوءتفاهم‌هایی‌ را ایجاد كند. نظام‌های‌ مختلف‌ سیاسی‌ نیز مبادله‌ مدارك‌ و اطلاعات‌ را با دشواری‌ مواجه‌ می‌كنند، چرا كه‌ آنچه‌ در یك‌ كشور مجاز شناخته‌ می‌شود ممكن‌ است‌ در كشور دیگری‌ غیرقانونی‌ باشد. تنوع‌ پول‌ها و ارزها در كشورهای‌ گوناگون‌، توافق‌ بر سر پرداخت‌ بابت‌ خدمات‌ را به‌سختی‌ امكان‌پذیر می‌كند.

2. موانعی‌ كه‌ تا حدی‌ قابل‌ كنترل‌ هستند.   حوزه‌هایی‌ از عملیات‌ وجود دارند كه‌ تا حدی‌ قابل‌ كنترل‌ هستند چرا كه‌ در این‌ حوزه‌ها گزینه‌های‌ مشخصی‌ در چهارچوب‌هایی‌ معین‌ وجود دارند. ارتباطات‌، یكی‌ از حوزه‌هاست‌ كه‌ در تحویل‌ مدارك‌ عنصری‌ حیاتی‌ به‌ شمار می‌رود. این‌گونه‌ موانع‌ را می‌توان‌ تا حدی‌ كنترل‌ كرد. هر كتابخانه‌ می‌تواند بهترین‌ روش‌های‌ موجود را برای‌ خود برگزیند. حوزه‌ دیگر، تجهیزات‌ كتابخانه‌هاست‌. مثلاً امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها به‌ دستگاه‌های‌ روبرداری‌ با كیفیت‌ مناسب‌ بستگی‌ زیادی‌ دارد كه‌ كتابخانه‌ها در این‌ حوزه‌ نیز می‌توانند انتخاب‌هایی‌ داشته‌ باشند و موقعیت‌ را بهبود بخشند. پشتیبانی‌ مالی‌، سومین‌ حوزه‌ای‌ است‌ كه‌ می‌توان‌ بهبود بخشید. با توجه‌ به‌ این‌كه‌ بیشتر مؤسسه‌ها با بودجه‌ كاهش‌یافته‌ای‌ كار می‌كنند، هنوز جای‌ آن‌ وجود دارد كه‌ چگونگی‌ هزینه‌ كردن‌ اعتبارات‌ بهبود یابد.

3. موانع‌ قابل‌ كنترل‌.   با وجود موانعی‌ كه‌ خارج‌ از كنترل‌ هستند و هم‌چنین

‌ موانعی‌ كه‌ تا حدی‌ قابل‌ كنترل‌اند، موانعی‌ نیز وجود دارند كه‌ اساساً توسط‌ خود كتابخانه‌ها پدید می‌آیند و برطرف‌ كردن‌ آنها به‌ ایجاد خدمات‌ مؤثرتر كمك‌ خواهد كرد.

هنوز این‌ باور قوی‌ در میان‌ كتابداران‌ متخصص‌ وجود دارد كه‌ اشتراك‌ منابع‌ تا هنگامی‌ خوب‌ است‌ كه‌ توسط‌ دیگران‌ انجام‌ شود. ترس‌ از گم‌ شدن‌ مدارك‌، خسارت‌، تعهدات‌ مالی‌، و دشواری‌هایی‌ كه‌ برای‌ افراد زیرپوشش‌ كتابخانه‌ پدید می‌آیند، همگی‌ در عدم‌ تمایل‌ نسبت‌ به‌ درگیری‌ زیاد در همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها مؤثر هستند. اضافه‌ بر چنین‌ نگرش‌های‌ منفی‌ای‌، احساس‌ ابراز نشده‌ای‌ نیز وجود دارد كه‌ بر مبنای‌ آن‌، كتابخانه‌ها باید تا حد امكان‌ خودكفا باشند و ناتوانی‌ در برآوردن‌ نیاز یك‌ متقاضی‌ نشانه‌ بدی‌ برای‌ توانایی‌ كتابخانه‌ در انتخاب‌ و خرید مدارك‌ مورد نیاز به‌ حساب‌ می‌آید.

ایجاد نظام‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها بدون‌ آگاهی‌ دربارة‌ منابع‌ موجود امكان‌پذیر نیست‌. اضافه‌ بر این‌، نبود رویه‌های‌ استاندارد، فرم‌ عمومی‌ پذیرفته‌ شده‌، و توافق‌ عمومی‌ برای‌ چگونگی‌ پرداخت‌ و عرضه‌ مدارك‌، موانعی‌ برای‌ اشتراك‌ منابع‌ به‌ شمار می‌روند كه‌ می‌توانند به‌ وسیله‌ كتابخانه‌ها برطرف‌ شوند.

عوامل‌ بازدارندة‌ اشتراك‌ منابع‌ در كشورهای‌ در حال‌ توسعه‌ موضوع‌ بحث‌ جداگانه‌ای‌ است‌. نگاهی‌ به‌ سوابق‌ مطالعات‌ انجام‌ شده‌ نشان‌ می‌دهد موانعی‌ كه‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها را در این‌ كشورها با دشواری‌ مواجه‌ می‌سازند در چهار دسته‌ قابل‌ طبقه‌بندی‌ هستند [ 19 ; 2]:

1. عوامل‌ اقتصادی‌.   این‌ واقعیت‌ روشنی‌ است‌ كه‌ كشورهای‌ در حال‌ توسعه‌ عموماً فقیر هستند و درآمد سرانه‌ كمی‌ دارند. بنابراین‌ فراگیرترین‌ و مزمن‌ترین‌ مشكلی‌ كه‌ برای‌ كتابخانه‌ها در این‌ كشورها وجود دارد، كمبود دائمی‌ منابع‌ مالی‌ است‌.

با توجه‌ به‌ مشكل‌ ناكافی‌ بودن‌ مجموعه‌های‌ كتابخانه‌ها در كشورهای‌ در حال‌ توسعه‌، به‌ نظر می‌رسد هر تلاشی‌ برای‌ توسعه‌ اشتراك‌ منابع‌ بین‌ چنین‌ كتابخانه‌هایی‌ بی‌فایده‌ خواهد بود زیرا كتابخانه‌هایی‌ كه‌ نمی‌توانند پاسخگوی

‌نیازهای‌ خودشان‌ باشند نخواهند توانست‌ نیازهای‌ دیگران‌ را برآورند.

توسعه‌ و تقویت‌ مجموعه‌ها در كتابخانه‌های‌ كشورهای‌ در حال‌ توسعه‌، كند و گران‌ است‌ چون‌ در چنین‌ كشورهایی‌ انتشارات‌ كمی‌ وجود دارند و در نتیجه‌ بیشتر مدارك‌ باید از كشورهای‌ پیشرفته‌ وارد شوند. وابستگی‌ به‌ موادی‌ كه‌ در خارج‌ از مرزهای‌ این‌ كشورها انتشار می‌یابند، اغلب‌ به‌ هزینه‌های‌ غیرمستقیم‌ زیادتری‌ در هر قلم‌ منجر می‌شوند. بنابراین‌، كتابخانه‌ها در این‌ كشورها بخش‌ زیاد یا نسبت‌ بیشتری‌ از كل‌ بودجه‌ خود را صرف‌ خرید كتاب‌ها و نشریه‌های‌ خارجی‌ می‌كنند. هزینه‌هایی‌ كه‌ صرف‌ انتشارات‌ خارجی‌ می‌شوند، توانایی‌های‌ كتابخانه‌های‌ این‌ كشورها را برای‌ توسعه‌ و بهبود خدماتشان‌ در سایر موارد، محدود می‌سازند.

با توجه‌ به‌ هزینه‌های‌ خرید كتاب‌ و نشریه‌، تعجبی‌ ندارد كه‌ كتابخانه‌ها در كشورهای‌ در حال‌ توسعه‌ نمی‌توانند به‌ اندازة‌ كافی‌ دستگاه‌های‌ روبرداری‌ برای‌ تهیه‌ تصویر مدارك‌ به‌ منظور تبادل‌ بین‌ كتابخانه‌ها تهیه‌ كنند.

سیستم‌های‌ ارتباطی‌ نامناسب‌ و ناكافی‌ كه‌ از منابع‌ مالی‌ محدود ناشی‌ می‌شوند مشكل‌ دیگری‌ برای‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها در این‌ كشورهاست‌. تأخیر در زمان‌ تحویل‌ مدارك‌ بر برنامه‌های‌ اشتراك‌ منابع‌ تأثیر منفی‌ دارد. در بسیاری‌ از كشورهای‌ در حال‌ توسعه‌، خدمات‌ پستی‌ آن‌ قدر كند و غیرقابل‌ اعتماد هستند كه‌ امانت‌ بین‌ كتابخانه‌ها و هر گونه‌ ارتباط‌ نوشتاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها ممكن‌ است‌ به‌ شدت‌ تحت‌ تأثیر قرار گیرند. سیستم‌های‌ مخابراتی‌ نیز در این‌ كشورها ممكن‌ است‌ آن‌قدر ضعیف‌ باشند كه‌ حتی‌ در بسیاری‌ از اوقات‌ نتوان‌ به‌ تلفن‌ نیز متكی‌ بود. فاصله‌ زیاد بین‌ شهرها نیز در چنین‌ كشورهایی‌ ممكن‌ است‌ بر همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها تأثیر منفی‌ داشته‌ باشد.

سرمایه‌گذاری‌ و بودجه‌ ناكافی‌ به‌ تعداد ناكافی‌ افراد كاردان‌ نیز منجر می‌شوند. از آن‌جایی‌ كه‌ این‌ كشورها فقیر هستند، نمی‌توانند از عهدة‌ تأسیس‌ دانشكده‌های‌ كتابداری‌ برآیند یا تعداد زیادی‌ از دانشجویان‌ را برای‌ آموزش‌ در این‌ زمینه‌ به‌ خارج‌ از كشورهای‌ خود اعزام‌ كنند. كمبود كاركنان‌ آموزش‌دیده‌ در این

‌

كشورها به‌ عنوان‌ یكی‌ از جدی‌ترین‌ موانع‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها مطرح‌ است‌.

2. عوامل‌ سیاسی‌.    همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها در كشورهای‌ در حال‌ توسعه‌ براثر عوامل‌ سیاسی‌، پیچیده‌تر شده‌ است‌. نبود حمایت‌ دولتی‌ از این‌ همكاری‌ شكاف‌ زیادی‌ بین‌ واقعیت‌ با وضع‌ مطلوب‌ پدید آورده‌ است‌. به‌ عبارت‌ دیگر امید برای‌ تحقق‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها می‌تواند با بی‌تفاوتی‌ دولت‌ به‌ یأس‌ بدل‌ شود. دولت‌ها اغلب‌ در برنامه‌ریزی‌ برای‌ توسعه‌ كتابخانه‌ها كوتاهی‌ می‌كنند و در نتیجه‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها را دچار ركود می‌سازند. تعداد اندكی‌ از كشورها هستند كه‌ اطلاع‌رسانی‌ و كتابداری‌ را در برنامه‌های‌ توسعه‌ ملی‌ خود لحاظ‌ كنند.

از آن‌جایی‌ كه‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها به‌ حداقلی‌ از برنامه‌ریزی‌ و سازمان‌دهی‌ نیاز دارد، تفكر دربارة‌ برنامه‌های‌ همكاری‌ موفق‌ در این‌ زمینه‌ واقع‌گرایانه‌ نخواهد بود. در كشورهای‌ در حال‌ توسعه‌، هماهنگی‌ كمی‌ بین‌ تلاش‌های‌ گوناگون‌ وجود دارد یا این‌كه‌ اصولاً هماهنگی‌ وجود ندارد. بنابراین‌ كتابخانه‌ها گرایش‌ به‌ تمركز در یك‌ منطقه‌ جغرافیایی‌ دارند و خدمات‌ آنها به‌ دیگر مناطق‌ بسیار ضعیف‌ است‌. به‌علاوه‌، ویژگی‌ بسیاری‌ از این‌ كشورها وجود مجموعه‌ای‌ سردرگم‌ از كتابخانه‌ها، دانشكده‌ها و موسسه‌های‌ خلق‌الساعه‌ است‌. به‌ عبارتی‌، توسعه‌ عموماً برنامه‌ریزی‌ نشده‌ و ناهماهنگ‌ است‌.

سوابق‌ نشان‌ می‌دهند كه‌ وجود سیستم‌های‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها می‌تواند وابسته‌ به‌ نقش‌ رهبری‌ انجمن‌های‌ ملی‌ كتابداری‌ باشد. این‌كه‌ بیشتر كشورهای‌ در حال‌ توسعه‌ انجمن‌های‌ كتابداری‌ مؤثر و حمایت‌شده‌ای‌ ندارند، ممكن‌ است‌ در نتیجه‌ نبود حمایت‌ دولتی‌ باشد (در مقابل‌ وضعیت‌ بسیاری‌ از كشورهای‌ غربی‌، انجمن‌های‌ كتابداری‌ در بسیاری‌ از كشورهای‌ در حال‌ توسعه‌ برای‌ بقا نیاز به‌ یاری‌ دولت‌ دارند). احتمال‌ كمی‌ وجود دارد كه‌ انجمن‌های‌ كتابداری‌ بتوانند اعتبارات‌ لازم‌ را برای‌ ایفای‌ نقش‌ رهبری‌ در همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها به‌ دست‌ آورند، چرا كه‌ كتابداری‌ در برنامه‌های‌ ملی‌ توسعه‌ این‌ كشورها دارای‌ اولویت‌ نیست‌.

3. عوامل‌ انسانی‌ و فنی‌.   مانع‌ اساسی‌ برای‌ اجرای‌ سیستم‌های‌ همكاری‌ بین

‌ كتابخانه‌ها نگرش‌ خود كتابداران‌ است‌ كه‌ باید بیشترین‌ اشتیاق‌ را برای‌ ارائه‌ خدمات‌ به‌ كاربران‌ داشته‌ باشند. كتابداری‌ كه‌ از تغییر بهراسد، می‌تواند در مقابل‌ تهدیدهای‌ واقعی‌ یا خیالی‌ برای‌ وضعیت‌ استخدامی‌ خود در ارتباط‌ با موضوع‌ همكاری‌، واكنش‌ نشان‌ دهد. كتابداران‌ چنانچه‌ احساس‌ كنند كه‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها ثبات‌ مالی‌ سازمان‌ محل‌ كارشان‌ را به‌ مخاطره‌ خواهد افكند نه‌ تنها برای‌ خود و شغلشان‌ احساس‌ خطر می‌كنند بلكه‌ نشانه‌هایی‌ از نوعی‌ تفكر محدود را از خود بروز خواهند داد.

نقاط‌ ضعف‌ انسان‌ نظیر چشم‌ و هم‌چشمی‌، حسادت‌، و سایر صفاتی‌ كه‌ از خودخواهی‌ نشأت‌ می‌گیرند، همگی‌ می‌توانند آثار زیان‌بخشی‌ بر یك‌ همكاری‌ موفق‌ داشته‌ باشند. همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها و اشتراك‌ منابع‌ در سطح‌ ملی‌ یا منطقه‌ای‌، برای‌ موفقیت‌ به‌ ابزارهای‌ مناسب‌، سازماندهی‌، و دوری‌ از خودخواهی‌ بستگی‌ دارد.

علاوه‌ بر این‌، بین‌ انگیزش‌ كتابداران‌ و موفقیت‌ تلاش‌های‌ مربوط‌ به‌ اشتراك‌ منابع‌ ارتباط‌ نزدیكی‌ وجود دارد. صرف‌ نظر از استثناها، كتابداران‌ كشورهای‌ جهان‌ سوم‌ به‌ مزایای‌ اشتراك‌ منابع‌ دقت‌ و توجه‌ كافی‌ نكرده‌اند. آنان‌ هنگام‌ مواجهه‌ با این‌ موضوع‌ به‌ جای‌ ورود به‌ میدان‌ عمل‌، سیاهه‌ای‌ از مشكلات‌ را فهرست‌ می‌كنند تا خود را متقاعد سازند كه‌ همكاری‌ عملی‌ نیست‌ و بنابراین‌ درگیر شدن‌ در آن‌ ارزشی‌ ندارد.

كتابخانه‌های‌ كشورهای‌ جهان‌ سوم‌ برخلاف‌ كشورهای‌ پیشرفته‌ نیروی‌ انسانی‌ و تجهیزات‌ لازم‌ را برای‌ ارائه‌ خدمات‌ مناسب‌ و مطلوب‌ به‌ كاربران‌ در اختیار ندارند. در نتیجه‌، كتابداران‌ در گیر مسائلی‌ مانند مجموعه‌سازی‌، آموزش‌ كاركنان‌، و برقراری‌ خدمات‌ هستند. چنین‌ كتابدارانی‌ از ترس‌ از دست‌ دادن‌ شغل‌ خویش‌، تمایلی‌ به‌ همكاری‌ با دیگران‌ نشان‌ نمی‌دهند.

علاوه‌ بر مشكل‌ نگرش‌ كتابداران‌، نبود كنترل‌ كتاب‌شناختی‌ مدارك‌ و فهرستگان‌ها دو مانع‌ جدی‌ برای‌ توسعه‌ و رشد همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها در كشورهای‌ در حال‌ توسعه‌ به‌شمار می‌روند. بدیهی‌ است‌ در حالی‌ كه‌ هیچ‌ سابقه‌ای

از انتشارات‌ وجود نداشته‌ باشد، اشتراك‌ منابع‌ مؤثر دشوار خواهد بود. فهرستگان‌ها كه‌ مجموعه‌های‌ كتابخانه‌های‌ مختلف‌ را در داخل‌ و خارج‌ از یك‌ كشور نشان‌ می‌دهند، برای‌ سیستم‌های‌ مؤثر همكاری‌ الزامی‌ و حیاتی‌ هستند.

4. عوامل‌ فرهنگی‌ و اجتماعی‌.     مشكلات‌ دیگری‌ كه‌ مانع‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها در كشورهای‌ در حال‌ توسعه‌ می‌شوند، ناشی‌ از عوامل‌ فرهنگی‌ و اجتماعی‌ مانند گوناگونی‌ زبان‌ها و نرخ‌ بی‌سوادی‌ هستند. بی‌سوادی‌ مشكلی‌ قدیمی‌ و همیشگی‌ در این‌ كشورها بوده‌ است‌ و عمومیت‌ آن‌ می‌تواند مانعی‌ برای‌ همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها به‌ شمار رود. پژوهش‌ها نشان‌ می‌دهند كه‌ كاربران‌ بالقوه‌ كتابخانه‌ها در این‌ كشورها به‌ دلیل‌ نرخ‌ بی‌سوادی‌ به‌شدت‌ تحت‌ تأثیر قرار گرفته‌اند و ظرفیت‌ استفاده‌ از كتابخانه‌ها بر اثر سطح‌ پایین‌ آموزش‌های‌ عمومی‌ و عدم‌آگاهی‌ از زبان‌های‌ خارجی‌ محدود است‌. به‌ عبارتی‌ اطلاعات‌ از دید افراد بی‌سواد پنهان‌ می‌ماند هر چند كه‌ در دسترس‌ آنها باشد.

نرخ‌ بالای‌ بی‌سوادی‌ در این‌ كشورها ممكن‌ است‌ ناشی‌ از روش‌های‌ ارتباطی‌ آنها باشد. تكیه‌ مردم‌ بر سنت‌های‌ قدیمی‌ ارتباط‌ شفاهی‌ مانعی‌ برای‌ استفاده‌ از كتابخانه‌هاست‌. بنابراین‌ استفاده‌ زیاد از ارتباطات‌ شفاهی‌ مانعی‌ برای‌ اشتراك‌ منابع‌ به‌ شمار می‌رود. افراد دانش‌آموخته‌ای‌ كه‌ براین‌ نوع‌ ارتباط‌ تكیه‌ داشته‌ باشند نیز از آن‌ تأثیر می‌پذیرند.

نبود شناخت‌ و منزلت‌ اجتماعی‌ برای‌ كتابداری‌ و كتابخانه‌ها نیز مانع‌ رشد همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ در كشورهای‌ در حال‌ توسعه‌ می‌شود. در این‌ كشورها معمولاً آگاهی‌ كافی‌ از اهمیت‌ كتابخانه‌ها و خدمات‌ آنها در توسعه‌ اجتماعی‌، آموزشی‌، و اقتصادی‌ وجود ندارد. عموم‌ مردم‌ به‌ویژه‌ مسئولان‌، مفهوم‌ خدمات‌ اطلاع‌رسانی‌ را به‌ درستی‌ درك‌ نكرده‌اند. در جوامعی‌ كه‌ نسبت‌ به‌ كتابخانه‌ها بی‌تفاوت‌ باشند، همكاری‌ بین‌ كتابخانه‌ها بسیار دشوار خواهد بود.

پیوست‌ها

الف

نتایج اجرای آزمایشی

طرح غدیر: عضویت فراگیر کتابخانه‌ها

اجرای‌ آزمایشی‌ عضویت‌ فراگیر كتابخانه‌ها در كشور از نیمسال‌ اول سال‌ تحصیلی‌ 75-1374 با اجرای‌ طرحی‌ به‌ نام‌ «طرح‌ تعمیم‌ خدمات‌ ا كتابخانه‌های‌ تخصصی‌ به‌ افراد غیرعضو» آغاز و تا پایان‌ سال‌ 1377 ادامه‌ یافت‌. حوزه‌ پوشش‌ این‌ طرح‌ از لحاظ‌ سازمانی‌ دربردارنده‌ كتابخانه‌های‌ وزارت‌ فرهنگ‌ و آموزش‌ عالی‌ وقت‌ و از لحاظ‌ كاربران‌، شامل‌ اعضای‌ رسمی‌ هیئت‌ علمی‌ و دانشجویان‌ تحصیلات‌ تكمیلی‌ این‌ وزارت‌ بود. مركز اطلاعات‌ و مدارك‌ علمی‌ ایران‌ به‌ عنوان‌ مركز هماهنگ‌ كننده‌ مسئولیت‌ برنامه‌ریزی‌ و هدایت‌ این‌ طرح‌ را بر عهده‌ داشت‌. در این‌ طرح‌، كتابخانه‌های‌ زیر پوشش‌ به‌ دو دسته‌ تقسیم‌ می‌شدند: كتابخانه‌های‌ مبدأ و كتابخانه‌های‌ مقصد. كتابخانه‌های‌ مبدأ كتابخانه‌هایی‌ بودند كه‌ به‌ عنوان‌ نهادهای‌ واسط‌ برای‌ پذیرش‌ اعضا عمل‌ می‌كردند و كتابخانه‌های‌ مقصد كتابخانه‌هایی‌ بودند كه‌ منابع‌ خود را مستقیماً در اختیار این‌ اعضا قرار می‌دادند. كتابخانه‌های‌ مبدأ الزاماً كتابخانه‌ مقصد هم‌ بودند اما كتابخانه‌های‌ مقصد ممكن‌ بود به‌ عنوان‌ مبدأ عمل‌ نكنند.

فرایندهای‌ این‌ طرح‌ عبارت‌ بودند از:

1. عضویت‌.   اعضای‌ رسمی‌ هیئت‌ علمی‌ و دانشجویان‌ تحصیلات‌ تكمیلی‌ می‌توانستند با مراجعه‌ به‌ كتابخانه‌ای‌ كه‌ به‌ عنوان‌ مبدأ برای‌ آنها تعیین‌ شده‌ بود، تقاضای‌ استفاده‌ از تسهیلات‌ طرح‌ را كنند. كتابخانه‌ مبدأ برای‌ اعضای‌ هیئت‌ علمی‌، كتابخانه‌ مركزی‌ هر دانشگاه‌ و برای‌ دانشجویان‌، كتابخانه‌ دانشكده‌ محل‌ تحصیل‌ آنان‌ بود. این‌ كتابخانه‌ها به‌ اعضای‌ هیئت‌ علمی‌، یك‌ كارت‌ عضویت‌ و سه‌ كارت‌ امانت‌ و به‌ دانشجویان‌، یك‌ كارت‌ عضویت‌ و دو كارت‌ امانت‌ ارائه‌ می‌كردند.

2. دسترسی‌ مستقیم‌.   افرادی‌ كه‌ كارت‌های‌ عضویت‌ و امانت‌ را دریافت‌ می‌كردند، می‌توانستند با استفاده‌ از كارت‌ اول‌ به‌ كلیه‌ كتابخانه‌های‌ مقصد مراجعه‌ و از تمامی‌ خدمات‌ آنها كه‌ در محل‌ كتابخانه‌ به‌ اعضای‌ معمولی‌ آنها ارائه‌ می‌شد، استفاده‌ كنند و در صورت‌ نیاز با سپردن‌ هر كارت‌ امانت‌، یك‌ كتاب‌ را كه‌ طبق‌ مقررات‌ هر كتابخانه‌ امانت‌دادنی‌ بود، برای‌ مدتی‌ معین‌ به‌ امانت‌ گیرند. این‌ مدت‌ برای‌ اعضای‌ هیئت‌ علمی‌ سه‌ هفته‌ و برای‌ دانشجویان‌ دو هفته‌ بود.

3. جبران‌ خسارت‌.  در صورتی‌ كه‌ فردی‌ كتاب‌ امانتی‌ را در پایان‌ مهلت‌ مقرر به‌ كتابخانه‌ مقصد باز نمی‌گرداند، كتابخانه‌ كارت‌ امانت‌ وی‌ را باطل‌ و آن‌را به‌ همراه‌ درخواست‌ جبران‌ خسارت‌ به‌ مركز اطلاعات‌ و مدارك‌ علمی‌ ایران‌ ارسال‌ می‌كرد. این‌ مركز بلافاصله‌ پس‌ از دریافت‌ این‌ درخواست‌، خسارت‌ وارد شده‌ را جبران‌ می‌كرد. خسارت‌های‌ پرداخت‌ شده‌ در گلوگاه‌هایی‌ مانند زمان‌ فراغت‌ از تحصیل‌ دانشجویان‌، از افراد متخلف‌ دریافت‌ می‌شد.

4. تصفیه‌ حساب‌.   دانشجویان‌ برای‌ فراغت‌ از تحصیل‌، باید گواهی‌ تصفیه‌ حساب‌ با این‌ طرح‌ را به‌ ادارة‌ آموزش‌ دانشكدة‌ محل‌ تحصیل‌ خود ارائه‌ می‌كردند. برگ‌ تصفیه‌ حساب‌ در صورتی‌ به‌ دانشجویان‌ ارائه‌ می‌شد كه‌ كلیه‌ كارت‌های‌ دریافتی‌ خود را به‌ كتابخانه‌ مبدأ تحویل‌ می‌دادند. عدم‌ ارائه‌ كارت‌ها نشان‌دهنده‌ وارد آوردن‌ خسارت‌ بود كه‌ در این‌ صورت‌، دانشجو برای‌ تصفیه‌ حساب‌، باید خسارت‌ را جبران‌ می‌كرد.

تصفیه‌ حساب‌ با اعضای‌ هیئت‌ علمی‌ و دیگر دانشجویانی‌ كه‌ در طول‌ اجرای‌ آزمایشی‌ از تحصیل‌ فراغت‌ نمی‌یافتند، در پایان‌ دوره‌ آزمایشی‌ اجرای‌ طرح‌ انجام‌ شد.

نتایج‌ اجرای‌ طرح‌ تعمیم‌ خدمات‌ كتابخانه‌های‌ تخصصی‌ به‌ افراد غیرعضو

طرح‌ تعمیم‌ خدمات‌ كتابخانه‌های‌ تخصصی‌ به‌ افراد غیرعضو در طول‌ اجرا با وجود فراز و نشیب‌هایی‌ توانست‌ نتایج‌ مطلوبی‌ به‌ بار آورد و در این‌ مدت‌ ضرورت‌، اهمیت‌، و جایگاهی‌ درخور در میان‌ كاربران‌ كسب‌ كند. خلاصه‌ نتایج‌ اجرای‌ این‌ طرح‌ در چهار محور كتابخانه‌ها و افراد زیر پوشش‌، امانت‌ كتاب‌، و خسارت‌های‌ وارد شده‌ به‌ این‌ شرح‌ است‌:

1. كتابخانه‌های‌ زیر پوشش‌

مجموع‌ كتابخانه‌های‌ زیر پوشش‌ این‌ طرح‌ 190 كتابخانه‌ وابسته‌ به‌ 64 دانشگاه‌ و مؤسسه‌ پژوهشی‌ بود. بر اساس‌ آمار موجود در مركز اطلاعات‌ و مدارك‌ علمی‌ ایران‌، از این‌ تعداد در مجموع‌ 148 كتابخانه‌ وابسته‌ به‌ 54 دانشگاه‌ و مؤسسه‌ پژوهشی‌ واقع‌ در 31 شهر، همكاری‌ فعال‌ داشتند.

2. افراد زیر پوشش‌

براساس‌ آمار موجود در مركز اطلاعات‌ و مدارك‌ علمی‌ ایران‌، مجموع‌ اعضای‌ این‌ طرح‌ 699 , 7 نفر بودند كه‌ 520 نفر آنها را اعضای‌ هیئت‌ علمی‌ و 179, 7 نفر آنان‌ را دانشجویان‌ تحصیلات‌ تكمیلی‌ تشكیل‌ می‌دادند. بیشترین‌ دانشجویان‌ عضو طرح‌ به‌ تعداد 497, 1 نفر در دانشگاه‌ تربیت‌ مدرس‌ بودند (جدول‌ الف‌ ـ 1). تعداد كل‌ دانشجویان‌ تحصیلات‌ تكمیلی‌ دانشگاه‌های‌ وابسته‌ به‌ وزارت‌ فرهنگ‌ و آموزش‌ عالی‌ وقت‌ در سال‌های‌ 77-1374 براساس‌ آمار مؤسسه‌ پژوهش‌ و برنامه‌ ریزی‌ آموزش‌ عالی‌، 772 , 36 نفر بودند. بنابراین‌ نسبت‌ تعداد دانشجویان‌ عضو طرح‌ به‌ كل‌ دانشجویان‌ در طول‌ اجرای‌ آن‌ به‌ بیش‌ از 5/19 درصد رسید.

جدول الف-1. توزیع تعداد دانشجویان تحصیلات تکمیلی و عضو طرح تعمیم

خدمات کتابخانه‌های تخصصی به افراد غیرعضو در 15 دانشگاه اول

از تعداد 520 نفر عضو هیئت‌ علمی‌ عضو این‌ طرح‌، بیشترین‌ تعداد متعلق‌ به‌ دانشگاه‌های‌ علم‌ و صنعت‌ ایران‌، و یزد با 135 و 82 عضو و میانگین‌ تعداد اعضای‌ وابسته‌ به‌ دیگر دانشگاه‌ها تقریباً 5 نفر بودند.

3. امانت‌ كتاب‌

براساس‌ آمار موجود در مركز اطلاعات‌ و مدارك‌ علمی‌ ایران‌، در طول‌ اجرای‌ این‌ طرح‌، تعداد 020 , 19 جلد كتاب‌ از طرف‌ كتابخانه‌ها مستقیماً در اختیار اعضا قرار گرفتند. بیشترین‌ كتاب‌های‌ استفاده‌ شده‌ به‌ زبان‌ لاتین‌ به‌ تعداد 629 , 14 جلد (77 درصد) و از لحاظ‌ موضوع‌ در ردة‌ تكنولوژی‌ به‌ تعداد 302 , 6 جلد (33 درصد) بودند (جدول‌ الف‌ ـ 2). بیشترین‌ میزان‌ امانت‌ كتاب‌ در سال‌ 1376 به‌

جدول الف-2. توزیع تعداد کتاب‌های امانت داده شده بر اساس رده و زبان

تعداد 304 , 6 جلد (33 درصد) و از لحاظ‌ فصل‌ در فصل‌های‌ زمستان‌ دورة‌ اجرای‌ طرح‌ به‌ تعداد 427 , 5 جلد (28 درصد) واقع‌ شدند (جدول‌ الف‌ ـ 3).

از مجموع‌ 020 , 19 جلد كتاب‌، تعداد 919 , 13 جلد (73 درصد) در داخل‌ شهرها، و 101 , 5 جلد (27 درصد) بین‌ شهرها تبادل‌ شدند. شهر تهران‌ با 318 , 13 جلد كتاب‌ تبادل‌ داخل‌ شهر (96 درصد)، 863 , 2 جلد امانت‌ داده‌ به‌ شهرهای‌ دیگر (56 درصد)، و 545 , 1 جلد امانت‌ گرفته‌ از شهرهای‌ دیگر (30 درصد) بیشترین‌ میزان‌ تبادل‌ كتاب‌ را در هر زمینه‌ به‌ خود اختصاص‌ داد (جدول‌ الف‌ ـ 4).

جدول الف-3. توزیع تعداد کتاب‌های امانت داده شده بر مبنای زمان

جدول الف-4. توزیع تعداد کتاب‌های تبادل شده به تفکیک 10 شهر اول

از مجموع‌ 020 , 19 جلد كتاب‌، تعداد 534 جلد (3 درصد) در داخل‌ دانشگاه‌ها و 486 , 18 جلد (97 درصد) بین‌ دانشگاه‌ها تبادل‌ شدند. دانشگاه‌ تربیت‌ مدرس‌ با 761 , 5 جلد (31 درصد) كتاب‌ امانت‌ داده‌ به‌ دیگران‌ و 357 , 3 جلد (18 درصد) امانت‌ گرفته‌ از دیگران‌، بیشترین‌ میزان‌ تبادل‌ كتاب‌ را در هر دو زمینه‌ به‌

خود اختصاص‌ داد (جدول‌ الف‌ ـ 5).

جدول الف-5. توزیع تعداد کتاب‌های امانت داده شده بر مبنای زمان

4. خسارت‌ها

در طول‌ اجرای‌ این‌ طرح‌، در مجموع‌ اعضای‌ 16 دانشگاه‌ و مؤسسه‌ پژوهشی‌، تعداد 41 جلد كتاب‌ امانت‌ گرفته‌ شده‌ را به‌ كتابخانه‌های‌ مقصد بازنگرداندند. خسارت‌ پرداخت‌ شده‌ بابت‌ این‌ كتاب‌ها 968 , 734 , 4 ریال‌ (95 درصد)، بابت‌ جریمه‌ دیركرد 700 , 266 ریال‌ (5 درصد)، و در مجموع‌ 668 , 001 , 5 ریال‌ بود. بدین‌ ترتیب‌، میانگین‌ قیمت‌ هر كتاب‌ بازگردانده‌ نشده‌ حدود 487 , 115 ریال‌ و نسبت‌ كتاب‌های‌ بازگردانده‌ نشده‌ به‌ كل‌ كتاب‌های‌ امانت‌ گرفته‌ شده‌ در طول‌ اجرای‌ طرح‌، 0025/0 بوده‌ است‌.

ب

پاره ای از مستندات اجرایی

طرح غدیر: عضویت فراگیر كتابخانه ها

طـرح‌ غدیر: عضویت‌ فراگیر كتابخانه‌ها، با هدف‌ اصلی‌ «ایجاد امكان‌ دسترسی‌ مستقیم‌ به‌ منابع‌ كتابخانه‌های‌ دانشگاهی‌ و تخصصی‌ كشوراز طریق‌ یك‌ نظام‌ رسمی‌، هماهنگ‌، برنامه‌ریزی‌ شده‌، و جامع‌ برای‌ تمامی‌ افرادی‌ كه‌ به‌ این‌ منابع‌ نیاز دارند» طراحی‌ شده‌ است‌. در این‌جا پاره‌ای‌ از مستندات‌ اجرایی‌ این‌ طرح‌ ارائه‌ شده‌اند. پوشش‌ طرح‌ به‌ تكفیك‌ سازمان‌ها و افرادی‌ كه‌ می‌توانند از تسهیلات‌ آن‌ استفاده‌ كنند، فرایندهای‌ اجرایی‌، و نمونه‌ای‌ از فرم‌ها از این‌ جمله‌اند.

تعاریف

-  طرح‌ غدیر: عضویت‌ فراگیر كتابخانه‌ها.

-  مركز: مركز اطلاعات‌ و مدارك‌ علمی‌ ایران‌.

-  آیین‌نامه‌: آیین‌نامه‌ طرح‌ غدیر كه‌ توسط‌ مركز تدوین‌ شده‌ است‌.

-  مبدأ: یك‌ واحد سازمانی‌ مشخص‌ كه‌ افراد متقاضی‌ استفاده‌ از تسهیلات‌ طرح

‌غدیر با مراجعه‌ به‌ آن‌، مدارك‌ لازم‌ را برای‌ چنین‌ امری‌ دریافت‌ می‌دارند. این‌ واحدها از قبل‌ توسط‌ مركز تعیین‌ می‌شوند.

-  عضو: فردی‌ كه‌ با دریافت‌ مدارك‌ لازم‌ می‌تواند از تسهیلات‌ طرح‌ غدیر استفاده‌ كند.

-  كتابخانه‌ مقصد: كتابخانه‌ای‌ كه‌ اعضای‌ طرح‌ غدیر، بدون‌ عضویت‌ مستقیم‌ در آن‌، می‌توانند از خدماتش‌ استفاده‌ كنند.

-  كارت‌ عضویت‌: كارتی‌ كه‌ اعضا از مبدأ دریافت‌ می‌كنند و با استفاده‌ از آن‌ می‌توانند به‌ كتابخانه‌های‌ مقصد مراجعه‌ و طبق‌ آیین‌نامه‌ از تمامی‌ خدمات‌ آنها كه‌ به‌طور معمول‌ در محل‌ كتابخانه‌ ارائه‌ می‌شوند، استفاده‌ كنند.

-  كارت‌های‌ عضویت‌ بر حسب‌ مدت‌ اعتبار آنها دو نوع‌ هستند:

-  كارت‌ عضویت‌ با مدت‌ اعتبار نامحدود: این‌ كارت‌ها تا زمانی‌ كه‌ دارندة‌ آنها ملزم‌ به‌ تصفیه‌حساب‌ نشده‌ باشد دارای‌ اعتبار هستند.

-  كارت‌ عضویت‌ با مدت‌ اعتبار محدود: برای‌ این‌ كارت‌ها مدت‌ اعتبار محدودی‌ در نظر گرفته‌ می‌شود كه‌ تاریخ‌ اعتبار آنها روی‌ كارت‌ درج‌ می‌شود.

-  كارت‌ امانت‌: كارتی‌ كه‌ اعضا به‌ تعداد معین‌ دریافت‌ می‌كنند و با استفاده‌ از آن‌ می‌توانند از كتابخانه‌های‌ مقصد برای‌ مدت‌ محدودی‌، كتاب‌ (كه‌ امانت‌ دادنی‌ باشد) به‌ امانت‌ گیرند.

مدت‌ اعتبار كارت‌های‌ امانت‌، مانند كارت‌های‌ عضویت‌ است‌.

-  فرد خارج‌ از پوشش‌: فردی‌ كه‌ علیرغم‌ داشتن‌ شرایط‌ دریافت‌ كارت‌ عضویت‌ و كارت‌ امانت‌ و استفاده‌ از تسهیلات‌ طرح‌ غدیر، كارتی‌ دریافت‌ نداشته‌ و از این‌ تسهیلات‌ استفاده‌ نمی‌كند.

-  متقاضی‌: فردی‌ كه‌ تقاضای‌ عضویت‌ در طرح‌ غدیر دارد.

پوشش

طرح‌ غدیر، بر اساس‌ هدفی‌ كه‌ دنبال‌ می‌كند، تمامی‌ كتابخانه‌های‌ دانشگاهی‌ و تخصصی‌ كشور و افرادی‌ را كه‌ به‌ منابع‌ این‌ كتابخانه‌ها نیاز دارند، پوشش‌ می‌دهد. این‌ پوشش‌ بر محور وزارت‌ فرهنگ‌ و آموزش‌ عالی¹⁹ شكل‌ می‌گیرد كه‌ در آن‌، كلیه‌ كتابخانه‌ها از یك‌ طرف‌ و تمامی‌ دانشجویان‌، اعضای‌ هیئت‌ علمی‌، و كارشناسان‌ وابسته‌ به‌ این‌ وزارت‌ از طرف‌ دیگر، در چهارچوب‌ طرح‌ غدیر قرار می‌گیرند. سایر افراد و كتابخانه‌هایی‌ كه‌ وابسته‌ به‌ وزارت‌ فرهنگ‌ و آموزش‌ عالی‌ نیستند می‌توانند با بستن‌ قرارداد با مركز به‌ ترتیب‌ زیر از تسهیلات‌ طرح‌ غدیر استفاده‌ كنند.

افراد وابسته به سازمانهایی كه دارای كتابخانه هستند

سازمان‌هایی‌ كه‌ دارای‌ كتابخانه‌ای‌ با حداقل‌ ... جلد كتاب‌ یا معادل‌های‌ جلدی‌ آن‌ هستند و امكان‌ استفاده‌ از كتابخانه‌ خود را برای‌ افراد زیر پوشش‌ فراهم‌ آورند، می‌توانند به‌ ازای‌ هر ... جلد، یك‌ نفر را عضو طرح‌ غدیر كنند. از این‌ سازمان‌ها یك‌ هزینه‌ قطعی‌ به‌ عنوان‌ هزینه‌ استفاده‌ از تسهیلات‌ طرح‌ غدیر و یك‌ ضمانت‌نامه‌ بانكی‌ برای‌ حسن‌ انجام‌ تعهدات‌ دریافت‌ می‌شود و خسارت‌های‌ احتمالی‌ افراد وابسته‌ به‌ آنها پس‌ از پدید آمدن‌ دریافت‌ خواهد شد. كارت‌های‌ عضویت‌ و امانتی‌ كه‌ به‌ افراد وابسته‌ به‌ این‌ سازمان‌ها ارائه‌ می‌شوند با مدت‌ اعتبار محدود هستند كه‌ با توجه‌ به‌ مدت‌ قرارداد با آنها تعیین‌ می‌شود.

در صورتی‌ كه‌ چنین‌ سازمان‌هایی‌ بخواهند علاوه‌ بر میزان‌ پیش‌گفته‌ تعداد بیشتری‌ از افراد زیر پوشش‌ خود را به‌ عضویت‌ طرح‌ غدیر درآورند باید متناسب‌ با تعداد آنها، هزینة‌ جداگانه‌ای‌ را به‌ عنوان‌ هزینه‌ عضویت‌ بپردازند.

افراد وابسته‌ به‌ سازمان‌هایی‌ كه‌ فاقد كتابخانه‌ هستند

سازمان‌هایی‌ كه‌ فاقد كتابخانه‌ای‌ با حداقل‌ ... جلد كتاب‌ یا معادل‌های‌ جلدی‌ آن‌ هستند یا به‌ هر دلیل‌ تمایل‌ به‌ ایجاد امكان‌ استفاده‌ از كتابخانه‌ خود را برای‌ افراد زیرپوشش‌ نداشته‌ باشند، می‌توانند با پرداخت‌ یك‌ هزینه‌ قطعی‌ به‌ عنوان‌ هزینه‌ استفاده‌ از تسهیلات‌ طرح‌ غدیر و مبلغی‌ به‌ عنوان‌ سپرده‌ تأمین‌ خسارت‌های‌ احتمالی‌، افراد زیرپوشش‌ خود را به‌ عضویت‌ طرح‌ غدیر درآورند. كارت‌های‌ عضویت‌ و امانتی‌ كه‌ به‌ افراد وابسته‌ به‌ این‌ سازمان‌ها ارائه‌ می‌شوند با مدت‌ اعتبار محدود هستند كه‌ با توجه‌ به‌ مدت‌ قرارداد با آنها تعیین‌ می‌شود.

افراد بدون‌ وابستگی‌

افرادی‌ كه‌ به‌ هیچیك‌ از روش‌های‌ یاد شده‌ امكان‌ استفاده‌ از تسهیلات‌ طرح‌ غدیر را نداشته‌ باشند می‌توانند شخصاً و از طریق‌ مركز نسبت‌ به‌ این‌ امر اقدام‌ كنند. این‌ افراد برای‌ استفاده‌ از تسهیلات‌ طرح‌ غدیر باید یك‌ هزینه‌ قطعی‌ به‌ عنوان‌ هزینه‌ استفاده‌ از این‌ تسهیلات‌ و مبلغی‌ به‌ عنوان‌ سپرده‌ تامین‌ خسارت‌های‌ احتمالی‌ بپردازند. كارت‌های‌ عضویت‌ و امانتی‌ كه‌ به‌ این‌ افراد ارائه‌ می‌شوند با مدت‌ اعتبار محدود هستند كه‌ با توجه‌ به‌ مدت‌ قرارداد با آنها تعیین‌ می‌شود. برای‌ این‌ دسته‌ از افراد، مركز، نقش‌ مبدأ را خواهد داشت‌.

فرایندها

كارایی‌ و هماهنگی‌ در طرح‌ غدیر، از طریق‌ استانداردسازی‌ فرایندهای‌ عملیاتی‌ آن‌ تضمین‌ شده‌اند. به‌ این‌ منظور عملیاتی‌ كه‌ باید یا ممكن‌ است‌ برای‌ دست‌یابی‌ به‌ هدف‌ طرح‌ انجام‌ شوند، پیش‌بینی‌ و روش‌ انجام‌ آنها استاندارد شده‌ و در صورت‌ نیاز فرم‌های‌ لازم‌ هم‌ طراحی‌ گردیده‌اند. مجموعه‌ این‌ عملیات‌ مشتمل‌ بر 10 فرایند است‌ كه‌ عبارت‌اند از:

-  فرایند 1. پذیرش‌ عضو.

-  فرایند 2. گم‌ شدن‌ كارت‌ عضویت‌ یا كارت‌ امانت‌.

-  فرایند 3. استفاده‌ اعضا از خدمات‌ كتابخانه‌های‌ مقصد.

-  فرایند 4. بازگرداندن‌ كتاب‌ امانتی‌ در مهلت‌ مجاز دیركرد.

-  فرایند 5. وارد شدن‌ خسارت‌ به‌ كتاب‌ امانتی‌.

-  فرایند 6. گم‌ شدن‌ كتاب‌ امانتی‌.

-  فرایند 7. بازنگرداندن‌ كتاب‌ امانتی‌.

-  فرایند 8. جبران‌ خسارت‌ از طرف‌ عضو.

-  فرایند 9. تصفیه‌ حساب‌ افراد خارج‌ از پوشش‌.

-  فرایند 10. تصفیه‌ حساب‌ اعضا.

فرایند 1. پذیرش‌ عضو

1. متقاضی‌ به‌ مبدأ مراجعه‌ و تقاضای‌ استفاده‌ از تسهیلات‌ طرح‌ غدیر را می‌كند.

2. مبدأ، شرایط‌ متقاضی‌ را بررسی‌ می‌كند و در صورتی‌ كه‌ شرایط‌ زیر را داشته‌ باشد، متن‌ شرایط‌ عضویت‌²⁰ را برای‌ مطالعه‌ در اختیار وی‌ قرار می‌دهد:

-  جزء افرادی‌ باشد كه‌ می‌توانند زیر پوشش‌ طرح‌ غدیر قرار گیرند.

-  به‌ محل‌ رجوع‌ به‌ عنوان‌ مبدأ وابسته‌ باشد.

-  دارای‌ كارت‌ شناسایی‌ یا معرفی‌نامه‌ معتبر مبنی‌ بر دارا بودن‌ شرایط‌ ـ در زمان‌ مراجعه‌ ـ باشد.

-  اگر متقاضی‌ دانشجوی‌ وزارت‌ فرهنگ‌ و آموزش‌ عالی‌ در مقاطع‌ كاردانی‌ یا كارشناسی‌ است‌، در همان‌ مقطع‌، قبلاً كارت‌ عضویت‌ و كارت‌ امانت‌ دریافت‌ نكرده‌ باشد. به‌ عبارت‌ دیگر، دانشجویان‌ مقاطع‌ كاردانی و كارشناسی‌، در یك‌ مقطع‌ نمی‌توانند بیش‌ از یك‌بار كارت‌ عضویت‌ و كارت‌ امانت‌ دریافت‌ كنند حتی‌ اگر براساس‌ فرایند (10) تصفیه‌ حساب‌ كرده‌ باشند یا كارت‌های‌ آنها گم‌ شده‌ باشند.

-  اگر متقاضی‌ دانشجوی‌ تحصیلات‌ تكمیلی‌، عضو هیأت‌ علمی‌ یا از سایر افراد زیر پوشش‌ وزارت‌ فرهنگ‌ و آموزش‌ عالی‌ است‌، قبلاً كارت‌ عضویت‌ و كارت‌ امانت‌ دریافت‌ نكرده‌ باشد، یا در صورت‌ دریافت‌ براساس‌ فرایند (10) تصفیه‌ حساب‌ كرده‌ باشد و از زمان‌ تصفیه‌ حساب‌، مدت‌ یك‌سال‌ تمام‌ سپری‌ شده‌ باشد.

-  اگر متقاضی‌ از افراد وابسته‌ به‌ سایر سازمان‌ها یا از افراد بدون‌ وابستگی‌ است‌، قبلاً كارت‌ عضویت‌ و كارت‌ امانت‌ دریافت‌ نكرده‌ باشد یا در

صورت‌ دریافت‌، تصفیه‌ حساب‌ كرده‌ باشد.

-  به‌ جز دانشجویانی‌ كه‌ در مقطع‌ بالاتری‌ پذیرفته‌ و به‌ تحصیل‌ مشغول‌ می‌شوند، تمامی‌ افراد وابسته‌ به‌ وزارت‌ فرهنگ‌ و آموزش‌ عالی‌ (اعم‌ از دانشجو، عضو هیئت‌ علمی‌ و سایر افراد) قبلاً به‌ عنوان‌ فرد خارج‌ از پوشش‌ و بر اساس‌ فرایند 9، برگ‌ تصفیه‌ حساب‌ دریافت‌ نداشته‌ باشند.

3. متقاضی‌، در صورت‌ پذیرفتن‌ شرایط‌ عضویت‌، مراتب‌ را به‌ مبدأ اعلام‌ می‌كند.

4. مبدأ، فرم‌ شماره‌ 1 (درخواست‌ عضویت‌)²¹ را در اختیار متقاضی‌ قرار می‌دهد.

5. متقاضی‌، قسمت‌های‌ مربوط‌ به‌ خود را در فرم‌ شماره‌ 1 تكمیل‌ می‌كند و به‌

همراه‌ یك‌ قطعه‌ عكس‌ 4*3 پشت‌نویسی‌ شده‌، اصل‌ كارت‌ شناسایی‌ معتبر و تصویر آن‌ یا اصل‌ معرفی‌نامه‌ معتبر و اصل‌ فیش‌ واریز هزینه‌ صدور مستندات²²‌ به‌ مبدأ تحویل‌ می‌دهد.

6. مبدأ،

-  فرم‌ تكمیل‌ شده‌ را از لحاظ‌ كامل‌ بودن‌ و تطبیق‌ با مشخصات‌ متقاضی‌،

-  تصویر كارت‌ شناسایی‌ را ـ در صورتی‌ كه‌ ارائه‌ شود ـ از لحاظ‌ تطبیق‌ با اصل‌ آن‌،

-  فیش‌ واریز هزینه‌ صدور مستندات‌ را از لحاظ‌ اصل‌ بودن‌ و صحت‌ مندرجات‌ و مبلغ‌ آن‌،

-  عكس‌ را از لحاظ‌ تطبیق‌ با چهره‌ متقاضی‌ و پشت‌نویسی‌ آن‌ را از لحاظ‌ تطبیق‌ با مشخصات‌ وی‌،

بررسی‌ و در صورت‌ تطبیق‌ هر سه‌ مورد، مندرجات‌ فرم‌ را تأیید و نسخه‌های‌مختلف‌ آن‌ را به‌ صورت‌ زیر توزیع‌ می‌كند:

-  نسخه‌ اول‌ (به‌ همراه‌ عكس‌ و اصل‌ فیش‌ واریز هزینه‌ صدور مستندات‌): مركز

-  نسخه‌ دوم‌ مبدأ (بایگانی‌ به‌ همراه‌ معرفی‌نامه‌ یا تصویر كارت‌ شناسایی‌ متقاضی‌ به‌ ترتیب‌ نام‌ خانوادگی‌ و نام‌ متقاضیان‌)

-  نسخه‌ سوم‌ متقاضی‌

7. مركز پس‌ از دریافت‌ نسخه‌ اول‌ فرم‌ شماره‌ 1،

-  كارت‌های‌ عضویت‌ و امانت‌ متقاضی‌ را صادر می‌كند.

-  كارت‌های‌ صادر شده‌ را به‌ همراه‌ راهنمای‌ طرح‌ غدیر و دفترچه‌ آمار به ‌مبدأ ارسال‌ می‌كند.

-  نسخه‌ اول‌ فرم‌ شماره‌ 1 را به‌ همراه‌ تصویر فیش‌ واریز هزینه‌ صدور مستندات‌ به‌ ترتیب‌ عنوان‌ مبدأ و نام‌ خانوادگی‌ و نام‌ متقاضیان‌ بایگانی‌ می‌كند.

8. مبدأ، كارت‌های‌ عضویت‌ و امانت‌، راهنمای‌ طرح‌ غدیر²³ و دفترچه‌ آمار²⁴ را در اختیار متقاضی‌ قرار می‌دهد و در نسخه‌ دوم‌ فرم‌ شماره‌ 1 رسید دریافت‌ می‌كند و این‌ نسخه‌ فرم‌ را به‌ همراه‌ معرفی‌نامه‌ یا تصویر كارت‌ شناسایی‌ متقاضی‌ به‌ ترتیب‌ نام‌ خانوادگی‌ و نام‌ متقاضیان‌ بایگانی‌ می‌كند.

9. متقاضی‌ از این‌ پس‌ عضو طرح‌ غدیر به‌ حساب‌ می‌آید.

فرایند 2. گم‌ شدن‌ كارت‌ عضویت‌ یا كارت‌ امانت‌

1. عضو، در صورتی‌ كه‌ هر یك‌ از كارت‌های‌ خود را گم‌ كند، باید به‌ مبدأ مراجعه‌ و مراتب‌ را به‌ آن‌ اعلام‌ كند.

2. مبدأ، فرم‌ شماره‌ 2 (اعلام‌ گم‌ شدن‌ كارت‌ها) را در اختیار عضو قرار می‌دهد.

3. عضو، مراتب‌ را در فرم‌ شماره‌ 2 درج‌ می‌كند و آن‌را به‌ مبدأ تحویل‌ می‌دهد.

4. مبدأ فرم‌ شماره‌ 2 را تكمیل‌ و نسخه‌های‌ مختلف‌ آن‌ را به‌ صورت‌ زیر توزیع می‌كند:

-  نسخه‌ اول: مركز

-  نسخه‌ دوم: عضو

-  نسخه‌ سوم‌: مبدأ (بایگانی‌ به‌ ترتیب‌ نام‌ خانوادگی‌ و نام‌ اعضا)

5. مركز، پس‌ از دریافت‌ نسخه‌ اول‌ فرم‌ شماره‌ 2،

-  سیاهه‌ كارت‌های‌ بدون‌ اعتبار را تهیه‌ و در مقاطع‌ معینی‌ به‌ كتابخانه‌های‌ مقصد ارسال‌ می‌كند²⁵.

-  نسخه‌ اول‌ فرم‌ شماره‌ 1 را به‌ ترتیب‌ عنوان‌ مبدأ و نام‌ خانوادگی‌ و نام‌ اعضا بایگانی‌ می‌كند.

6. كتابخانه‌های‌ مقصد از ارائه‌ خدمات‌ بر اساس‌ كارت‌های‌ بدون‌ اعتبار خودداری‌ می‌كنند.

فرایند 3. استفاده‌ اعضا از خدمات‌ كتابخانه‌های‌ مقصد

1. عضو به‌ كتابخانه‌ مقصد مراجعه‌ و با ارائه‌ كارت‌ عضویت‌²⁶ خود، تقاضای‌

استفاده‌ از خدمات‌ كتابخانه‌ را می‌كند.

2. كتابخانه‌ مقصد كارت‌ عضویت‌ عضو را بررسی‌ و در صورتی‌ كه‌ :

-  اصل‌ باشد،

-  از لحاظ‌ زمان‌ معتبر باشد،

-  عكس‌ روی‌ آن‌ با مشخصات‌ ظاهری‌ ارائه‌ كننده‌اش‌ تطبیق‌ داشته‌ باشد،

-  در سیاهه‌ كارت‌های‌ بدون‌ اعتبار نباشد،

تمامی‌ خدماتی‌ را كه‌ در محل‌ كتابخانه‌ به‌ اعضای‌ معمولی‌ خود ارائه‌ می‌كند، به‌ عضو طرح‌ غدیر نیز ارائه‌ می‌نماید و دو نسخه‌ برگ‌ آمار تكمیل‌ شده‌ را از عضو دریافت‌ و به‌ صورت‌ زیر توزیع‌ می‌كند:

-  نسخه‌ اول: مركز

-  نسخه‌ دوم: كتابخانه‌ مقصد (بایگانی‌ به‌ ترتیب‌ تاریخ‌)

3. عضو، از تمامی‌ خدمات‌ كتابخانه‌ مقصد كه‌ برای‌ اعضای‌ آن‌ در محل‌ كتابخانه‌ ارائه‌ می‌شوند، استفاده‌ و در صورت‌ نیاز با ارائه‌ هر كارت‌ امانت‌ خود و دو نسخه‌ برگ‌ آمار تكمیل‌ شده‌، تقاضای‌ امانت‌ یك‌ جلد كتاب‌ را می‌كند كه‌ طبق‌ مقررات‌ كتابخانه‌ امانت‌دادنی‌ باشد.

4. كتابخانه‌ مقصد، كارت‌ امانت‌ عضو و دو نسخه‌ برگ‌ آمار تكمیل‌ شده‌ را دریافت‌ و در صورتی‌ كه‌ كارت‌ امانت‌:

-  اصل‌ باشد،

-  حداكثر دارای‌ 2 نشانه‌ باشد،

-  از لحاظ‌ زمان‌ معتبر باشد،

-  مشخصات‌ مندرج‌ بر آن‌ با مشخصات‌ كارت‌ عضویت‌ عضو تطبیق‌ داشته‌ باشد،

-  در سیاهه‌ كارت‌های‌ بدون‌ اعتبار نباشد،

و برگ‌ آمار درست‌ تكمیل‌ شده‌ باشد، كتاب‌ درخواستی‌ عضو را امانت‌ می‌دهد، كارت‌ امانت‌ دریافتی‌ را نزد خود نگه‌ می‌دارد²⁷، و برگ‌های‌ آمار را به‌ صورت‌ زیر توزیع‌ می‌كند:

-  نسخه‌ اول‌: مركز

-  نسخه‌ دوم‌: كتابخانه‌ مقصد (بایگانی‌ به‌ ترتیب‌ تاریخ‌)

5. مركز پس‌ از دریافت‌ نسخه‌ اول‌ برگ‌ آمار، اطلاعات‌ آن‌ را استخراج‌ و آن‌ را به

ترتیب‌ عنوان‌ مبدأ بایگانی‌ می‌كند.

6. عضو یا نماینده‌ وی‌²⁸ در پایان‌ مهلت‌ امانت‌، كتاب‌ امانت‌ گرفته‌ شده‌ را به‌ همراه‌ دو نسخه‌ برگ‌ آمار تكمیل‌ شده‌ به‌ كتابخانه‌ مقصد باز می‌گرداند.

7. كتابخانه‌ مقصد، پس‌ از دریافت‌ كتاب‌ امانت‌ داده‌ شده‌ و برگ‌های‌ آمار، كارت‌ امانت‌ عضو را به‌ وی‌ باز می‌گرداند و برگ‌های‌ آمار را به‌ صورت‌ زیر توزیع‌ می‌كند:

-  نسخه‌ اول‌ (در پایان‌ هر ماه‌): مركز

-  نسخه‌ دوم‌: كتابخانه‌ مقصد (بایگانی‌ به‌ ترتیب‌ تاریخ‌)

8. مركز، پس‌ از دریافت‌ نسخه‌ اول‌ برگ‌ آمار، اطلاعات‌ آن‌ را استخراج‌ و آن‌ را به‌ ترتیب‌ عنوان‌ مبدأ بایگانی‌ می‌كند.

فرایند 4. بازگرداندن‌ كتاب‌ امانتی‌ در مهلت‌ مجاز دیركرد

هر كارت‌ امانت‌ در طول‌ مدت‌ استفاده‌ از آن‌، در مجموع‌ امكان‌ 14 روز دیركرد را به‌ عنوان‌ مهلت‌ مجاز دیركرد فراهم‌ می‌كند. در صورتی‌ كه‌ عضوی‌، كتاب‌ امانتی‌ را پس‌ از پایان‌ مدت‌ امانت‌ و قبل‌ از مهلت‌ مجاز دیركرد كه‌ حداكثر 14 روز است‌، به‌ كتابخانه‌ مقصد بازگرداند، كتابخانه‌ مقصد بر كارت‌ امانت‌ وی‌ به‌ وسیله‌ دستگاه‌ پانچ‌ به‌ صورت‌ زیر نشانه‌گذاری‌ می‌كند:

-  به‌ازای‌ یك‌ تا 7 روز دیركرد، یك‌ سوراخ‌،

-  و به‌ازای‌ 8 تا 14 روز دیركرد، دو سوراخ‌،

و مطابق‌ مقررات‌ خود از عضو جریمه‌ دیركرد دریافت‌ می‌كند و كارت‌ امانت‌ را به‌ وی‌ باز می‌گرداند.

به‌ این‌ ترتیب‌ وجود هر نشانه‌ روی‌ كارت‌ امانت‌، نشان‌دهندة‌ حداكثر 7 روز دیركرد قبلی‌ دارندة‌ آن‌ است‌ كه‌ این‌ مدت‌ از مجموع‌ مدت‌ دیركرد مجاز وی‌ برای‌ آن‌ كارت‌ بخصوص‌ كسر می‌شود. بنابراین‌ اگر روی‌ كارت‌ امانتی‌ از قبل‌ یك‌ نشانه‌ وجود داشته‌ باشد، به‌ ازای‌ آن‌ كارت‌ حداكثر 7 روز دیركرد دیگر امكان‌پذیر است‌ و اگر دو نشانه‌ وجود داشته‌ باشند هیچگونه‌ دیركردی‌ مجاز نیست‌. البته‌ وجود نشانه‌ بر كارت‌ امانت‌ ممكن‌ است‌ ناشی‌ از وارد شدن‌ خسارت‌ به‌ كتاب‌ امانتی‌ یا گم‌ شدن‌ كتاب‌ امانتی‌، موضوع‌ فرایندهای‌ (5) و (6) باشد كه‌ حكم‌ آنها تفاوتی‌ ندارد و در هر صورت‌ از میزان‌ مجاز دیركرد می‌كاهند²⁹.

فرایند 5. وارد شدن‌ خسارت‌ به‌ كتاب‌ امانتی‌

1. عضو، در صورتی‌ كه‌ به‌ كتاب‌ امانتی‌ خسارتی‌ وارد كند باید ضمن‌ بازگرداندن‌ آن‌، موضوع‌ را حداكثر تا پایان‌ مهلت‌ مجاز دیركرد، شخصاً یا توسط‌ نمایندة‌ خود به‌ آگاهی‌ كتابخانه‌ مقصد برساند.

2. كتابخانه‌ مقصد:

-  كتاب‌ امانتی‌ را دریافت‌ می‌كند.

-  خسارت‌ وارده‌ به‌ كتاب‌ امانتی‌ و در صورت‌ دیركرد، جریمه‌ دیركرد را بر اساس‌ مقررات‌ خود محاسبه‌ و از عضو دریافت‌ می‌كند.

-  به‌ دلیل‌ وارد آمدن‌ خسارت‌ به‌ كتاب‌ امانتی‌، بر كارت‌ امانت‌ عضو به‌ وسیله‌ دستگاه‌ پانچ‌ یك‌ نشانه‌ ایجاد می‌كند.

-  در صورت‌ وجود تأخیر، بر كارت‌ امانت‌ عضو به‌ وسیله‌ دستگاه‌ پانچ‌، به‌ تعداد تعیین‌ شده‌ در فرایند (4) نشانه‌ ایجاد می‌كند.

-  كارت‌ امانت‌ عضو را به‌ وی‌ باز می‌گرداند.

فرایند 6. گم‌ شدن‌ كتاب‌ امانتی‌

1. عضو، در صورتی‌ كه‌ كتاب‌ امانتی‌ را گم‌ كند باید موضوع‌ را حداكثر تا پایان‌ مهلت‌ مجاز دیركرد، شخصاً به‌ آگاهی‌ كتابخانه‌ مقصد برساند.

2. كتابخانه‌ مقصد:

-  هویت‌ عضو را با مشاهدة‌ كارت‌ عضویت‌ وی‌ احراز می‌كند.

-  خسارت‌ وارده‌ بر اثر گم‌ شدن‌ كتاب‌ امانتی‌ و در صورت‌ دیركرد، جریمه

‌ دیركرد را بر اساس‌ مقررات‌ خود محاسبه‌ و از عضو دریافت‌ می‌كند.

-  به‌ دلیل‌ گم‌ كردن‌ كتاب‌ امانتی‌، بر كارت‌ امانت‌ عضو، به‌ وسیله‌ دستگاه‌ پانچ‌ 3 نشانه‌ ایجاد می‌كند و در صورتی‌ كه‌ كارت‌ امانت‌ از قبل‌ دارای‌ نشانه‌ باشد، تعداد آنها را به‌ 3 نشانه‌ افزایش‌ می‌دهد.

-  كارت‌ امانت‌ عضو را به‌ وی‌ باز می‌گرداند.

فرایند 7. بازنگرداندن‌ كتاب‌ امانتی‌

1. در صورتی‌ كه‌ عضوی‌ كتاب‌ امانتی‌ را حداكثر تا پایان‌ مهلت‌ مجاز دیركرد بازنگرداند، كتابخانه‌ مقصد:

-  بر كارت‌ امانت‌ عضو به‌ وسیله‌ دستگاه‌ پانچ‌، 3 نشانه‌ ایجاد می‌كند. اگر كارت‌ امانت‌ از قبل‌ دارای‌ نشانه‌ باشد، تعداد آنها را به‌ 3 نشانه‌ افزایش‌ می‌دهد.

-  خسارت‌ وارده‌ بر اثر بازنگرداندن‌ كتاب‌ امانتی‌ و جریمه‌ دیركرد را بر اساس‌ مقررات‌ خود محاسبه‌ می‌كند.

-  فرم‌ شماره‌ 3 (اعلام‌ خسارت‌) را تكمیل‌ و نسخه‌های‌ آن‌ را به‌ صورت‌ زیر توزیع‌ می‌كند:

-  نسخه‌های‌ اول‌، دوم‌، و سوم‌ (به‌ همراه‌ كارت‌ امانت‌): مركز

-  نسخه‌ چهارم‌: كتابخانه‌ مقصد (بایگانی‌ به‌ ترتیب‌ شماره‌ كارت‌ عضویت‌ اعضا)

2. مركز، پس‌ از دریافت‌ كارت‌ امانت‌ و سه‌ نسخه‌ اول‌ فرم‌ شماره‌ 3،

-  كارت‌ امانت‌ را به‌ ترتیب‌ شماره‌ بایگانی‌ می‌كند،

-  خسارت‌ و جریمه‌ دیركرد تعیین‌ شده‌ را به‌ حساب‌ كتابخانه‌ مقصد واریز می‌كند،

-  قسمت‌ مربوط‌ به‌ خود را در فرم‌ شماره‌ 3 تكمیل‌ و پس‌ از استخراج‌ اطلاعات‌ آن‌، نسخه‌های‌ آن‌ را به‌ صورت‌ زیر توزیع‌ می‌كند:

-  نسخه‌ اول‌: مركز (بایگانی‌ به‌ ترتیب‌ شماره‌ كارت‌ عضویت‌ اعضا)

-  نسخه‌ دوم‌: مبدأ

-  نسخه‌ سوم: كتابخانه‌ مقصد

3. مبدأ، پس‌ از دریافت‌ نسخه‌ دوم‌ فرم‌ شماره‌ 3، آن‌ را به‌ ترتیب‌ شماره‌ عضویت‌ اعضا بایگانی‌ می‌كند.

4. كتابخانه‌ مقصد، پس‌ از دریافت‌ نسخه‌ سوم‌ فرم‌ شماره‌ 3، آن‌ را جایگزین‌ نسخه‌ چهارم‌ آن‌ می‌كند.

فرایند 8. جبران‌ خسارت‌ از طرف‌ عضو

1. عضوی‌ كه‌ كتاب‌(های‌) امانتی‌ را تا پایان‌ مهلت‌ مجاز دیركرد به‌ كتابخانه‌ مقصد بازنگرداند، از آن‌ پس‌ باید به‌ مبدأ مراجعه‌ و وضعیت‌ كتاب‌(ها) را به‌ آگاهی‌ آن‌ برساند.

2. مبدأ، مبلغی‌ را كه‌ عضو باید پرداخت‌ كند ـ بر اساس‌ مندرجات‌ فرم‌ شماره‌ 3 مربوط‌ به‌ همان‌ فرد ـ به‌ صورت‌ زیر محاسبه‌ و به‌ همراه‌ مشخصات‌ حسابی‌ كه‌ باید به‌ آن‌ واریز شود³⁰، به‌ وی‌ اعلام‌ می‌كند:

-  اگر عضو، كتاب (های‌) امانتی‌ را بازنگرداند، مبلغ‌ پرداختنی‌ شامل‌ هزینه‌ عملیات‌³¹ به ‌اضافه‌ جریمه‌ دیركرد و خسارت‌ مربوط‌ به‌ هر كتاب‌ خواهد بود.

-  اگر عضو، كتاب (های‌) امانتی³²‌ را بازگرداند، مبلغ‌ پرداختنی‌ شامل‌ هزینه‌ عملیات‌ به‌ اضافه‌ جریمه‌ دیركرد خواهد بود.

-  اگر عضو، چند كتاب‌ را به‌ امانت‌ گرفته‌ باشد و یك‌ یا چندتای‌ آنها را بازگرداند و بقیه‌ را بازنگرداند، مبلغ‌ پرداختنی‌ شامل‌ هزینه‌ عملیات‌ به‌ اضافه‌ جریمه‌ دیركرد و خسارت‌ مربوط‌ به‌ كتابی‌ (كتاب‌هایی‌) خواهد بود كه‌ بازنگردانده‌ است‌.

3. عضو، مبلغ‌ تعیین‌ شده‌ را به‌ حساب‌ تعیین‌ شده‌ واریز می‌كند و اصل‌ فیش‌ پرداخت‌ آن ‌را به‌ همراه‌ كتاب‌(های‌) امانتی‌ ـ در صورت‌ وجود ـ به‌ مبدأ تحویل‌ می‌دهد و در صورتی‌ كه‌ قصد تصفیه‌ حساب³³‌ با طرح‌ غدیر داشته‌ باشد، مراتب‌ را به‌ مبدأ اعلام‌ می‌كند.

4. مبدأ، فرم‌ شماره‌ 4 (جبران‌ خسارت‌) را تكمیل‌ و نسخه‌های‌ آن‌ را به‌ صورت‌ زیر توزیع‌ می‌كند:

-  نسخه‌های‌ اول‌ و دوم‌ [به‌ همراه‌ كتاب‌(های‌) امانتی‌ ـ در صورت‌ وجود ـ و اصل‌ فیش‌ واریز وجه]: مركز

-  نسخه‌ سوم‌: عضو

-  نسخه‌ چهارم‌ [به‌ همراه‌ فرم‌(های‌) شماره‌ 3 مربوطه]: مبدأ (بایگانی‌ به‌ ترتیب‌ شماره‌ عضویت‌ اعضا)

5. مركز، پس‌ از دریافت‌ نسخه‌های‌ اول‌ و دوم‌ فرم‌ شماره‌ 4،

-  وصول‌ پیوست‌ها را در قسمت‌ مربوط‌ به‌ خود در فرم‌ ثبت‌ می‌كند.

-  اطلاعات‌ فرم‌ را استخراج‌ می‌كند.

-  اگر كارت‌ (های‌) امانت‌ به‌ علت‌ تصفیه‌ حساب‌ عضو، درخواست‌ نشده‌ باشد آنها را باطل‌ و سپس‌ بایگانی‌ می‌كند.

-  نسخه‌های‌ فرم‌ را به‌ صورت‌ زیر توزیع‌ می‌كند:

-  نسخه‌ اول: مركز (بایگانی‌ به‌ ترتیب‌ شماره‌ عضویت‌ اعضا)

-  نسخه‌ دوم‌ [به‌ همراه‌ كارت ‌(های‌) امانت‌ عضو در صورتی‌ كه ‌درخواست‌ شده‌ باشند]: مبدأ

6. مبدأ پس‌ از دریافت‌ نسخه‌ دوم‌ فرم‌ شماره‌ 4 در صورتی‌ كه‌:

-  كارت‌ امانتی‌ همراه‌ آن‌ باشد، آن‌ (ها) را به‌ عضو تحویل‌ می‌دهد و در فرم‌، رسید دریافت‌ می‌كند. سپس‌ اطلاعات‌ نسخه‌ دوم‌ فرم‌ شماره‌ 4 را به‌ همراه‌ فرم‌(های‌) شماره‌ 5 مربوط‌ به‌ آن‌ جایگزین‌ نسخه‌ چهارم‌ فرم‌ شماره‌ 4

می‌كند.

-  كارت‌ امانتی‌ همراه‌ آن‌ نباشد یعنی‌ عضو درخواست‌ تصفیه‌ حساب‌ كرده‌ باشد، مراحل‌ تصفیه‌ حساب‌ را مطابق‌ فرایند آن‌ به‌ انجام‌ می‌رساند. سپس‌ نسخه‌ دوم‌ فرم‌ شماره‌ 4 را به‌ همراه‌ فرم‌(های‌) شماره‌ 3 مربوط‌ به‌ آن‌ جایگزین‌ نسخه‌ چهارم‌ فرم‌ شماره‌ 4 به‌ ترتیب‌ شماره‌ عضویت‌ اعضا و نسخه‌ چهارم‌ فرم‌ شماره‌ 4 را امحا می‌كند.

7. مركز هر سال‌ یك‌بار³⁴ سیاهه‌ كتاب‌هایی‌ را كه‌ دریافت‌ داشته‌ است‌ و قیمت آنها³⁵ را به‌ كتابخانه‌های‌ مقصد اعلام‌ می‌كند و آنها را به‌ كتابخانه‌های‌ متقاضی‌

می‌فروشد.

فرایند 9. تصفیه‌ حساب‌ افراد خارج‌ از پوشش‌

1. فرد خارج‌ از پوشش‌، به‌ مبدأ مراجعه‌ و تقاضای‌ تصفیه‌ حساب‌ با طرح‌ غدیر می‌كند.

2. مبدأ:

-  با مراجعه‌ به‌ سوابق‌ موجود در بایگانی‌ خود از این‌كه‌ متقاضی‌ زیر پوشش‌ نیست‌ اطمینان‌ حاصل‌ می‌كند.

-  برای‌ فرد خارج‌ از پوشش‌ برگ‌ تصفیه‌ حساب‌ در فرم‌ شماره‌ 5 (تصفیه‌ حساب‌ افراد خارج‌ از پوشش‌) صادر و نسخه‌های‌ آن‌ را به‌ صورت‌ زیر توزیع‌ می‌كند:

-  نسخه‌ اول: فرد خارج‌ از پوشش‌

-  نسخه‌ دوم: مبدأ (بایگانی‌ به‌ ترتیب‌ نام‌ خانوادگی‌ و نام‌ افراد خارج‌ از پوشش‌)

3. فرد خارج‌ از پوشش‌، نسخه‌ اول‌ دریافتی‌ را به‌ مراجع‌ ذیربط‌ تحویل‌ می‌دهد.

فرایند 10. تصفیه‌ حساب‌ اعضا³⁶

1. عضو، به‌ مبدأ مراجعه‌ و ضمن‌ تقاضای‌ تصفیه‌ حساب‌، وضعیت‌ كارت‌های‌ عضویت‌ و امانت‌ خود را به‌ آگاهی‌ آن‌ می‌رساند.

2. مبدأ، بر اساس‌ وضعیت‌ كارت‌های‌ عضویت‌ و امانت‌ عضو به‌ صورت‌ زیر عمل‌ می‌كند:

-  اگر عضو، كارت‌های‌ عضویت‌ و امانت‌ خود را در اختیار داشته‌ باشد، آنها را به‌ مبدأ تحویل‌ می‌دهد و مبدأ پس‌ از اطمینان‌ از اصل‌ بودن‌ آنها، برای‌ عضو، برگ‌ تصفیه‌ حساب‌ با طرح‌ غدیر در فرم‌ شماره‌ 6 (تصفیه‌ حساب‌ اعضا) صادر می‌كند.

-  اگر عضو، هر یك‌ از كارت‌های‌ عضویت‌ و امانت‌ خود را گم‌ كرده‌ و مراتب‌ را به‌ مبدأ اعلام‌ كرده‌ باشد، به‌ صورت‌ زیر عمل‌ می‌شود:

الف) اگر كارت‌(های‌) خود را گم‌ كرده‌ و حداقل‌ سه‌ ماه‌ قبل‌ از تقاضای‌ تصفیه‌ حساب‌ مراتب‌ را به‌ آگاهی‌ مبدأ رسانده‌ و عملیات‌ مربوط‌ انجام‌ شده‌ باشد:

-  اگر با كارت‌(های‌) گم‌ شده‌ خسارتی‌ به‌ هر یك‌ از كتابخانه‌های‌ مقصد وارد شده‌ باشد، عملیات‌ مربوط‌ به‌ فرایند (8) انجام‌ می‌شود.

-  عضو، كارت‌های‌ دیگر خود را - در صورت‌ وجود ـ به‌ مبدأ تحویل‌ می‌دهد.

-  مبدأ، پس‌ از اطمینان‌ از اصل‌ بودن‌ سایر كارت‌ها ـ در صورت

وجود ـ برای‌ عضو، برگ‌ تصفیه‌ حساب‌ با طرح‌ غدیر در فرم‌ شماره‌ 6 (تصفیه‌ حساب‌ اعضا) صادر می‌كند.

ب‌) اگر كارت‌(های‌) خود را گم‌ كرده‌ و حداقل‌ سه‌ ماه‌ از اعلام‌ مراتب‌ به‌ مبدأ سپری‌ نشده‌ باشد، مبدأ تا پایان‌ سه‌ ماه‌ صبر و سپس‌ بر اساس‌ بند (الف‌) عمل‌ می‌كند.

-  اگر عضو، هر یك‌ از كارت‌های‌ عضویت‌ و امانت‌ خود را گم‌ كرده‌ و مراتب‌ را به‌ آگاهی‌ مبدأ نرسانده‌ باشد، ابتدا عملیات‌ مربوط‌ به‌ فرایند (2) انجام‌ و پس‌ از سه‌ ماه‌ بر اساس‌ بند (الف‌) عمل‌ می‌شود.

-  اگر عضو، كارت‌(های‌) امانت‌ خود را به‌ دلیل‌ بازنگرداندن‌ كتاب‌(های‌) امانتی‌ در مهلت‌ مجاز دیركرد در اختیار نداشته‌ باشد:

-  عملیات‌ مربوط‌ به‌ فرایند (8) انجام‌ می‌شود.

-  عضو، كارت‌(های‌) دیگر خود را ـ در صورت‌ وجود ـ به‌ مبدأ تحویل‌ می‌دهد.

-  مبدأ، پس‌ از اطمینان‌ از اصل‌ بودن‌ كارت‌(های‌) دریافتی‌ ـ در صورت‌ وجود ـ برای‌ عضو، برگ‌ تصفیه‌ حساب‌ با طرح‌ غدیر در فرم‌ شماره‌ 6 (تصفیه‌ حساب‌ اعضا) صادر می‌كند.

3. مبدأ، پس‌ از صدور تصفیه‌ حساب‌ در فرم‌ شماره‌ 6، نسخه‌های‌ آن‌ را به‌ صورت‌ زیر توزیع‌ می‌كند:

-  نسخه‌ اول: عضو

-  نسخه‌های‌ دوم‌ و سوم‌ ] به‌ همراه‌ كارت‌(های‌) دریافتی‌ از عضو [ : مركز

-  نسخه‌ چهارم: مبدأ (بایگانی‌ به‌ ترتیب‌ نام‌ خانوادگی‌ و نام‌ اعضا)

4. مركز، پس‌ از دریافت‌ نسخه‌های‌ دوم‌ و سوم‌ فرم‌ شماره‌ 6،

-  در صورتی‌ كه‌ كارتی‌ همراه‌ آنها باشد، مراتب‌ را در فرم‌ درج‌ و در غیر این‌ صورت‌ فقط‌ اعلام‌ وصول‌ می‌كند.

-  نسخه‌ سوم‌ فرم‌ شماره‌ 6 را به‌ مبدأ ارسال‌ می‌كند.

-  كارت‌(های‌) دریافتی‌ را باطل‌ و بایگانی‌ می‌كند.

-  اطلاعات‌ فرم‌ شماره‌ 6 را استخراج‌ می‌كند.

-  نسخه‌ دوم‌ فرم‌ شماره‌ 6 را به‌ ترتیب‌ شماره‌ كارت‌ عضویت‌ اعضا بایگانی‌ می‌كند.

5. مبدأ، پس‌ از دریافت‌ نسخه‌ سوم‌ فرم‌ شماره‌ 6، آن‌ را جایگزین‌ نسخه‌ چهارم‌و نسخه‌ چهارم‌ را امحا می‌كند.

فرم‌ها

در فرایندهای ده گانه طرح غدیر، در مجموع 7 فرم برای گردش اطلاعات و عملیات به این شرح استفاده میشوند كه نسخهای از هر یك در ادامه آمده اند:

-  درخواست‌ عضویت‌

-  اعلام‌ گم‌ شدن‌ كارت‌ها

-  اعلام‌ خسارت‌

-  جبران‌ خسارت‌

-  تصفیه‌ حساب‌ افراد خارج‌ از پوشش‌

-  تصفیه‌ حساب‌ اعضا

-  برگ‌ آمار

واژه‌نامه (فارسی به انگلیسی)

آرمانی
‌ ideal
استراتژی‌ گروهی
‌ collective strategy

آگاه‌سازی
‌ informate
اعتماد
 trust

اتحاد
 alliance
افقی
‌ horizontal

اتصال
‌ connectivity
افول
‌ dissolution

اجبار
 taxes
الزام‌ قانونی
‌ mandatedness

اختلاف
‌ dissensus
انتخاب‌كنندگان‌ كتابخانه
library selectors

اخلاقی
‌ moral

انجمن‌ كتابخانه‌های‌ پژوهشی

ARL :Association of Research Libraries

ارتقای‌ آموزش
‌ educating up
اندیشیده
deliberate

ارزش‌ افزوده
‌ value-added
انطباقی
‌ adaptive

ارزش‌های‌ جهان‌شمول

‌universalistic values

ایجاد
formation

ارزش‌های‌ فردگرایانه

individualistic values

ایستگاه‌ كاری
‌ workstation

ارزش‌های‌ ویژه‌بینانه

‌particularistic values

بازارـ مانند
 market-like

استانداردسازی

standardization

بافتار
 context

استپ

‌Social, Technological, Economical, and Political: STEP

باور
 believing

باورداشت
‌ Attitude

اس‌دبلیواوتی
بخشش
grants

Strengths, Weaknesses, Opportunities, and Threats: SWOT
برتری
‌ domination

بنیان ضرورت
ad hoc base

به‌طور حسابی
‌ arithmetically
جانمایی
‌ bookmarking

به‌طور نمایی
‌ exponentially
جایگزینی
‌ supplant

به‌طور هندسی
‌ geometrically
جداسازی
‌ segregation

بوم‌شناسی‌ اجتماعی
‌ social ecology
جفت‌شده
‌ conjugate

بین‌المللی
‌ cross-national
چرخه‌ حیات‌ محصول
product life cycle

پایدار
 stable
چندگانگی
‌ multiplexity

پراكندگی
‌ dispersion
حفظ
‌ maintenance

پیدایش
‌ emergence
حقوق‌ مالكیت
‌ property rights

پیكربندی
‌ foramt
خاتمه
‌ termination

پیمان‌ روان‌شناختی
psychological contract
خودمختاری
‌ autonomy

پیوند
 linkage
دادوستد
 barter

تأمین‌ منابع‌ از خارج
‌ outsourcing
دروازه‌ اطلاعات
‌ information gateway

تبادل‌ اجتماعی
‌ social exchange
دروازه‌های‌ اطلاعات‌ مبتنی‌ بر موضوع

تبادل‌ در مقابل‌ دریافت‌ پول
monetary exchange
Subject-Based Information Gateways: SBIG

تحول
‌ evolution
درون‌خطی
‌ on-line

تعارض
‌ conflict
دگرگون‌سازی
‌ transformate

تعامل
‌ interaction
دگرمراتبی
‌ heterarchial

تغییرات‌ تقلیدی
‌ mimetic changes
دوگانگی
‌ dualism

تفسیر
 interpreting
دوگونگی
‌ duality

تفسیرهای‌ نمادین
symbolic interpretations
ذینفعان
‌ stakeholders

تلاطم
‌ turbulence
روابط‌ بین‌ سازمان‌ها

تمركز
 concentration
Inter-Organization Relations: IOR

تناسب‌ فرهنگی
‌ cultural fit
روابط‌ درون‌ سازمان
intra-organizational relations

تنزل‌ آموزش
‌ educating down
روابط‌ مبتنی‌ برهمكاری‌ بین‌ سازمان‌ها

تنظیم
‌ regulation
cooperative interorganizational relations

توده‌مانند
 agglomerate

تیم‌ كاری‌ خود مدیریتی
self-managed task team

جامعه‌ سازمان‌ها
society of organizations
روال‌سازی
‌ routinizing

رویكرد
 approach

قابلیت‌های‌ اساسی

‌ core competences

سازمان - مانند

‌ organization-like

قابلیت‌های‌ دسترسی‌ به‌ بازار

market-access competences

سازمان‌ افقی

‌ horizontal organization

قابلیت‌های‌ مربوط‌ به‌ انسجام‌ و یكپارچگی

integrity-related competences

سازمان‌ شبكه‌ای

‌ network organization

قابلیت‌های‌ مربوط‌ به‌ كاركرد

functionally-relatedcompetences

سازمان‌ مجازی

‌ virtual corporation

قرارداد دادوستدی

transactional contract

سازمان‌های‌ انتفاعی

‌profit-making organizations

قرارداد رابطه‌ای

‌ relational contract

سازمان‌های‌ شبكه‌ای

network organizations

كارت‌های‌ تحلیلی
‌ analytic cards

سازمان‌های‌ غیرانتفاعی

non-profit organizations

كاركردی
‌ functional

سازمند
 organic

كاركنان‌ اطلاعاتی

‌ information staff

سبك
‌ mode

كتابخانه‌ الكترونیكی

digital/electronic library

شبكه‌ كتابخانه‌ واشینگتون

Whashington Library Network: WLN

كتابخانه‌ بریتانیا

 The British Library

شكل
‌ form
كتابخانه‌ تركیبی
‌ hybrid library

شكل‌دهندگان‌ به‌ افكار عمومی

‌opinion-makers

كژكاركردی
‌ dysfunctional

شكننده
‌ fragile
كسب‌وكار
 business

طرح‌های‌ تفسیری

‌ interpretive schemes

كشش
‌ attraction

عمودی
‌ vertical
كنشگر
 actor

فراخواننده
‌ convener

كنشگران‌ گروهی

‌ corporate actors

فرایند مقابله‌ای
‌ oppositional process

گروه‌ كتابخانه‌های‌ پژوهشی

Research Library Group: RLG

گونه
‌ species

فرهنگ‌ سازمانی
گونه‌شناسی
‌ typology

‌ organizational culture
محتوا
 content

فعالیت‌ مشترك‌ بین‌المللی

international joint venture

محدودسازی
‌ contracting

فهرست‌نویسی‌ ماشین‌ خوان

Machine Readable Cataloging: MARC

محیط
‌ environment

محیط‌ نهادی

‌ institutional environment

مخاطره
‌ risk

مركز كتابخانه‌ دانشكده‌ اوهایو

Ohio College Library Center: OCLC

نظریه‌های‌ ساختار اجتماعی

social structure theories

مزیت‌ اصلی

‌ core-competence

نظریه‌های‌ قدرت‌ و تعارض

power and confilict theories

مشاركتی
‌ cooperative
نظریه‌های‌ مدل‌سازی
‌ modeling theories

مشروع‌سازی
‌ legitimizing
نفوذ
 domination

مشروعیت
‌ legitimation
نهادینه‌ شده
‌ institutionalized

مكتب
‌ ideology
نوپدید
 emergent

ملموس
‌ tangible
نوسازی
‌ modernization

منابع‌ استراتژیك

‌ strategic resources

نیّت‌ خیر
 good will

منابع‌ بیرونی

‌ external resources

نیروهای‌ اجبارآور
 coercive forces

منظور
 purpose
هم‌افزایی
‌ synergy

مهارت‌های‌ مفهومی

‌ conceptual skills

همبسته
‌ interlocking

مؤثر
 effective
هم‌پیمان
‌ confederate

نشر مبتنی‌ بر تقاضا

On-Demand Publishing: ODP

همزیستی‌ تك‌گرا
 commensalistic

نظریه‌ تصمیم‌گیری‌ عقلایی‌ یا هنجاری

rational or normative decision-marking theory

همزیستی‌ همگرا
 symbiotic

نظریه‌ تعامل‌ نمادین

symbolic interaction theory

همسنگی
‌ reciprocity

نظریه‌ تقویت

‌ reinforcement theory

همكاری‌ بین‌ سازمان‌ها

inter-organization cooperation

نظریه‌ ساخت‌ دهی

‌ structuration theory

هویت
‌ signification

نظریه‌ شبكه

‌ network theory

هیئت‌ ایالتی‌ آموزش‌ عالی‌ ارگون

the Oregon state board of higher education

نظریه‌ نونهادگرایی

neo-institutional theory

وابستگی‌ تركیبی

‌ sequential dependency

نظریه‌ هزینه‌ تبادل

transaction cost theory

وابستگی‌ دوجانبه

reciprocal dependency

نظریه‌ وابستگی‌ منابع

resource dependence theory

وابستگی‌ گروهی

‌ pooled dependency

نظریه‌های‌ تبادل

‌ exchange theories

وابستگی‌ متقابل

‌ interdependence

وابستگی‌ محلی

‌ localized dependence

نظریه‌های‌ جذب

‌ attraction theories

نظریه‌های‌ خرد و كلان‌ جامعه‌شناختی‌ تبادل

micro and macro sociological theories of exchange

واسطه
‌ intermediary

نظریه‌های‌ روان‌شناسی‌ اجتماعی‌ تبادل

social psychology theories of exchange

وفاق‌
 consensus

کتابنامه

1 	Abdoulaye, Kaba, and Shaheen Majid. 2000. Use of the Internet for reference services in Malaysian academic libraries. Online Information Review 24(5): 381-388.

2 	Aguolu, Ify E. 1997. Accessibility of information: A myth for developing countries? New Library World 98(1132): 25-29.

3 	Aldrich, H. E. 1979. Organizations and Environment. New Jersey: Prentice-Hall. Quoted in Sydow 1996.

4 	American Library Association. 1967. Interlibrary Cooperation. Chicago: American Library Association. Quoted in Kumar 1991.

5 	Ammer, Christine, and Dean S. Ammer. 1984. Dictionary of Business and Economics. 2nd ed. US: The Free Press.

6 	Andersen, Josephine. 1996. Management of art library collections and extension of services. Library Management 17(8): 17-22.

7 	Andrews, Kenneth R. 1999. The concept of corporat strategy. In The Strategy Process, edited by Henry Mintzberg, J. B. Quinn, and S. Ghoshal. London: Prentice-Hall.

8	 Baker, David. 1989. Cooperative training: The academic libraries perspective. In Cooperative Training in Libraries, edited by A. MacDougall and R. Prytherch. Great Britain: Gower.

9 	Baker, Shirly K. 1995. Introduction to The future of Resource Sharing, edited by Shirly K. Baker and Mary Jackson. New York: The Haworth Press.

10 	Bakewell, K. G. B. 1990. Resource Sharing: Practice and problems. Library Management 11(3): 2-48.

11 	Bartilet, V. B,. and R. Lozano-Ignacio, eds. 1997. ASTINFO

members plan for two next years. The ASTINFO Newsletter 12(2): 1, 10.

12 	Beauchamp, Peter. 1991. The government role in cooperation. In Handbook of Library Cooperation, edited by Alan F. MacDougall and Ray Prytherch. UK: Gower.

13 	Begg, Nematullah. 1980. Development of resource sharing: Pakistan. Int. Libr. Rev. 12(3): 295-297.

14 	Bian, Guo-Wei, and Hsin-Hsi Chen. 2000. Cross-language information access to multilingual collections on the Internet. Journal of the American Society for Information Science 51(3): 281-296.

15 	Boisot, Max H. 1996. Strategic competence. In International Encyclopedia of Business & Management, edited by Malcolm Warner. London: Routledge.

16 	Boisse, Joseph A. 1995. Library cooperation: A remedy but not a panacea. IFLA Journal 21(2): 89-93.

17 	Bonk, Sharon C. 1989. Will resource sharing live up to its potential. Library Acquisitions: Practice & Theory 13: 171-175.

18 	Bonk, Sharon. 1990. Interlibrary loan and document delivery in the United Kingdom. Reference Quarterly 30(2): 230-240.

19 	Bouazza, Abdelmajid. 1986. Resource sharing among libraries in developing countries: The gulf between hope and reality. Int. Libr. Rev. 18: 373-387.

20 	Bardley, Phil. 1997. Going Online, CD-ROM and the Internet. London: Aslib.

21 	Brewer, Stuart. 1991. Public library cooperation. In Handbook of Library Cooperation, edited by Alan F. MacDougall and Ray Prytherch. UK: Gower.

22 	Brophy, Peter. 2000. Towards a generic model of information and library services in the information age. Journal of Documentation 56(2): 161-184.

23 	Bryson, John M. 1995. Strategic Planning for Public and Nonprofit Organizations . San Francisco: Jossey-Bass.

24 	Campbell, Debbie. 2000. Australian subject gateways: Political and strategic issues. Online Information Review 24(1): 73-77.

25 	Carhart Jr., Forrest F. 1983. Library cooperation brings benefits: A Pattern for action. Unesco Journal of Information Science, Librarianship and Archives Administation 5(4): 221-226.

26 	Checkland, Peter. 1996. Systems. In International Encyclopedia of Business & Management, edited by Malcolm Warner. London:

Routledge.

27 	Chen, Hsinchun. 2000. Introduction to Journal of the American Society for Information Science 51(4): 311-312.

28 	Child, John, and David Faulkner. 1998. Strategies of Co-operation. New York: Oxford University Press.

29 	Cornish, Graham P. 1989. Interlending in the Caribbean. International Library Review 21: 249-261.

30 	Corrall, Sheila. 1994. Strategic Planning for Library and Information Services. London: Aslib.

31 	Covi, Lisa M. 2000. Debunking the myth of the nintendo generation. Journal of the American Society for Information Science 51(14): 1284-1294.

32 	Dannelly, Gay N. 1995. Resource sharing in the electronic era: Potentials and paradoxes. Library Trends 43(4): 663-78.

33 	Davis, James R., and Carol Lagoze. 2000. NCSTRL: Design and deployment of a globally distributed digital library. Journal of the American Society for Information Science 51(3): 273-280.

34 	Dougherty, Richard M. 1988. A conceptual framework for organizing resource sharing and shared collection development programs. The Journal of Academic Librarianship 14(5): 282-291.

35 	Dougherty, Richard M., and Carol Hughes. 1990. A historical perspective and a vision for the future. Advances in Library Resource Sharing 1: 1-21.

36 	Dowd, Sheila T. 1990. Library cooperation: Methods, models to aid information access. Journal of Library Administration 12(3): 63-81.

37 	Dowler, Lawrence. 1995. The research university's dilemma: Resource sharing and research in transinstitutional environment. In The Future of Resource Sharing, edited by Shirley K. Baker and Mary E. Jackson. New York: The Haworth Press.

38 	Downs, Robert B. 1945. American library cooperation in review. College & Research Libraries 6: 407-15. Quoted in Weber 1976.

39 	Dugdale, David, and Christine Dugdale. 2000. Growing an electronic library: Resources, utility, marketing, and politics. Journal of Documentation 56(6): 644-659.

40 	Edoka, B. Eziukwa. 1991. Resource sharing among libraries in Taiwan. Resource Sharing and Information Networks 7(1): 153-163.

41 	Erens, Bob. 1996. How recent developments in university libraries affect research. Library Management 17(8): 5-16.

42 	Fetterman, John. 1974. Resource sharing in libraries - Why? In

Resource Sharing in Libraries, edited by Allen Kent. New York: Marcel Dekker.

43 	Finnie, Elizabeth. 1998. Document Delivery. London: Aslib.

44 	Fisher, Thomas, and Heike Neuroth. 2000. SSG-FI- special subject gateway to high quality Internet resources for scientific users. Online Information Review 24(1): 64-68.

45 	Fletcher, John. 1991. Academic library cooperation. In Handbook of Library Cooperation, edited by Alan F. MacDougall and Ray Prytherch. UK: Gower.

46 	Foster, William. 2000. Developments in Technical Services: Cultural change and organizational management. In Achieving Cultural Change in Networked Libraries, edited by B. J. Reid and W. Foster. England: Gower.

47 	Foster, William. 2000. The electronic libraries programme: A vehicle for academic cultural change. In Achieving Cultural Change in Networked Libraries, edited by B. J. Reid and W. Foster. England: Gower.

48 	Foster, William. 2000. Towards the electronic library. In Managing Information, edited by J. Elkin and D. Law. Buckingham: Open University Press.

49 	Frackmann, Edgar. 1994. Introduction to Information Technology, by G. M. Bull, C. Dallinga-Hunter, Y. Epelboin, E. Frackmann, and D. Jennings. London: OECD.

50 	Getz, Malcolm. 1995. Resource sharing and prices. In The Future of Resource Sharing, edited by shirley K. Baker and Mary E. Jackson. New York: The Haworth Press.

51 	Goodman, David. 2000. Should scientific journals be printed? A personal view. Online Information Reveiw 24(5): 357-363.

52 	Grenci, Mary. 2000. The impact of Web publishing on the organization of cataloging functions. Library Collections, Acquisitions, & Technical Services 24(2): 153-170.

53 	Hall, Richard H. 1996. Organizations: Structures, Processes, and Outcomes. 6th ed. New Jersey: Prentice-Hall.

54 	Heeks, Richard. 1999. Reinventing government in the information age. In Reinventing Government in the Information Age, edited by Richard Heeks. London: Routledge.

55 	Heery, Rachel. 2000. Information gateways: Collaboration on content. Online Information Review 24(1): 40-45.

56 	Hill, Linda L., L. Carver, M. Larsgaard, R. Dolin, T. R. Smith, J.

Frew, and M. A. Rae. 2000. Alexandria digital library. Journal of the American Society for Information Science 51(3): 246-259.

57 	Hiom, Debra. 2000. SOSIG: An Internet hub for the social sciences, business and law. Online Information Review 24(1): 54-58.

58 	Horton Jr., Forest Woody. 1994. Sharing information for competitive advantage. In New World in Information and Documentation: Proceedings of the Forty-sixth FID Conference and Congress, edited by J. R. Alvarez-Ossorio and B. G. Goedegebuure. The Netherland: Elsevier.

59 	Hurd, Julie M. 2000. The transforming of scientific communication: A model for 2020. Journal of the American Society for Information Science 51(14): 1279-1283.

60 	Jauch, Lawrence R., and William F. Glueck. 1988. Business Policy and Strategic Management. 5th ed. New York: McGraw-Hill.

61 	Kaku, Michio. 1998. Visions: How Science Will Revolutionize the Twenty-First Century. Oxford: Oxford University Press.

62 	Ke, Hao-Ren and Ruei-Chuan Chang. 2000. Resource sharing digital libraries. Library Collections, Acquistions, & Technical Services 24(3): 371-377.

63 	Keenan, Stella. 1991. International cooperation - Pain or gain? In Handbook of Library Cooperation, edited by Alan F. MacDougall and Ray Prytherch. UK: Gower.

64 	Kent, Allen. 1978. Resource sharing in libraries. In Encyclopedia of Library and Information Science. Vol. 25, edited by Allen Kent, Harold Lancour, and Jay E. Daily. New York: Marcel Dekker.

65 	Kling, Rob, and Geoffrey Mckin. 2000. Not just a matter of time: Field differences and the shaping of electronic media in supporting scientific communication. Journal of American Society for Information Science 5(14): 1306-1320.

66 	Koch, Traugott. 2000. Quality-controlled subject gateways: Definitions, typologies, emprical overview. Online Information Review 24(1): 24-34.

67 	Kumar, Krishan. 1991. Reprint. Library organization. New Delhi: Vikas Publishing House PVT LTD, 1987.

68 	Lancaster, F. Wilfrid, and Beth Sandore. 1997. Technology and Management in Library and Information Services. London: Library Association.

69 	Liew, Chern Li, Schubert Foo, and K. R. Chenmupati. 2000. A study of graduate student end-users' use and perception of electronic

 	journals. Online Information Review 24(4): 302-315.

70 	Lor, Peter J. 1990. The analysis of interlibrary loan system: A taxonomy of variables. Journal of Interlibrary Loan & Information Supply 1(1): 43-66.

71 	MacLeod, Roddy. 2000. Promoting a subject gateway. Online Information Review 24(1): 59-63.

72 	Marion, Russ. 1999. The Edge of Organization: Chaos and Complexity Theories of Formal Social Systems. California: SAGE.

73 	Mattessich, Paul W., and Barbara R. Monsey. 1992. Collaboration: What Makes it Work. Minnesota: Amherst H. Wilder Foundation.

74 	McLeod Jr., Raymond. 1995. Management Information Systems. New Jersey: Prentice-Hall.

75 	McMurdo, George. 1997. The Internet. In Handbook of Special Librarianship and Information Work, edited by Alison Scammell. London: Aslib.

76 	McNeilly, Mark. 1996. Sun Tzu and the Art of Business. New York: Oxford University Press.

77 	Miller, Robert C. 1992. Resource sharing: A personal perspective. Advances in Library Resource Sharing 3: 10-16.

78 	Mintzberg, Henry. 1989. Mintzberg on Management: Inside Our Strange World of Organizations. New Jersey: The Free Press.

79 	Morris, Leslie R. 1993. Myths and realities of Canadian-American interlibrary loan. Journal of Interlibrary Loan, Document Delivery & Information Supply 4(1): 67-83.

80 	Mosher, Paul H. 1995. Real access as the paradigm of the nineties. In The Future of Resource Sharing, edited by Shirley K. Baker and Mary E. Jackson. New York: The Haworth Press.

81 	Oppenheim, Charles. 1997. Towards the electronic library? In Handbook of Special Librarianship and Information Work, edited by Alison Scammell. London: Aslib.

82 	Palmer, Carol L. 1996. Information work at the boundaries of science: Linking library services to research practices. Library Trends 45(2): 165-191.

83 	Pearce, John A., and Richard B. Robinson Jr. 1988. Strategic Management: Strategy Formulation and Implementation. Illinois: Irwin.

84 	Peereboom, Marianne. 2000. DutchESS: Dutch electronic subject service - A Dutch national collaborative effort. Online Information Review 24(1): 46-48.

85 	Pettinger, Richard. 1996. Introduction to Corporate Strategy. Great Britain: Macmillan.

86 	Price, Adrian. 2000. NOVAGate - A Nordic gateway to electronic resource in the forestry, veterinary, and agricultural sciences. Online Information Review 24(1): 69-72.

87 	Reid, Bruce. 2000. Organizational models for managing academic information. In Achieving Cultural Change in Networked Libraries, edited by Bruce J. Reid and William Foster. England: Gower.

88 	Reid, Bruce. 2000. Professionalism and the cultural legacy. In Achieving Cultural Change in Networked Libraries, edited by Bruce J. Reid and William Foster. England: Gower.

89 	Ring, Peter Smith, and Andrew H. Van De Ven. 1994. Developmental process of cooperative interorganizational relationships. Academy of Management Review 19(1): 90-118.

90 	Russell, Kelly. 1998. The JISC electronic libraries programme. Computer and the Humanities 32: 353-375.

91 	Scammell, Alison. 1997. The role of the special librarian in the electronic era. In Handbook of Special Librarianship and Information Work, edited by Alison Scammell. London: Aslib

92 	Sewell, Philip H. 1981. Resource Sharing: Cooperation and Coordination in Library and Information Services. London: Ander Deutsch.

93 	Siddiqui, Moid Ahmad. 1996. An interlibrary loan network among academic libraries of Saudi Arabia. Journal of Interlibrary Loan, Document Delivery & Information Supply 7(1): 15-30.

94 	Siggins, Jack. 1995. Staff and training issues: Optimizing the potential of library partnerships. In Future of Resource Sharing, edited by Shirley K. Baker and Mary E. Jackson. New York: The Haworth Press.

95 	Smith, Ken G., Stephen J. Carroll, and Susan J. Ashford. 1995. Intra- and interorganizational cooperation: Toward a research agenda. Academy of Management Journal 38(1): 7-23.

96 	Soper, Mary Ellen, Larry N. Osborne, and Douglas L. Zweizing. 1990. The Librarian Thesaurus. Edited by Mary Ellen Soper. Chicago: American Library Association.

97 	Stephens, Andy, and Stuart Ede. 1991. The role of the British Library in cooperation. In Handbook of Library Cooperation, edited by Alan F. MacDougall and Ray Prytherch. UK: Gower.

98 	Sutton, Alison. 2000. Convergence: A review of the literature. In

Achieving Cultural Change in Networked Libraries, edited by Bruce J. Reid and William Foster. England: Gower.

99 	Sydow, Jorg. 1996. Inter-organizational relations. In International Encyclopedia of Business & Management, edited by Malcolm Warner. London: Routledge

100 	The British Library. 1989. Gateway to Knowledge: The British Library Strategic Plan 1989-1994. London: The British Library.

101 	The British Library. 1994. For Scholarship, Research and Innovation: Strategic Objectives for the Year 2000. London: The British Library.

102 	Torres, Ana C. 1985. Barriers to library cooperation in Costa Rica. Ph.D. diss. Texas Woman's University.

103 	Torres, Ana C., and Keith Swigger. 1986. Barriers to library cooperation in Costa Rica. Library and Information Science Research (LISR) 8(4): 331-347.

104 	Turban, Efraim, E. Mclean, and J. Wetherbe. 1996. Information Technology for Management. New York: John Wiley & Sons.

105 	Walsh, John P., Stephanie Kucker, Nancy G. Maloney, and Shaul Gabbay. 2000. Connecting minds: Computer-mediated communication and scientific work. Journal of American Society for Information Science 51(14): 1295-1305.

106 	Ward, J., P. Taylor, and P. Bond. 1996. Evaluation and realization of IS/IT benefits. European Journal of Information Systems 4(4): 214-225.

107 	Weber, David. 1976. A century of cooperative programs among academic libraries. College & Research Libraries (May): 205-221.

108 	Wessling, Julie. 1995. Impact of holding on resource sharing. In The Future of Resource Sharing, edited by Shirley K. Baker and Mary E. Jackson. New York: The Haworth Press.

109 	Wilkinson, Janet. 1996. Academic libraries. In Librarianship and Information Work 1995, edited by Graham Mackenzie and John Feather. London: Bowker-Saur.

110 	Wilson, Ira G., and Marthann E. Wilson. 1971. Management, Innovation & System Design. Princeton: Auerbach.

111 	Young, Heartsill, ed. 1983. The ALA Glossary of Library and Information Science. Chicago: American Library Association.

112 	Zuboff, S. 1988. In the Age of Smart Machine. London: Heinemann. Quoted in ward, Taylor, and Bond 1996.

نمایه

اشتراک منابع
جریان ~ 16-17

ضرورت ~ سیزده، 46-47
عوامل مؤثر بر جریان ~ 47

تعریف ~ 51-53
افزایش حجم ~ 48

اهداف~ 54-55
هزینۀ ذخیره سازی ~ 48

تاریخچه ~ 6064
فناوری ~ 95-103

روشها، الگوها، و برنامهها ~ 64-74
دروازههای ~ 102

زمینههای ~ 67
امانت بین کتابخانهها

راهکارهای ~ 67-70
ایجاد و تحول روابط همکارانۀ بین سازمانها

دستهبندی طرح های ~ 67، 70-74
فرایند ~ 33-35

سازوکارهای ~ 75-77
مرحلۀ مذاکره و توافق در فرایند ~ 33

تأثیر ~ بر نیروی انسانی 90-93
مرحلۀ تعهد در فرایند ~ 34

تأثیر آموزش کارکنان بر ~ 91
مرحلۀ اجرا در فرایند ~ 35

تأثیر باورداشتهای کارکنان بر ~ 91
اینفواسپرینگ، طرح 102

چالشهای ~ 94-103
اینفوپاس، طرح 81-82

تأثیر فناوری اطلاعات بر ~ 101-103
تعارض

عوامل موفقیت ~ 110-117
~ در روابط بین سازمانها 20

موانع ~ 117-129
حل ~ در روابط بین سازمانها 20

اطلاعات
تعمیم خدمات کتابخانههای تخصصی به

افراد غیرعضو
تخصیص منابع بین ~ 10

طرح ~ 83 پانویس
ارزیابی روابط بین  ~10

نتایج اجرای طرح ~ 134-138
همکاری بین  ~ 24-44

دسترسی
سازوکار(های) [اشتراک منابع]

سطوح ~ بر مبنای کتابخانه‌ها 79
دادوستد  ~ 75

~ غیرمستقیم به منابع کتابخانهها 79
تبادل در مقابل دریافت پول ~ 76

~ مستقیم به منابع کتابخانهها 80
بخشش  ~ 76

~ مستقیم در ایران 83
اجبار ~ 77

روابط بین سازمانها
ترکیبی ~ 77

مفاهیم ~ 1-3
در عضویت فراگیر کتابخانهها ~ 86

سیر تحول ~ 3
سیستم اشتراک منابع

محتوا و شکل ~ 3-4
~ به عنوان یک سیستم ساده 107

گونهشناسیهای ~ 5
ورودیها ~ 107

مبانی نظری ~ 7-8
فرایندهای ~ 107

ابعاد ساختاری ~ 9
نتایج ~ 107

مدیریت ~ 9
عوامل پیشبرنده یا موفقیت ~ 108

چهارچوب تحلیل ~ 11-21
عوامل بازدارنده یا موانع ~ 108

بازنگری در ~
شبکهها

روابط همکارانۀ بین سازمانها
~ ی یکنواخت 65

عدم اطمینان در ~ 31
~ ی ستارهای 65

ارزیابی ~ بر اساس کارایی و عدالت 32
~ ی ستارهای با مجموعههای دارای همپوشانی 65

حل اختلافها در ~ 32
~ سلسله مراتبی  66

اهمیت روابط نقشها در ~ 33
~ ی ترکیبی 66

تأثیر کنش افراد بر ~ 33
آیندۀ کتابخانهها در محیط  ~ 99

فرایند ایجاد و تحول ~ 33-35
طرح غدیر ---- عضویت فراگیر کتابخانهها

سازمانها
عضویت فراگیر کتابخانهها

روابط بین ~1
تعریف  ~ 83

پیوندهای بین ~  6
اجرای آزمایشی  ~ 83 پانویس

گزینش ~  9
هدفهای  ~ 85

تنظیم فعالیتهای بین ~ 9

پوشش  ~ 85
تأثیر  ~ بر کاربران 98

خطمشیهای  ~ 85
مراحل کاربرد  ~ در کتابخانهها 98-99

سازوکارهای ~ 85
تأثیر  ~ بر کتابداران  99-100

فرایندهای منطقی ~ 86-90
کاربران

نتایج اجرای آزمایشی ~ 132-138
عوامل مؤثر بر نیاز ~ 47

فرایندهای اجرایی ~ 142-156
تأثیر فناوری اطلاعات بر  ~ 98

فرمهای عملیاتی ~ 156-163
کتابخانۀ بریتانیا

تقاضای مدرک از  ~ 47-48

فارمینگتون، طرح
استراتژیهای  ~ 56

فرایند(ها)
هدفهای استراتژیک  ~ 56

~ در روابط بین سازمانها 18-21
کتابخانهها

~ ی منطقی عضویت فراگیر کتابخانهها 86-89
ضرورت همکاری بین  ~ سیزده، 46-47

کاربرد فناوری اطلاعات در تغییر  ~ 96
عوامل مؤثر بر توان  ~ 47، 50

تأثیر  ~ بر موفقیت همکاری 43
هزینۀ خرید منابع  ~ 48

~ ایجاد و تحول روابط همکارانۀ بین سازمانها 33-35
هزینۀ ذخیرهسازی منابع  ~ 49

فرهنگ
تعریف منابع  ~ 51

نقش  ~ در همکاری بین سازمانها 35-38
دستهبندی منابع  ~ 51، 52

تأثیر گوانگونی  ~ ها بر همکاری بین سازمانها 37
منابع استراتژیک  ~ 83

ایجاد  ~ مشترک برای همکاری بین سازمانها 38
تأثیر فناوری اطلاعات بر  ~  96-103

مدیریت گوناگونی  ~ ها 38-41
آینده  ~ در محیط شبکهها و انتشارات الکترونیکی 99

فناوری اطلاعات
~ ی الکترونیکی یا مجازی 100

کاربردها  ~ 96
مقایسۀ   ~ ی سنتی و الکترونیکی 102-103

کاربرد  ~ در تغییر فرایندها 96
~ ی ترکیبی 103

تأثیر  ~ بر روابط بین سازمانها و محیط 96
کتابداران

تأثیر  ~ بر کتابخانهها 96-103
تأثیر فناوری اطلاعات بر  ~ 99-100

مدل «استپ» ---- مدل عوامل اجتماعی، فناورانه، اقتصادی، و سیاسی

مدل «اس.دبلیو.او.تی» ---- مدل قوتها، ضعفها، فرصتها، و تهدیدها
عوامل ~ بین کتابخانهها 110-117

مدل عوامل اجتماعی، فناورانه، اقتصادی، و سیاسی، 109
نظریه(های)

مدل قوتها، ضعفها، فرصتها، و تهدیدها
~ تبادل 26

مدیریت
~ جذب 27

~ روابط بین سازمانها 9
~ قدرت و تعارض 27

وظایف ~ روابط بین سازمانها 9
~ مدلسازی 27

~ گوناگونی فرهنگها 38-40
~ ساختار اجتماعی 27-28

مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران 132-133، 139، 157-163 فرم
وزارت علوم، تحقیقات، و فناوری 83 پانویس، 132، 141، 143-144، 154، پانویس، 157-163 فرم

منابع کتابخانهها ----- کتابخانهها
وزارت فرهنگ و آموزش عالی ---- وزارت علوم، تحقیقات، و فناوری

موانع [اشتراک منابع]
همکاری

~ روانشناختی 117-119
~ بین سازمانها19-20، 24-26

~ مربوط به نبود اطلاعات و تجزیه 119
رویکردهای نظری ~ 26-28

~ تاریخی و فرهنگی 119
نیاز به ~ 29-30

~ فیزیکی و جغرافیایی 120
عوامل موفقیت ~ 41-44

~ قانونی و اجرایی 120
عوامل موفقیت ~ بین کتابخانهها 110-117

دستهبندی ~ بر اساس میزان کنترلپذیری آنها 122-124
موانع ~ بین کتابخانهها 117-129

~ در کشورهای در حال توسعه 124-129
همکاری بین سازمانها

تعریف ~ 24

موفقیت همکاری
انواع ~ 25

عوامل ~ 41
رویکردهای نظری ~ 26-28

تأثیر محیط بر ~ 41
نیاز به ~ 29-30

عوامل ~ بین سازمانهای دولتی و غیرانتفاعی 41-44
ایجاد و تحول ~ 31-35

همکاری بین کتابخانهها ---- اشتراک منابع

In the Name of God

Resource Sharing and Library Cooperation

Sirous Alidousti

Iranian Information and

Documentation Center

(IRANDOC)

Tehran 2001

1. Sun Tzu

1. W.G. Astley

2. C. J. Fombrum

⁴. I. R. Macneil

⁵. J. D. Thompson

⁶. Alfred Korzybski

⁷. William Blake

⁸. Samuel

⁹. Aquinas

¹⁰. Alexandria

¹¹. Pergamum

¹². Farmington

¹³.Columbia,Harvard

¹⁴. INFOPASS

¹⁵. Infospring

¹⁶. Ian E. Wilson

¹⁷. Oscar Wilde

¹⁸. SWOT

¹⁹ . عضو، به مبدأ مراجعه و ضمن تقاضای تصفیه حساب ، وضعیت كارت های عضویت و امانت خود را به آگاهی آن می رساند.

²⁰. شرایط عضویت برگه ای است شامل معرفی طرح غدیر( مقدمه، هدف، و كلیات) مشخصات افرادی كه می توانند به عضویت آن درآیند، چگونگی عضویت، تعهدات اعضا، مقررات امانت منابع، و مقررات تصفیه حساب است

²¹. نمونهای از فرمهایی که در فرایند بکار می‌روند در ادامه خواهند آمد.

²². میزان هزینۀ صدور مستندات و حساب بانکی برای واریز آن توسط مرکز تعیین و اعلام می‌شود.

²³. راهنمای طرح غدیر، دفترچهای است شامل معرفی طرح (مقدمه و هدف)، چگونگی استفاده از خدمات کتابخانههای مقصد، مقررات (گم شدن کارتها، دیرکرد در بازگرداندن منابع امانتی، وارد شدن خسارت به کتابهای امانتی، گم شدن کتابهای امانتی، بازنگرداندن کتاب امانتی در مهلت مجاز دیرکرد، اعتبار کارتهای امانت، و چگونگی تصفیه حساب)، نحوۀ ارتباط با مرکز، و سیاهۀ کتابخانههای مقصد.

²⁴. دفترچه آمار متشکل از تعدادی برگ آمار است که نمونۀ آن در ادامه خواهد آمد.

²⁵. در صورت گم شدن کارت عضویت، کارتهای امانت مربوط به آن نیز غیرقابل استفاده و بدون اعتبار خواهند شد.

مسئولیت هر گونه سوءاستفاده از کارتهای گم شده بهویژه تا زمانی که عدم اعتبار آنها به کتابخانههای مقصد اعلام میشود، بر عهدۀ صاحبان آن خواهد بود.

ارسال سیاهۀ کارتهای بدون اعتبار میتواند تابع زمانبندی خاصی باشد یا در مواقع مقتضی و به صلاحدید مجریان طرح انجام شود.

²⁶. ورود اعضا به کتابخانهها باید از قبل هماهنگ شده باشد.

²⁷. در صورتی که کتابخانههای مقصدی بدون توجه به شرایط این بند کتابی را به امانت دهد، مرکز مسئولیتی در قبال جبران خسارتهای احتمالی ناشی از این کار نخواهد داشت.

²⁸. ارائهدهندۀ کتابهای امانتی، عضو یا نماینده وی شناخته میشود. به عبارت دیگر احراز هویت ارائهدهندۀ کتاب امانتی از طرف کتابخانه مقصد لازم نیست.

²⁹. کارت امانتی که به هر دلیل دارای 3 نشانه شده باشد، بدون اعتبار خواهد بود.

³⁰. این حساب بانکی باید از طرف مرکز تعیین و اعلام میشود.

³¹. هزینه عملیات، یک نوع جریمه است که میتواند حذف شده یا به میزانی که صلاحدید مجریان طرح باشد تعیین گردد.

³². اصل بودن کتاب (های) امانتی از طریق مقایسه با مشخصات کتاب (های) مندرج در فرم شمارۀ 3 مربوط احراز میشود.

³³. نحوۀ تصفیه حساب اعضا با طرح غدیر به صورت جداگانه در فرایند 10 تشریح خواهد شد.

³⁴. این زمان پیشنهادی است و میتواند به صلاحدید مجریان طرح تغییر یابد.

³⁵. قیمت هر کتاب حداقل برابر با خسارتی است که بابت آن پرداخت شده است.

³⁶. اعضای وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی لازم است در مواقع زیر با طرح غدیر تصفیه حساب کنند:

الف) دانشجویان: هنگام فراغت از تحصیل، انتقال یا انصراف از تحصیل.

ب) اعضای هیئت علمی و سایر اعضا: هنگام بازنسشتگی، انتقال یا هر گونه قطع رابطه استخدامی.

زمان تصفیه حساب افراد وابسته به سایر سازمانها پیش از پایان قرارداد آنها، بسته به تصمیم سازمان متبوع آنها خواهد بود.