ساختواژه،
اصطلاح‌شناسی و مهندسی دانش

ملوك‌السادات حسینی بهشتی

ساختواژه، اصطلاح‌شناسی و مهندسی دانش

ملوك‌السادات حسینی بهشتی

© 1393: پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران

صفحه‌آرا و طراح جلد: رحیم كبيرصابر

نوبت چاپ: اول 1393| شمارگان: 1000 نسخه

بها: 100.000 ریال

تلفن پخش:  88899680 (021)

سرشناسه
:
حسینی‌بهشتی، ملوک‌السادات، ‏‫۱۳۳۳‏-

‏عنوان و نام پدیدآور
:
ساختواژه، اصطلاح‌شناسی و مهندسی دانش/ملوک‌السادات حسینی‌بهشتی.

‏مشخصات نشر
:
تهران: پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران: چاپار، ‏‫۱۳۹3.‬

‏مشخصات ظاهری
:
‏‫۲۷6 ص. ‬: جدول، نمودار.

‏شابک
:
‬‏‫‬‭978-964-7519-82-3

‏وضعیت فهرست‌نویسی
:
فیپا

‏یادداشت
:
واژه‌نامه.

‏موضوع
:
اصطلاحنامه‌ها

‏موضوع
:
‏‫هستی‌شناسی‌ها (بازیابی اطلاعات)‬

‏موضوع
:
اصطلاح‌شناسی

‏موضوع
:
معنی‌شناسی

‏شناسه افزوده
:
پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران

‏رده‌بندی کنگره
:
1392 2س5ح/695z

‏رده‌بندی دیویی
:
‏‫‬‭۰۲۵/۴۹‬

‏شماره کتابشناسی ملی
:
۳۳۷۱۶۸۱

این كتاب از سلسله انتشارات پژوهشگاه علوم و فنّاوری اطلاعات ایران است كه با همكاری انتشارات چاپار منتشر شده است.

يادداشت نويسنده

مهندسی دانش، به‌منظور سازماندهی اطلاعات علمی، به برنامه‌ریزی رایانه‌ای و ایجاد شبكه اطلاعاتی می‌پردازد. ساماندهی نام‌گذاری مفاهیم علمی، يكي از مهم‌ترین مباحث علم اصطلاح‌شناسی محسوب می‌گردد كه در آن، «مفهوم» به‌عنوان واحد دانش فنی، تعریف شده است. به‌منظور ترسیم روابط مفهومی يك رشته تخصصي باید نظام مفاهیم زیررشته‌های مرتبط با آن را، در يك ساختار كلي تلفيق نمود. بر این اساس، اصطلاحنامه‌های تخصصي تدوين می‌شوند و در نهایت با يكدیگر ادغام می‌گردند. فرااصطلاحنامه نوعي اصطلاحنامه كلان است كه موجب تلفيق اصطلاحنامه‌های متعدد موجود در سطح ملي و بين‌المللي می‌گردد و در بازیابي، ارجاعات متقابل میان پایگاه‌های اطلاعات علمی گوناگون برقرار می‌نماید. «پایگاه‌های اطلاعات واژگانی» همانند «شبكه واژگانی» شامل مجموعه واژگان‌، اصطلاحنامه‌ها و فرهنگ‌های لغت می‌شود كه به قاعده‌مند‌نمودن معنا‌شناسی واژگانی يك يا چند زبان طبيعي می‌پردازد. در این میان، «هستی‌شناسی»‌ها می‌توانند در ساماندهی دانش فنی، نقش زیربنایی را ایفا کنند و در آينده‌ای نه‌چندان‌دور، «شبكه معنایی» را كه توسعه‌يافته «شبكه جهانی اطلاعات» است، ایجاد نمایند تا بازنمایی مفاهیم متعلق به زبان‌ها و فرهنگ‌های گوناگون، به دور از حاكمیت مطلق يك زبان و يك فرهنگ، فراهم گردد. در اثر حاضر با استفاده از بانك اطلاعات واژگان (تلفيق واژگان علمی اصطلاحنامه‌های علوم پایه) پژوهشگاه علوم وفناوری اطلاعات ایران كه به‌عنوان پیكره زبانی انتخاب گردید و با توجه به نظریه ساختواژي و معنا‌شناسی واژگانی (ليبر 2004)، این واژگان مورد تجزیه و تحليل آماری قرار گرفت و علاوه بر تعیین فراوانی هر يك از عناصر واژگان مركب، مشتق و مركب‌مشتق، الگوهای ساختواژي اصطلاحات علمی استخراج شد. سپس با تعیین روابط معنایی آنها، زمینه طراحی هستی‌شناسی و شبكه واژگانی این حوزه علمی برای برنامه‌ریزی آموزشی و پژوهشی و در نهایت، طراحی نظام مفاهیم شبكه علمی كشور فراهم گردید.

كتاب حاضر شامل بخش‌هایی از رساله دكتری اینجانب، به علاوه فصل جدیدی با عنوان «طراحی و ایجاد هستی‌شناسی واژگانی» می‌باشد كه حاصل ادامه تحقيق در این زمینه بوده است.

لازم می‌دانم از اساتید گرانقدر جناب آقای دكتر علي‌اشرف صادقي، جناب آقای دكتر علي‌محمد حق‌شناس، و جناب آقای دكتر محمود بي‌جن‌خان كه مرا در این تحقيق هدایت نمودند قدردانی نمایم. همچنین از جناب آقای دكتر علي‌حسین قاسمی استادیار رشته كتابداری و اطلاع‌رسانی كه با دقت نظر فراوان كل متن كتاب را مطالعه و نكات ارزشمندی را يادآوری نمودند، بسیار سپاسگزارم.

در اینجا لازم است از آقایان رحیم كبيرصابر و عليرضا كبودان و خانم‌ها زهرا عقبایی و فائزه اژه‌ای كه در ويرایش متن كتاب مرا ياری نمودند تشكر و قدردانی نمایم.

1

آشنایی با مفاهیم پایه

1-1. مقدمه

زبان‌های طبيعي دارای نظام پیچيده‌ای برای آفرینش و خلق واژه‌ها از عناصر و اجزای كوچك‌تر معنایی هستند. بخشی از زبان‌شناسی كه به این موضوع می‌پردازد، ساختواژه نام دارد. ساختواژه و «معنا‌شناسی واژگانی رایانشی»¹ با پردازش واژه‌ها و ساختمند‌نمودن آن‌ها به شكل «نويسه»² (صورت نوشتاری)، «واجگونه» (صورت گفتاری)، و نامگذاری مفاهیم سر‌و‌كار دارند و دامنه گسترده‌ای از برنامه‌های كاربردی و نرم‌افزاری را دربرمی‌گيرند.

نشانه‌گذاری در نگارش متون، پیوسته يا جدانويسی واژه‌ها، واژه‌گزینی، اصطلاح‌شناسی، تهیه واژه‌نامه‌ها و اصطلاحنامه‌ها، ترجمه ماشینی و حل مسائل مرتبط با آن‌ها، همه نیازمند برنامه‌ریزی رایانه‌ای است.

«مهندسی دانش»³ يعنی فرایندی كه به استخراج، قاعده‌مندی و تبیین دانش فنی لازم برای حل مسائل ذهنی انسان خبره می‌انجامد، و با برنامه‌ریزی رایانه‌ای و ایجاد شبكه اطلاعات، زمینه‌ساز تبادل اطلاعات علمی- فنی می‌گردد.

بدین‌منظور لازم است كه این دانش به‌صورتی نظام‌مند و دارای ساختار ويژه درآيد و این، نقطه مشترك میان اصطلاح‌شناسی و مهندسی دانش محسوب می‌شود؛ زیرا اصطلاح‌شناسی در سطح ارائه مفاهیم، به‌صورت نظام‌مند عمل می‌كند و این خود مقدم بر تمامی شیوه‌های ارائه دانش است. سازماندهی دانش فنی و ساماندهی مفاهیم علمی، يكي از مهم‌ترین مباحث علم اصطلاح‌شناسی محسوب ‌می‌گردد. «مفهوم»² كه به‌عنوان واحد دانش فنی تعریف شده‌، دارای ويژگي‌های معنایی² ‌است. همچنین مفهوم، يك بعد توصيفي و يك بعد تعریفي دارد كه خود، شكلي از دانش را ترسیم می‌نماید. بر‌این اساس، بعد محتوایی و بيانی هر مفهوم، دانش اصطلاح‌شناختی آن مفهوم شمرده می‌شود.

نوعي دیگر از دانش اصطلاح‌شناختی، در نظام مفاهیم منعكس است و دانشی را دربرمی‌گيرد كه چگونگي ارتباط تك‌تك عناصر سازنده يك دستگاه مفاهیم با همدیگر را نشان می‌دهد. به‌منظور ترسیم نظام ‌‌مفاهیم دانش ساختارمند در يك رشته تخصصي، باید مفاهیم موجود در زیررشته‌های مرتبط با آن را در يك ساختار كلي با هم تلفيق كرد و روابط میان آن‌ها را برقرار نمود. در سطح نظام مفاهیم، سازماندهی دانش فنی به‌معنای نظام‌مند نمودن گروهی از مفاهیم، در يك رشته تخصصي است. بر‌این اساس «اصطلاحنامه»³ها‌ي تخصصي تدوين می‌شوند و به‌صورت مجموعه‌‌های واژگانی ارائه می‌گردند. در هر مدخل واژگانی، این ساماندهی دانش فنی به‌صورت مجموعه‌ای از اطلاعات ساختاری و معنایی درمی‌آيد كه نظام مفاهیم و روابط میان آن‌ها (مانند مفاهیم اعم، مفاهیم اخص و مفاهیم وابسته يا مرتبط) را شامل ‌می‌گردد. در سطح رشته‌های تخصصي، سازماندهی دانش فنی تنها به ایجاد ارتباطات میان مفاهیم اكتفا نمی‌كند.

به‌منظور درك و دریافت ساختار دانش فنی يك حوزه تخصصي، به ناچار باید موضوعات را در يك ساختار نظام كلان، ساماندهی نمود كه چنین ساختار مفهومی را «طبقه‌‌بندی»⁴ می‌نامند. طبقه‌‌بندی مفاهیم با اهداف گوناگونی طراحی می‌شود. به‌عنوان مثال برای مستندسازی مدارك علمی- فنی، رده‌بندی موضوعات علمی را به شكل نظام‌های مفاهیم در قالب اصطلاحنامه‌های تخصصي سازماندهی می‌كنند. در اصطلاحنامه‌ها، «كليدواژه‌ها»⁵ با توجه به شكل و محتوای معنایی بافت زبانی متون علمی تعیین می‌شوند و روابط سلسله‌مراتبي میان آن‌ها به شكل اصطلاح اعم، اخص و اصطلاح ‌وابسته ارائه ‌می‌گردد. كليدواژه‌ها به‌عنوان «توصيفگر»³ مدارك علمی در نمایه‌سازی و بازیابي اطلاعات علمی- فنی عمل می‌كنند و در نتیجه هر يك دارای پشتوانه انتشاراتی هستند. سازماندهی اصطلاح‌شناختی دانش فنی، در قالب انتقال يك دستگاه مفهومی رشته‌های تخصصي، كاربردهای متفاوتی می‌يابد. در این‌جا ساختار مفهومی و دانش مفهومی يك زمینه تخصصي، مقدمه‌ای بر تبادل اطلاعات تخصصي (فعاليت تخصصي يا حل مسئله علمی) و تبادل زبان تخصصي (ایجاد ارتباط، و انتقال اطلاعات علمی- فنی) است كه شامل ترجمه فنی نیز می‌شود.

در این زمینه كاربردی، واژه‌نامه‌ها، فرهنگ‌ها، سرعنوان‌های موضوعي ‌و اصطلاحنامه‌ها به‌عنوان ابزار مستندسازی، رابطه تنگاتنگي با اطلاع‌رسانی می‌يابند و به‌طور غير‌مستقيم، كليد دانش فنی مستندسازی‌شده در سطح مفهومی و در دیگر سطوح پیچيده آن می‌باشند و استفاده از آن‌ها در زمینه مبادله دانش تخصصي و اصطلاح‌شناختی گریزناپذير است. با توجه به مفاهیم مورد بحث در فصل‌های آتی، در این فصل به تعریف چند مفهوم پایه پرداخته می‌شود.

1-2. چندمعنایی

«چندمعنایی»² از جمله آشناترین روابط مفهومی است كه در سنت مطالعه معنا به آن پرداخته‌اند و آن را شرایطي معرفي می‌كنند كه در آن، يك واحد زبانی دارای چند معنا باشد. چندمعنایی را می‌توان در سطوح مختلفي چون تك‌واژ، واژه، گروه و جمله مورد بررسی قرار داد- هرچند در سنت، چندمعنایی تنها در سطح واژه اهمیت يافته و تحليل آن نیز به‌همین سطح محدود گشته است.

«اولمان»³ (1962، 159) به هنگام طرح چندمعنایی در سطح واژه، به دو نوع چندمعنایی «همزمان»⁴ و «درزمان»⁵ اشاره می‌كند. به اعتقاد وي يك‌صورت زبانی می‌تواند يا در يك مقطع زمانی از چند معنا برخوردار باشد، يا در طول زمان معانی متفاوتی بيابد.

«پالمر»⁴ (1376، 115) واژه چندمعنا را واژه‌ای می‌داند كه في‌نفسه دارای چند‌معنا است. وي به چند مشكل در بررسی مسئله چندمعنایی اشاره می‌كند. نخست این‌كه واژه‌ها معمولاً به مصداق‌های مختلفي اشاره دارند و همین امر سبب ‌می‌گردد تا نتوان با قاطعيت، چندمعنایی را تشخيص داد. دومین مشكل، كاربرد استعاری واژه‌هاست. این امر نیز سبب ‌می‌گردد تا معنا‌شناس در تعیین معانی يك واژه، با تردید مواجه شود. مشكل سوم، تمایز میان چندمعنایی و هم‌آوا- هم‌نويسی است. به‌عبارت ساده‌تر،آيا باید برای واژه‌ای چون «شانه» يك مدخل در‌نظر گرفت و معانی مختلف آن را تحت همین مدخل ذكر كرد، يا این‌كه برحسب معانی مختلفش، باید در سه مدخل جداگانه آورده‌شود؟

آن‌چه درباره سابقه مطالعه چندمعنایی گفته شد نشان می‌دهد كه معنا‌شناسان در طرح چندمعنایی، واژه‌ها را مستقل از يكدیگر و بيرون از روابط جانشینی و همنشینی واحدهای زبان مورد توجه قرار داده‌اند و در چنین شرایطي احساس كرده‌اند كه برخي از واژه‌ها تنها از يك‌معنا برخوردارند و برخي دیگر دارای چند‌معنا هستند؛ در حالي‌كه واژه‌ها برحسب همنشینی با يكدیگر تحت تأثير «مفهوم» نیز قرار می‌گيرند و تغییر معنا می‌دهند. بر این اساس می‌توان مدعي شد كه چندمعنایی در زبان، ويژگي برخي از واژه‌ها نیست؛ بلكه شرایطي است كه برحسب انتخاب و تركيب، تمامی واحدهای نظام واژگانی زبان را شامل می‌شود.

1-3. هم‌معنایی

«هم‌معنایی»² يا «ترادف» يكي از شناخته‌شده‌ترین روابط مفهومی است كه از دیرباز مورد بحث و بررسی دستورنويسان ادوار مختلف قرار گرفته است. فرهنگ‌نويسان نیز معمولاً سعي دارند برای نشان‌دادن معنای يك واژه، واژه‌های دیگری را ذكر كنند كه به‌نظر با آن هم‌معنا می‌نمایند. به هنگام تعریف هم‌معنایی چنین گفته می‌شود كه اگر دو واژه هم‌معنا به‌جای يكدیگر به‌كار روند، در معنای زنجيره گفتار‏، تغییری حاصل نمی‌آيد‌. ولي باید توجه داشت كه در هیچ زبانی هم‌معنایی مطلق وجود ندارد؛ يعنی هیچ دو واژه‌ای را نمی‌توان يافت كه در تمامی جملات زبان بتوانند به‌جای يكدیگر به‌كار روند و تغییری در معنای آن زنجيره پدید نیاورند. دلایل عدم امكان وقوع هم‌معنایی مطلق در نظام زبان بدین قرار است:

‌الف. دو واژه به‌اصطلاح هم‌معنا ممكن است در رابطه شمول معنایی با يكدیگر باشند، به این معنا كه يكي واژه شامل و دیگری واژه زیرشمول به‌حساب آيد؛ مثل «ماشین» و «اتومبيل» كه می‌توانند جانشین يكدیگر شوند، هرچند در كاربرد امروزی يكي از معانی ماشین، اتومبيل است.

ب. دو واژه به‌‌اصطلاح هم‌معنا، ممكن است به‌دليل واژه‌های همنشین، نتوانند جانشین يكدیگر شوند. به‌عبارت دقيق‌تر، این امكان وجود دارد كه چنین واژه‌هایی محیط كاربردی متفاوتی داشته باشند؛ مانند: خانه و منزل.

ج. این امكان وجود دارد كه واژه‌های به‌اصطلاح هم‌معنا به‌گونه‌های زبانی مختلفي تعلق داشته باشند و در گونه‌های كاربردی مختلفي به‌كار روند؛ مثلاً يكي صرفاً در گفتار عامیانه كاربرد يابد و از دیگری در نوشتار استفاده شود.

‌همچنین می‌توان به انواع هم‌معنایی اشاره‌كرد. مثلاً این امكان وجود دارد كه واژه‌ای بر‌حسب بافت، جانشین واژه دیگری شود و در چنین شرایطي هم‌معنا با آن تلقي گردد؛ مانند گرفتن و خریدن در جملات «برو نان بگير» يا «برو نان بخر». در «هم‌معنایی تحليلي» يك واژه با مجموعه‌ای از شرایط لازم و كافي مفهوم خود، هم‌معنا تلقي می‌شود؛ مانند «عمو» و «برادر پدر».

1-4. شمول معنایی⁵

این امكان وجود دارد، كه مفهومی بتواند يك يا چند مفهوم دیگر را شامل شود. در چنین شرایطي رابطه «شمول معنایی» مطرح خواهد بود، كه رابطه میان يك مفهوم و مفهوم‌های تحت شمول آن است. به‌عنوان مثال مفهوم واژه «گل» واژه‌های «لاله»، «سنبل»، «میخك» و جز آن را دربرمی‌گيرد. معمولاً برای نشان دادن رابطه میان اعضای يك شمول معنایی از سه اصطلاح استفاده می‌شود: واژه‌ای كه مفهومش مفهوم واژه‌های دیگر را در‌برمی‌گيرد (مانند «گل») واژه «شامل»⁶ نامیده می‌شود؛ هر يك از واژه‌های «لاله»، «سنبل» و«میخك» برای «گل» «زیرشمول»² ‌به‌حساب می‌آيند؛ و واژه‌های «زیرشمول» نسبت به يكدیگر واژه‌های «هم‌شمول»³ تلقي می‌شوند.

1-5. معنا‌شناسی مفهومی⁴

پس از طرح مختصات واجي از سوي واج‌شناسان، معنا‌شناسان نیز به این فکر افتادند كه با الگوگيری از واجشناسی، در مطالعه معنا نیز به مؤلفه‌هایی دست يابند كه جهانی باشند.

يكي از نخستین تلاش‌هایی كه تاكنون در زمینه تحليل مؤلفه‌ای صورت پذيرفته است، در قالب دستور زایشی و در آثار «كتز»⁵ و« فودور»⁶ (1963)، «كتز» و «پستال»⁷ (1964) و «كتز» (1972) مشاهده می‌شود. بر‌اساس آرای «كتز» در زمینه تحليل مؤلفه‌ای و كارآیی این فرضيه در بررسی معنای زبان، آنچه در‌باره شرایط لازم و كافي گفته شد، می‌تواند كاربرد يابد. این شرایط لازم وكافي به ما امكان می‌دهد تا مثلاً به كمك «مذكربودن» يا «مؤنث بودن»، مفهوم دو واژه «مرد» و «زن» را از يكدیگر متمایز سازیم و به‌همین ترتیب از طریق «بالغ بودن» يا «نابالغ بودن»، مفهوم واژه «مرد» را از «پسر» در تقابل با يكدیگر قرار دهیم.

با توجه به آن‌چه گفته شد، می‌توان برای بررسی روابط مفهومی از مؤلفه‌های معنایی بهره گرفت. برای نمونه، «شمول معنایی»، رابطه معنایی میان دو يا چند ‌واژه‌ای خواهد بود كه در آن، «واژه شامل» نسبت به«واژه‌های زیرشمول» خود، از يك مؤلفه معنایی كمتر برخوردار است و همین مؤلفه معنایی، واژه زیرشمول را نسبت به واژه شامل، نشاندار خواهد ساخت.

ازجمله نكاتی كه به اعتقاد «سعيد»⁷ (1997) در رابطه با این فرضيه می‌توان گفت این است كه رابطه میان يك جمله و معنای آن «يك‌به‌يك»² نیست و معنا از ويژگي «تركيبي»³ برخوردار است؛ يعنی روش تركيب و همنشینی واژه‌ها در گروه‌ها و روش تركيب و همنشینی گروه‌ها در جمله‌ها است كه معنای جمله‌ها را تعیین می‌كند.

يكي دیگر از فرضيه‌های معنایی تجزیه‌مدار را می‌توان «معنا‌شناسی مفهومی»‌«جكندوف»⁴ (1983، 1987 و 1990) دانست. به گفته «جكندوف» «معنا در زبان طبيعي، ساخت اطلاعاتی است كه آدمی آن را در ذهن خود رمزگردانی كرده ‌است». به اعتبار این گفته می‌توان مدعي شد كه «جكندوف» معنای يك جمله را متشكل از «مفاهیم واژگانی»⁵ می‌داند و به‌همین دليل است كه او در مطالعاتش بيشتر به معناشناسی واژگانی، يعنی مطالعه معنا در سطح واژه توجه دارد.

معنا‌شناسی مفهومی «جكندوف» تلاشی برای رسیدن به‌نظریه‌ای جامع‌تر و ارائه ساختار «مفهوم درونی»⁶ است. اصطلاح مفهوم درونی در تقابل با اصطلاح «مفهوم بيرونی»⁷ قرار دارد. مفهوم درونی موجودی است ذهنی و خصوصي كه ماحصل «تصور» ماست. در مقابل، مفهوم بيرونی مثل «مفهوم نیوتنی ماده»، گویی به‌صورتی مستقل از كسی كه آن را می‌داند، وجود دارد (جكندوف 1990، 7).

1-6. ساخت موضوعي

در چارچوب دستور زایشی، نظریه‌ای با عنوان «نظریه تتا»⁸ وظيفه تعیین حالت‌های معنایی موضوع‌ها را بر‌عهده دارد. این حالت‌های معنایی، «نقش‌های تتا»⁹ نام دارند و شامل مواردی چون «عامل»¹⁰ «پذيرا»¹¹، «مبدأ»¹²، «تجربه‌گر»¹³، «بهره‌ور»¹⁴ و... می‌شوند. نقش‌های تتای مورد نیاز هر فعل در مدخل آن ثبت است و طي شرایطي به موضوع‌هایش اعطا می‌شود. معياری با عنوان «معيار تتا» نیز ناظر بر این عملكرد است. براساس‌معيار تتا، هر موضوعي تنها يك‌بار نقش تتا دریافت می‌كند و هر نقش تتایی تنها به يك موضوع اعطا می‌شود. بنابراین افعال به لحاظ نوع و تعداد موضوع‌هایشان و نیز نقش‌های تتایی كه اعطا می‌كنند با يكدیگر متفاوت‌اند، اما این بدان معنا نیست كه تنها افعال دارای ساخت موضوعي می‌باشند و قادر به اعطای نقش تتا هستند. علاوه بر افعال، اسامی، صفات و حروف اضافه نیز از این قابلیت برخوردارند (دبيرمقدم 1383، 459-466). اعتقاد بر این است كه برخي اسامی با این‌كه ریشه فعلي ندارند، اما دارای «رابطه ذاتی»⁸ با موضوع‌شان هستند (جكندوف 1990، 23؛ هگمن² و گورون³ 1999، 413؛ درزی 1384).

1-7. اصطلاح‌شناسی

«اصطلاح‌شناسی»⁴ علمی میان‌رشته‌ای است كه موضوع تحقيق آن از سویی به شیء و مفهوم، شیوه تعریف و نام‌گذاری مفاهیم و از سویی دیگر، به سازماندهی مفاهیم يك رشته تخصصي به شكل نظام‌مند و كاربرد آن‌ها در زمینه‌های گوناگون علمی مرتبط است. بنابراین سازماندهی دانش فنی و ساماندهی مفاهیم، يكي از مهم‌ترین مباحث اصطلاح‌شناسی محسوب می‌شود. از لحاظ نظری، می‌توان نظام مفاهیمی را تدوين كرد كه مجموعه مفاهیم يك حوزه تخصصي را ارائه دهد؛ اما در عمل تنها به آن بخش از حوزه تخصصي پرداخته می‌شود كه در سطح مفاهیم، ساختاری كاملاً نظام‌مند و قابل نظارت و ارزیابي را امكان‌پذير سازد. بنابراین نظام‌های مفاهیم، دانش ساخت‌مندی را ارائه می‌دهند كه با توجه به وسعت يافته‌های دانش يك حوزه تخصصي، فقط بخشی از كل را دربرمی‌گيرد. به‌منظور ترسیم نظام‌مند دانش ساختمند يك رشته تخصصي، باید نظام مفاهیم زیررشته‌های مرتبط با آن را در يك ساختار كلي تلفيق، و روابط میان آن‌ها را ایجاد كرد.

1-8. فرااصطلاحنامه

فرااصطلاحنامه⁵ تركيبي است از زبان‌های نظارت‌شده موجود كه از طریق اتصال، ادغام و تلفيق آن‌ها به‌دست آمده است. اصطلاحنامه‌های تخصصي بر يكدیگر منطبق می‌شوند و از هر مفهوم مندرج در يك اصطلاحنامه، نشانگرهایی به نزدیك‌ترین مفهوم معادل در اصطلاحنامه‌های دیگر ایجاد ‌می‌گردد. این امر امكان معادل‌يابي كليدواژه‌ها را در پایگاه‌های اطلاعات (كه با اصطلاحنامه خاصي نمایه‌سازی شده‌اند) فراهم می‌سازد. مجموعه واژگان ادغام می‌شوند، و مبنای دانش غنی‌تر و جامع‌تری ایجاد ‌می‌گردد.

1-9. شبكۀ واژگانی

«شبكه واژگانی»⁹ تركيبي است از مجموعه مترادف‌ها كه هر يك دربرگيرنده يك يا چند كلمه دارای معانی مشترك می‌باشند. بدین‌ترتیب ممكن است يك واژه در چند مجموعه مترادف، به تناسب تعداد مفاهیمی كه گويای آن هستند، ظاهر شود. مجموعه مترادف‌ها می‌توانند توسط يك اتصال فرامتنی، به يكدیگر پیوند يابند و این خود نشانگر آن است كه واژگان مجموعه اصلي، شاهدی بر واژگان مجموعه مترادف مقصد است. به‌نظر می‌رسد كه ایجاد شبكه واژگانی می‌تواند ‌ابزار كليدی برای شكل‌گيری هستی‌شناسی محتوای يك متن علمی (بويژه مرتبط با پایگاه اطلاعات علمی- فنی) باشد.

1-10. هستی‌شناسی

«هستی‌شناسی»² نوعي نقشه معنایی براساس‌شكل‌گيری سلسله‌مراتبي واژگان تدوين‌شده می‌باشد، و اغلب مفاهیمی را دربرمی‌گيرد كه برای شناخت انسان از دنیای پیرامون، بنیادی و اساسی هستند. هستی‌شناسی سعي دارد براساس سلسله‌مراتب و ويژگي‌های معنایی، حوزه معنایی خاصي را كه مبتنی بر مفاهیم دقيقاً تعریف‌شده می‌باشد، مشخص سازد. در چنین مواردی سعي می‌شود اشیا و پدیده‌ها در عالم مقال، و نیز به‌طور محض و انتزاعي و با الگوهای ساده‌شده ارائه گردند.

1-11. شبكۀ معنایی

«شبكه معنایی»¹⁰ گسترش‌يافته شبكه جهانی اطلاعات است كه در آن، ساختار دانش موجود به‌صورت قاعده‌مند رمزگذاری می‌شود و به شكل نظام‌های هستی‌شناسی مبتنی بر «وب» و براساس نقشه‌های معنایی، به بازنمایی پدیده‌ها می‌پردازد. شبكه معنایی برای عملكرد دقيق‌تر رایانه به ساختمند نمودن اطلاعات و اعمال الگوها و قواعد يكسان نیاز دارد؛ الگوها و قواعدی كه به يك زبان خاص تعلق نداشته باشند، بلكه براساس‌نقشه‌های مفهومی عمل كنند. در نتیجه از زبان‌های گوناگون (ازجمله فرا- زبان منطقي مفاهیم) برای بازنمایی دانش استفاده می‌نماید.

1-12. مهندسی دانش

هدف از «مهندسی دانش»² آن است كه دانش به كمك برنامه‌ریزی رایانه‌ای و از طریق شبكه اطلاعاتی انتقال یابد. بنابراین لازم است كه این دانش به‌صورتی نظام‌مند و دارای ساختار ويژه درآيد. این، نقطه مشترك میان اصطلاح‌شناسی و مهندسی دانش محسوب ‌می‌گردد، زیرا اصطلاح‌شناسی در سطح ارائه مفاهیم به‌صورت نظام‌مند عمل می‌كند و این خود مقدم بر تمامی شیوه‌های ارائه دانش است. انتقال از پردازش داده‌ها به‌سوي پردازش دانش به بروز این نگرش منجر شد كه اجزای زیربنایی دانش، از داده‌های منفرد تشكيل نشده‌اند؛ بلكه بيشتر يك ساختار پیچيده و تركيبي دارند. در این معنا، مفاهیم به‌عنوان مجموعه‌ای از ويژگي‌ها با همدیگر مرتبط می‌شوند و به‌صورت يك زمینه موضوعي با روابط نظام‌مند بين مفاهیم گوناگون، تحقق می‌يابند. در سطح نظام مفاهیم، سازماندهی دانش فنی به شكل نظام‌مندكردن و هدف‌مند نمودن گروهی از مفاهیم در يك رشته تخصصي صورت می‌پذيرد.

2

ساختواژه و معنا‌شناسی واژگانی

2-1. مقدمه

ساختواژه يا صرف، شاخه‌ای از زبان‌شناسی است كه به مطالعه درونی واژه‌ها و روابط حاكم بر آن‌ها می‌پردازد. هدف نهایی مطالعات ساختواژي دست‌يافتن به‌نظریه‌ای است كه دو منظور را برآورده سازد: 1) به توصیف ساختمان واژه در زبان مورد مطالعه کمک كند و ابزاری برای شناسایی انواع واژه اعم از بسیط (غيرقابل تجزیه) و غيربسیط (قابل تجزیه)، عناصر سازنده واژه‌های غيربسیط، و نیز قواعد ساختواژه را فراهم آورد؛ 2) به‌علاوه، چنین نظریه‌ای بتواند موارد استثنایی و شرایط حاكم بر ساخت‌های رایج را نیز توصيف كند؛ به‌عبارت دیگر بتواند ساختمان درونی واژه در زبان مورد نظر را با صراحت و دقتی منطبق بر شمّ زبانی گويشور بومی، توصيف و تبیین كند و قدرت شناسایی ناواژه‌ها و نیز واژه‌های بيگانه‌ای را داشته باشد كه از قواعد و هنجارهای رایج در زبان مورد مطالعه تبعيت نمی‌كنند.

‌مطالعات ساختواژي زبان‌های مختلف دنیا منجر به درك این واقعيت گشته است كه زبان‌ها در حوزه صرفي از تنوع وگوناگونی بي‌نظيری برخوردارند. هدف كسانی كه به‌طور اخص به مطالعه ساختواژه می‌پردازند، دست‌يافتن به‌نظریه‌ای است كه قدرت توصيف و تبیین حوزه صرف يا دستور جهانی را داشته باشد؛ يعنی بتوان بر‌مبنای آن، ساختار‌های صرفي زبان‌ها و وجوه اشتراك و افتراق آن‌ها و انواع گوناگونی‌های صرفي را بيان كرد. در این حوزه سؤال‌های زیر مطرح‌اند:

1.قواعد حاكم بر ساختواژه و تغییرات حاصل در هر صورت كدام‌اند؟

2.واژه‌ها به كدام مقوله يا طبقه دستوری تعلق دارند و صورت‌های مختلف يك واژه چگونه شكل می‌گيرند؟

3.آيا هر واژه فقط يك معنا دارد؟ اگر واژه‌ای بيش از يك معنا داشته باشد، گويشوران چگونه به معنای مورد نظر گوينده يا نويسنده پی می‌برند؟

4.آيا ممكن است چند واژۀ متفاوت يك‌معنا داشته باشند؟ در این‌صورت چه كسی، كدام واژه را كجا و در كدام موقعيت به‌كار می‌برد؟

5.چگونه می‌توان واژه را توصيف كرد؟

در مطالعات زبانی، واژه‌ها همواره مورد توجه عمده بوده‌اند. از طرف دیگر، در عصر حاضر علاوه بر نیازهای پیشین، در حوزه‌های گوناگونی چون سبك‌شناسی، استفاده از رایانه برای تهیه و درك متن‌های گفتاری و نوشتاری، تهیۀ فرهنگ‌های لغت، و در ساختن واژه‌های جدید، شناسایی دقيق‌تر واژه كاملاً ضروری می‌نماید (شقاقي 1386، 9-11).

در گذشته مطالعۀ زبان بيشتر به حوزۀ فلسفه و ادبيات مربوط می‌شد و مفاهیمی چون فن بيان و خطابه، نظم و نثر، و خصوصيات آن‌ها مورد مطالعه و بررسی قرار می‌گرفت. بر‌مبنای تاریخ مدون مطالعاتی كه در دسترس بشر امروزی است، فيلسوفان ضمن طرح مبحث چيستی حیات، انسان و تفكر او، به توصيف زبان نیز پرداخته و واژه‌ها را به انواعي تقسیم كرده‌اند. این انواع خود مبنای مطالعات بيشتری در طي قرون گذشته بوده و همۀ دستورهای امروزی بر بنیاد آن تقسیم‌بندی‌ها شكل گرفته‌اند.

مطالعۀ واژه در غرب از زمان افلاطون و ارسطو در میان فيلسوفان و دستوریان رواج داشته است. افلاطون جمله را به دو بخش اسمی و فعلي تقسیم كرد و این تقسیم‌بندی سرآغاز تحليل‌های بعدی نحوي و صرفي بود. ارسطو طبقۀ دیگری به این دو طبقه افزود. او همچنین واژه را یک واحد زبانی توصيف كرد كه معنا دارد، در ساخت جمله به‌كار می‌رود، و قابل تجزیه به عناصر كوچك‌تر معنادار نیست. رواقيون بر تعداد انواع كلمه افزودند، مقوله‌های دستوری را به شش مقوله افزایش دادند، و مقولات را نیز دقيق‌تر توصيف كردند. «دیونیسیوس تراكيایی»¹¹ ساختار زبان يونانی را در كتاب فن دستور خود توصيف كرده و تعداد انواع كلمه را به هشت رسانده است. مطالعات يونانیان در روم دنبال شد و آن‌ها نیز تعداد طبقات دستوری را در زبان لاتین، هشت طبقه عنوان كردند و كلمه را كوچك‌ترین واحد ساخت جمله به‌شمار آوردند (روبينز² 1370، 68-146).

علم نحو و لغت همواره از اشتغالات دانشمندان اسلامی بوده و در رهگذر تاریخ، دانشمندان هر عصر آن را توسعه داده‌اند. چهار قرن اول هجری، در زبان‌شناسی اسلامی دوران سنتی نام گرفته و در این دوران، بحث پژوهشگران عرب براساس داده‌های خاص و منفرد بوده است- بویژه هنگامی كه داده‌ای مغایر با‌هم‌طبقه‌ای‌های خود عمل می‌كرد؛ در نتیجه در سنت اوليه، علاقه‌ای به ارائۀ اصول و قواعد برای دسته‌بندی و تحليل اطلاعات زبانی نبوده است و عمدتاً به لغت و لغت‌شناسی پرداخته‌اند. به‌عنوان مثال «مبّرد» از نحويون سدۀ سوم هجری در كتاب مشهورش «مقتضب» فصل مستقلي را به صورت جمع بي‌قاعدۀ واژۀ «قوس» (به معنای «كمان») اختصاص داده است. این‌‌گونه علاقه و تأكيد بر مفردات زبانی باعث شد دانشمندان همّ خود را در «فقه‌اللغه» و صرف متمركز سازند و از آنجاكه در هر بحث زبانی، باید از نحو ‌نیز سخنی به میان آورد، به نحو، به‌صورت فرع می‌نگریسته‌اند.

حیات علم نحو در قرن چهارم تجدید می‌شود و «ابوعلي فارسی» هموطن «سیبويه»، دوباره به نحو درخششی می‌دهد كه دیگر شاخه‌های علم زبان را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد، به‌طوری كه «ابوعلي ‌فارسی» دومین نحوي بزرگ بعد از «سیبويه» شمرده می‌شود. در همان اول قرن چهارم «ابن سراج» كتاب «الاصول» را تأليف می‌كند و اولين نظریۀ دستور زبان را ارائه می‌دهد. و بدین شكل، نحو به تكامل خود نزدیك‌تر می‌شود.

«سیبويه» بنیانگذار اصلي نظام دستوری زبان عربي، در اثر معروف خود با عنوان «الكتاب»، به مطالعۀ واژگان پرداخته‌است. وي كه در قرن دوم هجری قمری/ هشتم میلادی می‌زیسته، فهرستی از ويژگي‌های ساختواژي و واژي-‌نحوي آن‌ها‌تهیه كرده است. «سیبويه» در «الكتاب» مباحثي در‌بارۀ حالت‌دهی و اختصاص حالت در جملات ‌‌اسمیه ‌ارائه ‌می‌دهد و بحث حاكمیت را مطرح می‌كند (بوآس¹² و همكاران 1376، 44). «ابن‌السراج» در بخشی از كتاب «الاصول» به بحث پیرامون اختصاص نشانه‌های حالت (اِعراب) می‌پردازد. «ابن‌جنی» نیز در فصل نخست كتاب «الخصایص» حالت‌های اسم را مطالعه می‌كند. در بخشی از كتاب «الایضاح» «زجاجي» نیز مباحثي در بارۀ حالت‌ها و حالت‌دهی به اسامی وجود دارد.

اما در غرب، مطالعات زبانی تا قرن نوزدهم میلادی به پیروي از سنت مطالعات زبان لاتین، به مطالعۀ واژه و صورت‌های تصریفي آن (موسوم به صيغگان) می‌پرداختند تا تغییرات منظم صورت‌ها را كه موجب تغییر معنا می‌شوند، دریابند (بائر² 2003، 4). باید اذعان داشت كه توجه به حوزۀ ساختواژه در طول مطالعات زبان‌شناختی همواره به يك اندازه نبوده است و تا قرن نوزدهم این حوزه، زیرشاخه‌ای مجزا از زبان‌شناسی نبود. در اوایل قرن نوزدهم همزمان با بازسازی زبان‌های هند و اروپایی، مطالعات ساختواژي اهمیت بسیاری يافتند، چنان‌كه دستور زبان، مطالعۀ واژه‌ها و روابط میان آن‌ها شمرده می‌شد (كاتامبا³ 1993، 3؛ آرونوف⁴ 1994، 1). «كاتامبا» به دستور زبان آلمانی «گریم»⁵ هم اشاره می‌كند كه به تحليل تطبيقي نظام آوایی و الگوهای واژه‌سازی آن زبان پرداخته است.

در قرن بيستم، زبان‌شناسان ساخت‌گرا ساختواژه را روالي توصيفي و تحليلي تلقي می‌كردند و می‌كوشیدند با مطالعۀ سطوح زبانی به‌صورت مجزا و بدون استفاده از اطلاعات سطوح دیگر، به تحليل زبان بپردازند. مطالعۀ اوليه آنان معطوف به واج بود و به‌تدریج مطالعات صرفي نیز توجه‌شان را به خود جلب كرد. آنان به این واقعيت پی بردند كه واژه‌ها ممكن است ساختمان درونی پیچيده‌ای داشته باشند. واژه، واحد بنیادی نظریه دستوری و واژگان‌نگاری در تحليل‌های زبانی سنتی بود و ساختمان آن همراه با ساختمان جمله، و در دستور مطرح می‌شد. ساخت‌گرایان، واژه‌ها را به عناصری كوچك‌تر از واژه كه دارای معنا يا نقش دستوری‌اند و تك‌واژ نامیده می‌شوند تجزیه می‌كردند. به‌نظر آنان «ساختواژه» به مطالعه تك‌واژها و ترتیب كنار هم قرارگرفتن آن‌ها برای ساختن واژه اختصاص دارد (كاتامبا 1993، 3-5). به‌دنبال این تلاش‌ها بود كه ساخت‌گرایان، مطالعات ساختواژي را به‌عنوان زیرشاخه‌‌‌ای مجزا در زبان‌شناسی مطرح كردند و تحقيقات زیادی در حوزه مطالعات ساختواژي انجام دادند.

مطالعات ساختواژي انجام‌‌شده در آمریكا و اروپا دو گرایش تقریباً مجزا را دنبال می‌كردند. در آمریكا، عمده مطالعات درباره تعیین معيارهای تشخيص تك‌واژها براساس‌روال‌های كشف¹³، و نیز تعیین انواع آن‌ها بود. در اروپا، در بخش مطالعات ساختواژي بررسی رابطه میان مقوله كلمات و نقش آن‌ها در نحو، صيغگان تصریفي واژه‌ها، مطالعه فرایندهایی مانند قياس، و تعیین زایایی قوانین صرفي، هدف بررسی‌های زبان‌شناختی بود. در این دوره اگرچه رابطه صرف از يك طرف با نحو و از طرف دیگر با واج‌شناسی مورد تحقيق قرار گرفت، اما نحو در حاشیه مطالعات زبان‌شناسی قرار داشت.

بنابراین در رويكرد زایشی اوليه، يعنی در آثار «چامسكي» (1957) و «ليز»² )1963)، ساخت داخلي عناصر پایین يا بالاتر از سطح واژه را، نحو مشخص می‌كرد. در كتاب «ساخت‌های نحوي» (چامسکی 1957) بخش مجزایی به‌نام صرف وجود نداشت و برخي از فرایند‌های واژه‌سازی در نحو و برخي دیگر در بخش مربوط به نظام واجي قرار می‌گرفت. «هریس»³ (1960) نیز معتقد بود كه برونداد فرایندهای صرفي و نحوي توسط فرایند‌های مشابهی به‌دست می‌آيند و در نتیجه، تمایزی میان آن‌ها وجود ندارد. در كتاب «جنبه‌های نظریه نحو»¹⁴ (چامسکی 1965) نیز اگرچه واژگان، حوزه‌ای مستقل داشت و مشخصات غيرقابل پیش‌بينی واحدهای واژگانی در آن ثبت می‌شد، اما بخش مستقلي به‌نام ساختواژه وجود نداشت. این رويكرد به مطالعات صرفي، در نیمه دوم دهه 1960 میلادی و در قالب رويكرد معنا‌شناسی زایشی ادامه يافت. براساس‌رويكرد معنا‌شناسی زایشی، فرایند‌های نحوي مسئول سازماندهی معنایی عناصر زیرسطح تك‌واژ، به‌صورت ساختارهای بزرگ‌تر بودند. در الگوي واجشناسی زایشی كه در سال 1968 توسط «چامسكي» و «هاله»² در كتاب «الگوي آوایی زبان انگليسی»³ مطرح گردید، اگرچه اشتقاق صورت‌های مختلف از صورت پایه به كمك قواعد واجي انجام می‌پذيرفت، اما امكان وجود بخشی میان دو حوزه نحو و نظام واجي نیز مطرح گردید (آرونوف1984‌؛ دبيرمقدم1383‌؛ بي‌جن‌خان 1384).

‌مجموعه مشكلات موجود در زمینه انجام مطالعات صرفي، «چامسكي» را به این نتیجه رساند كه مطالعات صرفي باید بار دیگر جایگاه خود را در مطالعات زبان‌شناختی پیدا كند. به این ترتیب بود كه در سال 1970 با مقاله «اشاراتی پیرامون اسم‌سازی»⁴ و با معرفي نظریه واژه‌گرایی، حوزه مجزای صرف بار دیگر مطرح گردید. در این مقاله، صرف اشتقاقي از نحو جدا گردید و به واژگان گسترش‌يافته‌ای در بخش مجزایی از دستور منتقل شد و به تبع آن از دیدگاه نحو، كلمات، كوچك‌ترین واحد غير‌قابل تجزیه به شمار آمدند (آرونوف ‌). «هاله» نیز در سال 1973 در «تمهیداتی به‌نظریه ساختواژه»⁵ كه اولين اثر در حوزه ساختواژه زایشی بود، قائل به وجود بخش مجزایی به‌نام ساختواژه قبل از نحو گردید كه شامل فهرستی از واژه‌ها، فهرستی از تك‌واژها، و فهرستی از قواعد ساختواژي بود (اسپنسر⁶ 1991، 78؛ اسپنسر، تسويكي⁷ 2004؛ كارسترز، مك‌كارتی 1992، 19).

به‌طور كلي می‌توان دو نقش عمده برای دستگاه صرف قائل شد: تصریف، و واژه‌سازی (بائر‌ 1983، 34‌). براساس‌آن‌چه در سنّت مطالعات صرفي مطرح است، در تصریف، صورت‌های مختلف يك واژه قاموسی به فراخور جایگاه‌شان در ساخت‌های نحوي، به‌دست می‌آيند (اندرسن 1988، 167‌). اما در واژه‌سازی، همان‌طور كه پیداست، واژه جدید به‌‌وجود می‌آيد. واژه‌سازی خود شامل دو فرایند اشتقاق و تركيب است كه در اشتقاق، عمل واژه‌سازی از رهگذر «وندافزایی» صورت می‌گيرد؛ اما در تركيب، دو يا چند پایه به‌هم افزوده می‌شوند و يك واژه جدید را تشكيل می‌دهند. همان‌طور كه قبلاً ذكر شد، تصریف با صورت‌های مختلف يك واژه سروكار دارد؛ اما در اشتقاق و تركيب، واژه قاموسی جدیدی توليد می‌شود. ایجاد صورت‌های مختلف يك واژه قاموسی معين يا توليد واژه قاموسی جدید را می‌توان مهم‌ترین وجه تمایز تصریف و اشتقاق و تركيب دانست. از سوي دیگر، مهم‌ترین وجه اشتراك تصریف و اشتقاق، استفاده هر دو از «وندافزایی» است؛ به این معنا كه هر دو از پیشوند، پسوند و در برخي زبان‌ها از میانوند استفاده می‌كنند.

2-2. مطالعات ساختواژي در زبان فارسی

مطالعات ساختمان واژه در زبان فارسی قدمتی طولانی دارد و به قولي، حتی به دوره ساسانیان نیز می‌رسد (ويندفور¹⁵ 1979، 10 به نقل از طباطبایی 1382، 37). قدیمی‌ترین كتاب در دسترس كه به صرف زبان فارسی نیز اشاراتی داشته است «المعجم في معاییر اشعار العجم» به قلم «شمس قيس رازی» (قرن 7 ﻫ..ق.) می‌باشد. از جمله مهم‌ترین آثار غير‌معاصر پس از این كتاب كه جایی نیز به مباحث صرفي اختصاص داده‌اند، می‌توان از «فرهنگ جهانگيری» (اثر حسین اینجوي، قرن 11 ﻫ..ق.)، «فرهنگ برهان قاطع» (تأليف محمدحسین خلف تبریزی، قرن 11 ﻫ..ق.)، «فرهنگ انجمن‌آرای ناصری» (نوشته رضاقلي‌خان هدایت، قرن 13 ﻫ..ق.)، «دستور سخن» و‌«دبستان فارسی» (به قلم میرزاحبيب اصفهانی، اواخر قرن 13 و اوایل قرن 14 ﻫ..ق.)، و از جمله آثار قدیمی دیگر می‌توان به «براهین العجم» (نوشته‌شده به سال 1272 ﻫ..ق.) و ‌«بحر الفواید» (به قلم منور‌علي متخلص به اعظم، 1223 ﻫ..ق.) اشاره كرد كه «خانلری» (1333) از آن‌ها بهره برده است.

از جمله اولين آثار دوران معاصر كه به فرایندهای صرفي اشاراتی داشته‌اند می‌توان به كتاب‌های دستور سنتی زبان فارسی اشاره كرد. نكته قابل ذكر در این دسته آثار به تفاوت بين تعاریف ایشان از دو اصطلاح مشتق و مركب، با تعاریف موجود در متون زبان فارسی نوين مربوط می‌شود. به اعتقاد اغلب دستورنويسان سنتی، واژه مشتق، اسم يا صفتی است كه از بن فعلي گرفته شده باشد؛ مانند: ماله، بخشش (روایی1370، 26‌؛ شریعت 1367‌، 180؛ نوبهار 1372، 58؛ انوری احمدی گيوي 1379، 62؛ دبيرسیاقي 1352، 60). واژه مركب نیز از دیدگاه ایشان واژه‌ای است كه از دو جزء يا بيشتر حاصل شده؛ مانند: خردمند، تخته‌سیاه (روایی1370‌؛ شریعت ‌1367).

شاید شاخص‌ترین پژوهش‌سنتی، «دستور ‌زبان پنج استاد» (قریب و همكاران 1375) و «دستور زبان فارسی» (ناتل خانلری 1369‌) باشد. افزون بر این‌ها می‌توان از «دستور زبان فارسی» (خيام‌پور 1372‌) و «دستور جامع زبان فارسی» (همایون فرخ ‌1359) نام برد. دستوریان سنتی، مشتق را كلمه‌ای می‌دانند كه از فعل گرفته شده و كلمه مركب را كلمه‌ای می‌دانند كه از دو جزء يا بيشتر تشكيل شده باشد.

گروهی دیگر از محققان (از جمله صادقي 1358، 1370-1372؛ فرشیدورد 1382؛ كشانی 1371؛ كلباسی 1371؛ مقربي 1372؛ و ماهوتیان 1378) به مفاهیم ساختواژي اهمیت بيشتری داده‌اند. این گروه در طبقه‌بندی فرایندها به‌لحاظ زایایی، از اصطلاحات متفاوتی مانند بارور، نسبتاً بارور، زایا، به‌ندرت زایا، فعال، نیمه‌فعال استفاده كرده‌اند. طبقه‌بندی این گروه از محققان گاه به تفكيك هر يك از كاربردهای وندها بوده است. «صادقي» (1371) و «كشانی» (1371) در طبقه‌بندی وندها به لحاظ زایایی، گاه به عامل سبك و‌گونه‌های زبانی نیز توجه داشته‌اند. «كلباسی» (1371) و «باطنی» (1371) از معدود محققانی هستند كه در آثار خود به تعریف زایایی پرداخته‌اند. «كلباسی» در كتاب خود، وندها را به لحاط زایایی به گروه مرده، سترون، و زایا تقسیم می‌كند. به اعتقاد وي وندهای مرده و سترون، وندهایی هستند كه هنوز معنای نخستین خود را حفظ كرده‌اند و به قياس با كلمات دیگر، می‌توان آن‌ها را تشخيص داد، ولي برای ساختن كلمات جدید به‌كار نمی‌روند. به اعتقاد «صادقي» (1371) زایایی، مشخصه كلمات واژگانی است؛ به این معنا كه به كمك مثلاً وند «-ن» می‌توان از تمام افعال زبان فارسی مصدر ساخت. به این‌ترتیب به‌نظر می‌رسد كه «صادقي» در تعیین زایایی وندها به تعداد پایه‌هایی كه می‌توانند وارد يك فرایند واژه‌سازی شوند نیز بي‌توجه نبوده است. نكته دیگری كه «صادقي» (1370 الف‌، 258)، «حق‌شناس» (1370، 249) و «كشانی» (1371، 74-79) در زمینه زایایی ساختواژي به آن توجه داشته‌اند، امكان تغییر زایایی وندها در طول زمان است. به‌عنوان مثال پسوندهای «كده» و «گان» تا چند دهه پیش نسبتاً متروك و نامتداول و نازا مانده بودند، اما دوباره زایا شدند و كلماتی مانند «دانشكده»، «زبانكده»، «ناوگان» و «واژگان» با آن‌ها ساخته شدند.

«سامعي» (1375) در رساله خود با عنوان «واژه‌سازی در زبان فارسی» واژه‌های پیچيده (خواه مركب و خواه مشتق) را در چارچوب نظریه‌ای منسجم تحليل می‌كند. به اعتقاد وي هر قاعده واژه‌سازی زنجيره‌ای است بر محور همنشینی كه به‌صورت توالي عناصر سازنده‌اش، قابل صورت‌بندی است. وي به‌طور مستقل به زایایی در فرایندهای ساختواژي زبان نمی‌پردازد، اما زایایی و مسائل مربوط به آن مورد توجه وي بوده‌است. «سامعي» غالب فرایند‌های ساختواژي را به لحاظ زایایی طبقه‌بندی می‌نماید. وي در بخش‌های مختلف رساله خود به‌طور پراكنده به چند نكته درباره زایایی اشاره كرده‌است:

1.بين شفافيت و زایایی فرایندها همیشه رابطه مستقيم وجود ندارد. فرایندهای زیادی وجود دارند كه با وجود شفافيت نسبي، هیچ‌گونه زایایی طبيعي ندارند و گويشوران عادی با آن‌ها كلمه نمی‌سازند؛ مانند: ساختن اسم از صفت و پسوند «- ا» (مثال: دراز - درازا).

2.زایایی وندها در كاربردهای مختلف آن‌ها متفاوت است؛ مثال: «گاه» با ستاك فعل مضارع يا ماضي يا اسم مصدر (مانند نمایشگاه، فروشگاه، بازداشتگاه) زایا، با پایه‌های اسمی (مانند آتشگاه، بندرگاه) تقریباً نازا، و در كاربرد اسم زمان‌ساز (مانند سحرگاه، شامگاه) به‌كلي نازا است.

3.بسامد بالای برونداد‌های يك فرایند می‌تواند منجر به زایا ماندن آن فرایند (لااقل در برخي از كاربردها يا رگه‌های معنایی) گردد.

تحقيق «طباطبایی» (1382) با عنوان «اسم و صفت مركب در زبان فارسی» در زمینه ساختواژه و بويژه فرایند واژه‌سازی «تركيب» نشان می‌دهد كه میان واژه‌های مركب و گروه‌های نحوي شباهت وجود دارد. بنابراین زبان فارسی امروز در عرصه واژه‌سازی دارای ويژگي‌های زیر است:

1.فارسی زبانی است كه تركيب در آن كاربرد فراوان دارد و بخش بسیار بزرگي از نوواژه‌ها از رهگذر تركيب ساخته می‌شوند و این روش، هم در واژه‌سازی آگاهانه كاربرد دارد و هم در واژه‌سازی ناآگاهانه.

2.بخش اعظم واژه‌های مركب، هسته دارند و در میان هسته‌دارها، شمار هسته‌پایان‌ها بسیار بيشتر است. زایاترین فرایندی كه واژه مركب هسته‌پایان می‌سازد همان است كه از رهگذر آن، صفت مركب فاعلي مرخم ساخته می‌شود.

3.در فارسی، صفت (بويژه صفت فاعلي) می‌تواند با تغییر مقوله به اسم تبدیل شود.

«عباسی» (1384) در زمینه «زایایی در فرایند اشتقاق زبان فارسی» به تحقيق پرداخته و چنین نتیجه‌گيری می‌كند كه زایایی (به‌معنای توانایی توليد صورت‌های جدید براساس‌قواعد موجود در زبان) از ويژگي‌های مهم زبان است كه در تمامی بخش‌های زبان (از جمله در حوزه ساختواژه) وجود دارد. اطلاعات مربوط به زایایی ساختواژي، در توانش زبانی گويشور هر زبان موجود است. میان زایایی ساختواژي در زمان حال و زایایی در گذشته تفاوت وجود دارد. در صورتی كه زایایی فرایند ساختواژي در گذشته مد نظر باشد، بسامد بالای نمونه‌ها و نوع‌ها نشانه زایایی است؛ اما در صورتی كه زایایی فرایندها در زمان حال مد نظر باشد، افزایش كلمات با بسامد پایین و به‌عبارت دیگر افزایش بسامد نوواژه‌ها، نشانه زایایی خواهد بود. زایایی ساختواژي حكم يك پیوستار را دارد و مشخصه‌ای است قابل اندازه‌گيری. در همین تحقيق، روش‌های اندازه‌گيری زایایی فرایند‌های اشتقاقي و انواع محدودیت‌های ساختاری و كاربردی ناظر بر اعمال فرایندهای اشتقاقي زبان فارسی، معرفي شده‌اند. این تحقيق در چارچوب «مدل صرف موازی بورر» نگارش‌يافته كه پاسخگوي بسیاری از سؤالات مطرح در حوزه زایایی ساختواژي است.

«رفيعي» (1386) در رساله خود با عنوان ‌«نگاهی به‌عملكرد معنایی پسوندهای اشتقاقي زبان فارسی» به بررسی عملكرد معنایی پسوندهای اشتقاقي زبان فارسی می‌پردازد كه در آن، «مدل معنایی اسكلت- بدنه ليبر» (2004) پس از بررسی دقيق و مشخص‌شدن نارسایی‌هایش، اصلاح و تكمیل شده و در مطالعه پسوندافزایی زبان فارسی به‌كار گرفته شده است. «ليبر» تنها به دو سطح اسكلت و بدنه معنایی قائل است، در حالي‌كه «رفيعي» علاوه بر پذيرش آن دو، سطح دیگری از معنا به‌نام «پوسته معنایی» را نیز اضافه كرده است. در انجام این كار، نمونه واژه‌های مشتق از پسوند‌های مورد مطالعه از دو فرهنگ «انوری» و «صدری افشار» استخراج شده‌اند. ملاك انتخاب این پسوندها، حضورشان در دست‌كم دو اثر از سه اثر «صادقي» (1370)، «كلباسی» (1371) و «كشانی» (1371) است. برای رسیدن به اسكلت معنایی پسوند‌ها، مقوله‌ها/ زیرمقوله‌های ممكن با بهره‌گيری از الگوي معنایی اسكلت - بدنه در اختیار قرار می‌گيرد تا متعاقباً با بررسی دقيق واژه‌های مشتق استخراج‌شده، نوع مقوله/ ‌زیرمقوله و بنابراین اسكلت معنایی پسوندها، چگونگي شكل‌گيری معانی و تعابير مختلف منسوب به هر پسوند، بررسی شود. در نهایت با بهره‌گيری از الگوي اسكلت- بدنه معنایی، به تمایز بين پسوندافزایی اشتقاقي با تركيب و تصریف پرداخته شده‌است. «رفیعی» سرانجام چنین نتیجه‌گيری كرده است كه: پسوند اشتقاقي زبان فارسی، با هدف واژه‌سازی، پایه‌ای از نوع مشخص را درون اسكلت معنایی خود جای می‌دهد و امكانی فراهم می‌سازد تا بدنه معنایی جدید و مرتبط با معنای پایه، بر روي اسكلت معنایی آن شكل بگيرد و بدین‌ترتیب واژه‌ای جدید ساخته شود.

2-3. مطالعات معناشناسی واژگانی

شناخت دقيق از ساختار معنایی واحدهای واژگانی و بررسی نظام‌مند آن‌ها می‌تواند علاوه‌بر زبان‌شناسی نظری، در برخي زمینه‌های علمی دیگر همچون علوم رایانه‌ای، روان‌شناسی زبان، فرهنگ‌نويسی و تدوين اصطلاحنامه، بسیار مفيد و راهگشا واقع شود. «معنا‌شناسی واژگانی» بخشی از نظریه معنایی زبان است كه ساختار معنایی واحدهای واژگانی را به‌منظور دستیابي به آن گروه از ويژگي‌ها و عناصر معنایی مطالعه می‌كند كه بر صورت‌های نحوي آن‌ها اثر می‌گذارند. ساختار معنایی واژه‌ها و چگونگي رابطه متقابل بين ويژگي‌های نحوي و معنایی آن‌ها، محور اصلي این مطالعات را تشكيل می‌دهند. معنا‌شناسی واژگانی بخشی از نظریه معنایی زبان است كه در آن، ساختار معنایی واژه‌ها (واحدهای واژگانی) با استفاده از دو روش متمایز مطالعه می‌شود:

الف- روش مبتنی بر عناصر معنایی اوليه كه در آن، معنای واژه در چارچوب مجموعه‌ای از عناصر معنایی مطالعه ‌می‌گردد و اغلب «معنا‌شناسی مؤلفه‌ای»¹⁶ خوانده ‌می‌شود.

ب- روش مبتنی بر روابط معنایی موجود میان واژه‌ها- روابطي مانند «هم‌معنایی»، «تضاد»، «شمول معنایی» و «جزءنمایی» كه در آن، معنای واژه به عناصر اوليه تجزیه نمی‌شود، بلكه واژه‌ها از طریق شبكه‌ای كه به‌طور واضح ارتباط آن‌ها را با يكدیگر نشان می‌دهد، به يكدیگر مربوط می‌شوند. «كويليان» (1968) و «فودور» (1975) از جمله افرادی هستند كه از این روش استفاده كرده‌اند. در سال‌های اخير بهره‌گيری از این روش در مطالعه دانش واژگانی و سازمان‌بندی واژه‌ها در ذهن انسان، بسیار مورد توجه قرار گرفته است.

بر اساس تحقيق «روشن» (1377) می‌توان به‌طور كلي مطالعات معنا‌شناسی واژگانی را كه مبتنی بر عناصر معنایی اوليه هستند، به سه دوره متمایز تقسیم نمود، که در دنباله به این سه دوره اشاره می‌شود.

2-3-1. دورۀ اول مطالعات معناشناسی واژگانی

اولين نظریه‌های معنایی مؤلفه‌ای در چارچوب مباحث عنوان‌شده در كتاب «ساخت‌های نحوي» (چامسكي‌) از سوي «كتز» و «فودور» (1963) در مقاله‌ای با عنوان «ساختار نظریه معنایی» و در سال 1964 از سوي «كتز» و «پستال»، در كتابي به نام «نظریه منسجم توصيف‌های زبانی» ارائه می‌گردند. تلاش اصلي در این نظریه در جهت گنجانیدن معناشناسی در نظریه نحوي است. هدف «كتز» و «فودور» تعیین مرز بالایی و مرز پایینی در مطالعات معنایی بوده است. منظور از مرز بالایی این است كه چه مطالبي نباید در يك نظریه معنایی گنجانده ‌شود و استعمال يا كاربرد جمله (معنای جمله در بافت موقعيت خاص) در این مرز قرار می‌گيرد. بنابراین همانند «چامسكي»، مطالعه معنا در نظر آنان نیز صرفاً مطالعه معنای زبانی يا معنای بالقوه است. مرز پایینی شامل مطالبي است كه باید درنظریه معنایی گنجانده شود و شامل روابط معنایی میان‌واژه‌ها و جمله‌های زبان است. روابطي مانند هم‌معنایی، تضاد، شمول معنایی و نیز ابهام معنایی در این مرز قرار می‌گيرند. نظریه «كتز» و «فودور» شامل دو عنصر عمده «واژگان» و «قواعد فرافكنی»¹⁷ است. «واژگان» فهرستی از تك‌تك واژه‌های يك زبان است و برای هر واژه، يك مدخل واژگانی در‌نظر گرفته می‌شود كه شامل چهار نوع اطلاع است:

الف- اطلاع آوایی، به‌صورت مشخصه‌های واجي مربوط به هر يك از واج‌های سازنده واژه، كه از مجموع آن‌ها تلفظ واژه مشخص می‌شود.

ب- اطلاع دستوری، به‌صورت نشانه‌‌های دستوری، كه مقوله‌های دستوری واژه (مانند اسم، فعل، و غيره) را معين می‌كند.

ج- اطلاع معنایی، به‌صورت مؤلفه‌ها يا مشخصه‌های معنایی، كه مجموع آن‌ها معنای واژه را مشخص می‌سازد.

د- مختصه‌ها، كه معانی درونی واژه را از يكدیگر جدا، و در واقع ابهام معنایی آن را مشخص می‌كنند.

قواعد فرافكنی، قواعدی هستند كه با توجه به معنای هر يك از واژه‌ها و نقش دستوری آن‌ها، خواندن جمله را از قسمت پایین نمودار درختی آغاز می‌كنند و معنای جمله را با روش همكردسازی معنایی (يعنی خواندن معانی سازه‌ها و تركيب آن‌ها) به‌دست می‌دهند.

نظریه معنایی «كتز» و «پستال» نیز با نظریه «كتز» و «فودور» هم‌راستا است و با آن وجوه مشتركي دارد. اما مطلب عمده‌ای كه در این نظریه مطرح ‌می‌گردد این است كه تعیین معنا در مرحله قبل از عملكرد گشتار صورت می‌پذيرد و عملكرد گشتار، معنای جمله را تغییر نمی‌دهد، كه آن را «فرضيه كتز و پستال» می‌نامند. این نظریه‌ها در واقع معروف به «فرضيه قاموس‌گرای دستور» هستند، كه موجب تعیین بخش جدید واژگان در دستور زایشی- گشتاری می‌شود و شرایط لازم را برای گنجانیدن مؤلفه‌ها يا مشخصه‌های معنایی در مدخل‌های واژگانی فراهم می‌آورد. منظور از «قاموس‌گرایی»²، قائل شدن به بخشی به‌نام «واژگان»³ در دستور است كه اطلاعات موجود در آن، به انتهای نمودار درختی حاصل از عملكرد قواعد سازه‌ای اضافه می‌شود و نهایتاً ژرف‌ساخت¹⁸ جمله شكل می‌گيرد. اساس و بنیان معنا‌شناسی تفسیری در این نظریه‌ها نهاده شده است. پس از مدتی «چامسكي» در تدوين اثر معروف خود «جنبه‌های نظریه نحو» (1965) از روش تجزیه معنایی واژه‌ها به مؤلفه‌ها (به همراه برخي از قواعد و عناصر موجود در این نظریه‌ها از جمله قواعد فرافكنی عنصر واژگان و فرضيه كتز و پستال) بهره می‌جويد.

در این دوره نیز «گروبر»² (1965، 1976) در چارچوب «دستور زایشی» و «فيلمور»³ (1968) در چارچوب «دستور حالت»⁴، به معرفي و طبقه‌بندی روابط يا نقش‌های معنایی می‌پردازند و چگونگي ارتباط آن‌ها را با روابط يا نقش‌های دستوری تعیین می‌كنند. اصطلاحات پیشنهادی آن‌ها (مانند عامل، پذيرا، كنش‌ور، هدف، منبع، ابزار، و ...) بعدها به‌طور وسیع در معنا‌شناسی واژگانی به‌كار گرفته شد. این نقش‌ها يا روابط در آثار آن‌ها به‌عنوان عناصر اوليه معنایی در‌نظر گرفته شده‌اند. «گروبر» در اشاره به این روابط، اصطلاح «روابط موضوعي»⁵ را به‌كار می‌برد. «فيلمور» از اصطلاح «روابط حالتی»⁶ بهره می‌جويد و نقش‌های معنایی را «حالت‌های ژرف»⁷ می‌نامد. در چارچوب دستور حالت، «روابط حالتی» عناصر اصلي ژرف‌ساخت را تشكيل می‌دهند. ژرف‌ساخت در دستور حالت، يك ژرف‌ساخت معنایی است، زیرا «فيلمور» روابط دستوری مانند فاعل و فعل را كه در ژرف‌ساخت پیشنهادی «چامسكي» وجود دارند، به‌عنوان پدیده‌های روساختی می‌شناسد كه در بعضي زبان‌ها اتفاق می‌افتند. بنابراین از نظر وي «... انتزاع يك فاعل ژرف‌ساختی نیز بي‌مورد است» (فيلمور 1968، 58).

در فاصله انتشار «جنبه‌های نظریه نحو» تا اوایل دهه 1970، تلاشی گسترده برای گنجاندن اطلاعات معنایی درنظریه نحو در دو چارچوب مختلف آغاز ‌می‌گردد. يكي از این دو چارچوب مطالعاتی، «معناشناسی زایشی»⁸ است و برجسته‌ترین اثر آن را «مك‌كالي»¹⁹ (1968) ارائه كرده است. ‌دومین چارچوب، «معناشناسی قاموس‌گرا/ تفسیری»² است كه پس از انتشار مقاله «اشاراتی به فرایند‌های اسم‌سازی» (چامسكي 1970) بيش از پیش مورد توجه قرار گرفت و برجسته‌ترین اثر آن را «جكندوف» (1972) تدوين کرد. به این‌ترتیب تجزیه معنایی واحدهای واژگانی رونق گرفت و يكي از عمده‌ترین تلاش‌ها در رابطه با ساختار واژگانی، توضيح این مسئله است كه چگونه افعال، نقش‌های معنایی را بر گروه‌های اسمی خود تحمیل می‌كنند.

«جكندوف» (1972) برای اولين‌بار در چارچوب دستور زایشی، از اصطلاحات پیشنهادی آن‌ها در بازنمود معنایی واحد‌های واژگانی بهره جست و این اصطلاحات تا به امروز نیز در «نظریه نقش‌های معنایی»³ به‌كار می‌روند. وجود عناصر معنایی در ژرف‌ساخت نحوي، موجب طرح این سؤال می‌شود كه اگر عناصر معنایی در ژرف‌ساخت وجود دارد، به چه دليل معنا در خارج از‌آن قرار می‌گيرد؟ به‌عبارت دیگر، اگر ژرف‌ساخت يك سطح نحوي جدا از بازنمود معنایی است، چرا باید شامل عناصر معنایی باشد؟

به‌این‌ترتیب گروهی از دانشجويان قدیم «چامسكي» از جمله «ليكاف»⁴ (1968، 1970، 1971)، «مك‌كالي» (1968-1971) و «راس»⁵ (1972) تلاش گسترده‌ای را برای گنجاندن هرچه ‌بيشتر عناصر معنایی در سطح ژرف‌ساخت آغاز كردند. ایشان بر این باورند كه چنانچه قرار است نظریه دستوری نشان‌دهنده «شمِّ زبانی» باشد، لازم است واقعيت‌های معنایی در آن گنجانده ‌شوند. در واقع اختلاف نظر «چامسكي» و طرفداران «معناشناسی زایشی» بر سر ماهیت وابستگي متقابل واقعيت‌های نحوي و معنایی است، كه این خود يكي از مسائل اساسی هر نظریه معنا‌شناسی است؛ زیرا قواعد معنایی از قواعد نحوي جدا، و نوعاً با آن متفاوت هستند. معنا‌شناسی زایشی بر‌خلاف نگرش قاموس‌گرایی، قائل به سطحی به نام ژرف‌ساخت جدا از ساخت منطقي جمله نیست و در آن، معنا بخش زایا است و در هسته مطالعات قرار می‌گيرد (چيف²⁰، 1970). «جكندوف» (1972) ضمن تحول‌بخشیدن به فرضيه قاموس‌گرا و ادامه نگرش قاموس‌گرایی، به مطالعه معنای واژگانی در این چارچوب می‌پردازد. وي در طرح «معنا‌شناسی قاموس‌گرا/ تفسیری» می‌كوشد راه‌حل تازه‌ای در باره چگونگي ارتباط بين ويژگي‌های نحوي و معنایی واحدهای واژگانی ارائه دهد. در این نظریه واحدهای واژگانی قراردادی حفظ می‌شوند و وظيفه تخصيص نقش‌های معنایی به گروه‌های اسمی، بر‌عهده چارچوب زیرمقوله‌ای قرار می‌گيرد، بدین‌معنا كه روابط معنایی به‌عنوان مشخصه‌های زیرمقوله‌ای، در مدخل‌های واژگانی گنجانده و با ويژگي‌های نحوي مرتبط می‌شوند.

2-3-2. دورۀ دوم مطالعات معنا‌شناسی واژگانی

در این دوره، مطالعه در باره انواع موضوع‌های فعل و چگونگي تخصيص نقش‌های معنایی به گروه‌های اسمی همراه فعل، عمده‌ترین مطالعات را تشكيل می‌دهند. در این دوره نقش‌های معنایی به‌عنوان عناصر اوليه معنایی درنظر گرفته می‌شوند. در نظریه «حاكمیت و وابستگي»²، «چامسكي» «نظریه نقش‌های معنایی» و «نظریه حالت»³ را به‌عنوان دو بخش مستقل اما مرتبط به هم در زمینه چگونگي تخصيص نقش‌های معنایی و حالت‌دهی به موضوع‌ها مطرح می‌كند. در چارچوب این نظریه، تمایز بين موضوع درونی و بيرونی از اهمیت ويژه‌ای برخوردار است. همچنین «ويليامز» (1980-1981) بحث‌هایی در باره طبقه‌بندی موضوع‌ها و ساختار موضوعي واژگان مطرح می‌كند. در اواسط این دوره با اوج ‌گرفتن مطالعات شناختی، معنا‌شناسی واژگانی به‌تدریج به سوي تجزیه معنایی واژه‌ها به مؤلفه‌ها
(يا مفاهیم ذهنی) سوق داده می‌شود. در چارچوب «نظریه حاكمیت و وابستگي»، «نظریه نقش‌های معنایی» كوشش دیگری در توصيف رابطه افعال و موضوع‌های آن‌ها است و صورت خاصي دارد كه جز با توجه به مفهوم منطقي «موضوع» نمی‌توان آن را پیش‌بينی نمود. نقش این نظریه تعیین موقعيتی است كه تحت آن، يك گروه اسمی می‌تواند موضوع يك فعل باشد. رابطه موضوع و فعل بسیار نزدیك است و شرایط خاصي بر گزینش موضوع‌های درونی از سوي افعال حكمفرما است. براساس‌این شرایط، لازم است بين فعل و موضوع‌های آن، رابطه ساختاری «حاكمیت» برقرار باشد.

مطالعه معنای واژگانی از دیدگاه روان‌شناسی نیز در این دوره بسیار مورد توجه قرار می‌گيرد و روان‌شناسان زبان می‌كوشند از رهگذر مطالعه ساختار واحدهای زبانی (از جمله واژه‌ها) ساختار ذهن را بهتر بشناسند. «پینكر»²¹ (1984) دستور گفتار اوليه كودكان را در چارچوب «دستور قاموس‌گرا/ تفسیری» مطالعه كرد. وي معتقد است كه كودك، نظم خطي روابط دستوری را براساس گره‌زنی معنایی فرامی‌گيرد و دادن مقوله به واژه‌ها از طریق ويژگي‌های معنایی آن‌ها انجام می‌پذيرد. وي بر این باور است كه كودك ابتدا روابط معنایی را از طریق مشاهده محیط اطراف كسب می‌كند، و سپس نظم خطي روابط دستوری را با اتصال این روابط به واژه‌ها فرامی‌گيرد. «پینكر» براساس مطالعه ساختارهای زبانی و مسائل محاسبه‌ای پیرامون فراگيری زبان، نظریه‌پردازی می‌كند و مسیر رشد كودك را در چارچوبي خاص ارائه می‌دهد. این نظریه به عقيده بسیاری از روان‌شناسان، اولين نظریه جامع درباره فراگيری زبان است. مطالعه معنای واژگانی از دیدگاه روان‌شناسی در دوره سوم، از رهگذر مفاهیم ذهنی انجام می‌پذيرد.

2-3-3. دورۀ سوم مطالعات معنا‌شناسی واژگانی

در دوره سوم كه تقریباً از نیمه دوم دهه 1980 به شكل جدی دنبال شده ‌است، توجه اصلي محققين معطوف به تعیین آن دسته از عناصر معنایی موجود در ساختار معنایی واژه‌ها ‌می‌گردد كه بر رفتار نحوي آن‌ها اثر می‌گذارند. آن‌ها كوشیدند معنای واحدهای واژگانی را از طریق ارائه بازنمودهای ساختاری‌شده معين كنند. در این دوره در مطالعات مربوط به طرح واژگان، «بازنمودهای واژگانی» و «سازمان‌بندی واژگانی» در زبان‌های مختلف مورد توجه قرار می‌گيرد. «چامسكي» كه خود يك محقق ذهن‌گرا است، زبان‌شناسی را شاخه‌ای از «روان‌شناسی شناختی» می‌داند. وي ضمن اشاره به تمایز «زبان بيرونی» (رفتار زبانی) و «زبان درونی» (حالت‌های ذهنی مغز كه وارد رفتار زبانی می‌شوند)، اظهار می‌دارد كه در دستور زایشی، توجه زبان‌شناسان معطوف به زبان درونی شده است. وي زبان را يكي از نظام‌های شناختی انسان و يكي از چندین نظام دانشی معرفي می‌كند كه انسان فرامی‌گيرد (چامسكي 1988، 36). به نظر وي زبان اولاً نظامی غنی و پیچيده است كه در ذهن/ مغز يك شخص بازنمود می‌يابد؛ ثانیاً به نوبه خود، گستره وسیعي از پدیده‌ها‌ي بالقوه را معين می‌كند؛ يعنی زبان برای بيان‌های زبانی كه خارج از هر نوع تجربه قرار می‌گيرند، ساختار تعیین می‌كند. بنابراین زبان يك «زیرنظام»²² ذهنی خاص است كه دارای طرح و ساختار منحصر به خود می‌باشد و «معنای واژگانی»²، بخشی از این زیرنظام است كه زبان‌شناسان و روان‌شناسان می‌كوشند آن را از طریق بازنمودهای ساختاری‌شده، به نمایش بگذارند.

يكي از علل عمده در تلاش برای تهیه بازنمودهای معنایی مناسب در چارچوب معنا‌شناسی واژگانی، این فرض است كه معنای واژه در بيان و تفسیر موضوع‌های آن در صورت‌های نحوي، نقش عمده و بااهمیتی دارد و يك بازنمود ساختاری مناسب از این معنا می‌تواند در پیش‌بينی رفتار نحوي آن، بسیار مفيد واقع شود. بنابراین، تهیه بازنمود‌های معنایی مناسب، نه‌تنها موجب ساده‌‌سازی قواعد نحوي ‌‌می‌گردد، بلكه اطلاعات حشو را نیز در مدخل‌های واژگانی كاهش می‌دهد. با وجود ساختار موضوعي به‌عنوان بازنمود ويژگي‌های موضوع‌پذيری افعال، به‌تدریج چارچوب‌های زیرمقوله‌ای از مدخل‌های واژگانی حذف می‌شوند. علت آن است كه اطلاعات موجود در این چارچوب‌ها كه نشان‌دهنده ويژگي‌های نحوي فعل است، از روي ويژگي‌های معنایی و با مراجعه به اصول كلي (مانند قواعد اتصال) قابل پیش‌بينی است. «چامسكي» پیشنهاد می‌كند كه «... چنانچه گزینش مقوله‌ای (اطلاعات زیرمقوله‌ای) حشو باشد، آن‌گاه می‌توان واژگان را به‌طوركلي از نظرگزینش معنایی محدود نمود» (چامسكي 1986، 86)؛ يعنی می‌توان با توجه به ويژگي‌های معنایی، ويژگي‌های زیرمقوله‌ای را پیش‌بينی نمود و اطلاعات حشو را از مدخل‌های واژگانی كاهش داد. بنابراین، نوع اطلاعات معنایی كه در این مدخل گنجانیده می‌شود، بسیار اهمیت دارد. به‌همین دليل، بخش واژگان در این دوره تا بدانجا مورد توجه قرار می‌گيرد كه تحقيقات همه‌جانبه برای تهیه مدخل‌های واژگانی جامع انجام می‌پذيرد.

در زبان‌شناسی نظری، غنی‌سازی واژگان و توجه به بازنمودهای ساختاری تا بدانجا ادامه می‌يابد كه «چامسكي» در مقاله‌ای با عنوان «يادداشت‌هایی در باره اقتصاد در اشتقاق و بازنمود»²³ (چامسكي 1991) امكان حذف سطوح ژرف‌ساخت و روساخت (و حذف كامل قواعد اختیاری) را مطرح می‌كند. وي سپس با ارائه برنامه‌ای با عنوان «برنامه كمینه‌گرا برای نظریه زبان‌شناسی»²⁴ (چامسكي 1992) نشان می‌دهد كه چگونه جمله، با استفاده از اطلاعات موجود در بخش واژگان و قواعد نحو ایكس تیره، بدون وجود سطوح ژرف‌ساخت و روساخت توليد ‌‌می‌گردد. بدین‌ترتیب از تعداد سطوح بازنمودی كه در نظریه حاكمیت و وابستگي وجود داشت، دو سطح كاسته می‌شود و فقط صورت منطقي به‌عنوان سطح بازنمودی جمله باقي می‌ماند. در چارچوب معنا‌شناسی واژگانی در دوره سوم كه در واقع نوعي «معنا‌شناسی شناختی»²⁵ است، معنای واژه از رهگذر مفاهیم ذهنی مشخص می‌شود و مطالعه ‌‌می‌گردد. در این‌صورت مؤلفه‌های معنایی با مفاهیم ذهنی به‌عنوان عناصر اوليه معنایی درنظر گرفته می‌شوند. بنابراین، در این دوره معناشناسی مفهومی- واژگانی مورد توجه محققين است و ایشان می‌كوشند تا «ساختار مفهومی»²⁶ واژه‌ها را توصيف كنند.

«جكندوف» (1990) بر این نكته تأكيد می‌نماید كه مشخص‌كردن آن گروه از مؤلفه‌های معنایی كه نقش عمده‌ای در تعیین ويژگي‌های نحوي دارند، بسیار بااهمیت است- حتی اگر در‌نهایت مشخص گردد كه نمی‌توان تمام ويژگي‌های نحوي را با توسل به ويژگي‌های معنایی آن پیش‌بينی نمود. وي در مقاله‌ای با عنوان «اجزاء و مرزها»² (جكندوف 1991) به معرفي يك نوع معنا‌شناسی مفهومی
(- واژگانی) می‌پردازد و اظهار می‌دارد: صورتی از بازنمود ذهنی به نام «ساختار مفهومی» وجود دارد كه بين تمام زبان‌های طبيعي بشر، مشترك است و به‌عنوان «نحو فكر» انجام وظيفه می‌كند. ساختار مفهومی يك «نمایه محاسبه‌ای»³ شمرده می‌شود كه درك انسان از جهان خارج را رمزبندی (رمزگذاری) می‌كند.

«میلر»⁴ درباره مؤلفه‌های معنایی می‌نويسد: «... عناصر اوليه معنایی، مجموعه‌ای از مفاهیم جهانی هستند كه دیگر نمی‌توان آن‌ها را تجزیه نمود، ولي باید بي‌چون‌وچرا پذيرفت كه به‌طور يكسان برای همه انسان‌ها مقرر شده‌اند» (میلر 1991). تفاوت میان مؤلفه‌های معنایی به‌عنوان عناصر اوليه معنایی با نقش‌های معنایی كه درنظریه‌های قبلي به‌عنوان عناصر اوليه معنایی درنظر گرفته می‌شدند، در این است كه مؤلفه‌ها، معنای فعل را تعیین می‌كنند، در حالي‌كه نقش‌های معنایی نشان‌دهنده روابط معنایی موضوع‌های فعل با خود آن هستند و به‌نوبه خود، ممكن است به‌وسیله مؤلفه‌های معنایی تعیین شوند. «لوين» در این‌باره می‌نويسد: «مطالعاتی كه پیرامون ويژگي‌های موضوع‌پذيری فعل انجام شده خبر از این امر می‌دهد كه ساختارهای موضوعي ممكن است به نوبه خود تا حد زیادی از معنای كلمات، قابل اشتقاق باشند».

2-4. نظریۀ ليبر

«ليبر» (2004) در كتاب خود با عنوان «ساختواژه و معنا‌شناسی واژگانی» به معنا‌شناسی واژه‌ها، يا به بيان دقيق‌تر به‌معنای تك‌واژها و چگونگي پیوند آن‌ها در شكل‌گيری معانی واژه‌های پیچيده (شامل واژه‌های مشتق، مركب و تغییر مقوله) می‌پردازد. براساس‌نظر نويسنده تاكنون راه‌حل‌های جامعي برای مسائل معنا‌شناسی واژگانی در ساختواژه زایشی سنتی ارائه نشده ‌است و شاید آغاز دیرهنگام مباحث ساختواژي در تاریخ دستور زایشی، علت اصلي آن باشد. ساختواژه زایشی به‌طور مستدل در حوزه مطالعات قانون‌مند، از نیمه دهه 1970 میلادی شروع شد و بر نمونه‌های ساختاری و واج‌شناختی در واژه‌سازی به‌منظور توجيه نمونه‌هایی از معناشناسی‌شناختی متمركز گردید (كارسترز- مك‌كارتی 1992). اما دليل مهم‌تر- بنابر استدلال نويسنده- آن است كه هنوز راه‌حل‌های نظام‌مند در گفتگوي پیرامون معنا‌شناسی واژگانی در حوزه «واژه‌سازی» ارائه نشده و هنوز سؤالاتی وجود دارد، از قبيل این‌كه:

1.چرا پسوند "-er" در برخي موارد معنای«عامل» (مثل writer)، در برخي موارد معنای «ابزاری» (مثل opener) و در مواردی معنای «پذيرا» (مثل loaner) را خلق می‌كند؟ آيا این پسوندها ماهیتاً معنای واحدی را دربردارند و اگر چنین است، آن معنا چيست؟

2.چرا «پسوند چندوجهی» در زبان انگليسی اغلب با نقشی يكسان (مانند "-ify" و "-ize" در افعال سببي و "-er" و "-ant" در اسامی فاعلي)، مشتقات هم‌نوع ایجاد می‌كند؟

3.«اشتقاق صفر» كه در آن، واژه‌سازی با تغییرات معنایی بدون تغییرات ساختاری (مانند تغییر مقوله‌ای) انجام می‌شود، چگونه توجيه می‌گردد؟

4.چرا «عدم تناسب معنایی» كه در آن، تقابل میان صورت و معنا در واژه‌سازی تناظر يك‌به‌يك ندارد، به‌وجود می‌آيد؟ چرا از سویی‌تك‌واژهایی وجود دارند كه فاقد معنا هستند (مانند "-in" در "longitudinal" و "-it" در "repetition") و از سویی دیگر در برخي موارد، «حشو معنایی» ‌يا «تنزل معنایی» به‌وجود می‌آيد؟

البته «ليبر» معتقد است كه وي اولين فردی نبوده كه چنین سؤالاتی را مطرح نموده، بلكه سرمنشأ آن را مباحث ساخت‌گرایی آمریكایی می‌داند. «هاكت» (1954) برای اولين‌بار در چارچوب نظریه ساخت‌گرایی، دو الگوي نظری «واحد و آرایش»²⁷ و «واحد و فرایند»² را در مقابل هم قرار داد. درنظریه اول، واژه‌ها با اضافه‌نمودن تك‌واژها به يكدیگر ساخته می‌شوند و در آن، هر جزئي از واژه تركيبي، دارای معنای مستقل است و رابطه بين صورت و معنا غالباً تناظر يك‌به‌يك دارد. درنظریه دوم، به واژه‌سازی با نگاه فرایند «اعمال قواعد بر تك‌واژهای پایه يا واژه‌ها» نگریسته می‌شود كه در آن براساس هر قاعده‌ای، عنصری افزوده می‌شود يا تغییر می‌يابد كه تأثيرات ويژگي‌های معناشناختی يا نحوي- واژي را به‌دنبال دارد. علاوه بر‌این در سال‌های اخير مسئله تطابق صورت- معنا در واژه‌سازی ‌منجر به «فرضيه جداسازی»³ شده است كه گرایش به‌نظریه «بيرد»⁴ (1995)، يعنی «ساختواژه مبتنی بر تك‌واژ قاموسی» دارد.

«ليبر» معتقد است كه تحقيقات وي به شكلي ادامه و گسترش تحقيقات نظریه‌پردازانی چون «جكندوف»، «ويرزبيكا»⁵، «پوستیوفسكي»⁶ و «زیمانك» است؛ اما برای نظریه خود تمایزاتی نیز قائل است:

1.نخست آن‌كه معتقد است ساختواژه غيرتصریفي (يعنی اشتقاق، تركيب و تبدیل يا تغییر مقوله) به‌كار خلق و ابداع واژگان قاموسی و گسترش واژگان بسیط نیز می‌آيد. از این‌رو معانی واژگان باید منعكس‌كننده تفاوت‌های معنایی و تأثيرگذار در واژگان بسیط نیز باشند. در پی آن، مقوله‌های معنایی را می‌يابيم كه در رفتار واژگان قاموسی غيراشتقاقي متمایز می‌گردند و فرایند‌های اشتقاق، تركيب و تبدیل، برای گسترش این مقوله‌ها مؤثر هستند.

2.تظاهرات «معنا‌شناسی واژگانی» را تركيبي از دو جزء «اسكلت معنایی/ دستوری»²⁸ و «بدنه معنایی/ كاربردشناختی»² می‌داند. تمایزی كه در اینجا میان اسكلت و بدنه قائل می‌شود خيلي جدید نیست، اما برخي عناصر در این نظریه پیشنهاد شده‌اند كه موجب می‌شوند در چارچوب این نظریه، مسائلي مرتبط با معناشناسی در واژه‌سازی مورد بحث قرار گيرد. اما طراحی نظریه اسكلت/ بدنه، عناصر مشتركي با نظریات «لوين» و «هواف»³ (1996 و 1998) يا «موهانان» و «موهانان» (1999)، «ساختار معنایی- دستوری» و «ساختار مفهومی» يا آنچه «جكندوف» «ساختار مفهومی- واژگانی» می‌نامد، دارند.

تمركز بر فرایندهای ساخت واژگان قاموسی موجب شد كه توجه به يك زبان‌- يعنی انگليسی- معطوف گردد. تلاش بر این بوده كه این تحقيق به‌صورت دقيق و جزء‌به‌جزء به معانی تعداد زیادی واژه شكل‌يافته از تركيب يك «وند» مشابه يا يك نوع تركيب و تبدیل در زبان مذكور تخصيص يابد. البته نمی‌توان مدعي شد كه قادر به توصيف معناشناختی تمامی شیوه‌های واژه‌سازی در انگليسی بوده، بلكه بحث را به يك‌سری موارد مطالعاتی و حوزه‌های ويژه واژه‌سازی، يعنی ساخت اسامی خاص و ابزار از تركيب ریشه و عناصر تركيب‌پذير، ساخت افعال از طریق اتصال وندها و تغییر مقوله، وندافزایی منفي‌ساز و ...، محدود ساخته است.

بدین‌ترتیب ساختار نظری مورد نیاز، پیرامون معنا‌شناسی فرایندهای واژه‌سازی طرح شده و بر روي تعدادی مختصه معنایی- مانند (+/-  ماده)، (+/- پويا)، (+/- مقيد)، (+/- سازه‌دار) و (+/- قابل استنتاج)- متمركز شده ‌است، كه امكان تمایز قائل شدن بين طبقات گسترده معنایی از قبيل اسامی، افعال و صفات، و نیز طبقه اصلي واژه‌هایی كه در فرایندهای اشتقاق، تركيب و تبدیل، مشاركت دارند را به‌وجود می‌آورد. «ليبر» معتقد است كه این نظام مختصات نه‌تنها قادر به طبقه‌بندی واژه‌های بسیط است، بلكه توانایی انتساب محتوای معنایی وندهای مناسب و در واقع پیش‌بينی طيفي از وندهای اشتقاقي بالقوه در زبان انگليسی را نیز دارد. او همچنین در بحثي پیرامون «وندافزایی اشتقاقي» با تمركز بر «چندمعنایی» و مسائلي در مورد «اشتقاق صفر»، نظام مختصاتی را طراحی می‌كند كه قادر به تحليل پسوندهای سازنده افعال سببي (مانند -ize و -ify) و نیز مقایسه رفتار معناشناختی این پسوندها با تغییر مقوله اسامی به افعال می‌‌باشد.

این مقایسه تأییدكننده تحليل‌های ساختاری است كه به مسئله «تغییر مقوله» نه به‌عنوان اضافه كردن يك تك‌واژ صفر، بلكه به‌عنوان نوعي «به‌كارگيری مجدد»²⁹ می‌نگرد. این بحث با بررسی دقيق‌تر نظام مختصه‌های مطرح‌شده، به‌ويژه بازنمایی مفاهیم «زمان» و «مكان» در نظریه مطروحه، با تمركز بر مختصه معناشناختی [location] صورت می‌گيرد و به‌وسیله این مختصه، نه‌تنها گروه‌های افعال و پیشوندهای بسیط را شناسایی می‌كند، بلكه به كمك آن، رفتار پسوندهای منفي‌ساز و «اضافه‌ای»² نیز شرح داده می‌شود. در نتیجه این بحث، تصوير روشن‌تری از بازنمود «چندمعنایی» و ظهور آن‌ها در واژه‌سازی اشتقاقي ارائه ‌می‌گردد. در ادامه، نظام مختصه‌های «ليبر» به «مختصه‌های كيفي معنا»³ تعمیم می‌يابد كه براساس‌تحقيقات «جكندوف» (1991)، «وركويل»⁴ (1993 و 1999)، «اسمیت»⁵ (1997) و دیگران بنا شده ‌است. بنا بر نظریه «ليبر»، با این‌كه ابعاد كيفي معنا به‌طور گسترده در ادبيات مورد بحث قرار گرفته‌اند، اما همواره تمركز بر روي ويژگي‌های جمله‌ای و عبارتی معنا (به‌عنوان مثال، موضوع «غایت‌مندی»⁶) بوده است. «ليبر» اثبات می‌كند كه این مؤلفه يك مختصه واژگانی نیست، بلكه مختصات كيفي‌‌ای وجود دارند كه خود را به‌عنوان عنصری واژگانی نمایش می‌دهند و در نظام اشتقاقي زبان انگليسی مورد استفاده قرار می‌گيرند.

بحث «عدم تناسب معنایی» با ارائه شواهد بسیاری از «تنزل معنایی»⁷، «تك‌واژهای صفر»، و «حشو اشتقاقي»³⁰ با بررسی شواهد زبانی بسیار در اشتقاق زبان انگليسی شكل می‌گيرد. همچنین مسئله «محدودیت‌های معنایی وندافزایی» و «حشو» و «برگشتی بودن»² «وندافزایی» مورد بررسی قرار گرفته و محدودیت‌های موجود در مركب بودن معنا در واژه‌های اشتقاقي، در تحقيقات كاربردی مطرح می‌شود.

2-5. مؤلفه‌های معنایی

«ليبر» و «باین» (1997 و 1999) مطالب مطرح‌‌شده در معنا‌شناسی دستوری، مفهوم و ساخت موضوعي را در مطالعه معنا در سطح واژه به‌كار بستند. در الگویی كه توسط ایشان ارائه می‌شود در ابتدا با الگوبرداری از معنا‌شناسی دستوری، معنای واژه‌های زبان در دو سطح «اسكلت ‌معنایی/ دستوری» و «بدنه‌معنایی/ كاربردی» جای می‌گيرد. سپس با استفاده از معنا‌شناسی مفهومی و چند نظام معنایی دیگر، تعدادی مؤلفه‌معنایی معرفي می‌شوند. به كمك این مؤلفه‌ها واژه‌های بسیط زبان در مقوله‌های معنایی مختلفي طبقه‌بندی می‌شوند.

«الگوي معنایی ليبر و باین» بعدها توسط «بويج» و «ليبر» (2004) و «ليبر» (2004) تكمیل شده و در مطالعه فرایندهای واژه‌سازی (بخصوص اشتقاق و تركيب)، به‌كار بسته شده ‌است. در دنباله، الگوي معنایی اسكلت- بدنه با جمع‌بندی آنچه در چهار اثر «ليبر» و «باین» (1997 و 1999)، «بويج» و «ليبر» (2004)، و «ليبر» (2004) آمده، معرفي می‌شود. برای این منظور ابتدا به تمایز اسكلت معنایی با بدنه معنایی واژه‌های بسیط زبان پرداخته می‌شود و سپس چگونگي صورت‌بندی اسكلت معنایی واژه‌ها مورد توجه قرار خواهد گرفت. برای‌صورت‌بندی اسكلت معنایی واژه‌های زبان، ابتدا مجموعه‌ای از مؤلفه‌های معنایی كه دارای ارزش مثبت يا منفي هستند به‌دست داده خواهد شد. به كمك این مؤلفه‌ها سعي می‌شود واژه‌های بسیط زبان در مقوله‌های معنایی جداگانه‌ای طبقه‌بندی شوند. پس از مقوله‌بندی معنایی واژه‌های زبان، با توجه به نوع واژه و ساخت موضوعي آن، صورت‌بندی اسكلت معنایی واژه‌(حاوي نقش و موضوع‌های آن) معرفي می‌شود.

طبق آنچه در «الگوي معنایی اسكلت- بدنه» مطرح می‌شود، اسكلت معنایی از ماهیتی تجزیه‌پذير و سلسله‌مراتبي برخوردار است، و حاوي مجموعه محدودی از اجزای تشكيل‌دهنده می‌باشد كه در ساختاری سلسله‌مراتبي، روابط نقش- موضوع را تشكيل می‌دهند. اسكلت معنایی تنها متشكل از آن دسته مفاهیمی است كه تأثيری در نظام دستوری داشته باشند (ليبر 2004، 10).

برخلاف «اسكلت معنایی»، «بدنه» حاوي اطلاعاتی است كه نحو نسبت به آن‌ها بي‌اعتنا است. این اطلاعات برای ایجاد تقابل بين واژه‌های زبان به‌كار می‌رود. در بدنه معنایی‌، اطلاعاتی چون جنس، شكل، رنگ، بعد، هدف، نقش و موارد مشابه جای می‌گيرند (ليبر 2004، 35).

«بدنه معنایی» واژه به‌سبب برخورداری از ماهیتی دائره‌المعارفي و برون‌زبانی، می‌تواند حاوي اطلاعات فرهنگي، عاطفي و شخصي باشد. این امر، اختلاف نظر در مورد معنای يك واژه را در بين گويشوران يك زبان ممكن می‌سازد. بنابراین «اسكلت معنایی» از ساختاری سلسله‌مراتبي و تجزیه‌پذير برخوردار است و اجزای تشكيل‌دهنده این ساختار را نظامی از مؤلفه‌های معنایی تشكيل می‌دهد.

برای ارائه «اسكلت معنایی» واژه‌های زبان، ابتدا لازم است تمایز بين مقوله‌های نحوي و معنایی روشن شود. در نظام حاضر، برای مقوله نحوي «اسم» از مقوله متناظر معنایی «شیء/ ماده/ جوهر»³¹ استفاده می‌شود. «ليبر» مقوله معنایی دوم را «وضعيت»² می‌نامد كه در تناظر با مقوله نحوي «فعل» است. مقوله‌های معنایی، مفاهیمی كلي می‌باشند كه در نحو، تحت عناوين متناظر اسم، صفت، فعل و ... مطرح هستند. به اعتقاد «ليبر» استفاده از مقوله‌‌های معنایی ما را قادر می‌سازد فارغ از اصطلاحات و روابط نحوي، به مباحث معنایی بپردازیم.

2-6. اصل هم‌نمایگي³²

نظر «ليبر» بر آن است كه اولاً وندهای اشتقاقي زبان مانند واژه‌های بسیط، دارای اسكلت معنایی هستند؛ و ثانیاً اسكلت معنایی وندهای اشتقاقي بازتابي است از اسكلت معنایی واژه‌های بسیط زبان.

این بدان دليل است كه اگر بپذيریم واژه‌های زبان (چه بسیط و چه غيربسیط) به كمك نظام مؤلفه‌ای، در گروه‌های معنایی مختلفي قابل دسته‌بندی هستند، با درنظر گرفتن این موضوع كه پسوندهای اشتقاقي زبان در اغلب موارد به واژه‌های بسیط اضافه می‌شوند و واژه‌های جدیدی در قالب همین دسته‌بندی به دست می‌دهند و با قبول هسته بودن پسوند اشتقاقي، می‌توان اسكلت معنایی پسوند اشتقاقي را بازتابي از اسكلت معنایی گروه‌های مختلف معنایی واژه‌های زبان دانست. مثل مواردی مانند اوراقچي، تماشاچي و شكارچي.

الگوي معنایی اسكلت- بدنه در مطالعه اشتقاق، تشكيل واژه مشتق را كنار هم قرار گرفتن دو واحد زبانی جداگانه، و تشكيل يك واحد ارجاعي می‌داند. به‌عبارت دقيق‌تر، در هنگام توليد يك واژه مشتق، دو جزء در كنار هم قرار می‌گيرند: يك پایه و يك وند. هم پایه و هم وند دارای اسكلت معنایی هستند. اما پایه علاوه بر اسكلت معنایی از بدنه معنایی نیز برخوردار است. در مقابل، پسوند اشتقاقي يا كلاً فاقد بدنه معنایی است يا دست‌كم از بدنه معنایی چندانی برخوردار نیست. علاوه بر این، هر يك از این دو جزء در اسكلت معنایی‌شان دارای ساخت موضوعي خاص خود نیز هستند. بدین‌ترتیب دو اسكلت معنایی متفاوت با نقش‌ها و موضوع‌های متنوع در كنار هم قرار می‌گيرند تا تشكيل يك واحد ارجاعي را بدهند. ناگفته پیداست كه این واحد ارجاعي توليد‌شده، دارای فقط يك اسكلت معنایی است. از این ‌رو برای توليد يك واحد ارجاعي از دو واحد تشكيل‌دهنده، مكانیسمی مورد نیاز است كه چگونگي تركيب دو جزء عملكرد موضوع‌های هر يك و نهایتاً توليد واژه مشتق يا به‌عبارتی، واحد ارجاعي را توضيح دهد. در الگوي اسكلت- بدنه، این مكانیسم براساس‌«هم‌نمایگي» بين موضوع‌های دو واحد تشكيل‌دهنده استوار است. چگونگي هم‌نمایه‌شدن موضوع‌های دو جزء، تحت نظارت اصلي به نام «اصل هم‌نمایگي» صورت می‌پذيرد. تعریف اصل هم‌نمایگي به نقل از «‌ليبر» (2004، 61) در زیر آمده ‌است:

«در تركيبي از دو اسكلت معنایی، بالاترین موضوع بخش غيرهسته با بالاترین موضوع بخش هسته، هم‌نمایه می‌شود. در صورت وجود شرط يا شرایطي در موضوع بخش هسته، هم‌نمایگي باید با آن شرایط منطبق باشد».

بدین‌ترتیب در اشتقاق از دو واحد مختلف با موضوع‌های متفاوت به لحاظ نوع و تعداد- يك پایه و يك پسوند اشتقاقي- تنها يك واحد ارجاعي حاصل می‌شود كه از اسكلت و ساخت موضوعي بخش هسته- به‌عبارت دیگر، پسوند- تبعيت می‌كند؛ اما در مفهوم، از نقش تتای موضوع هم‌نمایه‌شده بخش پایه و نیز بدنه معنایی آن بهره می‌برد.

2-6-1. اصل هم‌نمایگي در اشتقاق

در میان اولين آثاری كه به مسئله تعدد معنایی در واژه‌های مشتق از يك پسوند و معنا‌دار بودن پسوند توجه داشته‌اند باید به «مرچند»³³ (1969) اشاره نمود. وي در اثر جامع خود درباره ساختواژه زبان انگليسی به نكاتی اشاره می‌كند كه اینك سرمنشأ مباحث جدید در توصيف عملكرد وندهای اشتقاقي محسوب می‌شوند. او در ابتدای كتابش، «وند» را برخلاف تك‌واژ آزاد، عنصری فاقد معنا معرفي می‌كند كه تنها به هنگام افزوده شدن به پایه، ‌معنا می‌گيرد (مرچند 1969، 215؛ به نقل از ليبر 2004، 1). «مرچند» به هنگام پرداختن به‌عملكرد پسوند "-er" به پایه‌های اسمی، پس از ارائه نمونه‌های متعدد، به تنوع معنایی موجود در آن‌ها اشاره می‌كند و عنوان می‌دارد كه اگرچه اغلب این واژه‌ها به شخص ارجاع می‌دهند، اما این امر همواره صادق نیست و واژه‌های مشتق بسیاری می‌توان يافت كه از مفاهیمی غير از شخص، برخوردارند. وجود مفاهیم متنوع در واژه‌های مشتق از پسوند "-er" «مرچند» را بر آن داشت كه عليرغم تعریفي كه در ابتدای كتابش از «وند» به دست می‌دهد، به وجود معنا برای پسوند "-er" قائل شود. وي معنای این پسوند را چنان انعطاف‌پذير می‌داند كه می‌تواند به ظهور مفاهیم متنوعي منجر شود (ليبر 2004، 1).

2-6-2. اصل هم‌نمایگي در تركيب

به‌نظر «ليبر»، «تركيب» جایگاه بسیار مناسبي برای بررسی دقيق اصل هم‌نمایگي است، زیرا هم‌نمایگي در تعبير معنایی فرایند تركيب، از نقش مهمی برخوردار است.

شاید بتوان گفت كه يكي از زایاترین شیوه‌های واژه‌سازی در زبان انگليسی فرایند «تركيب»³⁴ است كه حاصل آن، تركيبات ریشه‌ای (پایه) و نیز تركيبات فعلي است (ليبر1983؛ 1992 الف):

1.تركيبات ریشه‌ای تركيباتی هستند كه ستاك دوم آن‌ها مشتق‌شده از افعال نیست؛ مانند: textile mill, towel rack, cat food.

2.تركيبات فعلي تركيباتی‌اند كه ستاك دوم آن‌ها مشتق از فعل است؛ مانند:
 truck driver,waste disposal,word load tolerance, city employee, etc.

3.تركيبات ریشه‌ای با پایه‌های اسم و صفت، در زبان انگليسی زایاتر هستند.

4.ملاحظاتی در زمینه تعبير معنایی تركيبات وجود دارند، كه هر نظریه‌ای در مورد واژه‌سازی باید آن‌ها را مد نظر قرار دهد.

5.به‌طوركلي ستاك دوم در يك‌تركيب، هسته معنایی را تشكيل می‌دهد. بنابراین تركيب "catfood" نوعي غذا (و نه نوعي گربه) را تداعي می‌كند.

6.اولين ستاك در يك تركيب فعلي، يك تعبير موضوعي دارد كه اغلب (ولي نه در همه موارد) تعبير موضوعي درونی است. مثلاً ستاك "truck" در تركيب فعلي "truck driver" به موضوع درونی (يعنی مفعولي) فعل "drive" بر‌‌می‌گردد.

7.و بالاخره تركيبات فعلي نمی‌توانند از افعال «دووجهی»³⁵ ساخته شوند. به‌عنوان مثال، ساخت تركيبات فعلي از افعالي مثل "put" امكان‌پذير نمی‌باشد؛ مانند:

*shelf book putter, *book putter on shelves, etc.

2-6-2-1. تركيبات ریشه‌ای (غيرفعلي)

چنانچه ملاحظه می‌شود تعبير معنایی در تركيبات ریشه‌ای، كاملاً آزاد است. با این حال دو نكته مهم باید در مورد معنا‌شناسی تركيبات ریشه‌ای مد نظر قرارگيرد:

1.در هر تحليل معنایی از تركيبات ریشه‌ای، ستاك اول غيرقابل ارجاع است؛ مانند "cat" در واژه مركب "catfood" كه نمی‌تواند به نوعي خاص از گربه اشاره كند.

2.در واژه‌های ‌‌مركب‌غيرفعلي، رابطه میان ‌اولين ‌و دومین ‌ستاك، ‌رابطه ‌شمول معنایی² است (كروز 1986، 88-89): مرجع واژه مركب، زیرمجموعه مرجع ستاك سمت راست است؛ مانند "catfood" كه نوعي غذای گربه است.

«در يك واژه مركب كه در آن، اسكلت‌های معنایی دو ستاك تلفيق می‌شوند، بالاترین موضوع غيرهسته، با بالاترین موضوع هسته (ترجيحاً غير هم‌نمایه) هم‌نمایه می‌شود».

البته به‌منظور تفسیر «اصل هم‌نمایگي» باید قادر به تشخيص «بالاترین» موضوع در اسكلت معنایی باشیم. واضح است كه بالاترین موضوع، موضوع بيرونی‌ترین كاركرد واژگانی هسته است.

2-6-2-2. تركيبات فعلي

فرایند هم‌نمایگي همچنین در تعابير معنایی «تركيبات فعلي»³ نقش اساسی دارد. آن‌چه تركيبات فعلي را از تركيبات ریشه‌ای متمایز می‌كند، این واقعيت است كه دومین ستاك در تركيبات فعلي، يك اشتقاق فعلي است، و در اشتقاق‌های فعلي اغلب بيش از يك موضوع برای هم‌نمایگي در دسترس می‌باشد. به‌علاوه این موضوعات فعلي هستند كه «تعابير موضوعي»³⁶ متمایزی دارند، و در تعبير معنایی هر ستاك‌هم‌نمایه‌شده، نقش دارند.‌درباره تركيبات فعلي باید توجه داشت كه اولين ستاك- غير هسته- در تركيبات فعلي نوعاً به‌عنوان موضوع درونی پایه فعلي واژه هسته تعبير می‌شود، مگر آن‌كه موضوع قبلاً مشخص شده باشد، و نیز افعالي كه بيش از يك موضوع درونی اجباری دارند (مانند فعل put) نمی‌توانند پایه تركيبات فعلي را تشكيل دهند.

تعبير معنایی واژه مركب فعلي براساس وجه وصفي مجهول فعل (مانند "home-grown" و "handmade") نسبتاً دشوارتر است. این امر موجب بروز بحث‌های خاصي می‌شود، زیرا تعبير معنایی آن‌ها بستگي كامل به تحليل ما از تأثيرات مجهول‌سازی دارد؛ به‌عبارت دیگر، در اینجا ما چيزی داریم كه دارای تأثيرات قوي نحوي است و مانند يك فرایند ساده اشتقاقي نیست. ارائه تحليل كامل از مجهول‌سازی، خارج از حیطه این اثر است و «ليبر» نیز در این زمینه با احتیاط عمل می‌كند.

البته تعبير معنایی ستاك غيرهسته در وجه وصفي مجهول، گاهی عاملي، گاهی ‌مكانی، و گاهی برحسب شیوه می‌باشد. «ليبر» باز هم تأكيد می‌كند كه این امر تابع نمایه‌ای است كه حاكم بر تعبير معنایی واژه‌های مركب می‌باشد.

2-7. معنا‌شناسی واژگانی رایانشی²

در این بخش خلاصه‌ای از نظریه‌های متعدد روان‌شناسی زبان و زبان‌شناسی كه مرتبط با حوزه معنا‌شناسی واژگانی هستند، ارائه می‌شود. ما عمدتاً بر رويكردهای نظریه‌پردازی كه به‌طور گسترده كاربرد دارند و در «زبان‌شناسی رایانشی»³ پذيرفته شده‌اند، متمركز می‌شويم. هم‌اكنون معنا‌شناسی واژگانی در زبان‌شناسی رایانشی، در كنار دستور «صورتگرا»³⁷ و نقش آن در «تقطيع»² زبان براساس دستور زایشی و ارائه معنا‌شناسی جملات گفتمان، نقشی اساسی ایفا می‌كند. نقش اساسی معنا‌شناسی زایشی در زبان‌شناسی رایانشی را با این واقعيت كه مدخل‌های واژگانی، دربرگيرنده اطلاعات قابل توجه مرتبط با مفهوم واژگانی هستند، می‌توان تعریف كرد. برای تعریف مفاهیم پایه معنا‌شناسی واژگانی، ابتدا به تعریف مفاهیم پایه روان‌شناسی زبان می‌پردازیم، كه پردازش زبان‌های طبيعي مورد توجه آن است. در اولين بخش به تعریف روان‌شناسی زبان، گرایش‌ها و زمینه‌های مشترك با معنا‌شناسی واژگانی و سپس به ارائه گرایش‌های زبان‌شناختی به‌صورت دقيق‌تر خواهیم پرداخت.

2-7-1. نقش روان‌شناسی زبان در‌ معنا‌شناسی واژگانی

نتایج تحقيقات روان‌شناسی زبان، تصويری مناسب از چگونگي سازماندهی مفاهیم در ذهن و حافظه انسان و چگونگي دستیابي به آن‌ها در واژگان ذهنی را ارائه می‌دهد. همراه با آن، بررسی اطلاعات مرتبط با بازیابي واژگان ذهنی و بازشناسی و توليد مجدد آن‌ها، سرنخ‌های خوبي در بازنگری اطلاعات حاصل از مجموعه واژگان رایانه‌ای به ما می‌دهد. در اهمیت نظریه‌های روان‌شناسی زبان همین بس كه می‌تواند تصويری از نفوذ و تأثير آن بر هوش مصنوعي، بويژه در «بازنمایی و ارائه دانش»³ نشان دهد. روان‌شناسی زبان نقشی هدایت‌كننده در طراحی تعدادی از مدل‌های ارائه دانش و بازنمایی آن در طراحی الگوهای مدیریت دانش دارد. روان‌شناسی زبان به‌طور گسترده با زمینه روان‌شناسی عجين شده و اگر دقيق‌تر بگوییم، به زمینه علوم شناختی وارد شده است. رويكرد روان‌شناسی به زبان به‌تدریج از ساخت‌گرایی فاصله گرفته و به نقش‌گرایی تمایل يافته است، به‌طوری كه می‌توان این علم را «مطالعه تجربي فرایندهای يادگيری و به‌كارگيری نظام زبان طبيعي در ذهن انسان» تعریف نمود (كارون⁴ 1989). تمركز این مطالعات پیرامون دستیابي به واژگان، به دنبال پاسخگویی به دو نوع سؤال متفاوت می‌باشد با نگرش به:

1.چگونگي ماهیت واژگان درونی و ذهنی؛

2.چگونگي دستیابي به پردازش آن‌ها.

واژگان ذهنی را باید سیاهه‌ای از واژگان قاموسی دانست كه شناخته، و ذخيره‌شده در ذهن ماست و ما را قادر می‌سازد:

الف. به نام‌گذاری و توصيف اشخاص، اشیا، مكان‌ها، حوادث و رخدادها و بيان احساسات خود بپردازیم؛

ب. افكار خود را به واسطه واژگان‌شدگي و دستوری‌شدگي بيان كنیم و انتقال دهیم؛

ج. به بازشناسی و توليد واژه‌هایی كه می‌شنويم، می‌خوانیم يا تلفظ می‌كنیم بپردازیم.

پردازش ودستیابي به واژگان چنان سریع است كه اغلب فضایی برای بازنگری درونی وجود ندارد و اغلب به‌صورت ناخود‌آگاه صورت می‌پذيرد. براساس نظرات «براون»³⁸ و «مك‌نیل»² (1966)، در فرایند به اصطلاح «واژه‌های نوك زبان»³، نمی‌توان تعریف درستی از چگونگي بازنمایی واژه در حافظه ارائه داد. به‌همین علت شیوه‌های تحليل، مبتنی بر واقع‌گرایی است، به شكلي كه فرایندها و اغلب آزمایش‌های به‌كارگرفته‌شده در يك رويكرد و شیوه‌های عملياتی تصمیم‌گيری در مورد واژگان، به‌عنوان رويداد درك می‌شوند. ابتدا به ارائه الگوهای سازماندهی حافظه و علاوه بر آن، رويكردهای مختلف دستیابي به واژگان ذهنی و سپس به ارائه رئوس كلي و شرح مختصر رويكردها و نظریه‌های مختلف معنا‌شناسی واژگانی می‌پردازیم.

2-7-1-1. الگوي كولينز⁴ و كويليان⁵

این الگو به شكل يك شبكه با گره‌های مختلف ارائه می‌شود؛ مثل مفهوم «گياه» كه در نمودار آن، گره‌هایی يافت می‌شود و بيانگر نوع ساختار، جاندار بودن، و ...، و روابط وابسته‌ای می‌باشد كه گره‌ها را به يكدیگر متصل می‌نماید. هر يك از گره‌های يافت‌شده متقابلاً به گره‌هایی با جزئيات بيشتر ارجاع داده می‌شود. اصولاً شبكه معنایی براساس ترسیم نمودار نشان داده می‌شود كه در آن، گره‌ها بازنمود مفاهیم و خطوط، نشان‌دهنده روابط دوطرفه میان گره‌ها هستند. در این الگو، واژه‌ها صرفاً مفاهیم ساده و اوليه نیستند. به‌عنوان مثال نمودار ساختار معنایی واژه «گياه» شامل ساختار حیاتی، جانداری كه جانور نمی‌باشد، اغلب دارای برگ است، و از هوا، آب وخاك تغذيه می‌كند را نشان می‌دهد.

این شیوه و الگوي نمایشی براساس دانش دائره‌‌المعارفي (يا به‌عبارتی، فهرستی از واژگان ذخيره‌شده در حافظه بلندمدت) است.

2-7-1-2. الگوي میلر³⁹ و جانسون- لرد2

آنان اصولاً علاقه‌مند به اثبات روابط میان ادراك و زبان بودند و در موضوع فرایندهایی كه سبب برچسب‌دهی واژگانی اشیا و رويدادها می‌شوند، مطالعه كرده‌اند. از دیدگاه آنان، «ادراك» يك فعاليت ساختارمند است و نتیجه آن، گزینش ويژگي‌ها و مشخصه‌های يك شئ (مثل شكل، رنگ، ابعاد، حجم و موقعيت) است.

معنای زبان‌شناختی واحد واژگانی، مشتق‌شده از روابط مختلف بين مفهوم و زیرمجموعه آن خواهد بود. از نظر آنان، واژگان ذهنی دو مؤلفه زیر را دربرمی‌گيرد:

الف. مؤلفه واژگانی با روابط میان واژه‌های قاموسی همانند روابط شمول طبقه، روابط كل و جزء، روابط زنجيره‌ای و كاربردی؛

ب. مؤلفه مفهومی كه شامل مختصه‌های ادراكي، اطلاعات نحوي به علاوه اطلاعات نقشی و كاربردی می‌شود.

2-7-1-3. دسترس‌پذيری واژگان در بازشناسی

رويكردهای دسترس‌پذيری واژگان را می‌توان به دو دسته تقسیم نمود:

 الف. چگونه می‌توان يك واحد واژگانی، چه بسیط و چه غيربسیط را خواند و شنید و با الگوهای شناخته‌شده تطبيق داد؟

ب. چگونه قادر خواهیم بود آن‌ها را براساس ذخيره «واژگان ذهنی» خودمان بازیابي كنیم؟

در هنگام درك و فهم عبارات چندواژه‌ای، نه‌تنها به معنای تك تك واژه‌ها، بلكه به روابط معنایی میان آن‌ها و معنای كل جمله نیز دسترسی می‌يابيم.

2-7-1-4. دسترس‌پذيری واژگان در فرایند توليد

موارد دسترس‌پذيری واژگان در فرایند توليد به شكل زیر خلاصه می‌شود:

الف. چگونه شیء يا رويدادی را با برچسب‌های واژگانی مناسب، مرتبط می‌سازیم؟

ب. چگونه فرایند بازیابي واژگانی با توليد بافت گفتمان عمل می‌كند؟

اغلب آثار روان‌شناسی زبان با بازشناسی زبان سروكار دارند، و در اغلب موارد الگوهایی كه نشان‌دهنده توليد و زایایی زبان هستند تا حدود زیادی فرضي هستند، زیرا كمتر به تجربه گذاشته ‌شده‌اند- هرچند باید خاطر نشان گردد كه انجام آزمایش در این حیطه بسیار دشوار می‌نماید، زیرا اغلب داده‌ها بيشتر متعلق به شواهد زبانی است تا نتایج آزمایش‌ها. امروزه به‌نظر می‌رسد كه بهتر است نتایج فرایندهای زایایی واژگانی را با مشاهده آزمون و خطای گويشوران يك زبان به دست آورد.

عناصر زایای واژگان، اغلب شامل دو زیرمؤلفه هستند، كه اغلب تحت عناوين «چه بگوییم» و «چگونه بگوییم» توصيف می‌شوند.

مؤلفه «چه بگوییم»: این مؤلفه شامل فعاليتی مبتنی بر طراحی پاره‌گفتار در سطح ماقبل‌توليد زبان، توسط گوينده ‌است كه تعیین اهداف و ایجاد موقعيت ارتباطي، تصمیم‌گيری در ارتباط با هم‌صحبت خود، و نیز محتوای پیامی كه می‌خواهد انتقال دهد، چگونه كلام را قطع كند، و «آن‌چه باید گفته شود» را دربرمی‌گيرد. در سطح زبان‌شناختی، برنامه‌ریزی خودكار با ترتیب و توالي پاره‌گفتارها، به‌علاوه ساخت و توليد زنجيره‌های واج‌شناختی مرتبط است.

مؤلفه «چگونه بگوییم»: این مؤلفه مربوط به «ترجمه» و «واژگان ذهنی» است كه در آن، يك عبارت با گزینش واژه‌ها (يعنی نامگذاری ويژگي‌ها و مؤلفه‌های معنایی) شكل می‌گيرد. ترتیب قرارگرفتن و ادای كلمات (موضوع و گزاره) باید در محاسبات گنجانده شود. این مؤلفه يادآور آن است كه برای بيان يك محتوای معنایی، شیوه‌های ارائه زبان‌شناختی گوناگونی وجود دارد؛ ازاین‌رو به سختی می‌توان ادعا كرد كه تناظر يك‌به‌يك میان محتوای معنایی و توليد جملات وجود دارد.

2-7-1-5. فرایندهای خودكار يا نظارت‌شده

روان‌شناسان زبان پاسخ روشنی به این سؤال نمی‌دهند كه آيا فرایند‌های نظارت‌شده (بازیابي واژگان به‌صورت فعال و آگاهانه) يا خودكار سبب دستیابي به واژگان ذهنی ‌می‌گردد. آزمایش با محرك‌های قابل رؤيت نشان می‌دهد كه نمی‌توان وجود يك سطح خودكار در بازشناسی واژگان را كه تقریباً بدون توجه به اطلاعات بافت زبانی صورت می‌پذيرد، نادیده گرفت. گذشته از این، به نظر می‌رسد كه دسترسی به عناصر گوناگون به‌صورت مكرر و به شیوه هدایت داده‌ها فراهم نمی‌شود، مگر آن‌كه هر عنصر (مانند عناصر واجي، واژگانی و نحوي) به شكل خودكار و با دریافت اطلاعات از سطوح بالاتر و دادن اطلاعات به سطوح پایین‌تر، پردازش شوند و عناصر گوناگون با هدایت مفاهیم و تحليل معنایی، واجي و نحوي به‌طور موازی در دسترس قرار‌گيرند.

واژگان ذهنی اصولاً نتایج تجربيات و توانایی ذهن انسان تلقي ‌می‌گردد كه از طرق گوناگون، دسترس‌پذير ‌می‌گردد و نشانگر انعطاف‌پذيری، و در عين حال برخورداری از انسجام بالا در كاركرد خود می‌باشد. طریقه ساختارمندی و سازماندهی واژگان تأثير فراوانی بر طریقه دسترس‌پذيری آن‌ها دارد.

2-7-2. معنا‌شناسی مؤلفه‌ای

تعریف «يلمزلف»⁴⁰ در تحليل مؤلفه‌ای رابطه معنایی «واژه» به‌عنوان مجموعه‌ای از مؤلفه‌های معنایی كه آن را از دیگر واژه‌ها متمایز می‌گرداند، به‌وسیله «كتز» و «فودور» (1963) توسعه يافته است.

در این تعریف، معنای يك واحد واژگانی به‌صورت اجزای معناشناختی (عناصر اصطلاح‌شناختی به شكل ساختار درختی) تجزیه و تحليل می‌شود. واژه «مرغابي» در زبان انگليسی از نظر معنای عينی آن با زیرمؤلفه‌های مربوط به آن و همزمان، با كاربرد انتزاعي آن به‌عنوان يك «وسیله نقليه نظامی» با زیرمؤلفه‌های آن، در يك نمودار ترسیم می‌شوند. همچنین به‌عنوان يك اسم عينی از نظر مصرف گوشت این پرنده به‌صورت خوراك، نیز تمایز قائل می‌شود.

در آثار دیگر نويسندگان، نشانه‌های ويژگي‌های نمونه اعلا، كه بيش‌ترین واژه‌های مرتبط با يك خانواده واژگانی را نشان می‌دهد (پرتقال يا سیب، نمونه‌های اعلای واژه «میوه» در اروپای غربي)، دارای بيشترین ارزشگذاری مؤلفه‌های معنایی نمونه‌های بارز يك واژه است.

2-7-3. معنا‌شناسی رويه‌ای²

نظریه معنا‌شناسی رويه‌ای اساساً به‌وسیله «میلر» و «جانسون- لرد» (1976) مطرح شد و متشكل است از معنای يك واژه كه از رويه‌های كاربرد مختلف آن حاصل می‌شود. واژه يك مدخل ایستا (مجموعه‌ای از مختصه‌ها و مؤلفه‌های معنایی) شمرده نمی‌شود، بلكه یک روال عادی بازشناسی يا توليد در برنامه واژه‌پردازی پويا به شمار می‌آید. ازاین‌‌رو رابطه معنایی میان واژه‌های يك جمله به‌طور قياسی در برنامه رایانه‌ای درنظر گرفته می‌شود و توليد و بازشناسی واژه‌ها و جملات را به كمك يك مجموعه قواعد يكسان، محاسبه می‌كند و البته این، الگویی پیشرفته در هوش مصنوعي محسوب می‌شود.

از این منظر يك «واژه»، دیگر به‌صورت منفرد و غيروابسته به بافت زبانی دیده نمی‌شود، بلكه معنا و مفهوم آن به شكل زیرمجموعه يك برنامه دیده می‌شود.

2-8. معنا‌شناسی واژگانی در زبان‌شناسی

بررسی حوزه‌های مختلف معنا‌شناسی واژگانی در زبان‌شناسی شامل ساختار موضوعي⁴¹، نقش‌های ‌موضوعي²،‌ محدودیت‌های‌گزینشی³، روابط ‌بنیادی⁴ در معناشناسی ‌واژگانی، هستی‌شناسی‌ها، بازنمایی مفاهیم واژگانی⁵ و ساختار رويدادی و ساختار محتوایی ‌می‌گردد.

2-8-1. ساختار موضوعي

هر گزاره‌ای ساختار موضوعي مرتبطي دارد كه تعداد موضوعات مورد نیاز را تعیین می‌كند. افعال نیز همانند برخي اسامی، صفت‌ها و حروف اضافه، ساختار موضوعي خاص خود را دارند. يك ساختار موضوعي اغلب وابسته به تجسم چارچوب زیرمقوله‌ای و توزیع نقش‌های موضوعي است. اما ساختار موضوعي به خودی خود، چيزی را در مورد مقوله نحوي موضوعات (كه اغلب منحصربه‌فرد هم نیستند)، يا در مورد نقش‌های معنایی آن‌ها بيان نمی‌كند، بلكه فقط به‌صورت كاملاً انتزاعي، تعداد و كمیت محمول‌ها را بيان می‌كند. این رويكرد ما را قادر می‌سازد از طبقه‌بندی نحوي (مانند متعدی يا لازم بودن فعل) اجتناب، و برای يك فعل معين، تعداد موضوعات را تعیین كنیم. ساختار موضوعي يك فعل، موضوعات الزامی
(كه باید در هر ساختار نحوي آن فعل حضور داشته باشند) را تعریف می‌كند.

2-8-2. نقش‌های موضوعي

رابطه میان موضوعات و گزاره را می‌توان به‌وسیله نقش‌های موضوعي بازنمایی كرد. به‌عنوان مثال می‌توان در فعل «دادن» با داشتن 3 موضوع، اولين موضوع را دربردارنده نقش «عامل»، دومی را دربردارنده نقش «پذيرا»، و آخرین را نقش «كنش‌رو» دانست. در دنباله مختصراً به هر یک از نقش‌های موضوعی اشاره می‌شود.

عامل⁴²: شركت‌كننده‌ای كه به‌وسیله گزاره به‌عنوان عامل و انجام‌دهنده يك كار و فعاليت، تعیین می‌شود (مثال: اولين موضوع در «خوردن»، «زدن»، «دیدن» و «دادن»).

پذيرا²: شركت‌كننده‌ای كه كاری را متحمل می‌شود يا كسی كه تحت تأثير فعل قرار دارد (مثال: موضوع دوم در «خوردن»).

كنش‌رو³: شركت‌كننده‌ای كه در موقعيت، شرایط يا حالتی قرار می‌گيرد يا آن را تغییر می‌دهد (مثال: موضوع دوم در «دادن» يا در «راه رفتن»).

تجربه‌گر⁴: شركت‌كننده‌ای كه از چيزی مطلع است يا وضعيت روان‌شناختی گزاره را تجربه می‌كند. (مثال: موضوع اول «دوست داشتن» يا موضوع دوم «رنجاندن»).

منبع⁵: مفعولي كه از آن، حركتی رخ می‌دهد (مثال: موضوع دوم در «ترك كردن»).

هدف⁶: مفعولي كه به سوي آن، حركتی هدایت می‌شود (مثال: موضوع دوم در «رسیدن»).

مكان⁷: جایی كه فعاليت يا حالتی بواسطه گزاره، توصيف می‌شود‌يا رخ می‌دهد (مثال: موضوع دوم در فعل «افتادن»).

بهره‌ور⁸: شركت‌كننده‌ای كه از فعاليتی كه فعل، آن را بيان می‌كند، بهره می‌برد (مثال:‌ موضوع دوم در فعل «بخشیدن»).

2-8-3. محدودیت‌های گزینشی

محدودیت‌های گزینشی، بيشتر معيارهای كاربردی (حاكمیت و وابستگي) را برای تعیین موضوعات در بافت معنایی معرفي می‌كنند. این محدودیت‌ها به‌طور گسترده در پردازش زبان‌های طبيعي و شیوه‌های بازنمایی دانش در هوش مصنوعي كاربرد می‌يابند و ممكن است شكل‌های مختلف داشته باشند:

الف. مؤلفه منفرد، مانند: انسان، حیوان، خوردنی، و...؛

ب. تركيب عطفي عناصر (منطقي)، نشانگر محدودیت‌های مورد نظر؛

ج. تركيب فصلي عناصر (منطقي)، نشانگرمحدودیت‌های مورد نظر؛

د. تركيبي از تركيبات عطفي و تركيبات فصلي.

به‌عنوان مثال، لازم است كه فعل «نوشیدن» برای مفعول خود، حداقل دو مؤلفه معنایی داشته باشد: [‌‌مایع و قابل آشامیدن].

2-8-4. رابطه‌های واژگانی در معنا‌شناسی واژگانی

روابط واژگانی، نقشی ضروری در فرایند درك و توليد واژگان زبان طبيعي، و نیز نقش محوری در سازماندهی دانش پایه معنا‌شناسی واژگانی دارند. درمطالبي كه در زیر می‌آيد عمدتاً از نظرات «كروز» (1986) استفاده شده است:

2-8-4-1. روابط هم‌ارز⁴³

دو واژه W1 و W2 را درنظر می‌گيریم كه پدیده‌های E1 و E2 و تركيب آن‌ها را نشان می‌دهند:

الف. هويت: E1 هويت يكسانی با E2 دارد.

ب. شمول: E2 زیرشمول E1 محسوب می‌شود.

ج. همپوشانی: E1 و E2 اشتراك ناتهی در مجموعه‌ها دارند، اما يكي زیرشمول دیگری محسوب نمی‌شود.

د. انفصال: E1 و E2 هیچ نقطه مشتركي ندارند.

این روابط انواع تركيب‌بندی واژگانی (مانند روابط اعم واخص) را به وجود می‌آورند.

2-8-4-2. رده‌بندی⁴⁴

روابط رده‌بندی (طبقه‌بندی) شناخته‌شده‌ترین روابط هستی‌شناسی (معروف به شمول معنایی) است، كه يك مدخل واژگانی خاص را به مدخل واژگانی عام‌تر مرتبط می‌سازد. طبقه‌بندی، روابط عام وخاص را بیان می‌كند كه می‌توان به‌واسطه آزمون‌های زبان‌شناختی زیر توصيف کرد:

- x نوعي از y‌ (در مورد اسامی) است؛

- x شیوه‌ای از y (در مورد افعال) است.

رده‌بندی تا هفت سطح پیش می‌رود⁴⁵ و متناظر است با سطوح مختلف اعم و اخص. همچنین باید توجه داشت كه گره‌های معينی از واژگان مرتبط ممكن است در يك زبان وجود داشته باشند، اما در زبان دیگر چنین حالتی مشاهده نگردد. ازاین‌رو ممكن است يك رده‌بندی، در نقاطي خلأ داشته باشد. طبقه‌بندی «تجزیه‌مدار» ممكن است منطبق با يك دیدگاه خاص باشد؛ مانند اصطلاح «انسان» كه می‌تواند به زیرمجموعه‌هایی از اجزای ساختمان بدن انسان يا ذهن او مرتبط باشد. در نتیجه، يك مفهوم واژگانی می‌تواند در رده‌بندی‌های مختلف قرار گيرد و مهم‌ترین خاصيت رده‌بندی، قابليت انتقال ويژگي‌ها از يك نوع به گونه‌های زیرمجموعه آن است. این ويژگي همچنین می‌تواند معيار خوش‌ساختی يك نظام طبقه‌بندی محسوب گردد.

2-8-4-3. جزءواژگي (جزءنمایی معنایی)

جزءواژگي³ روابط كل و جزء را ترسیم می‌نماید، كه روابطي كاملاً پیچيده، و نشانگر درجه تمایزات اجزا با توجه به كل مجموعه، و نیز نقشی است كه این اجزا نسبت به كل ایفا می‌كنند. به‌عنوان مثال، عناصری مانند «پیوستگي فضایی»⁴ يا تفاوت‌های فضایی- مكانی، تمایزات كاركردی و ماهیت اتصالات، عناصری تعیین‌كننده در جزءواژگي می‌باشند. در واقع بسته به كيفيت این عناصر، ممكن است انواع مختلف جزءواژگي را با روابط گوناگون كل و جزء داشته باشیم. جزء‌واژگي را می‌توان- هرچند به‌صورت محدود- به‌وسیله آزمون زبان‌شناختی توصيف کرد:

A جزئي از B است، در صورتی كه يكي از دو جمله زیر در مورد آن‌ها صدق كند:

الف. B دربردارنده A است (يا B يك A دارد)؛

ب. B جزئي از A است.

رابطه جزء‌واژگي خود ويژگي‌هایی دارد كه باید در الگوهای واقعي مد نظر قرار گيرند:

الف. اختیاری بودن هرجزء،

ب. رتبه‌بندی هر جزء نسبت به كل (مثال: انسان دوپا، سواری چهارچرخ).

مشابه «رده‌بندی»، جزءواژگي (جزءنمایی معنایی) نمی‌تواند واقعاً بين دو عنصر ترسیم شود، بلكه با توجه به تمامی اجزای شكل‌دهنده يك كل، متصور است. همین سبب ‌می‌گردد با ارائه نقطه‌‌نظرات و دیدگاه خاص خود، جزءنمایی را تعریف کنیم. جزء‌واژگي به‌طوركلي نمی‌تواند در سطح منطقي و زبان‌شناختی انتقال‌پذير باشد؛ هرچند برخي نويسندگان و صاحب‌نظران به مجاز دانستن انتقال‌پذيری در سطح زبان‌شناختی میان عناصر مرتبط و زیرمجموعه آن‌ها در جزءواژگي گرایش دارند (سنت‌دیزیر و ويگاس 1995، 1-18).

2-8-4-4. طبقه‌بندی سلسله‌مراتبي غير‌منشعب⁴⁶

این نوع طبقه‌بندی، نظم‌بخشیدن ترتیبي به عناصری را كه متعلق به سطوح مختلف سازماندهی هستند امكان‌پذير می‌كند. این نوع سازماندهی ربطي به تقسیم‌بندی اعم و اخص ندارد، اما در مواردی با جزء‌نمایی معنایی مشابهت دارد. این رده‌بندی اغلب با ابعاد فضا، زمان، يا ويژگي‌های انتزاعي سروكار دارد. سه نوع طبقه‌بندی غيرمنشعب مطرح می‌باشند:

الف. سلسله‌مراتب پیوسته: كه در آن، مرز میان عناصر، ابهام‌آمیز و مخدوش است؛ مانند: كوچك، متوسط، بزرگ؛ منجمد، سرد، ولرم، داغ.

‌ب. سلسله‌مراتب ناپیوسته و غيردرجه‌بندی‌شده: كه اصولاً مبتنی بر شیوه‌های سازماندهی ‌نمی‌باشد؛ مانند: جمله، قضيه، عبارت، كلمه، واژ.

ج. سلسله‌مراتب ناپیوسته و درجه‌بندی‌شده، سازمان‌يافته؛ مانند: واحدهای اندازه‌گيری.

2-8-4-5. روابط غيرسلسله‌مراتبي

‌در میان روابط غيرسلسله‌مراتبي، مترادف‌ها و متضاد‌ها از اهمیت بيشتری برخوردارند. این روابط، دو يا سه جانبه هستند:

الف. مترادف‌ها: دو واژه در صورتی مترادف هستند كه از بافت معنایی مشابهی برخوردار باشند. مترادف‌ها معمولاً همپوشانی معنایی دارند، ولي درجه این همپوشانی الزاماً در همه موارد ترادف، يكسان نیست. در هر زبان تعداد كمی مترادف مطلق داریم، اما واژه‌ها در بافت زبانی خاص ممكن است مترادف باشند. ازاین‌رو به رابطه ترادف به شكل سه‌جانبه می‌نگریم. W1 و W2 مترادف هستند در بافت C. مترادف‌ها اغلب وابسته به درجه دقت توصيف معنایی نیستند، اما درجه ترادف ممكن است در سطوح مختلف معنایی تغییر يابد (اسپارك‌جونز⁴⁷ 1986). مثلاً در بافت زبان‌شناسی رایانه‌ای، دو واژه "directory" و "repertoire" مترادف‌اند، حتی اگر اصطلاح اول متعلق به دنیای مجازی «يونیكس»²، و دومی متعلق به «مكينتاش»³ باشد. مشابه این، می‌توان گفت كه دو واژه "remember" و "memorize" مترادف‌اند. ترادف در پایگاه اطلاعات واژگانی می‌تواند نقش نوعي انعطاف‌پذيری داده‌ها در مورد ارزش‌گذاری مؤلفه‌های متعلق به دو واژه مترادف را داشته باشد. همچنین می‌تواند نقش جالبي در زایایی زبان طبيعي داشته باشد كه در آن، اصطلاحات می‌توانند در برخي بافت‌های زبانی جایگزین، مترادف بشوند.

ب. متضاد‌ها: متضادها طيف متنوعي از پدیده‌ها را پوشش می‌دهند كه تعریفي كم‌وبيش ‌شفاف دارند. در يك تعریف اساسی، W1 و W2 متضاد هستند يا تقابل معنایی دارند اگر بيشترین ويژگي‌های مشترك را دارا باشند و در عين حال به طریقي، حتی از نظر يك مؤلفه معنایی، از يكدیگر متمایز گردند.

همانند مترادف‌ها، متضادها نیز وابسته به بافت زبانی هستند و بر این اساس، نوعي رابطه سه‌جانبه را تشكيل می‌دهند. همچنین درجات گوناگونی از تقابل معنایی میان واژه‌ها وجود دارد كه يكي از آن‌ها تضاد است؛ مثلاً «خوب» و «بد» معمولاً به‌عنوان متضاد، نمونه اعلا محسوب می‌گردند؛ در حالي‌كه میان «پدر» و «مادر» تقابل معنایی وجود دارد.

همچنین «تقابل مدرج» میان واژه‌ها وجود دارد؛ مانند كاشت- داشت- برداشت.

نوع خاصي از تقابل معنایی، «تقابل مكمل» است كه كل يك مفهوم عام را به دو بخش تقسیم می‌كند كه همپوشانی ندارند و مكمل يكدیگرند. در بافت زبانی مربوط به يك تقاضانامه، دو واژه «پذيرش» و «عدم‌پذيرش» مكمل‌اند.

نوع دیگر، «تقابل جهتی» است؛ مانند بالا- پایین، آغاز- پایان و صعود- فرود.

تعریف نقش تقابل‌ها در دانش معنا‌شناسی واژگانی، كمی دشوار است. همانند مترادف‌ها، متضادها و متقابل‌ها نوعي محدودیت در انعطاف‌پذيری محسوب می‌گردند؛ مثلاً كاربرد آن‌ها در فرایند زایایی زبان طبيعي، مانع از كاربرد بيش از حد واژه‌های منفي می‌شود.

2-8-5. چندمعنایی از نظرزبان‌شناسی شناختی

يكي از مشكلات اساسی در معنا‌شناسی واژگانی، آن‌طور كه «رول»⁴⁸ (1989، نقل در كروز 1995) می‌گويد، «معنای ادراك‌شده» از يك واژه است كه می‌تواند از بافتی به بافت دیگر، بسیار متغير و متنوع باشد. در این جا به بررسی راه‌هایی می‌پردازیم كه نشان می‌دهد ‌مشاركت يك واژه دستوری می‌تواند در بافت‌های مختلف زبانی، متفاوت باشد. دو فرضيه، بيانگر متغيرهای بافتی معنای واژگان از نظر معنا‌شناسی واژگانی و كاربردشناسی است. در حالي‌كه احتمالاً هیچ متنی يافت نمی‌شود كه هر دو آن‌ها همزمان به طریقي با آن متن، درگير باشند، مشاركت نسبي آن‌ها می‌تواند متغير باشد. به‌عنوان مثال در نمونه زیر، تفاوت میان جملات 1 و 2 به نسبت تعبير واژه «معلم» («معلم مرد» يا «معلم زن») كاملاً بستگي به‌كاربرد این واژه در بافت زبانی دارد:

1. معلم دستی به ریش‌خود كشید.

2. معلم ریاضي ما در مرخصي زایمان به ‌سر می‌برد.

تنها مسئله معنا‌شناسی واژگانی، تشخيص و روشن نمودن این ويژگي واژه «معلم» است، كه اگرچه از لحاظ مشخصه دستوری جنس را تعیین نمی‌كند، ولي همانند واژه «صندلي»‌ نمی‌تواند خنثي باشد. نمونه‌های 3 و 4، نوع دیگری از غنی‌سازی بافتی را نشان می‌دهد كه در آن، تخصيص ويژگي‌ها بيشتر به شكل جزءنمایی معنایی (و نه شمول) است:

3. جان خودرو را شست.

4. تعمیركار خودرو را روغنكاری كرد.

با برداشت ما ازفعاليت‌های مختلفي كه بر روي خودرو انجام پذيرفته، به این نتیجه می‌رسیم كه فاعل در هر مورد با بخش‌های متفاوتی از خودرو سروكار داشته‌است. خوانش متفاوت جملات نیز به‌روشنی در تغییر مفهوم دخالت ندارد و هر كس می‌تواند شماری از افعال را كه به بخش‌‌های مختلف خودرو مربوط می‌شوند، تجسم نماید:

5. تعمیركار خودرو را شست و روغنكاری كرد.

در مثالي دیگر می‌توان این تفاوت معنا را ملاحظه نمود:

6. شترمرغ پرنده عجيبي است.

7. آرزو دارم مثل يك پرنده پرواز كنم.

بدیهی است كه پرندگان مورد ارجاع نمونه 7 نه شامل شترمرغ، بلكه نمونه‌های اعلای این‌گونه ‌می‌گردد و دليلي ندارد كه مفاهیم مختلف پرنده مد نظر باشد؛ زیرا:

8. شترمرغ پرنده‌ای است كه نمی‌تواند پرواز كند.

9. دایره: شكل هندسی كه در آن، هر نقطه از محیط با نقطه مركزی هم‌فاصله است.

10. عزاداران در دایره‌ای دور مزار ایستاده بودند.

در نمونه‌های 9 و 10 بحث بر سر این است كه كدام كاربرد، بي‌نشان و كدام، مقيد به بافت زبانی است. در جواب باید گفت: روشن است كه در این موارد، ما با صورت‌های متفاوت واژه- و نه چندمعنایی در بافت- روبه‌رو هستیم. درست برعكس آن، در نمونه‌های 11 و 12 با توجه به تعبير معنایی واژه "bank"، مؤلفه‌های معنایی مهمی مطرح هستند. در رابطه با این واژه، دو مجموعه ويژگي‌های معنایی وجود دارند كه عوامل بافت زبانی، باید يكي از این دو مجموعه را گزینش كنند:

11. We moored the boat to the bank.

12. I need to go to the bank to cash a check.

لازم است كه میان این دو نوع اسم تمایز قائل شويم؛ زیرا در عين حال كه مجزای از هم هستند، با يكدیگر نوعي تعامل نیز دارند و این موضوع، خود در بحث پیرامون متغيرهای بافتی، مورد مناقشه است: ابتدا درجه وضوح دو يا چند برداشت معنایی، ثانیاً حوزه‌ای كه هر مدخل واژگانی به آن تعلق دارد مورد بحث است. اولي را ‌به‌اصطلاح سنتی، «چندمعنایی»⁴⁹ و دومی را «چندواژه‌ای»² می‌نامیم. فرض بر آن است كه تا درجه معينی از چندمعنایی تظاهر نكند، مسئله چندواژه‌ای به‌وجود نمی‌آيد (چندواژه‌ای‌های متغير، زیرمجموعه چندمعنایی‌های متغير است).

اكثر دوگانگي‌ها به علت تأثير مؤلفه‌های «ناسازگار»⁵⁰ ایجاد ‌می‌گردد، بدین معنا كه گزینش يكي سبب حذف دیگری می‌شود. «كروز» (1990) این گونه متغيرها را «ناسازگار» می‌نامد و مثال روشن آن، در نمونه‌های 11 و 12 دیده می‌شود. البته در آنجا، بافت زبانی روشن‌كننده است؛ اما در جمله‌ای مانند “We finally reached the bank.”، تشخيص مفهوم اصلي با مشكل همراه است. در كاربرد عادی زبان، فقط يك معنا در يك زمان امكان تحقق دارد. درمقابل، «خوشه‌ها»ي مختصه‌های معنایی تمایزدهنده هستند، و معمولاً با معنای يك واژه، تشریك مساعي می‌كنند. الگویی از این نوع، واژه «كتاب» است، كه همزمان يك شئ فيزیكي و يك متن انتزاعي است. این واحدهای معنایی مجزا از هم معمولاً در تقابل با هم نیستند؛ بدین معنا كه وقتی هر دو وقوع می‌يابند، مفهومی از نشانداری يا تجانس يافت نمی‌شود؛ مانند: مهری كتاب می‌خواند.

در این مثال احتمالا مهری شیئي مانند كتاب را در دست گرفته، ورق می‌زند و همزمان به مطالعه و پردازش متن مشغول است. احتمالاً فقط در این نوع رويدادهای متعارف است كه این دو مؤلفه در مفهوم «كتاب»، به‌طور همزمان قابل استفاده نمی‌باشند. ويژگي‌های ناسازگازی و هماهنگي، دو دسته از روابط میان معانی متناوب را ایجاد می‌كنند. روابط نوع ناسازگار كه براساس تمایز سنتی میان «هم‌آوایی» و «چندمعنایی» (در واقع تمایز میان تعدد برداشت‌ها به‌طور تصادفي يا هدفمند) در اینجا نادیده گرفته می‌شود و هیچ تفاوتی میان گونه‌های تصادفي و هدفمند قائل نمی‌شويم؛ زیرا يك نوع پیوستگي مدرج از تمایزات را دربردارد. بالاترین درجه این تمایز را در سنت با مفهوم «ابهام» می‌شناسند (سنت‌دیزیر و ويگاس 1995).

3

مهندسی زبان و سازماندهی دانش

3-1. مقدمه

در جهان كنونی «دانش جمعي» به‌عنوان نیروي محركه و هدایت‌كننده در تحولات اجتماعي، سیاسی و اقتصادی در سطح بين‌المللي ایفای نقش می‌كند. مهندسین زبان به ‌همراه دانشمندان و محققين دیگر رشته‌های علمی، به پردازش دانش زبانی در محیط الكترونیكي می‌پردازند، زیرا «زبان»، رسانه‌ای جمعي است كه اغلب برای بازنمایی دانش به‌كار برده می‌شود.

هدف مهندسی دانش از ارائه راه‌حل‌های اقتصادی- اجتماعي دانش‌بنیاد، پیامدهای سودمند در زمینه زبان‌شناسی و ایجاد جایگاه ويژه زبان‌شناسی كاربردی بويژه در چارچوب زبان‌شناسی واژه‌گرا⁵¹ و تلاش مؤثر در طراحی برنامه‌های بلندمدت اقتصادی- اجتماعي است. در این زمینه همكاری زبان‌شناسان و مهندسین رایانه باعث پیشرفت‌های چشمگير در فناوری رایانه و دسترس‌پذير نمودن «پیكره زبانی»² بسیار گسترده، وسیع و به‌صورت برخط³، تجزیه و تحليل‌های آماری واژگان و پردازش خودكار يا نیمه‌خودكار⁴ شواهد زبانی ساختمند گردیده ‌است.

انفجار اطلاعات و دانش فنی از دهه 1980 میلادی به بعد، به‌طور گسترده و روزافزون در كشورهای توسعه‌يافته و در حال توسعه سبب شد كه عنوان «دوران انقلاب علمی جدید» به این دوره اطلاق شود. بي‌شك ظهور رایانه شخصي و اینترنت تغییرات عمده‌ای در زندگي و كاركرد شغلي افراد داشته و نشانگر آغاز يك دوره جدید به نام «عصر اطلاعات» است كه تعامل متخصصين زبان‌شناسی و فناوری اطلاعات را به دنبال داشته است. بروز تحولات عمده و گسترده در اغلب ابعاد زندگي فردی، ازجمله حاكمیت نظم نوين جهانی در اقتصاد، سیاست، فناوری رایانه، ارتباطات الكترونیكي، فناوری زیست‌محیطي، پزشكي، و ... در دو دهه اخير موجب تغییر در روابط فردی، سبك زندگي، نحوه گذران اوقات فراغت، ایجاد و پایداری روابط شخصي و جایگاه شغلي هر فرد گردیده ‌است. عامل مشترك و مؤثر این تحولات بنیادین در ابعاد زندگي تجددگرا، بدون شك انفجار اطلاعات و دانش فنی است. «مالنور»⁵² (1985) خاطرنشان می‌سازد كه شمار مقالات منتشره در سال 1985 در هر يك از گرایش‌های علمی به 2400 مقاله در سال می‌رسید، درحالي كه در سال 2003 دو يا سه برابر شده (به نقل از فرقالي 2003) و در سال 2006 میلادی این تعداد در مجموع به 1529725 مقاله افزایش يافته است. این خود چالشی جدی برای دانش‌آموختگان هریك از رشته‌های تخصصي است كه نیاز به روزآمدسازی اطلاعات خود نسبت به‌آخرین نتایج تحقيقاتی را دارند.

سازمان‌های صنعتی- اقتصادی در كشورهای توسعه‌يافته، تبدیل كاربری دادند و فعاليت صنعتی خود را به كشورهای درحال توسعه واگذار كرده و بر تحقيق و توسعه تمركز يافته‌اند تا خدمات و فناوری جدید و در واقع دانش جدید را توليد نمایند. اغلب مشاغل در جامعه دانش‌بنیاد (اطلاعاتی)، مبتنی بر آموزش و كسب مهارت است. بسیاری از كارگران و كارمندان غيرحرفه‌ای، مشاغل خود را از دست داده و كاركنان اطلاع‌رسانی جایگزین آن‌ها شده‌اند. در نتیجه تصمیم‌سازی‌های سیاسی، نظامی، آموزشی در سطح ملي و بين‌المللي، وابسته به اطلاعات، و دانش‌بنیاد شده‌اند.

در این میان، رایانه ابزاری قدرتمند در تحقيقات علمی- فنی محسوب ‌می‌گردد. سرعت وصف‌ناپذير پیشرفت‌های تحقيقات علمی، بويژه در زمینه‌های علوم ارتباطات، فناوری اطلاعات، مهندسی ژنتیك، روباتیك، تحقيقات پزشكي و ...، حاصل الگوسازی رایانه در علوم تجربي، علوم اجتماعي و علوم انسانی است. الگوسازی رایانه‌ای شامل طراحی برنامه‌های رایانه‌ای برای كشف الگوهای ساختاری پدیده‌ها است كه به‌منظور شبيه‌سازی واقعيات زندگي بشری در هر يك از زمینه‌های علمی ارائه می‌شوند. محققين با مشاهده رفتار و كاركرد این الگوها و تطبيق آن‌ها با پدیده‌های واقعي می‌توانند آن‌ها را بي‌نهایت تكرار و آزمایش كنند و نتایج حاصل از آن را ارائه دهند. چون این الگوها به واقعيت نزدیك‌اند، می‌توان نظریه‌های مختلف را بر روي آن‌ها آزمایش كرد و مقایسه تطبيقي انجام داد و با گزینش يك نظریه به نتایج مطلوب رسید. الگوسازی، ابزاری نیرومند در تحقيقات علمی محسوب می‌شود و سبب ‌می‌گردد محققين، دقت و وسواس بيشتری در به‌كار‌گيری يك نظریه به خرج دهند، و بلافاصله نمونه‌گيری كنند و بازخورد نظریه را بسنجند. محققين همه علوم، الگوسازی رایانه‌ای را برای شفاف‌سازی و پیشرفت در تحقيق خود به‌كار می‌گيرند و محققين علوم زبان‌شناسی هم از این قاعده مستثنی نیستند.

با پدیدآمدن «دستور زایشی»⁵³ (چامسكي 1965، 1981، 1995) جهت‌گيری تحقيقات از «كنش»² به ‌سوي «توانش»³ انسان و الگوهای زبانی كه به‌صورت فطری در وجود انسان نهاده شده، تغییر يافت. قبل از آن، زبان‌شناسان واژه‌ها و جملات گفتاری گويشوران بومی زبان مورد مطالعه خود را جمع‌آوری می‌كردند، سپس با مطالعه آن‌ها فرایندهای واژه‌سازی را تعریف می‌نمودند (بلومفيلد 1933) و به كشف قواعد زبانی دست می‌يافتند و بر این اساس، به تمامی داده‌ها تعمیم می‌دادند.

اما دستور زایشی بر شَم زبانی گويشوران بومی تكيه نمود و بيشتر بر توانش زبان تأكيد داشت تا كنش آن. «چامسكي» معتقد بود كه كنش زبانی همیشه عكس‌العمل دقيق گويشوران زبانی نیست و محدودكردن اهداف نظریه زبان به توصيف كنش افراد، درست نمی‌باشد. دستوریان زایشی، دستوری نوشتند كه شَم زبانی گويشوران بومی را بازنمایی می‌كرد. ازاین‌رو، دستوریان زایشی بر الگوسازی دانش زبانی گويشوران بومی مورد مطالعه، تمركز يافتند تا در این میان بتوانند مشكلات آموزش زبان را نیز تعیین كنند و راهكارهایی ارائه دهند. در این زمینه برای زبان‌شناسان، ‌الگوسازی رایانه‌ای بي‌نهایت مفيد بود و كاربرد فراوان داشت. از آنجا كه محققين دستور زایشی، خود نمونه‌ای از گويشوران دانش زبانی هستند، قابل درك است كه يك زبان‌شناس و بويژه زبان‌شناس رایانه‌ای، به شكلي برنامه‌نويسی كند كه بتواند توليد و فهم جملات توسط گويشوران بومی را امكان‌پذير سازد. گويشوران بومی به شكل خودكار به تقطيع⁵⁴ و بازسازی ساختار واژه‌ها و جملات می‌پردازند و برنامه‌ریزی نرم‌افزاری زبان نیز باید در جهت تقطيع واژه‌ها و جملات زبان و شكل‌گيری بانك اطلاعات واژگانی، نحوي، و معنایی صورت پذيرد.

3-2. واژه‌نامۀ صورت‌های واژگانی²

هر نظام «پردازش متن»³ نیازمند فهرستی از واژه‌ها است كه به آن، فرهنگ يا واژگان می‌گويند. این فهرست واژگان (واژه‌نامه) كه بخشی از «پایگاه اطلاعات واژگانی»⁴ است، در رشته‌های تخصصي، كل داده‌های واژگانی است كه يك فرد در اختیار دارد و به آن نیازمند است. برخي سامانه‌های پردازش، متن واژه‌نامه‌ای را به‌كار می‌برند كه در آن، اشكال گوناگون كلمات، با هم مقایسه و تطبيق می‌شوند (جورجيف 2007، 3)⁵. در يك مدخل‌واژگانی، به‌عنوان مثال واژه انگليسی "book"، واژه آلمانی "Buchständer"، يا واژه فرانسوي "abolition" ‌به‌عنوان واژه پایه، با تمامی اشكال مختلف آن آورده می‌شوند:

English
German
French

book
buchständer
abolition

books
buchständern
abolitions

booked
buchständers

booker

bookers

booking

صورت كلمات در برخي موارد با توجه به تغییرات و به‌صورت گام‌به‌گام بيان می‌شود، تا از سوء‌تفاهمات احتمالي ممانعت شود. تمامی صورت‌های يك واژه (كلمه) به همراه صورت كاربردی و معنایی كه در آن به‌كار می‌رود، نوعي صيغگان⁵⁵ زبانی ایجاد می‌كنند. مثلاً صيغگان صفت انگليسی "rich"، آلمانی "richtig"، و فرانسوي "vert" به شكل زیر در واژه‌نامه آورده می‌شود:

English
German
French

rich
richtig
vert

richer
richtige
verte

richest
richtigem
vertes

richtigen

richtiger

richtiges

در انگليسی قيد "richly" و اسامی "richness" و "riches" نیز در این فهرست واژگانی آورده می‌شوند. در نمونه دیگر، فعل انگليسی "come"، در آلمانی "kommen"، و در فرانسه "voloir" با تمامی حالت‌های صرفي‌شان آورده می‌شود:

English
German
French

come
komme
valoir

comes
kommst
valu

came
kommt
valus

coming
kommen
etc.

gekommen

etc.

هر يك از صورت‌های واژگانی پایه، «مدخل واژگانی»² خوانده می‌شوند. تمامی صورت‌های واژه مورد نظر، ساختار صيغگان مربوط به خودش را ارائه می‌دهد. پس در نمونه بالا فهرستی از صيغگان واژه‌های پایه (يعنیbook, rich, come, richtig, kommen, abolition, vert, valoir, etc.) تهیه و به آن اضافه ‌می‌گردد. چنین واژه‌نامه‌ای بسیار گسترده است، و مثلاً برای زبان انگليسی شامل 130000 مدخل واژگانی خواهد شد. ازاین‌رو در گذشته به‌علت كمبود حافظه رایانه، معمولاً در واژه‌نامه‌ها فقط يك صورت از واژه را، بنا به توصيه واژگان‌نگار، به‌عنوان صورت پایه ثبت می‌كنند.

نمونه‌هایی كه در بالا ذكر شد، «صورت‌های پایه»⁵⁶ محسوب می‌شوند. آن‌چه در انتهای هر صورت پایه اضافه ‌می‌گردد، افزونه يا ترجيحاً «پایانه دستوری»² نامیده می‌شود، كه مؤلفه مشتركي ‌است كه در اغلب زبان‌های پیوندی با آن برخورد می‌كنیم و باید در ساخت يك واژه‌نامه، مفروض‌شود. واژه‌نامه‌ها مدخل‌های واژگانی را به‌ترتیب الفبایی ارائه می‌دهند؛ زیرا بدین طریق واژه مورد نظر، سریع‌تر و آسان‌تر جستجو می‌شود. در حال حاضر دیگر مشكلي از نظر كمبود حافظه رایانه وجود ندارد، پس می‌توان تمامی واژه‌ها را با صيغگان خاص آن‌ها ذخيره كرد تا در نتیجه، بسیاری از ابهامات سطح واژگانی برطرف‌گردند؛ مثلاً صورت واژه‌های انگليسی "agile"، "affordable" و ... فقط می‌توانند صفت باشند. در این حالت، صورت پایه و شكل واژه تصریفي با يكدیگر انطباق دارند. اما واژه‌هایی مانند "addle" و "addict" ابهاماتی دارند، زیرا هم می‌توانند اسم و هم فعل (addict) يا صفت و فعل (addle) باشند.

بدین‌ترتیب در هر زبانی كه صورت‌های واژگانی ایجاد ابهام‌كنند، باید هر يك از آن‌ها به‌طور مجزا و جداگانه پردازش، و به تعداد معناهای يك واژه، مدخل‌های واژگانی با زیرمقوله‌های معنایی هر كدام تعریف گردد، تا ابهام در واژگان نباشد. صورت‌های واژگانی ابهام‌آمیز در واژه‌نامه رایانه‌ای، به‌منظور تمایز آن‌ها از صورت‌های واژگانی شفاف در پردازش متن، در «پرونده»³ جداگانه‌ای آورده می‌شوند. در این مورد خاص، صورت‌های پایه واژه‌های انگليسی "addict" و صورت‌های دیگر "addict" (به‌معنای اسم يا فعل)، "addicting" (به معنای صفت يا وجه وصفي فاعلي يا اسم) به آن اضافه ‌می‌گردد، زیرا برنامه‌ریز رایانه می‌تواند طي برنامه‌ای دستور دهد كه با اضافه‌كردن وندهای "-ion" و "-ness" به‌صورت پایه، اسم ساخته شود. اما چنین قاعده‌ای برای همه واژه‌ها عمل نخواهد كرد و خطاهایی را موجب خواهد شد، زیرا نباید بدون استثنا این دو وند را به همه واژه‌ها اضافه كرد. از این رو نمی‌توان چنین دستورالعمل كلي را صادر كرد.

این‌كه بتوانیم قواعد كلي بنويسیم يا نه بستگي به اهداف ما دارد؛ چنانچه هدف ما صرفاً بازشناسی واژه "addiction" براساس‌صورت پایه واژه "addict" بدون ذكر "addiction" در واژه‌نامه باشد، می‌توانیم يك قاعده كلي را برای رایانه تعریف كنیم مبنی بر این‌كه "-ion" پایانه اسم است. همچنین می‌توانیم این قاعده كلي را برای ساختن قيد از اسم بنويسیم كه در واژه‌نامه با افزودن پایانه "-ly" به صفت‌های ذكرشده، قيد به دست می‌آيد. ملاحظه می‌شود كه به‌عنوان مثال واژه‌های "high" و "indestructible" صفت و پایه‌های فهرست‌شده در واژه‌نامه، و "highly" و "indestructibly" قيدهای ذكرنشده در واژه‌نامه، اما قابل بازشناسی در این برنامه هستند.

اگر اهداف ما بالاتر از این باشد، به‌عبارت دیگر اگر بخواهیم دقيق‌تر و تخصصي‌تر عمل كنیم، باید به رایانه دستورالعملي دهیم مبنی بر این‌كه با افزودن
"-ion" به واژه "address" (فعل يا اسم) نمی‌توان صورت "addression" را حاصل كرد، و "-ly" را نمی‌توان به "adventuresome" اضافه كرد تا صورت "adventuresomely" ساخته شود. تا زمانی كه ترجمه ماشینی، جستجو و بازیابي اطلاعات، و پردازش متن مطرح هستند، قواعد كلي جایگاهی ندارند؛ زیرا در این فرایندها مهم این است كه واژه‌ها بازشناسی شوند. به‌علاوه، صورت‌های واژگانی حتی اگر از نظر املایی خطا باشند، براساس‌قواعد زبانی جهانی ساخته شده‌اند. به‌عنوان مثال اگر در «واژه‌نامه صورت‌های واژگانی»⁵⁷ كلمه "generalize" ذكر شده باشد، نباید صورت "generalise" را نیز ذكر كنیم، زیرا نمی‌توان يك قاعده كلي به رایانه داد كه به موجب آن، تمامی افعالي كه به "-ize" ختم می‌شوند می‌توانند ساختی با پایانه "-ise" نیز داشته باشند. بنابراین، قواعد كلي نمی‌توانند در يك برنامه نرم‌افزاری «خطایاب املایی خودكار»²، جایگاهی داشته باشند.

ساخت واژه‌نامه صورت‌های پایه واژه‌ها به‌طور منسجم، بستگي به نگارش و كد‌گذاری برنامه دارد؛ زیرا این رایانه است كه واژه‌نامه را مورد استفاده قرار می‌دهد. روش‌های فراوانی برای ساخت صورت‌های واژگانی يك واژه‌نامه وجود دارد، اما ما روشی را كه آسان‌تر و قابل فهم‌تر است انتخاب می‌كنیم. در واژه‌نامه، صورت‌های پایه هر مدخل واژگانی را به ترتیب الفبایی فهرست می‌كنیم. هر مدخل واژگانی باید شامل اطلاعاتی باشد كه می‌خواهیم در مورد يك واژه ذخيره كنیم و عمدتاً شامل اطلاعات دستوری (مانند نوع كلمه، شمار، جنس، و ...) می‌شود. در برخي موارد شامل اطلاعات معناشناختی (مثل ويژگي‌های انسان، اسامی جغرافيایی، زمان نام‌گذاری مصداق، و ...) و حتی اطلاعات نحوي در باره يك مدخل واژگانی (مثلاً تركيب آن با دیگر واژه‌ها، همنشینی با واژه‌های بعدی، و ...) می‌شود. هر يك از عناصر اطلاعاتی، كدگذاری خاص خود را دارند. ما در انتخاب و گزینش كدها (رمزها) آزاد هستیم و باید همواره از علامت يا كد واحدی برای مورد بخصوص استفاده كنیم. به‌عنوان مثال، مدخل‌های واژگانی برای زبان‌های مورد نظر بدین قرار است:

	English	German	French

	adventurer=N	buchständer=N	abolition=N

علامت "N" به معنای آن است كه مدخل واژگانی «اسم» است.

	English	German	French

	abonden=V	abändern=V	abaisser=V

علامت "V" به معنای آن است كه مدخل واژگانی «فعل» است.

	English	German	French

	abroad=D	abends=D	abondamment=D

علامت "D" به معنای آن است كه مدخل واژگانی در اینجا «قيد» است.

این شیوه كدگذاری برای تمام زبان‌ها معتبر است، به شرطي كه واژه مورد نظر فقط به يكي از انواع كلمه تعلق داشته باشد. با وجود این، در مواردی كه مدخل واژگانی به معانی دیگر كلمه نیز تعلق می‌گيرد، با مشكل مواجه خواهیم شد. به‌عنوان مثال واژه انگليسی "abstract" و واژه آلمانی "plumpen" می‌توانند هم فعل، هم اسم و هم صفت باشند و واژه فرانسوي "annexe" می‌تواند فعل يا اسم باشد. در این موارد می‌توانیم مدخل‌های واژگانی مجزایی را برای هر يك از معانی دستوری آن‌ها ذكر كنیم:

	English	German	French

	abstract=N	plumpen=N	annexe=N

	abstract=V	plumpen=V	annexe=V

	abstract=A	plumpen=A	annexe=V

قابل ذكر است كه علامت "A" به معنای صفت است.

البته شیوه كدگذاری برای واژه‌های ابهام‌آمیز، حجم واژه‌نامه را بسیار گسترش می‌دهد و كار برنامه‌ریزی رایانه‌ای را مشكل‌تر می‌كند و كمك چندانی هم به رمزگذاری يك متن و تمایز بين صفت، فعل يا اسم نخواهد كرد. از این رو بهتر است چنین واژه‌هایی به‌صورت مدخل مجزا به شكل زیر فهرست شوند:

	English	German	French

	abstract=Z/N/A	plumpen=Z/N/A	annexe=Z/N

در اینجا علامت "Z" به معنای وجود ابهام میان فعل و دیگر اقسام كلمه، "N" به معنای اسم، "A" به معنای صفت، و علامت "/" تفكيك‌كننده عناصر اطلاعاتی است.

این كدگذاری وابسته به يك زبان خاص نیست و برنامه‌ریز در كاربرد نوع كدهای مورد استفاده آزاد است؛ اما كدگذاری هر واژه خاص، زبان‌ويژه است. كدگذاری هر واژه را «برچسب‌دهی»⁵⁸ می‌نامند. اغلب لازم است كه در مورد اسم، فعل، صفت، و ... اطلاعات دستوری، معناشناختی، نحوي، و كاربردی را كه در این واژه يا گروه‌واژه نهفته است، دقيق‌تر بدانیم.

باید توجه داشت كه كدگذاری جنسیت برای زبان‌های آلمانی، روسی، بلغاری و فرانسه بسیار اهمیت دارد. در تركي جنسیت مطرح نیست، و در انگليسی تنها تعداد كمی از واژه‌ها دارای جنسیت‌اند. اگر توافق برسر جنسیت يك واژه وجود نداشته باشد، و تا زمانی كه نیاز نداشته باشیم، هیچ دليلي برای كدگذاری آن وجود ندارد. به‌عبارت دیگر، كدگذاری مؤلفه‌های دستوری، زبان‌ويژه است.

يكي از مهم‌ترین عناصر اطلاعات دستوری در مورد اسم‌ها، مفرد يا جمع بودن آن‌هاست. در واژه‌نامه صورت‌های واژگانی، قاعدتاً اسامی به شكل مفرد فهرست می‌شوند. صورت جمع، به‌طور خودكار با دستورالعمل نرم‌افزاری بازشناسی می‌شود. این قاعده تنها برای صورت خودكار اسامی كه صورت جمع، به ‌واسطه يك قاعده درست تعریف شده، قابل كاربرد است؛ مثلاً در زبان انگليسی، اسامی كه به "-ch" يا "-ss" ختم می‌شوند با افزونه "-s" يا "-es" جمع بسته می‌شوند.

بدین‌ترتیب قاعده حاكم بر ساخت صورت جمع و مفرد، زبان‌ويژه است. بنابراین برای صورت جمع اسم‌هایي كه قاعده‌مند ساخته می‌شوند، می‌توان دستورالعملي كلي نوشت تا نرم‌افزار از آن پیروي كند. اما در مورد اسم‌هایي كه صورت جمع آن‌ها قاعده‌مند نیست، قاعده كلي برای ساخت اسامی غيرقاعده‌مند وجود ندارد و این برای پردازش متن، مشكل‌زا خواهد بود. از‌این‌رو بهترین راه‌حل آن است كه صورت‌جمع هر يك از اسامی غيرقاعده‌مند را به‌طور مجزا در پایگاه اطلاعات واژگانی، ذخيره و نگهداری كنیم.

يكي دیگر از مشكلات در واژه‌نامه الكترونیكي، واژه‌های مركب هستند؛ يعنی واژه‌هایی كه از دو يا چند واژه تركيب شده‌اند و به شكل يك واژه تجلي می‌يابند، مانند "greenhouse". در اینجا اولين بخش از واژه، يعنی "green" به‌عنوان صورت واژگانی پیشوند عمل می‌كند. به پیشوندها می‌توان واژه‌های دیگر را برای ساختن واژه جدید اضافه كرد.

چنانچه در پی طراحی «خطایاب املایی» زبان برای برنامه نرم‌افزاری «ترجمه ماشینی» ‌باشیم، این رويكرد كارآیی ندارد و بهتر است تمامی واژه‌های مركبي را كه در واژه‌نامه‌ها يافت می‌شوند ذكر كنیم (نگاه كنید به دودن 1996؛ لاروس 1995؛ جونز 1967).

ساختن واژه‌های مركب با استفاده از پیشوند‌ها از اهمیت خاصي برخوردار است؛ مانند:

auto-, trans-, super-, hyper-, in-, multi-, un- (English)

در اینجا دو نوع شیوه برای ساختن واژه‌های مركب وجود دارد:

الف. فهرست كردن تمامی پیشوند‌های يك زبان و برچسب‌دهی آن‌ها در برنامه نرم‌افزاری به‌منظور بازشناسی واژه‌هایی كه با این پیشوند‌ها آغاز می‌شوند؛ حتی آن‌هایی كه در واژه‌نامه ذكر نشده‌اند، اما به‌صورت بالقوه می‌توانند وجود داشته باشند.

ب. فهرست كردن همه واژه‌هایی كه پیشوند دارند، با توجه ويژه به پیشوندهایی كه در واژه‌های موجود به‌كار رفته‌اند. از این طریق می‌توان دریافت كه واژه‌ای مانند "excusable" ‌با پیشوند "-in"، واژه "inexcusable" را می‌سازد؛ اما واژه مركب "unexcusable" ‌وجود ندارد. همچنین ملاحظه می‌شود كه در واژه‌های مركب آلمانی، وندهایی مانند "zu" يا تك‌واژ "ge" كه به شكل پیشوند يا میانوند در تركيبات ظاهر می‌شوند، فعل "zubringen" را به وجود می‌آورند، يا در میان فعل درج می‌شوند و صورت مصدری آن را به دست می‌دهند؛ مانند:

abbauen-abzubauen, abdecken-abzudecken, etc.

altern-gealtert, abbauen-abgebaut, abdecken-abgedeckt, etc.

توصيه می‌شود چنانچه هدف يك برنامه كارآمد «تقطيع واژگانی»، برنامه خطایاب رایانه‌ای يا برنامه ترجمه ماشینی است، تمامی واژه‌های تركيب‌شده با وندهای ممكن، در این واژه‌نامه فهرست شوند.

3-3. اصطلاحنامۀ نرم‌افزاری

برنامه‌های تقطيع متن و خطایاب دستوری ممكن است بدون ملاحظات معنا‌شناسی واژگانی، درست عمل كنند؛ اما ترجمه ماشینی، جستجوي اطلاعات، تجزیه و تحليل داده‌های يك متن و بازیابي اطلاعات، بدون در‌نظر گرفتن اصول معنا‌شناسی واژگانی امكان‌پذير نمی‌باشد. اصطلاحنامه نرم‌افزاری، شیوه انعطاف‌پذيری را برای توصيفات معنا‌شناسی واژگانی ارائه می‌دهد كه می‌تواند توسط انسان و رایانه مورد استفاده قرار گيرد. همچنین شامل پایگاه اطلاعات واژگانی می‌شود، كه به‌منظور بازشناسی ساختاری و معنایی يك متن، تدوين شده است. «زبان مصنوعي»⁵⁹ توصيفات معنایی كه به واسطه این اصطلاحنامه به‌وجود می‌آيد، جوابگوي نیازهای ناشی از رويكردهای «معيارسازی»² و «لایه‌بندی»³ معنایی واژگان برای پردازش متن، هوش مصنوعي مبتنی بر زبان طبيعي، و آموزش واژگان زبان‌های خارجي (شامل اصطلاح‌شناسی و معنا‌شناسی واژگانی) است. این زبان مصنوعي، تمامی شیوه‌های متداول و شناخته‌شده در واژگان‌نگاری⁴ را در برمی‌گيرد. این شیوه‌ها عبارت‌اند از:

الف. گروه‌بندی واژه‌ها به نسبت نوع كلمه و مترادف‌های آن‌ها،

ب. گروه‌بندی واژه‌ها و مترادف‌ها با توجه به مؤلفه‌های معنایی مشترك و بدون ملاحظه نوع كلمات (ساختار اصطلاحنامه‌ای)،

ج. گروه‌بندی واژه‌هایی كه به يك زمینه موضوعي خاص و مشترك تعلق دارند،

د. گزینش معانی متفاوت اجزای سازنده در تجزیه و تحليل مؤلفه‌ای واژه‌ها در واژه‌نامه تك‌زبانه،

ﻫ. مقایسه و تقابل معنایی واژه‌ها به طرق گوناگون مانند متضادهای شناخته‌شده در زبان.

پدیده معناشناسی، پیچيده است و از دو منظر «همنشینی واژه‌ها در بافت زبانی» و «شیوه‌های كاربردی»، توأماً گسترش يافته و هیچيك از این دو به تنهایی قادر به توصيف كامل معنایی نمی‌باشند. برنامه نرم‌افزاری "ALSD"⁶⁰ معانی واژه‌ها و كدهای مرتبط را به‌منظور كاربرد در رایانه تعیین می‌كند. ازآنجاكه دستورالعمل‌های دقيقي برای ارائه معانی وجود ندارد، باید تأكيد شود كه این برنامه، الگویی برای نظام تحليل واژگانی- معنایی زبان است و كارآیی این الگو هنگامی مشخص می‌شود كه در يك برنامه‌ریزی نرم‌افزاری رایانه‌ای و برای درك معنای جملات و كل متن، به‌كار گرفته شود. این برنامه عملاً نوعي «فرا- زبان»² است كه می‌تواند برای پردازش هر زبان طبيعي دیگر به‌كار گرفته شود. معانی واژه‌های استانداردشده، به این زبان برگردانده می‌شوند و رایانه برای درك معانی واژگان، بدون ملاحظه ويژگي‌های زبان طبيعي، از این فرازبان استفاده می‌كند. اهداف این بررسی واژگانی عبارت‌اند از:

الف- توصيف معنا‌شناسی واژگانی در اجزا و عناصر، و دقت بيشتر از گذشته در مطالعه معانی واژه‌ها در روابط معنایی هر واژه با دیگر واژه‌ها با رويكردهای مختلف؛

ب- توصيف معنا‌شناسی واژگانی برای رایانه به‌منظور ابداع و ایجاد واژه‌نامه الكترونیكي كه قادر به شرح معانی واژه برای ذهن هوشمند رایانه باشد؛ واژه‌نامه‌ای كه بتواند به‌عنوان پایه ساختاری هوش مصنوعي مبتنی بر زبان طبيعي عمل كند. هوش مصنوعي به‌عنوان الگوي فعال رایانه‌ای، بيان‌كننده واقعيات خارجي با استفاده از فرازبان است.

ج- فراهم ساختن مواد توصيف‌كننده، تجزیه و تحليل متن، آموزش زبان‌های خارجي، و ترجمه.

د- فراهم ساختن طریقه‌ای انعطاف‌پذير برای يادگيری و آموزش تمایزات معنایی واژگان و مفاهیم و اصطلاحات علمی يك رشته خاص. موضوع چنین اصطلاحنامه‌هایی تجزیه وتحليل واژه به واسطه واژگان مترادف در حوزه موضوعي واژه‌نامه‌های تك‌زبانه است.

گستره موضوعي و تعداد واژه‌ها به 23 هزار مدخل واژگانی، شامل 19 هزار اصطلاح انگليسی، آلمانی، فرانسه و اسپانیولي، و حدود 4 هزار از اسامی جغرافيایی و اماكن به زبان‌های مذكور است. این مجموعه واژگان، پایگاه اطلاعات واژگانی ما را برای ساخت فرازبانی كه به‌وسیله رایانه، درك معانی واژه‌ها را مقدور می‌سازد، شكل می‌دهد.

به‌منظور مطالعه تطبيقي معانی واژگانی، اغلب زبان‌شناسان واژه‌ها را در گروه‌های واژگانی متناسب با مقولات (با گزینش رويكردهای متفاوت در گروه‌بندی و دسته‌بندی واژه‌ها) به‌صورت مترادف‌ها، متضادها و اعم و اخص، قرار می‌دهند. ويژگي مشترك این مطالعات، این واقعيت است كه واژه‌هایی كه در یک گروه يا دسته گردآوری شده‌اند، دارای معنای مشترك می‌باشند.

3-3-1. طبقات واژگانی⁶¹

این نوع رابطه واژگانی، بسیار شناخته شده است؛ اما هرگز به‌طور كامل مورد مطالعه قرار نگرفته. در طبقات واژگانی، واژه‌ها به‌صورت ساختمند دسته‌بندی می‌شوند؛ مانند:

pharmacy, chemistry, drugstore, etc.

hut, cottage, house, etc.

در مورد مثال اخير می‌توان واژه "building" را جایگزین همه واژه‌های این طبقه كرد. برای كاربرد برنامه رایانه‌ای و ساخت فرازبان در اصطلاحنامه نرم‌افزاری، كد "AB" را برای "building" انتخاب می‌كنیم. در اینجا قاعده «A در همه موارد می‌تواند B باشد» مصداق دارد، اما عكس آن الزاماً صادق نیست (B الزاماً A نیست). مثلاً بيمارستان، يك ساختمان است؛ اما الزاماً هر ساختمانی بيمارستان نیست، بلكه می‌تواند مدرسه يا مسجد یا ... باشد.

براساس دیدگاه «ويتگن‌شتاین»، معنای كلمه در بافت زبانی مشخص می‌شود و راه دیگر برای تمایز زیرمقوله‌های يك مقوله واژگانی، قرار دادن آن‌ها در بافت زبانی است؛ مانند:

	People eat in the restaurant(s)	People live in houses

	Canteen (s)	Villas

	Pizza shop(s)	Palaces

	Mcdonald’s	Huts

مقوله واژه‌ها به‌صورت ساختمند و به‌صورت سلسله‌مراتبي در مجموعه واژگان قرار می‌گيرد و بر دو نوع است:

الف. وقتی كه واژه‌های زیرمقوله‌ای مترادف‌اند و واژه‌ها وابسته به بافت زبانی هستند و در آن، گروهی از واژه‌ها را می‌توان به‌عنوان يك طبقه واژگانی ارائه كرد؛ مانند فعل "say" ‌و واژه‌های جایگزین آن ("assert"، "claim"، "allege"، "insist"، "maintain"، و ...) كه مترادف هستند و از این رو می‌توانند جایگزین شوند.

واژه‌های "imply"، "allude"، "hint" و ... نیز مترادف هستند و ازاین‌رو می‌توانند زیرمجموعه دیگری از واژه‌ها با داشتن «واژه رأس» مشترك "say" ایجاد كنند. این دو مجموعه در يك سطح سلسله‌مراتبي قرار می‌گيرند، اما از يكدیگر متمایز هستند. این تمایز نیز كدگذاری می‌شود.

ب. چنانچه واژه‌های يك زیر‌مجموعه، غير‌مترادف و جایگزینی واژه‌ها، وابسته به متن نباشد، مؤلفه تمایزدهنده نوع «ب» این است كه واژه‌های كل طبقه واژگانی (و نه‌فقط زیر‌مجموعه‌ها) مترادف نیستند.

اغلب روابط آن‌ها بسیار دور از دسترس است، زیرا براساس يك ويژگي خاص يا مؤلفه مفهومی بناشده، كه يك زیرمجموعه را از دیگری متمایز می‌گرداند. به‌عنوان مثال:

(گوسفند، گاو) (چارپایان)

(روباه، گربه) (گوشتخواران)

می‌توان گفت كه مؤلفه تمایزدهنده «چارپایان» و «گوشتخواران»، مؤلفه معنایی واژه رأس مدخل را تعیین می‌كند.

طبقه واژگانی، بر خلاف مترادف‌ها در زنجيره همنشینی و بسیاری دیگر از انواع گروه‌های واژگانی ساختمند است. هر واژه‌ای سازنده يك طبقه است و يك «جایگاه» خاص دارد و با دیگر واژه‌های همان طبقه انواع روابط سلسله‌مراتبي را ارائه می‌كند.

3-3-2. رابطۀ جزء و كل

این رابطه میان دو واژه منفرد (يا گروهی از واژه‌ها با گروهی دیگر، يا گروهی از واژه‌ها و يك واژه منفرد) وجود دارد، كه يكي از واژه‌ها دارای مفهوم عام‌تر نسبت به واژه دیگر است. این نوع رابطه واژگانی، در زبان‌شناسی كاملاً شناخته‌شده است و از این نظر بر آن تأكيد می‌شود كه برای رایانه، درك درست و دقيق از روابط واژگانی زبان طبيعي ایجاد گردد. مثلاً واژه «اتاق» بخشی از «ساختمان»، و «قله» بخشی از «كوه» است.

بيشترین اشكالي كه در این نوع روابط ایجاد ‌می‌گردد، دشواری كار برای رایانه در ردیابي شمول معنایی دوجانبه است؛ مثل این‌كه «قرنیه» بخشی از «چشم»، و «چشم» بخشی از «سر» است. در این حالت برای رایانه دستورالعملي نوشته می‌شود كه بتواند ردیابي كند و تشخيص دهد كه در‌نهایت، «قرنیه» بخشی از «بدن» انسان است.

3-3-3. رابطۀ اعم و اخص

با این رابطه ‌واژگانی میان دو واژه ‌منفرد، كه يكي از واژه‌ها معنای اعم‌تری نسبت به دیگری دارد، رابطه عام وخاص شكل می‌گيرد. به‌عنوان مثال «شئ» معنای اعم‌تری نسبت به "item"، و «كارگر» معنای اعم‌تری نسبت به واژه «پرولتاریا» دارد. در برنامه نرم‌افزاری، این نوع رابطه واژگانی با علامت «"» نشان داده می‌شود که میان دو واژه ‌قرار می‌گيرد؛ مانند:

edition"publication

issue"publication

همان‌گونه‌كه در بخش قبلي گفته ‌شد، نباید فراموش كرد كه مصداق دقيق شمول را تعیین كنیم، زیرا هر مفهوم معمولاً بيش از يك معنا دارد.

3-3-4. رابطۀ ترادف

واژه‌هایی كه بسیار مشابه در معانی هستند و به يك نوع مفهوم تعلق دارند و به‌صورت خوشه‌ای جمع شده‌اند، تشكيل يك گروه يا زیرمجموعه از واژه‌ها را می‌دهند كه دارای رابطه ترادف هستند؛ مانند:

proclaim, announce, declare, etc.

به این گروه می‌توان واژه‌های زیر را اضافه نمود:

announcer, announcement, proclamation, etc.

تا به شكل مجموعه واژه‌هایی با روابط اصطلاحنامه‌ای درآيند.

قابل ذكر است كه واژه‌های يك مجموعه از نظر معنا‌شناسی واژگانی، هم‌ارز هستند، زیرا مفاهیم مجموعه واحدی را بازنمایی می‌كنند.

3-4. بانك اطلاعات واژگان علمی فارسی

در جامعه اطلاعاتی ایران با وجود تلاش‌های صورت‌گرفته، بازیابي و استفاده از اطلاعات علمی- فنی با معضلات و كمبودهای جدی روبه‌روست. بخشی از این مشكلات به آشفتگي‌هایی كه در مرحله توليد اطلاعات وجود دارد و بخشی دیگر، به نابسامانی‌هایی مربوط می‌شود كه در مرحله ذخيره‌سازی اطلاعات به‌وجود می‌آيد. از بهترین راه‌های رفع این معضلات، تهیه و كاربرد اصطلاحنامه يا «گنجواژه»⁶² است، كه هدفش برگرداندن زبان طبيعي مدارك به زبان كنترل‌شده در اطلاع‌رسانی است و باعث انطباق نظرات توليدكنندگان و كاربران اطلاعات می‌شود تا حداكثر اطلاعات (جامعيت) با كمترین هزینه، نیرو و زمان و با بيشترین دقت و كيفيت (مانعيت)، ذخيره، سازماندهی و بازیابي شوند (ایچیسون 2000). اگرچه تاكنون در جهت تدوين و ترجمه اصطلاحنامه‌های تخصصي به زبان فارسی قدم‌های مؤثری برداشته شده و خروجي‌های نسبتاً خوبي هم داشته، اما متأسفانه در جهت به‌كارگيری بهینه و خودكار اصطلاحنامه‌های رایانه‌ای در امر ذخيره و بازیابي اطلاعات و كاربرد اصطلاحنامه به‌عنوان ابزاری توانمند در نظام بازیابي رایانه‌ای، به حد مطلوب نرسیده ‌است.

در نمایه‌سازی و چكيده‌نويسی مدارك، نقش اصطلاحنامه‌های تخصصي (كه ابزار كار نمایه‌ساز و متخصصين موضوعي می‌باشد) دارای اهمیت بسیار است و در صورت نبود آن، اطلاعات نمایه و ثبت و ضبط‌شده، قابليت بازیابي و بازنمایی چندانی نخواهد داشت. مهندسان و برنامه‌نويسان رایانه كه نرم‌افزار بانك‌های اطلاعاتی را طراحی می‌كنند نیز می‌توانند با استفاده از اصطلاحنامه، عمليات بازیابي اطلاعات را بسیار كارآمد، و كاربر را به يافتن هرچه بهتر و بيشتر اطلاعات مورد نظرش رهنمون سازند.

يك اصطلاحنامه كارآمد حاصل جمع‌آوری و ساختاربندی واژه‌های علمی و تخصصي است. سازمان‌ها‌ي چكيده‌نويسی و نمایه‌سازی اطلاعات به‌دليل حجم بالای توليدات علمی، به پردازش آن‌ها می‌پردازند و در نتیجه، بهترین منبع واژگان تخصصي رشته‌های علمی و گنجينه واژه‌ها برای توليد اصطلاحنامه‌ها محسوب می‌گردند. بنابراین مجموعه واژگان استخراج‌شده از بانك‌های علمی- تخصصي با توجه به بسامد بالای به‌كارگيری آن‌ها در مدارك، برای ایجاد اصطلاحنامه‌های تخصصي بسیار مفيدند.

معمولاً اصطلاحنامه‌ها به يكي از دو روش قياسی يا استقرایی تدوين می‌شوند. در روش قياسی، ابتدا چارچوب كلي زمینه موضوعي ترسیم می‌شود و محدوده آن مشخص ‌می‌گردد. سپس هر يك از این موضوع‌های كلي به موضوعات فرعي‌تر تقسیم می‌شوند و این كار تا مرحله تعیین اخص‌ترین مفاهیم ادامه می‌يابد. در این روش، اصطلاحات معمولاً از منابع متعددی نظير طرح‌های طبقه‌‌بندی⁶³، اصطلاحنامه‌های موجود، دائره‌‌المعارف‌ها، فرهنگ‌ها و لغت‌نامه‌های تخصصي، نمایه‌نامه‌های ادواری، فهرست واژگان مندرج در متون كتاب‌های درسی پایه دانشگاهی، و مانند آن‌ها استخراج می‌شوند. این واژه‌ها در كمیته‌هایی متشكل از متخصصان موضوعي، بررسی و ارزشیابي می‌شوند و آن‌هایی كه مناسب با نیاز موضوعي هستند، انتخاب و پیشنهاد می‌شوند (حریری 1361). در روش استقرایی، ابتدا مجموعه نمونه‌ای از انواع مداركي ‌كه در عمل زیر پوشش نظام ذخيره و بازیابي مورد نظر قرار خواهند گرفت انتخاب می‌شوند. سپس از نمایه‌سازی این مدارك، مجموعه‌ای از اصطلاحات فراهم می‌آيد.

در هر دو روش، مشاركت عملي متخصصان موضوعي در گزینش اصطلاحات، ركن اصلي كار است. در واقع روش استقرایی، شكل‌دهی اصطلاحنامه‌ای به مجموعه‌ای از واژه‌های يك حوزه تخصصي است. این روش بيشتر در ترجمه اصطلاحنامه‌ها از زبانی به زبان دیگر متداول است. روش قياسی، تدوين يك ساختار اصطلاحنامه‌ای پایه در يك يا چند حوزه تخصصي و بعد، استقرار واژه‌های مرتبط در هر يك از شاخه‌ها و زیرشاخه‌های مربوط به این ساختار پایه، و بسط و توسعه آن است. به عنوان مثال برای تدوين اصطلاحنامه‌های فارسی علوم پایه (مثل شیمی و زیست‌شناسی) روش قياسی برگزیده شده. با استفاده از كتب معتبر درسی و در سطح دوره‌های تحصيلات تكمیلي و نیز با استفاده از برخي اصطلاحنامه‌های الكترونیكي موجود بر روي پایگاه‌های اینترنتی، ابتدا به رسم نمودار خورشیدی و تقسیم‌بندی رشته تخصصي به شاخه‌های اصلي آن، و سپس به ترسیم ساختار درختی در هر يك از شاخه‌های اصلي پرداخته شده است.

اصطلاحنامه‌ها به لحاظ شكلي دارای بخشی هستند كه در آن، اصطلاحات در نظام الفبایی آورده شده‌اند و این بخش معمولاً حاوي كليه اصطلاحات مرجح و نامرجح است. براساس‌قواعد اصطلاحنامه‌نويسی، توصيفگر⁶⁴ها در اصطلاحنامه اصولاً «اسم» يا «عبارت اسمی»‌اند. اسم به لحاظ آن‌كه منسجم‌ترین بخش يك عبارت است، عامل اصلي بيان مفهوم می‌باشد و بدین لحاظ در تعیین توصيفگر، ارجحیت با «اسم» و بويژه «اسم بسیط» است (حریری 1361). در ذيل هر توصيفگر، اطلاعات لازم نظير واژه‌های مترادف، اعم، اخص، وابسته (و احتمالاً يادداشت دامنه²) داده می‌شود. به‌منظور كنترل واژگانی اصطلاحات در اصطلاحنامه، از میان هر گروه از واژه‌های مترادف و شبه‌مترادف، يكي از واژه‌ها به‌عنوان مرجح برگزیده می‌شود و از سایر اصطلاحات، به آن ارجاع داده می‌شود.

علاوه بر رابطه هم‌ارزی كه بين اصطلاحات يك مفهوم برقرار می‌شود، روابط دیگری كه عبارت‌اند از «رابطه سلسله‌مراتبي»³ و «رابطه وابسته»⁴ نیز ایجاد ‌می‌گردد. همه مفاهیمی كه به اصطلاحنامه وارد می‌شوند، گستره موضوعي يكسانی ندارند؛ برخي دارای پوشش موضوعي وسیع هستند و بعضي جنبه‌های خاص دارند و محدوده موضوعي را منعكس می‌كنند. بنابراین اصطلاحاتی كه به‌علت شباهت موضوعي در يك رده جمع می‌شوند به مناسبت كلي بودن يا اخص بودنشان، در مرتبه‌های متفاوتی نسبت به يكدیگر قرار می‌گيرند و ممكن است يك مفهوم، زیرشمول بيش از يك مفهوم عام قرار گيرد. روابطي كه منجر به برقراری نظم سلسله‌مراتبي چندسلسله‌ای می‌شوند و در اصطلاحنامه‌ها وجود دارند عبارت‌اند از: روابط اعم و اخص يا مرتبه‌ای؛ شامل:

الف. رابطه جنس و گونه: كه پیوند بين يك رده يا مقوله، با اعضا يا انواع آن را مشخص می‌كند؛ مانند: استرول‌ها و كلسترول، يا فلزات و آهن؛

ب. رابطه كل و جزء: كه در آن، كل نقش حاكم و جزء، نقش تابع را دارد؛ مانند: دستگاه قلب و عروق و سرخرگ‌ها، يا ایران و تهران، يا شیمی و شیمی تجزیه؛

ج. رابطه مصداقي: كه پیوند مقوله‌ای عام از اشیاء يا پدیده‌ها ‌(كه با يك اسم عام بيان می‌شود) با موردی خاص از آن مقوله را نشان می‌دهد؛ مانند: مناطق كوهستانی و آلپ، يا تركيبات طبيعي و ويتامین آ؛

د. رابطه موضوعي: كه ارتباط بين دو زمینه از دانش بشری را كه يكي جامع دیگری است نشان می‌دهد؛ مانند: شیمی تجزیه و استخراج.

رابطه دیگری كه تشخيص و تعیین آن، دشوارتر از تشخيص و تعیین روابط رده‌ای اصطلاحنامه است، رابطه «وابسته»‌ يا «مرتبط» است كه امكان دارد بين دو اصطلاح غيرمعادل و هم‌ارزش، يا بين اصطلاحاتی برقرار باشد كه به چند مقوله گوناگون تعلق دارند. برای تعیین رابطه وابسته، قانون كلي به‌صورت دستورالعمل وجود ندارد؛ ولي به‌منظور كنترل نهایی آن می‌توان این سؤال را مطرح كرد: آيا كسی كه به دنبال اطلاعاتی درباره اصطلاح «الف» است مایل است به اطلاعاتی درباره «ب» هم دست يابد؟ در صورت مثبت بودن پاسخ، ارجاع مرتبط بين آن‌ها برقرار می‌گردد.

3-4-1. تحليل ساختاری و معنایی

بانك اطلاعات واژگان علمی پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمی ایران⁶⁵ شامل اصطلاحنامه‌های علوم پایه، كشاورزی، و فنی مهندسی (115 هزار واژه) است كه برای تحليل زبان‌شناختی (اعم از ساختاری و معنایی)، تعداد 39 هزار واژه علوم پایه از آن، به‌عنوان «پیكره زبانی» در‌نظر گرفته شد. این مجموعه واژگان شامل اصطلاحات رشته‌های شیمی، فيزیك، زمین‌شناسی، زیست‌شناسی و ریاضي است كه تلفيق آن‌ها موجب شد كه بسیاری از این اصطلاحات در پنج اصطلاحنامه مذكور مشترك باشند. بنابراین برای بالا بردن دقت در تحليل این واژگان، مراحل زیر طي شد:

3-4-1-1. در مرحله اول، واژه‌هایی كه در اصطلاحنامه‌های مذكور به‌صورت تكراری آمده، از این مجموعه حذف گردید. نكته قابل ذكر این كه استخراج این كليدواژه‌ها از متون علمی- فنی انجام گرفته، و از پشتوانه انتشاراتی برخوردار است؛ زیرا ارائه هر يك از این اصطلاحات به‌صورت مدخل واژگانی و زیرمجموعه آن، براساس‌نظام روابط منطقي مفاهیم، و بر مبنای كليدواژه‌هایی است كه از نمایه‌سازی متون علمی شكل گرفته است و شامل پایان‌نامه‌های فارغ‌التحصيلان داخل و خارج از كشور، مقالات سمینارهای تخصصي، گزارش طرح‌های پژوهشی اجراشده يا در دست اجرای دانشگاه‌ها و مراكز پژوهشی، مقالات مجلات علمی- پژوهشی، و فهرست واژگان انتهای كتب درسی دانشگاهی هر يك از رشته‌های تخصصي بوده‌است.

3-4-1-2. در مرحله دوم، واژه‌ها و اصطلاحاتی كه صرفاً حرف‌نگاری واژه‌های لاتین (تعداد 9396 اصطلاح استخراج‌شده از مجموعه واژگان اصطلاحنامه‌ها) و شامل اسامی اشخاص، اسامی جغرافيایی، مواد شیمیایی، و اصطلاحات خاص هر يك از رشته‌های علوم پایه بوده است، تفكيك و در پرونده جداگانه‌ای ذخيره شده است. این مجموعه واژگان كه در واقع لاتین هستند و معادل فارسی ندارند يا هنوز «فرهنگستان زبان و ادب فارسی» برای آن‌ها معادل‌گزینی نكرده، حاوي اطلاعات ارزشمندی است كه نیاز به تحليل جداگانه‌ای دارد. باید این مجموعه واژگان (شامل اسامی خاص، اسامی جغرافيایی، و اسامی شیمیایی) كه اصولاً نمی‌توانند معادل فارسی داشته باشند، از اصطلاحات فنی هر يك از رشته‌ها تفكيك شوند. مجموعه اصطلاحات فنی را می‌توان به‌عنوان واژه‌های پیشنهادی به‌منظور معادل‌گزینی فارسی و مشورت با گروه‌های واژه‌گزینی فرهنگستان، ارائه نمود.

3-4-1-3. در مرحله سوم، واژگان علمی فارسی (10955 اصطلاح از مجموعه واژگان اصطلاحنامه‌ها) به نسبت «بسیط»⁶⁶ بودن (3194 اصطلاح) يا «غيربسیط»² بودن (7761 اصطلاح)، دسته‌بندی و میزان فراوانی آن‌ها نسبت به كل، استخراج شد.

جدول 3-1. فراوانی واژه‌های استخراج‌شده از اصطلاحنامه‌ها

فارسی
10955
83/53%

لاتین
9396
17/46%

غيربسیط
7761
84/70%

بسیط
3194
16/29%

مشتق مركب
6835
39/62%

مركب
926
45/8%

3-4-1-4. در مرحله چهارم، واژه‌های غيربسیط به گروه‌های مركب (C)، مشتق (D)، و مشتق مركب (DC) تقسیم، و بسامد هر يك تعیین شد. تعداد واژه‌های مركب 926 اصطلاح و مشتق‌مركب 6835 اصطلاح می‌باشد. لازم به ذكر است كه در فرایند ذخيره و بازیابي اطلاعات، «واژه‌های مرجح» میان محققين، اساتید و دانشجويان تحصيلات تكمیلي كه كاربران اصلي اطلاعات علمی- فنی می‌باشند، ملاك گزینش واژه‌ها در نمایه‌سازی مدارك علمی- فنی است. از این رو بيشترین بسامد واژه در كاربرد، نشانه مرجح بودن آن است.

3-4-1-5. پسوندها: گروه واژه‌های مشتق با الهام از پسوندهای مورد مطالعه در مقالات «شیـوه‌ها و امكـانات واژه‌سـازی در زبان فارسـي معاصـر» (صادقي 1370-1372) و نیـز «عملكرد معنایی پسوندهای فارسی براساس نظریه ليبر» (رفيعي 1386) مورد تجزیه و تحليل رایانه‌ای قرار گرفت و براساس فهرست پسوندهای به‌دست‌آمده، میزان بسامد كاربرد آن‌ها در اصطلاحات فارسی تعیین شد. جدول 3-2 فراوانی كاربرد پسوند‌های فارسی را براساس‌تعداد و میزان درصد آن‌ها در اصطلاحات مشتق و مشتق ‌مركب علمی به‌ترتیب از بیشترین تا كمترین آن‌ها نشان می‌دهد. در این بخش، به تفصيل هر يك از پسوندهای فارسی مورد بررسی قرار گرفته و الگوهای ساختواژي و معنایی آن‌ها در این تركيبات تعیین ‌می‌گردد.

جدول 3-2. فراوانی كاربرد پسوندهای فارسی در اصطلاحات علمی

ي
3458
82/56%

مان
20
33/0%

ه
678
14/11%
واره
17
28/0%

ان
362
95/5%
ور
15
25/0%

ش
212
48/3%
مند
12
20/0%

ن
151
48/2%
يه
10
16/0%

ساز
149
45/2%
وار
9
15/0%

نده
142
33/2%
دان
8
13/0%

دار
125
05/2%
و
7
12/0%

گر
93
53/1%
چي
6
10/0%

ار
86
41/1%
دانی
6
10/0%

يت
83
36/1%
زار
6
10/0%

ک
61
1%
گون
5
08/0%

ا
57
94/0%
بان
4
07/0%

گاه
57
94/0%
گار
3
05/0%

ين
48
79/0%
گانه
3
05/0%

انه
45
74/0%
وش
3
05/0%

ستان
35
58/0%
آباد
1
02/0%

کار
33
54/0%
ناک
1
02/0%

بند
26
43/0%
وند
1
02/0%

سان
25
41/0%
کده
1
02/0%

چه
22
36/0%

3-4-1-6. پیشوندها: «كلباسی» (1371، 82-83) تعداد 8 پیشوند فعلي و 12 پیشوند غيرفعلي را فهرست كرده‌است. به عقيده او زبان در صورت نیاز، دست به وندسازی می‌زند و این كار را با تبدیل واژه مستقل به وند يا قرض‌گيری از زبان بيگانه، گويش‌ها و لهجه‌ها‌ي زبان انجام می‌دهد.

«شقاقي» (1382، 506) نیز معتقد است كه علاوه بر وندهای زبان فارسی (پیشوند و پسوند)، واژه‌سازان به فراوانی از كلماتی استفاده كرده‌اند كه در اصل، يك واژه كامل زبان فارسی بوده‌اند و بعضاً هنوز هستند. كاربرد گسترده این واژه‌ها منجر به پیدایش وندهای جدیدی در حوزه علوم شده و چنان این كار رواج دارد كه به‌نظر می‌رسد امروز می‌توان ادعا كرد بعضي از این عناصر، دیگر از ويژگي‌های واژه مستقل بری هستند و می‌توان آنان را در زمره وندها قلمداد كرد. از جمله می‌توان به كلماتی مانند «غير»، «چند»، «ضد» و «خود» اشاره كرد. بعضي مانند «چند» و «خود» هنوز از واژگان فعال زبان به شمار می‌آيند و شاید بتوان گفت نقش واژه، گسترش يافته يا دچار انشقاق شده‌است؛ يعنی از این پس می‌توان از كلماتی هم‌آوا در زبان نام برد؛ مانند: خود (ضمیر) و خود (پیشوند)، چند (صفت مبهم و ضمیر مبهم) و چند (پیشوند). این پدیده طبيعي (يعنی گسترش يا انشقاق)، در زبان‌های بشری رایج است و يكي از شیوه‌های خلق واژه‌ها و وندهای جدید در زبان به شمار می‌آيد.

از مجموعه واژگان علمی، تعداد 832 واژه با پیشوندها مشتق شده‌اند و تعداد 590 واژه، هم پیشوند و هم پسوند دارند. پیشوندهایی مانند «نا»، «بي»، «فرو»، «فرا»، «ترا»، «ابر»، «پاد» و «پیرا» به‌صورت مستقل به‌كار نمی‌روند و فقط در تركيبات و مشتقات از آن‌ها استفاده می‌شود؛ و پیشوندهایی مانند «هم» ‌(homo)، «ریز»‌(micro, mini)، «چند» ‌(poly, multi)، «غير»‌(non)، «پیش»‌(pre, fore)، «نیم» ‌(semi, half)، «زیر» ‌(sub, under)، «پس» ‌(post, after)، «ضد»‌(anti) و «فوق»‌(ultra, super) كه به‌نظر «صادقي» (1387) اگرچه هنوز به‌صورت مستقل به‌كار می‌روند، اما در تركيبات و مشتقات نیز نقش پیشوند را به‌عهده گرفته‌اند و در واقع معادل پیشوندهای لاتین هستند كه از سوي واژه‌سازان زبان علم در فارسی ساخته شده‌اند و در حقيقت به سوي پیشوندشدن پیش می‌روند. درجدول «3-3»، میزان كاربرد این پیشوندها در مجموعه واژگان علمی فارسی تعیین شده و نوع همنشینی آن‌ها با عناصر دیگر واژگانی نیز مشخص گردیده ‌است.

جدول 3-3. بسامد كاربرد پیشوندها در اصطلاحات علمی

هم
128
19/18%

فرا
31
40/4%

نا
111
77/15%
زیر
27
83/3%

بي
91
93/12%
پس
25
55/3%

ریز
70
94/9%
ضد
23
27/2%

چند
65
23/9%
ترا
22
12/3%

غير
52
39/7%
ابر
21
98/2%

پیش
49
96/6%
پاد
12
70/1%

نیم
36
11/5%
پیرا
6
85/0%

فرو
32
54/4%

3-5. اصطلاحات مركب

بر اساس نظریه نحوي ایكس تیره، همه گروه‌های نحوي، «درون‌مركز»ند (هگمن 1992، 95)؛ بدین معنا كه در همه گروه‌های نحوي، عنصری وجود دارد كه كل گروه را با خود «هم‌مقوله» می‌سازد. این «هم‌مقوله‌سازی» را «تراوش»⁶⁷ می‌نامند و منظور از آن این است كه هسته، ويژگي‌های مقوله‌ای خود را به درون گروهی كه خود هسته آن است می‌تراود (اسپنسر 1991، 186). مثلاً گروه اسمی «این كتاب جالب» از يك صفت اشاره (این) و يك اسم (كتاب) و يك صفت (جالب) ساخته شده‌است. كل این گروه، مقوله خود را از هسته خود كه همان «كتاب» است می‌گيرد. برخي زبان‌شناسان مانند «سلكرك» (1982) و «ويليامز» (1981 الف؛ 1981 ب)، معتقدند كه پدیده تراوش، در صرف نیز مطرح است. «سلكرك» می‌گويد: «تراوش موجب می‌شود كه سازه‌ای از نوع كلمه، همان ويژگي‌هایی را داشته باشد كه هسته‌اش دارد».

«ليبر» اعتقاد دارد كه همه كلمات پیچيده (خواه مشتق و خواه مركب) دارای هسته‌اند و مقوله هر كلمه پیچيده را بيرونی‌ترین «وند» آن تعیین می‌كند. در نتیجه، «ويليامز» با الهام از همین نظریه «ليبر» قاعده «هسته‌پایان بودن كلمات» را مطرح می‌سازد (ويليامز 1981 الف، 248). قاعده «هسته‌پایان بودن كلمات» در مورد كلمات پیچيده صرفي و نیز كلمات مشتق صادق است؛ به این معنا كه «آخرین پسوند هر كلمه، ويژگي‌های خود را بر كل واژه تحمیل می‌كند. برای این‌كه يك وند، ويژگي‌های كلمه را تعیین كند، باید در جایگاه هسته نهایی قرار گيرد» (دی‌شیليو و ويليامز 1987، 25). نتیجه آن‌كه مقوله نحوي واژه‌های مشتق را بيرونی‌ترین وند اشتقاقي مشخص می‌كند.

3-5-1. طبقه‌بندی واژه‌های مركب

بر اساس يافته‌های «طباطبایی» (1382) در زبان فارسی، اگر يك واژه پیچيده (خواه مشتق و خواه مركب) هسته معنایی داشته باشد، آن هسته، هسته نحوي هم هست.

كلمات مركب از نظر معنا به سه دسته تقسیم می‌شوند: درون‌مركز، برون‌مركز و متوازن.

1.درون‌مركز: كلمه مركبي است كه معنای كل آن در شمول يكي از كلمات سازنده‌اش قرار گيرد؛ مانند: «گلخانه»، كه‌كل واژه در شمول معنایی «خانه» قرار دارد؛ يعنی «گلخانه»، نوعي «خانه» است. در كلمه مركب درون‌مركز، يك هسته معنایی وجود دارد كه كلمه دیگر، آن را محدود می‌كند (اسپنسر 1991، 31)، مانند: فرهنگسرا: نوعي سرا؛ شكایت‌نامه: نوعي نامه؛ كمك‌فنر: نوعي فنر؛ گلفروش: نوعي فروشنده؛ كه هسته معنایی در پایان قرار دارد. اما در فارسی همه واژه‌های درون‌مركز چنین نیستند؛ مانند: بچه‌مدرسه‌ای، مدادرنگي، صاحبخانه. پس هسته معنایی این سه كلمه مركب در آغاز آن‌ها قرار دارد. در نتیجه، كلمات مركب از نظر جایگاه هسته بر دو نوع‌اند: «هسته‌آغاز» و «هسته‌پایان».

مفهوم هسته‌داری فقط به اسم‌های مركب محدود نمی‌شود و در مورد صفت‌های مركب نیز صادق است؛ مانند: بدسیرت، بد‌نام، بد‌ساخت. در همه این صفت‌ها هسته معنایی همان صفت «بد» است كه وابسته (يعنی جزء غيرهسته)، معنایش را محدود كرده ‌است.

2.برون‌مركز: واژه مركبي است كه معنای كل آن در شمول هیچيك از عناصر سازنده‌اش قرار ندارد (بائر 1983، 31). در واژه‌هایی مانند «خارپشت»، «هنرپیشه» و «سیاه‌گوش» چنین وضعيتی وجود دارد. كلمات برون‌مركز از نظر معنایی بدون هسته‌اند.

3.متوازن: كلمه مركبي است كه هیچ يك از عناصر سازنده‌اش در مقام هسته آن قرار ندارد و معنای كل واژه، سرجمع معانی واژه‌هایی است كه همتراز با هم در كنار يكدیگر قرار گرفته‌اند (اسپنسر 1991، 38). در كلمات متوازن معمولاً همه كلمات سازنده به يك مقوله نحوي تعلق دارند؛ مانند:

شترگاوپلنگ: اسم + اسم + اسم

شترمرغ: اسم + اسم

پسر‌بچه: اسم + اسم

اقتصادی- سیاسی: صفت + صفت

در فارسی تعداد كلمات متوازن چندان زیاد نیست، ولي می‌توان در صورت لزوم برحسب قياس، چنین كلماتی ساخت.

3-5-1-1. هستۀ نحوي و معنایی در كلمات مركب

بنابراین در كلمه‌های مركب نیز مانند كلمات مشتق و گروه‌های نحوي، هسته معنایی و نحوي يكي است. به بيان دیگر، هر كلمه مركبي كه دارای هسته معنایی باشد، آن هسته معنایی هسته نحوي نیز هست؛ مانند:

بچه‌مدرسه‌ای: این كلمه اسم مركب است و «بچه» هسته معنایی آن ‌است؛ زیرا «مدرسه‌ای» به‌عنوان «وابسته» معنایی، «بچه» را محدود می‌كند. از سوي دیگر، «بچه» هسته نحوي این كلمه نیز هست؛ زیرا مقوله نحوي كل كلمه از آن گرفته شده ‌است. ساختار این كلمه به این صورت است: اسم + صفت ← اسم مركب.

خوش‌طينت: این واژه صفت مركب است و «خوش» هسته معنایی آن و در عين حال هسته نحوي آن است. ساختار آن: صفت + اسم ← صفت مركب.

پیرمرد: این كلمه نیز اسم مركب است و «مرد» هسته معنایی و هسته نحوي آن است. ساختار این واژه چنین است: صفت + اسم← اسم مركب.

با توجه به این‌كه در زبان فارسی تعداد كلمه‌هایی كه براساس الگوي بالا ساخته می‌شوند بسیار زیاد است، نتیجه می‌گيریم كه هر هسته معنایی، هسته نحوي هم هست. به این ترتیب تكليف كلمات مركبي كه همه اجزای سازنده‌شان به يك مقوله تعلق دارند و «درون‌مركز»ند، روشن می‌شود (طباطبایی 1382؛ ليبر 2004).

3-5-1-2. هستۀ نحوي در كلمات برون‌مركز

همان‌طور كه گفته شد،‌كلمه برون‌مركز، كلمه مركبي است‌كه معنای كل آن در شمول معنایی هیچ يك از اجزای سازنده آن قرار نمی‌گيرد؛ يعنی در آن، جزئي به نام هسته وجود ندارد كه جزء دیگر، معنای آن را محدود كند. بنابراین واژه‌های مركب برون‌مركز كه فاقد هسته معنایی‌اند، هسته نحوي نیز ندارند؛ مانند واژه «خارسر» كه در آن معنای كل واژه، نه در شمول معنایی «خار» قرار می‌گيرد، نه در شمول معنایی «سر». به بيانی دیگر «خارسر» نه نوعي «خار» است، نه نوعي «سر»، بلكه حیوانی است كه «خار» برسر دارد. چنین كلماتی هسته معنایی ندارند وهسته نحوي نیز ندارند، زیرا هر دو جزء آن‌ها اسم است و كل واژه هم اسم است ودر نتیجه نمی‌توان گفت كه مقوله يكي از اجزای سازنده آن‌ها به درون كل واژه تراوش كرده ‌است. می‌توان گفت كه در چنین كلماتی آن جزئي كه وندهای تصریفي را می‌پذيرد هسته نحوي است، به این دليل كه در گروه‌های نحوي، آن كلمه‌ای كه وندهای تصریفي را می‌پذيرد، هسته نحوي است. مثلاً در گروه «این كتاب جالب»، «كتاب» را می‌توان جمع بست؛ مانند «این كتاب‌های جالب» و چنان‌كه می‌دانیم، در این گروه «كتاب» هسته نحوي است. براین اساس در كلمه‌ای مانند «چرخ‌بال»، هسته نحوي «بال» است، چون در هنگام جمع بستن، «بال» وند تصریفي «- ها» را می‌پذيرد: «چرخ‌بال‌ها».

اما ازآنجاكه در فارسی، در همه كلمات مركب در هر حال، وند تصریفي به آخرین سازه افزوده می‌شود، نمی‌توانیم از این ملاك برای تشخيص هسته بهره بگيریم. بنابراین واژه‌های مركب برون‌مركز كه فاقد هسته معنایی‌اند، هسته نحوي نیز ندارند.

3-5-1-3. هستۀ نحوي در كلمات متوازن

كلمات متوازن، كلمات مركبي‌اند كه هیچيك از عناصر سازنده‌شان در مقام هسته آن‌ها قرار ندارد و معنای كل واژه، سرجمع معانی واژه‌هایی است كه همتراز با هم در كنار يكدیگر قرار گرفته‌اند؛ مانند: گاومیش، اقتصادی- سیاسی. این كلمات، هسته نحوي نیز ندارند، زیرا كلمات سازنده آن‌ها از يك مقوله‌اند و در نتیجه نمی‌توان گفت كه يكي از اجزای سازنده آن‌ها مقوله‌اش را بر كل كلمه تحمیل كرده است.

تقسیم‌بندی معنایی واژه‌های مركب از دیدگاه «طباطبایی» (1382) به شكل زیر است:

                   1- هسته‌دار:      هسته‌آغاز/ هسته‌پایان

                        واژه مركب:       (درون‌مركز)

                   2- بدون هسته:     برون‌مركز/ متوازن

3-5-1-4. اهمیت هستۀ معنایی

«طباطبایی» معتقد است كه اغلب گروه‌های نحوي را همواره می‌توان پیش‌بينی كرد. این ويژگي از ضرورت‌های دستگاه نحو است؛ زیرا این دستگاه زایاترین دستگاه زبان است و ساختن گروه‌ها و جملات تازه، كار همیشگي گويشوران هر زبان می‌باشد. بدیهی است كه اگر معنای گروه‌های نحوي، پیش‌بينی‌پذير و قاعده‌مند نبود، زبان از ایفای نقش خود باز می‌ماند. همان‌گونه كه گفته شد، گروه‌های نحوي همگي درون‌مركزند، يعنی دارای يك هسته معنایی‌اند كه البته هسته نحوي نیز هست. در صرف نیز واژه‌های هسته‌دار (خواه مشتق و خواه مركب)، معنایشان پیش‌بينی‌پذير است، مگر این‌كه واژه‌گردانی شده باشند. به این ترتیب نتیجه می‌شود كه وجود هسته معنایی موجب می‌گردد كه معنا، پیش‌بينی‌پذير باشد. علت این امر آن است كه معنای واژه‌های هسته‌دار از يك قاعده كلي پیروي می‌كند: وابسته معنایی هسته را محدود و معين می‌كند، چنان‌كه در گروه‌های نحوي نیز چنین است.

در فارسی، زایاترین فرایندهای واژه‌سازی آن‌هایی هستند كه واژه‌های هسته‌دار می‌سازند، يعنی واژه‌های مشتق و واژه‌های مركب درون‌مركز. البته این بدان معنا نیست كه معنای واژه‌های بدون‌هسته، به‌كلي تیره و پیش‌بينی‌ناپذير است. معنای واژه‌های متوازن، سرجمع معانی عناصر سازنده آن‌هاست و در نتیجه، كاملاً شفاف است. معنای واژه‌های برون‌مركز، قاعده‌مند نیست؛ اما ازآنجاكه این كلمات برحسب قياس ساخته می‌شوند، معنایشان را نیز برحسب قياس می‌توان درك كرد. نتیجه آن‌كه دو مفهوم «هسته‌داری» و «تراوش» كه در نحو، اهمیتی بنیادین دارند، در صرف نیز مطرح‌اند؛ به این معنا كه غالب واژه‌های پیچيده (اعم از مشتق يا مركب) دارای يك هسته نحوي‌اند كه مقوله خود را بركل واژه تحمیل می‌كند. در واژه‌های «مشتق» و واژه‌های «مركب درون‌مركز»، هسته نحوي و هسته معنایی يكي است، و در گروه‌های نحوي نیز وضع چنین است. به این ترتیب، میان تركيب و اشتقاق و نحو، شباهت‌های معنا‌داری وجود دارد.

جدول 3-4. بسامد واژه‌های دوعنصری

تركيب
تعداد
درصد

تركيب
تعداد
درصد

N+S
2619
58/55%

P+A
57
21/1%

V+S
621
18/13%

N+A
52
10/1%

N+V
351
45/7%

P+V
41
87/0%

A+S
271
75/5%

A+A
10
21/0%

N+N
259
50/5%

V+V
9
19/0%

P+N
162
44/3%

V+N
5
11/0%

A+N
155
29/3%

P+S
4
08/0%

D+V
94
99/1%

V+A
2
04/0%

در پژوهش حاضر، اصطلاحات مركب براساس ساختار درونی و معنایی، به سه گروه درون‌مركز، برون‌مركز و متوازن (طباطبایی 1382؛ ليبر 2004) تقسیم، و اجزا و عناصر سازنده هر يك به نسبت مقولات دستوری فعل (V)، اسم (N)، صفت (A)، و قيد (D)، و نوع همنشینی آن‌ها تعیین گردید. نتیجه این تجزیه و تحليل، تركيب‌‌بندی واژه‌های مركب، مشتق و مشتق‌مركب فارسی، و تعیین ساختار درونی اصطلاحات فارسی می‌باشد.

 (N+V): اسم + ستاك فعل ← صفت

مانند: حلقه‌گشا، دارونما، قطب‌نما، متن‌نما، هواشكن، روغن‌زن، رهایی‌بخش، نفت‌سوز، نفوذ‌پذير، صدایاب، مركز‌گریز، واكنش‌پذير، برنامه‌ریز، اختریاب.

(N+N): اسم + اسم ← اسم

مانند: اخترفيزیك، زیست‌شیمی، رشته‌كوه، دمگل، رگبرگ، دستمزد، آبدره، برفاب، آیین‌نامه، رصدخانه، پنبه‌دانه، اردك‌ماهی، كوسه‌ماهی، نورشیمی.

(A+N): صفت + اسم ← صفت

مانند: خردساختار، درون‌آوار، درشت‌جلبك، شش‌گوش، آرام‌سپهر، بلند‌مدت، پرقدرت، درون‌پوست، خرده‌چوب، تندباد، بزرگراه، تك‌ياخته.

(D+V): قيد + ستاك فعل ← صفت/ اسم

مانند: بدخيم، دیرگداز، درونداد، سردكن، بالابر، شناوركن، خشك‌كن، گرماپس‌ده، بالاگذر، دوربين، برون‌ریز، بازانباشت، بازتاب، بازرس.

(N+A): اسم + صفت ← صفت ‌مركب

مانند: فشار بالا، باندپهن، بافت‌آزاد، بافت‌حساس، يقه‌سفيد، نورمقاوم، لب‌شور، متن‌حساس.

(A+A): صفت + صفت ← صفت ‌مركب

مانند: گرم‌خشك، گرم‌منفي، جامد‌مایع، جامد‌بخار.

(V +V): فعل + فعل ← اسم

مانند: شد‌آمد، گفتگو، شستشو، جستجو.

(V+N): ستاك فعل + اسم ← اسم

مانند: سنج‌افزار.

جدول 3-5. بسامد واژه‌های سه‌عنصری

تركيب
تعداد
درصد

تركيب
تعداد
درصد

N+V+S
1370
65/47%

V+N+S
3
10/0%

N+N+S
325
30/11%

V+V+S
3
10/0%

D+V+S
277
63/9%

A+S+A
2
07/0%

P+N+S
258
97/8%

A+S+S
2
07/0%

A+N+S
235
17/8%

D+V+V
2
07/0%

P+V+S
131
56/4%

N+A+V
2
07/0%

N+S+S
121
21/4%

N+P+V
2
07/0%

V+S+S
34
18/1%

P+A+N
2
07/0%

P+A+S
32
11/1%

P+A+V
2
07/0%

A+A+S
19
66/0%

P+N+V
2
07/0%

N+A+S
14
49/0%

V+S+N
2
07/0%

N+S+V
9
31/0%

A+A+N
1
03/0%

N+N+V
8
28/0%

N+N+N
1
03/0%

A+N+V
7
24/0%

V+A+S
1
03/0%

N+A+N
3
10/0%

V+P+S
1
03/0%

N+S+N
3
10/0%

V+S+V
1
03/0%

اغلب اصطلاحات سه‌عنصری شامل واژه‌های مشتق‌مركب می‌شوند، كه در مبحث مشتقات به‌طور مفصل به آن‌ها پرداختیم و شواهد زبانی لازم را ارائه دادیم. براساس‌جدول شماره «3-5» واژه‌های سه‌عنصری پربسامد نیز بيشتر مشتق‌مركب هستند، كه قبلاً به آن‌ها پرداخته‌ایم. واژه‌های مركب سه‌عنصری از بسامد كمی برخوردارند، اما می‌توانند به‌عنوان الگوهای واژگانی بالقوه، مد نظر واژه‌سازان علمی قرار بگيرند.

3-5-2. تأثير اصطلاحات مركب بر عملكرد بازیابي

سطح پیش‌همارایی اصطلاحات در يك اصطلاحنامه، مستقيماً به اخص بودن واژگان مربوط می‌شود. هر چه اصطلاحات نمایه‌سازی پیچيده‌تر باشد، واژگان اخص‌تر، و تعداد كل اصطلاحات بيشتر خواهد بود. يكي از عواملي كه بر سطح پیش‌همارایی تأثير می‌گذارد، عمومیت حوزه موضوعي است. در اصطلاحنامه‌ای كه حوزه محدودی را می‌پوشاند، اصطلاحات ممكن است بدون دارا بودن شرایط، برای نشان دادن مفاهیمی به‌كار روند كه امكان دارد در متنی گسترده‌تر ابهام ایجاد كند. برای مثال در اصطلاحنامه ويژه «آموزش»، اصطلاحات منفرد «ساختمان‌ها»، «آزمون»، و ... ممكن است به تنهایی خالي از ابهام باشند؛ در حالي‌كه در اصطلاحنامه‌ای عمومی كه دارای اصطلاحاتی مشخص برای كاربردهای این مفاهیم است، باید از اصطلاحات «ساختمان‌های آموزشی» و «آزمون تحصيلي» استفاده كرد تا ويژگي «آموزشی» را از سایر جنبه‌ها متمایز نمود.

اصطلاحات مركب نسبت به اصطلاحات بسیط، دقيق‌تر و مشخص‌‌تر و برای بازنمایی مفاهیم پیچيده، كارآیی بيشتری دارند. این اصطلاحات از ریزش كاذب جلوگيری می‌كنند و متضمن خوبي برای مانعيت هستند. برای نمونه، ممكن است مدركي درباره «انتخاب سوخت و ظرفيت ذخيره آب در سیستم‌های شوفاژ» به درستی با اصطلاحات بسیط «سوخت»، «آب» و «ذخيره» به‌صورت تركيبي بازیابی شود، ولي مدركي نامرتبط ارزیابي گردد. اما در كاوشی كه در آن از اصطلاح مركب «ذخيره سوخت» استفاده ‌می‌گردد، این مدرك بازیابي نخواهد شد. دیگر امتیاز استفاده از اصطلاحات مركب آن است كه اصطلاحنامه درباره هر اصطلاح، اطلاعاتی (مانند مترادف‌ها، اصطلاحات اعم، اخص و وابسته) را نشان ‌می‌دهد.

گردآوری و حفظ اصطلاحنامه‌ای با بسیاری اصطلاحات پیش‌همارا، به خاطر حجم زیاد و پیچيدگي بيشتر آن، از اصطلاحنامه‌ای با سطح پایین پیش‌همارایی، هزینه بيشتری می‌برد. این كار مشكلات نمایه‌سازی را نیز افزایش می‌دهد، چرا كه باید تضمین كرد كه تمام اصطلاحات پیش‌همارا و اخص مرتبط، به مدرك نسبت داده شده ‌است. استفاده از اصطلاحات مركب می‌تواند منجر به ازدست‌دادن جامعيت نیز بشود. البته این بيشتر مشكل نظام‌های دستی است كه در آن‌ها، جستجوي بخشی از اصطلاح مركب منجر به عدم بازیابي كل اصطلاح می‌شود.

اولين استانداردی كه حاوي روند كاملي برای برخورد منسجم با اصطلاحات مركب بود، ويرایش 1979 استاندارد بریتانیایی بود كه متن اوليه آن توسط «درك آوستین»⁶⁸ طراح نظام نمایه‌سازی «پرسی» تهیه شده بود. در مقاله‌ای درخصوص تكامل دستورالعمل‌های تدوين اصطلاحنامه (كروكس² و لنكستر³ 1993) آمده است كه «آوستین» و «دیل» در هنگام نگارش نسخه ويرایش‌شده سال 1981 دستورالعمل تدوين و توسعه اصطلاحنامه تك‌زبانه متعلق به يونسكو، به میزان گسترده‌ای از قواعد نسخه 1979 استاندارد بریتانیایی بهره‌برداری كرده‌اند. این قواعد در استاندارد‌های «ایزو 2788»⁴ و «بي‌اس 5723»⁵ تكرار شده است. در ويرایش 1993 استاندارد آمریكایی «انسی/نیزو»⁶، قواعد برخورد با اصطلاحات مركب به میزان قابل‌توجهی با قواعد مندرج در استانداردهای بين‌المللي يكسان است و فقط يك يا دو استثنا دارد كه در زیر به آن‌ها اشاره شده است. به‌طوركلي‌نظر استانداردها آن است كه در شرایط زیر، اصطلاحات مركب را باید حفظ كرد (ایچیسون 2000):

الف- اصطلاح مركب در استفاده متداول يا در حوزه تحت پوشش اصطلاحنامه آن قدر شناخته‌شده و عادی باشد كه بيان آن به‌صورت اجزای جدا از هم، درك آن را مختل سازد؛ مثل اصطلاحات متداول يا آشنا در برخي حوزه‌های ويژه:

حقوق زنان	Women’s Rights

ساختار گروه	Group Structure

دفع پسماند	Waste Disposal

ب- وقتی تفكيك يك واژه مركب، منجر به ازدست‌دادن معنا يا ابهام می‌شود؛ مثلاً در مورد "Group + Discussion" ممكن است يكي از دو حالت زیر باشد:

Group Discussion

Discussion Group

بنابراین بهتر است اصطلاح به‌صورت مركب حفظ شود تا ابهامی به‌وجود نیاید.

ج- در اصطلاحات دارای اسامی خاص، كه نمایانگر مفاهیم خاص هستند؛ مثل:

فرایند ماركوف	Markov Process

عقده ادیپ	Odipus Complex

د- اصطلاحاتی كه تمایز معنایی خود را از دست داده‌اند، به‌طوری كه معنای اصطلاح مركب در كليت خود، سرجمع معنای اجزای آن را شامل نمی‌شود؛ مانند:

تشكيل دولت	Cabinet Making

مهندسی تأسیسات شهری 	Municipal Engineering

ﻫ- اصطلاحاتی كه در آن‌ها، يك جزء از اصطلاح، با قلمرو اصطلاحنامه مرتبط نیست، يا برای حضور به‌عنوان اصطلاح مستقل، بيش‌ازاندازه مبهم است. این قانون در معيار انسی/ نیزو آمده، اما در معيارهای ایزو 2788 و بي‌اس 5723 وجود ندارد؛ مثل:

كمك‌های اوليه	First Aids

نقاشی تركيبي	Composite Drawing

و- اصطلاحات حاوي ويژگي‌هایی كه شباهت به شیء يا رخداد نامرتبطي را به ذهن متبادر می‌سازند؛ مانند عبارت استعاری:

نواحی سایه‌روشن (مبهم)	 Twilight Areas

اقتصاد سیاه	Black Economy

ز- اصطلاحاتی كه نمی‌توان آن‌ها را بدون استفاده از توضيحات اضافي كه فقط تلويحاً در اصطلاح مركب وجود دارند، بيان كرد. این قانون در استاندارد انسی/نیزو نیامده است؛ مانند:

تعطيلات مبنی بر علائق خاص	Interest Holidays

آزمایشگاه زبان	Language Laboratory

3-5-3. روش گزینش برابرنهادۀ فارسی برای واژه‌های لاتین

از منظر گزینش برابرنهاده فارسی (برای توصيفگرها و غيرتوصيفگرها) دو گروه اصطلاح وجود دارد: گروه اول، اصطلاحات معادل‌پذير كه يا بالفعل معادل فارسی دارند، يا بالقوه می‌توانند معادل فارسی داشته باشند؛ گروه دوم، اصطلاحات معادل‌ناپذير كه به دلایل فنی، حداقل در زبان علمی (و نه عامیانه) معادل‌پذير نیستند و نیاز به حرف‌نويسی دارند.

الف. گزینش برابرنهاده فارسی برای اصطلاحات معادل‌پذير

در گزینش برابرنهاده فارسی برای توصيفگرها و غيرتوصيفگرهای معادل‌پذير، از يك اولويت‌بندی قراردادی پیروي می‌شود؛ مثلاً اگر معادلي از طرف «فرهنگستان زبان و ادب فارسی» تصويب شده، در درجه اول اولويت قرار می‌گيرد (اما اگر با نظر متخصص موضوعي، از نظر تداول عام بسیار مهجور تشخيص داده شود، در جایگاه اصطلاح نامرجح و در رابطه‌هم‌ارزی جای می‌گيرد). واژه‌نامه‌ها و سپس واژگان ‌«مركز نشر دانشگاهی» در درجات بعدی اهمیت قرار دارند.

این اولويت‌بندی گاهی بنا به ضرورت تغییر می‌كند. در واقع همواره باید به اصل اساسی در مورد توصيفگرهای فارسی (يعنی تداول عام در میان متخصصين موضوعي) توجه داشت؛ چراكه هدف اصلي اصطلاحنامه، تسهیل در بازیابي از طریق گزینش اصطلاحات رایج است.

ب- گزینش برابرنهاده فارسی برای اصطلاحات معادل‌ناپذير

گروه دوم توصيفگرها و غيرتوصيفگرها در اصطلاحنامه، آن‌هایی هستند كه به دلایل فنی نیاز به حرف‌نويسی دارند. این گروه خود دو دسته اصطلاحات را شامل می‌شوند: مثلاً اسامی مربوط به تركيبات شیمیایی، و اسامی آرایه‌بندی موجودات زنده. در هر دوي این موارد باید از روال يا مبنای خاصي پیروي كرد.

3-5-4. رسم‌الخط فارسی

در يك تقسیم‌بندی كلي می‌توان واژگان اصطلاحنامه را به دو بخش «اسامی»⁶⁹ و «مفاهیم غيراسمی»² تقسیم‌بندی نمود. برای نوشتن اسامی (مثلاً نام تركيبات شیمیایی) در زبان فارسی، معمولاً چاره‌ای جز «حرف‌نگاری»³ آن‌ها نیست و در مورد مفاهیم غيراسمی می‌توان با توجه به ويژگي‌های زبان فارسی اقدام به معادل‌گذاری كرد. رسم‌الخط اسامی شیمیایی در زبان فارسی يكي از معضلات فعاليت‌های واژگانی زبان فارسی است، زیرا اسامی تركيبات شیمیایی قابليت معادل‌گذاری ندارند و در زبان فارسی باید حرف‌نگاری شوند. اسامی تركيبات شیمیایی حجم بزرگي از مجموعه واژگان شیمی را تشكيل می‌دهند. این اسامی به‌دليل «اسم خاص» بودن‌شان معادل در زبان فارسی ندارند. حرف‌نگاری را می‌توان چنین تعریف كرد: نوشتن حروف زبان مبدأ با حروف زبان مقصد براساس‌تلفظ حروف در زبان مبدأ (صدیق بهزادی 1375). تقریباً تمامی اسامی تركيبات شیمیایی در زبان فارسی از زبان انگليسی، فرانسوي يا آلمانی، به فارسی حرف‌نگاری شده‌اند. به علت ويژگي‌های رسم‌الخط زبان فارسی، ممكن است يك نام مشخص از يك ماده شیمیایی به‌صورت‌های مختلفي ظاهر شود. نایكسانی رسم‌الخط فارسی، به علت پیروي نكردن از يك رسم‌الخط استاندارد برای تركيبات شیمیایی به‌وجود می‌آيد و باعث می‌شود كه در ثبت و ذخيره‌سازی و در نتیجه در بازیابي اطلاعات، مشكلات فراوانی به‌وجود آيد.

لازم به ذكر است كه حرف‌نگاری با «آوانگاری»⁷⁰ متفاوت است. آوانگاری را می‌توان چنین تعریف كرد (صدیق بهزادی 1375): نوشتن آواهای زبان با «حروف بين‌المللي آوانگاری»² (آي‌پی‌ای) كه در بسیاری از فرهنگ‌های لغت از علائم آن برای نمایش تلفظ كلمات استفاده می‌كنند. در زمینه شیمی نیز اخيراً فرهنگ‌های معتبری به زبان انگليسی به چاپ رسیده‌اند كه از این علائم استفاده كرده‌اند. به‌عنوان نمونه از اسامی تركيبات شیمیایی در زبان فارسی، كه از متون مختلف شیمی استخراج شده‌اند، حرف‌نگاری‌های متفاوتی ارائه می‌شود:

متانل، متانول	Methanol

آلومینیم، آلمینیم، آلومینیوم	Aluminum

كينون، كوينون	Quinone

برمید، برماید	Bromide

برومو، برمو	Bromo

مثال‌های بسیاری از این دست وجود دارند. به‌منظور استانداردكردن و يكسان‌سازی رسم‌الخط، می‌توان به شیوه‌های گوناگون عمل كرد. در پژوهش حاضر، شیوه مركز نشر دانشگاهی ملاك قرار داده شد. در هر صورت به‌نظر می‌رسد به‌دليل تفاوت‌های بسیار چشمگير كه در رسم‌الخط اسامی تركيبات شیمیایی در زبان فارسی مشاهده می‌شود و اهمیت يكسان‌سازی، باید پژوهش مستقلي در این زمینه انجام پذيرد (سمایی 1380).

اسامی مختلف تركيبات شیمیایی كه به يك ماده شیمیایی مشخص مربوط می‌شدند به يك شكل مرجح، يكسان شدند و شكل غيرمرجح، به‌صورت مرجوع ظاهر شده است؛ مانند:

آلفا- آمینو ایزوكاپروتیك اسید	لوسین

آلفا-آمینوتولوئن	بنزیل آمین

دیامرفين	هروئين

اتان نیتریل	استونیتریل

در اینجا مبنای این‌كه چه واژه‌ای را به چه واژه‌ای ارجاع دهیم، معروف‌تر و پركاربردتر بودن واژه‌ها براساس‌مراجع معتبر بوده ‌است. در برخي موارد نیز اسامی متفاوت مواد شیمیایی به اسم «ایوپاك» آن‌ها ارجاع داده‌شد. صرف نظر از این‌كه كدام واژه باید مرجوع و كدام واژه مرجح قرار گيرد، وجود نظام ارجاعي و يافتن اسامی تركيبات شیمیایی گوناگون كه باید به يكدیگر ارجاع شوند، به خودی خود لازم است و به بازیابي اطلاعات كمك فراوانی می‌كند.

3-5-5. كوته‌نوشته‌ها و سرواژه‌ها

كوته‌نوشته‌⁷¹ شكلي از لغت يا اصطلاح است كه نسبت به شكل كامل آن، كوتاه‌شده باشد؛ سرواژه² كلمه‌ای است كه از حروف اول يك گروه كلمات تشكيل شده:

UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization)

اگر‌چه تعاریف مختلف برای سرواژه و كوته‌نوشته ارائه شده، به‌نظر می‌رسد بنابر تعاریف فوق، بويژه در متون شیمی، بيشتر با كوته‌نوشته‌ها سروكار داریم تا با سرواژه‌ها. در این پژوهش قرارداد این بوده است كه شكل كوته‌نوشته به شكل كامل آن ارجاع داده شود. در نوشتن كوته‌نوشته به فارسی، حرف‌نگاری انجام شده و در همه حال، حروف كوته‌نوشته با نقطه جدا شده است؛ مانند:

سی.ام.سی. (غلظت حدی میسلي)

C. M. C. (Critical Micelle Concentration)

از آنجاكه واژه فارسی، ترجمه واژه‌های انگليسی و مربوط به مفهومی است كه ابتدا در زبان انگليسی ابداع شده، بهتر است برای نمایش شكل كوته‌نوشته آن، از حروف اول كلمات انگليسی به فارسی حرف‌نگاری كنیم، تا مفهوم به شكل بهتری در ذهن منعكس شود و نیز ارتباط بهتری بين فرم‌های كوته‌نوشته در زبان فارسی و انگليسی به لحاظ آوایی برقرار شود. هم‌چنین به‌دلایل ذكرشده، شكل حرف‌نگاری‌شده به شكل تك‌حرفي ترجيح داده شده است.

3-5-6. طبقه‌بندی يا تاكسونومی

علم سازگان‌بندی يا سیستماتیك، از مطالعه علمی انواع، و تنوع يا تفاوت موجودات زنده و ارتباط تكاملي آن‌ها با يكدیگر بحث می‌كند. این علم شامل «شناسایی»، «طبقه‌‌بندی» و «نامگذاری» علمی موجودات زنده است. با وجود تفاوت طبقه‌بندی و علم سیستماتیك، در بسیاری موارد این دو واژه مترادف يكدیگر به‌كار برده می‌شوند. منظور از طبقه‌بندی، قرار دادن موجودات زنده برحسب همانندی‌ها يا خويشاوندی‌ها در گروه‌‌های مشخص است (اكبری 1386). سطوح طبقه‌بندی، تعداد دفعات متوالي گروه‌بندی همراه با اسامی آن‌هاست و ارتباطي با چگونگي رده‌بندی ندارد. بيشتر زیست‌شناسان کنونی از نظام سلسله‌مراتبي استفاده می‌كنند كه شامل طبقه‌‌های «سلسله»⁷² يا قلمرو، «شاخه»²، «رده»³، «راسته»⁴، «تیره»⁵، «جنس»⁶ و «گونه»⁷ می‌باشد. علاوه بر سطوحی كه ذكر شد، گاهی از سطوح فرعي دیگر نیز در طبقه‌‌بندی استفاده می‌شود. بسیاری از دانشمندان معتقدند كه ويروس‌ها را نمی‌توان از جمله موجودات زنده به حساب آورد؛ زیرا ويروس‌ها ياخته نیستند، فاقد ریبوزوم، میتوكندری و دیگر ارگان‌ها هستند. ضمناً در خارج از ياخته حساس، يك ذره ويروس از نظر متابوليكي كاملاً خنثي است. به‌هرحال، با اینكه درنظر گرفتن ويروس‌ها به‌عنوان موجودات زنده مورد اختلاف نظر است، اما در اصطلاحنامه، ويروس‌ها و طبقه‌بندی آن‌ها در بخش موجودات زنده آورده شده است. روش طبقه‌‌بندی و نامگذاری ويروس‌ها با سلسله‌های جانداران متفاوت می‌باشد؛ بنابراین به‌طور مجزا مورد بحث و بررسی قرار خواهد گرفت.

بخشی از علم طبقه‌بندی جانداران كه از اسم دادن به موجودات زنده صحبت می‌كند، به نامگذاری جانداران موسوم است. این شیوه نامگذاری، نوعي قرارداد است كه سعي می‌كند كاربرد اسامی علمی استاندارد‌شده را در عالم موجودات زنده متداول نماید. در نتیجه گياه‌شناسان و جانورشناسان (و نیز قارچ‌شناسان، باكتری‌شناسان، ويروس‌شناسان) امروزی در تمام كشورها قوانین بين‌المللي خاصي را برای نامگذاری علمی گياهان و جانوران به‌كار می‌برند كه به نام «كد بين‌المللي نامگذاری جانورشناسی»⁷³ و «كد بين‌المللي نامگذاری گياه‌شناسی»⁷⁴ مشهور است. هدف از قوانین بين‌المللي نامگذاری، ایجاد روش نامگذاری ثابت و يكنواخت برای گروه‌های طبقه‌‌بندی می‌باشد تا از به‌كاربردن نام‌هایی كه باعث اشتباه، ابهام يا اغتشاش در علم می‌شوند جلوگيری نمایند. لازم به ذكر است كه گر چه كدهای نامگذاری گياهان و جانوران در اصول پایه مشابه‌اند، ولي در جزئيات تفاوت‌هایی با هم دارند. در نامگذاری باكتری‌ها (و نیز قارچ‌ها)، نظام سلسله‌مراتبي و پسوند‌های شناساگر طبقه، در اساس مانند نامگذاری گياهان است.

3-6. ساختار معنایی اصطلاحنامه

در زبان بازیابي، واژگان اخص بستگي به قابليت اصطلاحات نمایه‌سازی برای بيان عمیق و مفصل موضوع دارد. اخص بودن، تأثيری مهم بر عملكرد زبان دارد؛ چراكه این ويژگي، دقت تعریف مفاهیم و نتیجتاً سهولت جلوگيری از ورود اطلاعات كاذب را معين می‌كند. نقطه ضعف واژگان بسیار اخص آن است كه تعداد اصطلاحات نمایه‌سازی افزایش می‌يابد. سلسله‌مراتبي را درنظر بگيرید كه هر اصطلاح، پنج اصطلاح اخص دیگر دارد و در نتیجه گردآوری، حفظ، نگهداری و به‌كارگيری آن‌ها، زمان‌بر و هزینه‌بر می‌شود. برای تدوين واژگان اخص، حوزه موضوعي را باید به دقت توصيف كرد، كه این امر مستلزم دانش بيشتر نسبت به اصطلاحات، معانی، و روابط آن‌هاست. مسائل گزینش اصطلاح، سازماندهی و نمایش روابط اصطلاحنامه‌ای آن‌ها، راه‌حل‌های خود را می‌طلبد. در واژگان اخص، بيشتر به تغییرات نیاز است تا در نظامی كه فقط از مفاهیم اعم به‌عنوان اصطلاحات نمایه‌سازی استفاده می‌كند.

در يك نظام بازیابي، سطوح متفاوتی از اخص بودن، يعنی سطح بالای اخص بودن برای بخش‌های مركزی حوزه موضوعي، و سطوح پایین‌تر در بخش‌های میانی و حاشیه‌ای، مناسب خواهد بود. طبق «استاندارد بين‌المللي ایزو 2788»، قانون كلي این است كه اصطلاحات در يك اصطلاحنامه باید تا حد امكان، مفاهیم ساده و بسیط را نشان دهند و اصطلاحات مركب باید به اجزای ساده تقسیم شوند؛ مگر زمانی كه این كار، احتمالاً بر درك كاربران تأثير منفي داشته باشد. عملاً پیروي از این قانون بسیار دشوار بوده، چرا كه در حوزه‌های تخصصي، مفاهیم واحد بسیار متفاوت و برحسب نیازهای داخلي تعریف می‌شوند. در اصطلاحنامه، موضوعات پیچيده باید با تركيبي از اصطلاحات بيان شوند و این اصطلاحات را می‌توان به‌عنوان كليد‌واژه‌های جستجوي اطلاعات در يك نظام پس‌همارا تعیین كرد.

يا این‌كه این اصطلاحات ممكن است به‌عنوان اجزای مدخل‌های نمایه‌ای ایفای نقش كنند. در تدوين اصطلاحنامه، مسئله همیشگي این است كه چه زمان می‌توان اصطلاحات مركب را به اصطلاحات ساده تجزیه كرد و چه موقع بهتر است اصطلاح مركب را (كه به‌عنوان اصطلاح پیش‌همارا نیز شناخته می‌شود) حفظ نمود. بنابراین اصطلاحنامه‌ای كه اكثراً دارای اصطلاحات بسیط است، سطح پیش‌همارایی پایین، و اصطلاحنامه‌ای كه دارای اصطلاحات مركب دو ياسه عنصری است، سطح پیش‌همارایی بالایی دارد (ایچیسون 2000).

ويژگي ذاتی اصطلاحنامه، قابليت آن در تشخيص و نمایش رابطه‌های ساختاری و معنایی بين اصطلاحات است. در يك اصطلاحنامه، دو نوع رابطه كلي وجود دارد:

1. در سطح خرد، كه به اتصال معنایی بين اصطلاحات منفرد مربوط می‌شود.

2. در سطح كلان، كه به نحوه رابطه اصطلاحات و روابط بين آن‌ها با ساختار كلي حوزه موضوعي مربوط می‌شود.

پی بردن به نوع اول رابطه بين‌اصطلاحی در سطح خرد بدون این‌كه در ابتدا به تثبيت ساختار در سطح كلان پرداخته شود، دشوار است. همان‌گونه كه قبلاً ذكر شد، برای تعیین ساختار موضوعي و رابطه‌های بين‌اصطلاحی از فنون رده‌بندی استفاده می‌شود. معيار‌های تدوين اصطلاحنامه، استفاده از سه نوع رابطه بنیادی بين‌اصطلاحی را تصریح می‌كنند. این رابطه‌ها شامل رابطه هم‌ارز، رابطه سلسله‌مراتبي و رابطه همایند می‌شود.

3-6-1. رابطۀ هم‌ارز يا ترجيحی

این نوع رابطه طبق تعریف معيارها، رابطه بين اصطلاحات مرجح و نامرجح است كه در آن، دو يا چند اصطلاح برای هدف نمایه‌سازی به‌عنوان اصطلاحاتی درنظر گرفته می‌شوند كه مفهومی يكسان را بيان می‌كنند. به‌عبارت دیگر، این اصطلاحات مجموعه‌ای برابر را شكل می‌دهند و مفهومی يكسان را بيان می‌كنند. اصطلاح مرجح آن اصطلاحی است كه برای نشان‌دادن مفهوم در نمایه‌سازی، گزینش شده ‌است؛ حال آن‌كه اصطلاح نامرجح آن اصطلاحی است كه انتخاب نشده ‌است. اصطلاحات نامرجح «واژگان مدخل» را تشكيل می‌دهند كه كاربر را از اصطلاحات گزینش‌نشده به اصطلاحات گزینش‌شده هدایت می‌كنند. پس این رابطه، ترجيح داشتن اصطلاحی به اصطلاح دیگر را بيان می‌كند. علامت «بك:» به معنای «به‌كار ببرید» در زیر هر مدخل که آمده باشد، كه كاربر را از «اصطلاح نامرجح»⁷⁵ به «اصطلاح مرجح»² (توصيفگر) راهنمایی می‌كند. علامت «بج» به معنای «به‌جای» اصطلاحی را مشخص می‌كند كه به جای اصطلاح نامرجح به‌كار می‌رود؛ مانند:

بقای انرژي

	بك:	پایستگي انرژي

پایستگي انرژي

	بج	بقای انرژي

	اع1	منبع انرژي

	او   	بهره‌برداری توان

	او  	توسعه پایدار

	او 	سیستم مدیریت انرژي

	او   	مصرف برق

	ان		energy conservation

3-6-2. مترادف‌ها

معيارها، مترادف‌ها را به‌عنوان اصطلاحاتی تعریف می‌كنند كه معانی‌شان را می‌توان در طيف گسترده‌ای از متن‌ها، يكسان تلقي كرد، به‌طوری كه این اصطلاحات، عملاً قابل جایگزینی با يكدیگر هستند. مترادف‌ها در زبان‌شناسی عمومی رایج نیستند، اما در واژگان علمی وجود دارند. این امر به ‌خاطر تكثر اسامی تجاری و اسامی مشهور، و كاربرد خاص در رشته‌های گوناگون است. در تمام حوزه‌ها (و نه‌فقط حوزه‌های علمی)، مترادف‌های بيشتری در زبان كنترل شده وجود دارد تا در زبان طبيعي؛ چراكه معانی اصطلاحات، عمداً در زبان كنترل‌شده، محدود است.

چندین نوع مترادف وجود دارد. انواع فهرست‌شده در زیر از انواع رایج مترادف‌های حقيقي هستند كه احتمال دارد در تدوين اصطلاحنامه يافت شوند:

الف- اسامی مشهور و اسامی علمی

عنكبوتیان	Spiders/ Arachinda

ب- اسامی رایج يا اسامی علمی و اسامی تجاری

پلي متیل متاكریلات/ پرسیكس	Polymethyl Metacrylate/ Perspex

ج- اسامی استاندارد و زبان عامیانه

كمك‌خرجي/ حقوق عائله‌مندی	Supplementary Earnings/ Perks

د- اصطلاحات دارای ریشه زبانی متفاوت

بيگانگان/ خارجي‌ها	Aliens/ Foreigners

اصطلاحاتی كه از فرهنگ‌های متفاوت دارای زبان مشترك نشأت می‌گيرد:

خدمات پستی	Postal services/Mail services

راه‌آهن	Railways/ Railroads

و- اسامی رقابتی برای بيان مفاهیم جدید

دوركاری	Teleworking/ Distance Working

ز- اصطلاح جاری در مقابل اصطلاح مهجور

اداره كاریابي	Job Centres/ Employment Exchanges

پرورشگاه	Children Homes/ Orphanages

3-6-3. شبه‌مترادف‌ها

شبه‌مترادف‌ها (كه به آن‌ها نیمه‌مترادف نیز گفته می‌شود) اصطلاحاتی هستند كه معانی آن‌ها به‌طوركلي در كاربرد رایج، متفاوت درنظر گرفته می‌شوند شبه‌مترادف‌ها شامل اصطلاحاتی می‌شوند كه دارای همپوشانی قابل توجهی هستند:

مناطق شهری/ شهرها	   Urban Areas/ Cities

توقفگاه وسیله نقليه	    Car Parks/ Parking Spaces

افراد بااستعداد/ نوابغ	   Gifted People/ Geniuses

پذيرش مجموعه‌های اصطلاحات به‌عنوان شبه‌مترادف، از حوزه موضوعي زیر پوشش اصطلاحنامه تأثير خواهد گرفت. برای مثال در اصطلاحنامه تخصصي «بهداشت شغلي»، اصطلاحات «آسیب صنعتی» و «آسیب شغلي» به‌عنوان مترادف درنظر گرفته نمی‌شوند؛ حال آن‌كه در یک اصطلاحنامه عمومی درباره «علوم بهداشت»، این اصطلاحات به‌عنوان شبه‌مترادف مورد پذيرش قرار می‌گيرند. شبه‌مترادف‌ها ممكن است متضادها، يعنی اصطلاحاتی كه نشانگر نقطه‌نظرهای متفاوتی از يك پیوستار ويژگي هستند، را نیز در برگيرند:

خشكي/ رطوبت	    Dryness/ Wetness

ارتفاع/ عمق  	   Height/ Depth

سواد/ بي‌سوادی	     Literacy/ Illiteracy

اگر احتمالاً درخصوص مثلاً «سوادآموزی» جستجویی انجام گيرد، همیشه اسنادی را دربرخواهد داشت كه درباره «سواد» و نیز متضاد آن، يعنی «بي‌سوادی» بحث خواهند داشت. با این اصطلاحات باید به‌صورت شبه‌مترادف رفتار كرد. از طرف دیگر چنانچه بتوان تمایز مفيدی بين دو اصطلاح متضاد قائل شد، باید از هر دو به‌عنوان اصطلاحات نمایه‌سازی استفاده كرد و بين آن‌ها ارجاع داد؛ در غير این صورت مانعيت از بين می‌رود. هدف برخي اصطلاحنامه‌های بازیابي، افزایش جامعيت از طریق فهرست كردن حداكثر اصطلاحات جایگزین است. در این موارد، انتخاب اصطلاحی مرجح از گروهی از اصطلاحاتی كه نشانگر يك مفهوم هستند لزومی ندارد. اكنون برخي بسته‌های نرم‌افزاری، مجهز به واژه‌نامه‌های الكترونیكي برای این هدف هستند؛ حال آن‌كه بسته‌های دیگر، آن‌چه را كه موسوم به حلقه‌های خودكار است ارائه می‌دهند.

3-6-4. رابطۀ سلسله‌مراتبي

این رابطه سطوح حاكمیت و تابعيت را نشان می‌دهد. اصطلاح حاكم، نشانگر يك رده يا كل است و اصطلاحات تابع، به اعضا يا بخش هایی از آن باز ‌می‌گردد. این ارتباط در مكان‌يابي مفاهیم اعم و اخص در توالي، به‌طور منطقي پیش می‌روند. این رابطه، يك ويژگي بنیادی اصطلاحنامه است كه آن را از فهرست‌های بدون ساختار اصطلاحات، متمایز می‌كند و عاملي مهم در بهبودی جامعيت و نیز عملكرد مانعيت است.

دیگر كاركرد این نوع رابطه، روشن ساختن دامنه يك اصطلاح است. این رابطه، دوجانبه است. رابطه سلسله‌مراتبي شامل رابطه نوع و جنس، رابطه سلسله‌مراتبي كل- جزء، رابطه موردی، و رابطه چند سلسله‌مراتبي می‌شود. اصطلاحات فقط در صورتی به‌طور سلسله‌مراتبي به يكدیگر مربوط می‌شوند كه هر دو از اعضای يك طبقه بنیادی باشند، يعنی این‌كه هر دو نشانگر ماهیت، فعاليت، يا ويژگي خاصي باشند. این رابطه بيان‌كننده رابطه كلي و جزئي بين مفاهیم است كه در واقع، اصطلاحنامه‌ها را از واژه‌نامه‌های تخصصي يا فرهنگنامه‌ها متمایز می‌سازد.

نشانه «اع» به معنای «اصطلاح اعم يا كلي‌تر» به يك مفهوم كلي‌تر از آن‌چه مورد بحث است دلالت می‌كند.

نشانه «اخ» به معنای «اصطلاح اخص يا جزئي‌تر» به يك مفهوم جزئي‌تر دلالت می‌كند.

سنگ آهك ریزبلور

اع1	سنگ آهك

اع2	سنگ كربناتی

اع3	سنگ رسوبي

او	میكریت (سنگ آهك ریزبلورین)

ان	Microcrystalline Limestone

سنگ آهك

اع1	سنگ كربناتی

اع2	سنگ رسوبي

اخ1	اسپاریت زیستی

اخ2	سنگ آهك جلبكي

اخ3	سنگ آهك ریزبلور

او	ذخيره سنگ آهك

او	رسوب كربناتی

او	سنگ آهك دگرگون شده

او	كربنات كلسیم

او	نخود سنگ

ان	limestone

الف. رابطه عام

معيارها این نوع رابطه را به‌عنوان رابطه‌ای تعریف می‌كنند كه اتصال بين يك رده يا طبقه، و اعضا و انواع آن را مشخص می‌كند. این رابطه دارای ويژگي بسیار دقيق انتقال است كه در آن، آنچه درخصوص رده‌ای خاص صدق می‌كند درخصوص رده‌های زیرمجموعه آن نیز صدق می‌كند. به این رابطه، «رابطه شمول» نیز گفته می‌شود. مدت‌هاست كه این رابطه در طبقه‌بندی‌های زیست‌شناسی به‌كار گرفته می‌شود:

ماهیان استخوانی

اع1	شاخه ماهیان

اع2	جانوران آرایه‌بندی

اع3	موجود زنده

اخ1	آزادماهی‌سانان

اخ2	آزادماهیان

اخ3	بي‌پاماهیان

اخ1	سوزن‌ماهی‌سانان

اخ2	سوزن‌ماهیان

اخ3	سوزن‌ماهی

اخ1	كپورماهی‌سانان

اخ2	كپورماهیان

اخ3	كپورماهی

ان	Osteichthyes

رابطه عام در انواع تقسیم‌بندی ماهیت‌ها و ويژگي‌ها كاربرد دارد:

موتورهای درون‌سوز	Internal Combustion Engines

موتورهای دوگانه‌سوز	Dual-fuel engines

موتورهای گازی	Gas engines

موتورهای بنزینی	Petrol engines

ارزش	Value

ارزش فرهنگي	Cultural value

ارزش اقتصادی	Economic value

ارزش اخلاقي	Moral value

ارزش اجتماعي	Social value

ب. رابطه جزء وكل

رابطه جزء و كل شاید به استثنای این نوع رابطه در اصطلاحنامه‌های موضوعي (تخصصي) محدود، به‌عنوان رابطه همایند محسوب گردد. در عين حال مواردی نیز وجود دارد كه در آن، «نام جزء، به معنای نام كل غالب است». آن‌گاه اصطلاحات را می‌توان به‌عنوان سلسله‌مراتب جزئي- كلي محسوب كرد:

گوش	Ear

گوش خارجي	External Ear

گوش داخلي	Labyrinth

كانال‌های نیم‌دایره‌ای	Semicircular Canals

دستگاه دهليزی	Vestibular Apparatus

گوش میانی	Middle Ear

زمین‌شناسی	Geology

زمین‌شناسی اقتصادی	Economic Geology

زمین‌شناسی مهندسی	Engineering Geology

زمین‌شناسی فيزیكي	Physical Geology

سنگ‌شناسی	Petrology

ج. رابطه‌های چندسلسله‌مراتبي

قرارگرفتن اصطلاحات در زیر بيش از يك طبقه (در حالي‌كه همه نیز به يك میزان صحیح باشند)، امری نامعمول نیست. این نوع رابطه بين يك اصطلاح و دو يا چند اصطلاح تابع آن، رابطه چندسلسله‌مراتبي نامیده می‌شود.

3-6-5. رابطۀ هم‌بستگي/ وابستگي

تعریف سومین رابطه اساسی، به آسانی تعریف دو رابطه قبلي نیست. به زبان ساده، این نوع رابطه بين اصطلاحاتی يافت می‌شود كه به لحاظ مفهومی (و نه به‌لحاظ سلسله‌مراتبي)، رابطه نزدیكي با يكدیگر دارند و اعضای يك مجموعه هم‌ارز نیز نیستند. به‌عبارت دیگر، اصطلاحات با يكدیگر پیوند دارند، اما نه به‌صورتی كه در دو بخش فوق تشریح شد.

معيارها، اصطلاحات دارای رابطه وابسته (كه به آن‌ها «اصطلاحات مرتبط» نیز گفته می‌شود) را در صورتی می‌پذيرند كه این اصطلاحات به لحاظ ذهنی، تا حدی با يكدیگر دارای پیوند باشند. اتصال بين آن‌ها را الزاماً باید در اصطلاحنامه روشن كرد؛ چرا كه این كار، اصطلاحات جایگزین را كه ممكن است برای نمایه‌سازی و بازیابي مورد استفاده قرار گيرند آشكار می‌كند. بنابراین واژه‌هایی‌كه از نظر مفهوم به هم نزدیك، ولي رابطه كلي و جزئي با هم ندارند، واژه‌های وابسته شمرده می‌شوند. این رابطه در مواقعي استفاده می‌شود كه احتمال می‌رود به این نوع روابط در بازیابي نیاز باشد. در حقيقت ممكن است اصطلاحی كه رابطه وابستگي با اصطلاح انتخاب‌شده دارد، برای كاربر جالب باشد و احتمال توفيق كاربر در دسترسی به اطلاعات جامع‌تر را فراهم سازد. این رابطه نیز دوجانبه است و با نشانه «او» (= اصطلاح وابسته) متمایز می‌شود:

انرژي لرزه‌ای

ي‌د	انرژي توليدشده توسط زمین‌لرزه

او	انرژي

او	زمین‌لرزه

او	لرزه‌شناسی

ان	Seismic Energy

لازم به ذكر است كه نشانه «ي‌د» (به معنای «يادداشت دامنه») موردی است كه اگر معنا با كاربرد يك اصطلاح به‌طور كامل از خود اصطلاح يا از روابط آن استنباط نشود، معنا وكاربرد آن را معلوم می‌كند.

3-7. اصطلاحنامه و طراحی هستی‌شناسی

اصطلاحنامه‌ها واژگان ساختمندی را برای توصيف اشیا و پدیده‌ها فراهم می‌سازند. اگر بخواهیم توصيف دانایی‌محور از يك پدیده داشته باشیم (آن‌گونه كه در «شبكه معنایی» مورد نیاز است)، اصطلاحنامه‌ها می‌توانند اطلاعات نسبتاً جامعي را در اختیار ما قرار دهند كه به همراه فراداده‌ها می‌توان برای شكل‌گيری هستی‌شناسی از آن‌ها استفاده نمود.

در این‌جا به مسئله دریافت دانش فنی مورد نیاز در نمایه‌سازی و بازیابي اطلاعات با استفاده از توصيفگرهای معنایی اشاره می‌شود. این توصيفگرهای ساختمند، غنی‌تر از «مجموعه‌ای از اصطلاحات» می‌باشند و در حقيقت به توصيف در زبان طبيعي نزدیك‌ترند. اغلب به‌نظر می‌رسد كه مطلوب‌ترین راه برای توصيف و بازنمایی دانش به‌منظور رفع موانع «ابهام در زبان طبيعي» در توصيفگرها و جستجوي اطلاعات، استفاده از توصيفگرهای ساختاریافته در يك مجموعه تثبيت‌يافته واژگان استانداردشده باشد. در فرایندی كه در طي آن، توصيفگرها در ذهن انسان خلق و ابداع می‌شوند با دو مسئله روبرو می‌شويم:

مسئله اول. چگونه‌ذهن انسان در طول فرایند نام‌گذاری مفاهیم، پشتیبانی می‌شود؟

مسئله دوم. واژگان ‌يا هستی‌شناسی‌كه پشتوانه توصيفگرهای ساختارمند است، از كجا به ‌دست می‌آيد؟

راه حل این مسائل، گسترش اصطلاحنامه‌های موجود و افزودن دانش جدید به ‌آن است كه، به‌منظور شكل‌گيری هستی‌شناسی مناسب و پشتیبان است. شكل‌گيری نظام مفاهیم باید مراحل زیر را طي ‌كند (ويلينگا⁷⁶ و دیگران 2001):

در مرحله اول، رويكردهای متفاوت برای نمایه‌سازی و بازیابي و نگهداری واژگان بررسی می‌شود؛

در مرحله دوم، اجزا و عناصر سازنده يك اصطلاحنامه تخصصي برای توسعه آن به‌صورت هستی‌شناسی شكل می‌گيرد.

1.با توجه به بازنمایی دانش، باید تلاش نمود معيارهای جدید شبكه و موانع رسیدن به هدف را مورد بررسی قرار داد و آن‌ها را مرتفع نمود.

2.بازیابي براساس الگوهای متعدد مورد برسی قرار می‌گيرد. این الگوها عبارت‌اند از:

الف) محتوا- بنیاد (به‌وسیله ويژگي‌های ذاتی و اوليه مانند: رنگ، شكل، ابعاد، بافت، و ...)؛

ب) متن- بنیاد (به‌وسیله واژگان آزاد، واژگان مقيد، يا توصيفگرهای اصطلاحنامه‌ها)؛

ج) موضوع- بنیاد (به‌وسیله ارزش‌گذاری موضوعات به‌صورت جفت‌های كمینه وصفي)؛

د) ساختار- بنیاد (به‌وسیله شناسایی و كاربرد روابط پیچيده مفهومی چندبعدی، مانند: شبكه واژگانی).

3.اصطلاحنامه‌ها برای استفاده بهینه در رويكرد موضوعي، ساختاری سلسله‌مراتبي را ارائه می‌دهند كه برای رفع تعابير ابهام‌آمیز، تلفيقي از روابط فراپایگي/ فروپایگي و جزء/كل را ایجاد می‌نمایند.

4.موضوعات توصيفگرها ممكن است به بخش‌خاصي از اصطلاحنامه يا بخش‌های مختلف مرتبط باشد، كه سبب می‌شود نمایه‌ساز با مجموعه بزرگي از اصطلاحات مواجه گردد. راه‌حل این مشكل، محدود ساختن مجموعه ويژگي‌ها در يك حوزه خاص است، كه سبب دقت و ظرافت بيشتر در نمایه‌سازی و بازیابي اطلاعات می‌شود.

5.برای شكل‌گيری هستی‌شناسی، از اصطلاحنامه موضوعي خاص كه دارای مجموعه‌ای از واژگان استاندارد است برای طبقه‌بندی استفاده می‌شود. با ادغام اصطلاحنامه‌های موضوعي و ایجاد روابط چند جانبه، شبكه واژگانی ایجاد می‌شود.

6.درخت سلسله‌مراتبي واژگان اصطلاحنامه، به درخت سلسله‌مراتبي مفاهیم تبدیل می‌شود كه در آن، هر مفهوم، برچسب‌دهی و به مدخل واژگانی اصطلاحنامه و مجموعه مترادف‌ها، باز‌می‌گردد.

7.دانش دائره‌المعارفي (بدنه معنایی)، روابط میان ويژگي‌ها (توليد: سبك، دوره زمانی، شیوه توليد؛ ظاهری: مقياس‌، رنگ، مواد؛ نقشی: كاربرد، موقعيت، جایگاه، و ...) به دامنه موضوعي پایگاه دانش افزوده می‌شود.

8.شكل‌گيری شبكه معنایی براساس‌روابط مفهومی هستی‌شناسی‌ها امكان می‌يابد.

4

علم اصطلاح‌شناسی و مهندسی دانش

4-1. مقدمه

اكنون چندین دهه است كه از شكل‌گيری علم اصطلاح‌شناسی می‌گذرد. این علم در چندین رويكرد علمی انعكاس يافته و ازجمله در رويكرد بنیادی اصطلاح‌شناختی تعدادی از مؤسسات پژوهشی جهان محقق شده ‌است. سه رويكرد عمده در تحقيقات عمومی اصطلاح‌شناسی وجود دارد:

الف. رويكرد معطوف به حوزه‌های موضوعي

رويكرد با گرایش حوزه‌های موضوعي، مفهوم و ارتباط آن با مفاهیم جنبي و نیز تطابق مفهوم و اصطلاح و انتساب اصطلاحات به مفاهیم را در محور تأملات خود قرار می‌دهد. در این رويكرد، «اصطلاح‌نگاری»⁷⁷ به جای فرهنگ‌نگاری به‌كار می‌رود؛ يعنی تك‌تك اقلام واژگان به‌ترتیب نظام منطقي مفاهیم تنظيم می‌شوند و نه به‌ترتیب الفبایی. ويژگي عمده این رويكرد، بين‌رشته‌ای بودن این حوزه دانش است.

ب. رويكرد معطوف به فلسفه

رويكرد با گرایش نظری فلسفي بسیار شبيه به رويكرد با گرایش حوزه‌های موضوعي است. در این رويكرد، تلاش‌ها عمدتاً در جهت بنیان نهادن نظریات «طبقه‌بندی» است. علم مستندسازی و اصطلاح‌شناسی دارای يك حوزه مطالعاتی مشترك هستند و آن، نظریه طبقه‌بندی است.

ج. رويكرد معطوف به زبان‌شناسی

بنیان رويكرد با گرایش زبان‌شناختی مبتنی ‌بر این تفكر است كه چون اصطلاحنامه‌ها زیرمجموعه فرهنگ لغات يك زبان خاص هستند، زبان‌های فرعي این زبان‌ها شمرده می‌شوند. در این رويكرد، از ابزارهای زبان‌شناختی در پدیده‌های اصطلاح‌شناختی و از جمله در فرهنگ‌نگاری استفاده می‌شود.

نظریه اصطلاح‌شناسی دارای سه مشخصه ويژه در رابطه با وضعيت زبان است:

1.هر نوع فعاليت اصطلاح‌شناختی با مفاهیم شروع می‌شود. هدف از این كار، تعیین دقيق حدود مفاهیم است. قلمرو مفاهیم از قلمرو اصطلاحات، مستقل است. در حالي‌كه اصطلاح‌شناسان به مفاهیم می‌پردازند، زبان‌شناسان درباره معنای لغات بحث می‌كنند. در اصطلاح‌شناسی، يك واحد نامگذاری شامل اصطلاحی می‌شود كه به يك مفهوم نسبت داده شده‌است. مفهوم، همان معنای اصطلاح است. اكثر زبان‌شناسان، واژه را واحد جدایی‌ناپذير محتوا و شكل كلمه می‌شمارند.

2.اصطلاحنامه‌ها نتیجه تصرف آگاهانه در زبان هستند. در زبان همگانی، معيار همان كاربرد زبان توسط گويشوران بومی است، كه معيار توصيفي نامیده می‌شود. به‌همین دليل اصطلاح‌شناسان كم‌كم به این نتیجه می‌رسند كه معيارسازی مفاهیم و اصطلاحات، ضروری هستند. این نوع توافق نیز يك معيار يا به‌عبارت دقيق‌تر، استاندارد تجويزی نامیده می‌شود، كه معمولاً از سوي يك مقام دارای صلاحیت (سازمان استاندارد جهانی، انجمن‌های علمی، فرهنگستان‌ها، و...) تأیید ‌می‌گردد و سپس مقام دارای صلاحیت، آن استاندارد را توصيه يا تجويز می‌كند. اقدام به يكسان‌سازی از طریق گزینش اصطلاحات يا خلق اصطلاحات جدید را می‌توان استاندارد كردن اصطلاحنامه تخصصي تلقي كرد. گزینش اصطلاحات يا ساختن و ابداع اصطلاحات جدید، قبل از هر چيز نیازمند ارزیابي اصطلاحات و اجزا و عناصر ساختاری و معنایی تشكيل‌دهنده آن‌ها به‌منظور تطابق هرچه بيش‌تر اصطلاح با مفهوم است.

3.از دیدگاه بين‌المللي، استاندارد كردن اصطلاحات منفرد نیازمند رهنمود‌های فرازبانی يكسان، يعنی اصول و ضوابط اصطلاح‌شناختی و اصطلاح‌نگاری يكسان است. این وظيفه در سطح بين‌الملل به عهده «كمیته فنی37 اصطلاح‌شناسی⁷⁸ (اصول و هماهنگي)» سازمان بين‌المللي استاندارد جهانی مبنی بر تهیه چنین رهنمودهایی است.

ويژگي‌های فوق‌الذكر از نظر وضعيت زبان دارای پیامدهای خاصي در ارائه اصطلاحات در واژگان است. ازآن‌جا كه تمام مفاهیم يك حوزه موضوعي تحت بررسی را باید بخش‌هایی از نظام مفاهیم (يعنی در ارتباط با سایر مفاهیم) تلقي كرد، واژه‌های يك مجموعه واژگان تخصصي را باید به‌ترتیبي نظام‌مند مرتب كرد. فقط براساس این نوع سازماندهی- به شرط آن‌كه هر مفهوم، دقيقاً تعریف شده ‌باشد- امكان مقایسه اصطلاحات علمی دو يا چند زبان فراهم ‌می‌گردد. ويژگي بارز «علم اصطلاح‌شناسی»، خصوصيت فرارشته‌ای و بين‌رشته‌ای آن است؛ يعنی از طرفي، اصطلاح‌شناسی حوزه بين‌رشته‌ای زبان‌شناسی، منطق، هستی‌شناسی، علم اطلاع‌رسانی، و حوزه تخصصي جداگانه از قبيل زیست‌شناسی، فيزیك، شیمی، مهندسی، ... است و از طرف دیگر، هر حوزه دانش و هر حرفه در ایجاد اصطلاحنامه خاص خود به اصطلاح‌شناسی نیاز دارد. علاوه بر این، قوانین خاص اصطلاح‌شناسی در حوزه‌های تخصصي جداگانه شكل گرفته و این تحول، موجب شكل‌گيری نظریه اصطلاح‌شناسی تخصصي در حوزه تخصصي مربوطه ‌می‌گردد.

ازآنجاكه محتوای مفهومی حوزه‌های تخصصي نظير مهندسی، شیمی، فيزیك، زیست‌شناسی، و... جوهره اصطلاحنامه‌های جداگانه‌ای را تشكيل می‌دهند، كار اصطلاح‌شناسی را از فعاليت‌های متخصصان موضوعي مربوط می‌دانند و این طرز تلقي، نیازمند مشاركت اصطلاح‌شناسان حرفه‌ای با متخصصان زبانی است. در زبان‌شناسی، منطق و هستی‌شناسی، نظریات گوناگون و متفاوتی وجود دارد. بنابراین لازم است كه همواره تحولات جدید این حوزه‌ها در رابطه با قابليت كاربرد آن‌ها در اصطلاح‌شناسی بررسی شوند. در نتیجه، اصطلاح‌شناسی ‌يك حوزه تحقيق است كه در آن باید يافته‌های تحقيقات سایر رشته‌ها را كه به اصطلاح‌شناسی مرتبط‌اند، و نیز دانش تخصصي كار عملي اصطلاح‌شناسی را درنظر بگيریم.

4-2. مفهوم‌شناسی

نظریه اصطلاح‌شناسی رويكردی بسیار كاربردی را دنبال می‌كند كه براساس‌آن، «مفهوم» نمایانگر يك پدیده منحصربه‌‌فرد مادی يا غيرمادی، و يك ساختار ذهنی است. «مفهوم» شامل مجموعه‌ای از ويژگي‌هاست كه می‌توان آن را به شكل ماهیتی واحد در تعدادی «پدیده»‌های جداگانه شناسایی كرد و از آن به‌عنوان ابزاری برای ایجاد نظم ذهنی و برقراری ارتباط استفاده نمود. هریك از این ويژگي‌ها خود مفهوم جداگانه‌ای محسوب می‌شود.

«مفهوم‌شناسی» براساس روابط منطقي است و در كنار نظریه نام‌گذاری، دو ركن عمده نظریه اصطلاح‌شناسی را تشكيل می‌دهند. مفهوم‌شناسی همانند معنا‌شناسی، يكي از زیررشته‌های زبان‌شناسی است. مفهوم‌شناسی، مبتنی بر «مفهوم» ‌است، كه مستقل از اصطلاح وجود دارد. پس از آن‌كه بررسی‌های كافي درخصوص تطابق يك اصطلاح با مفهوم مربوط به‌عمل آمد، آن اصطلاح، آگاهانه به يك مفهوم نسبت داده می‌شود. این انتساب، قبل از ارزیابي آن نماد زبان‌شناختی كه قرار است به آن منتسب شود، صورت می‌گيرد. این نماد ممكن است از بين اصطلاحات موجود انتخاب شود، يا اصطلاحی برمبنای ويژگي‌هایی كه اجزای آن به اجزای متشكله مفهوم مربوط هستند، شكل گيرد.

مفهوم‌شناسی به بررسی ماهیت مفاهیم، روابط آن‌ها، و بازنمایی نظام‌مفاهیم می‌پردازد. روابط مفاهیم را ارسطو (322-384 ق.م.) فيلسوف يونانی شناسایی كرده بود. روابط منطقي «فراپایگي»⁷⁹ و «فروپایگي»² و «همپایگي»³ به‌طور روشن و شفاف توسط «كانت»⁴ فيلسوف آلمانی در اثر مشهور وي «نقد عقل محض»⁵ به‌طور مفصل تشریح شده ‌است. اولين كسی كه در عصر جدید به بررسی نظام مفاهیم پرداخت فيلسوف نبود، بلكه زیست‌شناسی به نام «دوران دوگروس»⁶ بود. وي تحت تأثير مطالعات گسترده «فرگه»⁷ (1892) در سال 1899 نظریه «معناشناختی» خود را بيان نمود.

ازآنجاكه مفاهیم از ويژگي‌ها تركيب يافته‌اند، با سایر مفاهیمی كه در گستره‌های معنایی خود دارای ويژگي‌های مشتركي هستند، روابط مستقيمی دارند. مفاهیم همچنین دارای روابط غيرمستقيم با سایر مفاهیم‌اند، در صورتی كه با اشیای منفردی كه این مفاهیم نمایانگر آن‌ها هستند، همجوار باشند (يعنی در فضا در كنار هم باشند يا در زمان در پی هم قرار گيرند). يك حوزه موضوعي يا حوزه فرعي موضوعي، در صورتی كه آن حوزه مفهومی، سازمان يافته باشد، فقط به‌صورت ذهنی قابل دستیابي است. حوزه مفهومی سازمان‌يافته را نظام مفاهیم می‌نامند. در چنین نظامی از مفاهیم، هر مفهوم، روابط خود با سایر مفاهیم را آشكار می‌سازد.

4-2-1. روابط منطقي

بين مفاهیم، روابط تشابه وجود دارد. این روابط، روابط انتزاعي يا عام نیز نامیده می‌شوند. در مقایسه دو مفهوم از نظر تشابه آن‌ها، روشن می‌شود كه این دو مفهوم در بخش مشخصي از مقصود خود مشترك هستند، يعنی دارای پاره‌ای ويژگي‌های مشترك هستند. چنین مقایسه‌ای چهار نوع رابطه ایجاد می‌كند:

الف. فروپایگي منطقي (رابطه عمودی): زمانی كه يك مفهوم دارای تمام ويژگي‌های مفهوم دیگر است. در فراپایگي منطقي، يك مفهوم دارای يك يا چند ويژگي كمتر از مفهوم دیگر است.

ب. تقاطع منطقي: اگر دو مفهوم با يكدیگر مقایسه شوند و مقصود آن‌ها فقط به‌طور محدود مشابه باشند ‌(و تمام ويژگي‌ها يكسان نباشند) باید آن‌ها را مفاهیم متقاطع تلقي كرد.

ج. همپایگي منطقي: اگر دو مفهوم مقایسه‌شده دارای مقصود يكسان، و هر يك دارای حداقل يك ويژگي اضافه باشند كه به يك نوع ويژگي‌تعلق دارد، يعنی اگر دو مفهوم فروپایه از يك جنس يكسان باشند، آن‌ها را مفاهیم همپایه می‌نامند.

د. رابطه مورب منطقي: اگر دو نوع از يك جنس مشترك نه از طریق فروپایگي و نه از طریق همپایگي با يكدیگر مرتبط نباشند، دارای رابطه مورب هستند.

4-2-2. روابط هستی‌شناختی

روابط هستی‌شناختی بين‌مفاهیم، روابط غيرمستقيم هستند. این روابط فقط بين مواردی وجود دارند كه تحت مفاهیم مشخصي واقع می‌شوند. مشخصه روابط هستی‌شناختی، «همجواری»⁸⁰ يا «تقابل»² در فضا يا در زمان، يا اتصال علت- معلول است. مهم‌ترین نوع روابط هستی‌شناختی رابطه بخشی، يعنی رابطه يك كل و اجزای آن است. در هنگام مقایسه دو مفهوم در رابطه كل- جزء آن‌ها، چهار احتمال وجود دارد:

الف. فروپایگي بخشی (رابطه عمودی): چنانچه يك شئ منفرد شامل اجزایی مشابه با يك شئ دیگر بشود و دارای يك جزء اضافه نیز باشد، آن‌گاه این شئ منفرد، كل خواهد بود وشئ دیگر، جزء این رابطه فروپایگي (كل- جزء) نام دارد. مفهوم جزء را «مفهوم بخشی»³، و دیگری را «مفهوم شامل»⁴ می‌نامند؛ مانند هواپیما كه «شامل» بدنه هواپیما، و بال «بخشی» از هواپیما است.

ب. تقاطع بخشی: چنانچه دو مفهوم جداگانه از نظر اجزایشان با يكدیگر مقایسه شوند و فقط چند جزء مشترك داشته باشند، آن‌گاه مفاهیم این اشیای منفرد، متقاطع‌اند: مانند: زیست‌شناسی+ شیمی= زیست‌شیمی.

ج. همپایگي بخشی (رابطه بخشی افقي): بين دو شئ منفردی كه نمایانگر اجزای يك كل مشترك‌اند، همپایگي بخشی وجود دارد؛ مانند: «بدنه هواپیما» كه همپایه «بال» است (تحت كل «هواپیما»).

د. رابطه بخشی مورب: چنانچه دو جزء از يك كل مشترك باشند، ولي نه از طریق فروپایگي و نه از طریق همپایگي با يكدیگر مرتبط نباشند، این دو جزء در ارتباط مورب با يكدیگرند، زیرا يكي در شمول دیگری نیست، بلكه هر دو به يك نسبت زیرشمول يك كل قرار دارند؛ مانند: مكانیك > شیمی (تحت كل «علم»)؛ بينی < كره چشم (تحت كل «سر»).

4-2-3. روابط موضوعي

در مستندسازی و اطلاع‌رسانی، خصوصاً در بازیابي اطلاعات و داده‌ها، از ابزارهای اصطلاح‌شناختی كه اصطلاحنامه نام دارند استفاده ‌می‌گردد. لازم است به نام این ابزار، يعنی اصطلاحنامه مستندسازی تصریح گردد، چرا كه مجموعه اصطلاحات برای زبان همگانی نیز وجود دارد كه از نقطه‌نظر معناشناختی مورد بررسی قرار می‌گيرد. هدف عمده اصطلاحنامه مستندسازی، كنترل اصطلاح‌شناختی اصطلاحات مرجح است كه «توصيفگر» نامیده می‌شوند. كنترل زبان نمایه مشتمل بر دو اقدام متفاوت می‌شود:

الف. حذف هم‌معناها و هم‌نام‌ها، كه درواقع همان معيارسازی اصطلاح‌شناختی است؛

ب-.گسترش يا محدود كردن دامنه توصيفگرها و تعیین حدود آن‌ها با «يادداشت دامنه» و ارجاعات.

بازیابي اطلاعات مستلزم بازنمایی روابط موجود بين موضوعات است، كه در اسناد مورد بررسی قرار می‌گيرند تا از این طریق، جستجوگر امكان يابد به تمام اطلاعات مربوط به يك موضوع دسترسی يابد. موضوع‌ها همان مفاهیم هستند. اصطلاحات مورد استفاده غالباً دارای معنایی هستند كه در يك نظام معين اطلاع‌رسانی، از ويژگي خاص برخوردار است.

4-2-4. نظام‌های مفهومی

ويژگي‌ها نقشی مهم در نظام‌های مفاهیم ایفا می‌كنند. این ويژگي‌ها جایگاه هر مفهوم را در نظام تعیین ‌می‌كنند. ويژگي‌ها را می‌توان به انواع ويژگي‌ها از قبيل شكل (گرد، چهارگوش، ...) و رنگ (سبز، قرمز، ...) دسته‌بندی كرد. این نوع ويژگي‌ها، عناصر سازنده و معيارهای تقسیم نظام‌های مفاهیم هستند. بنابراین يك نظام مفهومی مشخص، به انواع ويژگي‌های منتخب بستگي دارد. در صورتی كه ويژگي‌ها مستقل باشند، هر نظامی را می‌توان ایجاد كرد. چنانچه ويژگي‌ها وابسته باشند، باید از ترتیب مشخصي پیروي كنند.

نظام مفهومی ممكن است از نوع «تقسیمی»⁸¹ يا «تركيبي»² باشد. نظام‌های مفهومی تقسیمی، «تك‌سلسله‌مراتبي»³ هستند. وقتی ويژگي‌ها تركيب شوند، نظام‌های مفهومی تركيبي به وجود می‌آيند. مهم‌ترین اشكال بازنمایی نظام‌های مفاهیم عبارت‌اند از:

 الف) نمودارهای‌درختی،

ب) نمودارهای زنجيره‌ای،

ج) نمودارهای خورشیدی،

د) نمودارهای چارگوش.

برای برقراری ارتباط در سطح بين‌المللي به نظام‌های مفهومی يكسان‌سازی‌شده، و به چندین زبان نیاز است. يكسان‌سازی بين‌المللي مفاهیم هنگامی ضرورت پیدا می‌كند كه چندین زبان در كنار هم برای وظایف، اهداف، تعهدات، و ... خاصي مورد استفاده قرار می‌گيرند- همان حالتی كه در سازمان‌های بين‌المللي مصداق دارد. در هنگام آماده كردن اصطلاحنامه‌های مستندسازی يا مجموعه واژگان تخصصي چندزبانه، به ناچار باید به مقایسه مفاهیم در زبان‌های گوناگون پرداخت. چنین مقایسه‌ای نشان می‌دهد كه مفاهیم و نظام‌های مفاهیم در هر زبانی با زبان دیگر متفاوت است. تهیه يك واژگان تخصصي طبقه‌بندی‌شده چندزبانه نیازمند تدوين يك نظام مفهومی يكسان است. اصطلاحنامه چندزبانه مستند‌سازی به يك نظام موضوعي يكسان نیاز دارد.

در هنگام تهیه واژگان تخصصي رده‌بندی‌شده چندزبانه، يكي از دشوارترین كارهایی كه باید انجام شود، ایجاد يك نظام مفاهیم يكسان برای تمام زبان‌های مورد قبول در واژگان است. در عين حال چنانچه این نظام ایجاد شود، می‌توان از آن برای هر زبان دیگری استفاده كرد. چنانچه يك طبقه‌بندی مورد قبول بين‌المللي وجود داشته باشد می‌توان از آن بهره گرفت و آن را با نیازهای خاص بومی منطبق ساخت. در غير این صورت، باید بر مبنای دو يا چند نظام مفهومی مورد قبول در زبان‌های مورد مقایسه، چنین نظامی را پی‌ریزی كرد و توسعه داد.

این نظام‌ها به خاطر انواع گوناگون ويژگي‌ها انتخاب می‌شوند و هر يك دارای ساختار خاص خود خواهند بود. نظام يكسان‌مفاهیم برای چندین زبان را می‌توان از طریق فرآيند استاندارد، محقق ساخت. برای نظام‌های بين‌المللي اطلاع‌رسانی كه دارای كاركرد مهمی در اشاعه اطلاعات در دنیا هستند از اصطلاحنامه‌های چندزبانه دارای نظام‌های مفهومی يكسان استفاده ‌می‌گردد.

4-3. طبقه‌بندی (تاكسونومی)

طرح طبقه‌بندی برای اهداف بسیاری مانند نظم‌دهی به مفاهیم علمی، نظم‌دهی به انتشارات، و نظم‌دهی به اصطلاحات در فرهنگنامه‌های موضوعي مورداستفاده است.

نظریه طبقه‌بندی، شاخه‌ای از دانش است كه هم با علم اصطلاح‌شناسی و هم با مستندسازی، به يكسان مربوط است. بر طبق نظریات «ووستر»⁸²، دو گونه طبقه‌بندی وجود دارد:

1) طبقه‌بندی مفهومی،

2) طبقه‌بندی موضوعي.

«موضوع»² را باید مطلبي دانست كه در يك سند به آن پرداخته شده و با يك «اصطلاح» نشان داده می‌شود كه در واقع، همان «مفهوم» است. «ووستر» تفاوت‌های این دو نوع طبقه‌بندی را به شكل زیر توضيح می‌دهد: «در نظام‌های مفاهیم، روابط اعضا يا در بين آن‌چه منظور از مفاهیم است، يا در بين خود افرادی كه به‌وسیله مفاهیم نشان داده می‌شوند، وجود دارد؛ که این رابطه نوع دوم، يك رابطه مفهومی غيرمستقيم است. اما در نظام‌های موضوعي، روابط موجود بين اعضای طبقه‌بندی به موضوعات مربوط می‌شوند. به‌همین دليل، آزادی در ایجاد نظام موضوعات بيشتر از آزادی در ایجاد نظام مفاهیم است. پیوستگي مفاهیم، مفهومی جدید را در پی دارد. اما در پیوستگي موضوعات، چنین حالتی وجود ندارد. نمونه‌ای از این حالت پیوستگي موضوعات، در نمایه‌سازی پس‌همارا دیده می‌شود».

4-4. علوم شناختی

این مسئله كه چگونه ذهن انسان پدیده‌های منفرد را شناسایی می‌كند و از راه انتزاع، مفاهیمی را براساس این پدیده‌ها می‌سازد، نقشی برجسته در نظریه اصطلاح‌شناسی ایفا می‌كند. این مسئله موضوع بررسی «معرفت‌شناسی»³ است. آغاز این بررسی نیز به فيلسوفان يونان باستان باز‌می‌گردد. همان‌گونه كه «بوخنسكي»⁴ (1965) اشاره می‌كند، علوم‌شناختی دارای ربط بنیادین با اصطلاح‌شناسی است و بين این دو رشته همیشه تبادل ایده‌ها وجود دارد. خلاصه يافته‌های وي از این قرار است: «هر شناختی نتیجه يك فرایند روانی است كه كسب «دانش» را در پی دارد. این فرآيند، حالت نیست، بلكه فعاليتی ذهنی است. شناخت، همانند دانش، پدیده‌ای ذهنی است كه به فرد وابسته است. وجود شناخت عينی و مجزا از فرد، ممكن نیست. شناخت، در حد كامل خود، استدلال را درپی دارد كه از طریق آن، يك قضيه عينی اثبات يا نفي می‌شود. فرایند «كوچك‌تر» این شناخت كه موجب تشكيل يك مفهوم ذهنی و «پی‌بردن» به يك مفهوم عينی می‌شود، «ادراك» نام دارد. باید بين تفكر و شناخت تمایز قائل شد. فكر كردن را باید حركت ذهنی از يك موضوع به موضوع دیگر دانست. هدف از تفكر، خلق دانش جدید است. ما به‌منظور انتقال مفاهیم و آرای خود به دیگران و برای تسهیل در تفكر خود، از علائم زبان‌شناختی، با ماهیت مكتوب يا شفاهی، استفاده می‌كنیم. این علائم شامل واژه‌ها يا نمادهای مشابه آن‌ها می‌شوند. زبان، «موجود» را مستقيماً ترسیم نمی‌كند، بلكه مفاهیم و قضایای عينی را ترسیم می‌كند. در عين حال، زبان همیشه مفاهیم و قضایای عينی را به شكل بایسته تصوير نمی‌كند. بنابراین ممكن است چنین اتفاق افتد كه يك نماد زبان‌شناختی، چندین وجود عينی را ترسیم كند (چندمعنایی). ازآنجاكه زبان نقش برجسته‌ای در شناخت بشر ایفا می‌كند، تحليل و تفسیر زبانی يكي از مهم‌ترین روش‌های شناخت است. نشانه مفهوم عينی را باید «نماد زبانی» نام داد و نشانه قضيه عينی را باید اِسناد نامید».

4-5. علم اطلاع‌رسانی و مستندسازی

در اطلاع‌رسانی و مستندسازی از واحدهای كوچك (كه «داده» نام دارند) در توصيف شكل يا محتوای سند استفاده می‌شود. شكل سند با داده‌های كتاب‌شناختی، و محتوای سند با اصطلاحات نمایه‌ای از قبيل كليدواژه، توصيفگر، و ... كه به بازیابي اطلاعات كمك می‌كنند، تشریح می‌شود. ارجاع كتاب‌شناختی در يك فهرست، نمایانگر يك كتاب يا مقاله معين است. نظریه اصطلاح‌شناسی نیز اطلاعات مربوط به مفاهیم را به داده‌های اصطلاح‌شناسی و داده‌های مربوطه تقسیم می‌كند، كه در مقولاتی در ركوردهای اصطلاح‌شناختی فهرست می‌شوند. برای پردازش داده‌های اصطلاح‌شناختی به‌وسیله رایانه، وجود يك نرم‌افزار مخصوص ضروری است. اصطلاح‌نگاری رایانه‌ای يك حوزه اصطلاح‌شناختی و در عين حال يك حوزه اطلاع‌رسانی و مستندسازی است. بنابراین مطالعه دقيق پیشرفت‌های علم اطلاع‌رسانی، فعاليت‌های مستندسازی و داده‌پردازی، در رابطه با قابليت به‌كارگيری آن‌ها در فعاليت‌های اصطلاح‌شناختی است. ازاین‌رو همكاری نزدیك‌تر بين نظریه عمومی اصطلاح‌شناسی و اطلاع‌رسانی و مستندسازی ضروری است.

ازآنجاكه مطالعه درباره هوش مصنوعي و ایجاد نظام‌های خبره باید به مقولات مفاهیم، نظام‌های مفاهیم، پیوستگي مفهومی، بازنمایی مفهومی واقعيت، و ... بپردازد، باید در آينده‌ای نه‌چندان‌دور در انتظار رابطه محكم‌تری بين نظریه اصطلاح‌شناسی و علم رایانه بود. مفهوم‌شناسی (يعنی بازنمایی مفهومی واقعيت) در طراحی نظام‌های خبره نقش مهمی بازی می‌كند. بنابراین باید انتظار داشت كه علم اصطلاح‌شناسی در آينده كمك فزاینده‌ای به علم رایانه بكند. در ژاپن و ایالات متحده آمریكا پروژه‌هایی به توسعه رایانه‌های نسل پنجم اختصاص يافته است. پروژه اروپایی «اسپریت»⁸³ مربوط به كمیسیون جوامع اروپایی با هدف كلي تجهیز صنعت فناوری اطلاعاتی اروپا براساس‌فناوری لازم، در پی آن است كه قدرت رقابت این قاره با ژاپن و ایالات متحده آمریكا را فراهم آورد. در این چارچوب، تحقيقات گسترده‌ای درباره هوش مصنوعي، پردازش اطلاعات پیشرفته با استفاده از قواعد و استنتاجاتی برای خلق دانش جدید از داده‌های موجود، خودكارسازی فرآيندهای شناخت و استدلال، مهندسی دانش و اطلاعات، نظام‌های خبره و دانش‌بانك‌ها، و ... نیز در این تحقيقات گنجانده می‌شود (فلبر 1983).

4-5-1. مدیریت اصطلاحنامه و نمایه‌سازی رایانه‌ای

اصطلاحنامه يا گنجواژه، زبان مشترك میان نمایه‌سازی و بازیابي اطلاعات در شبكه اطلاعات علمی- فنی است. مدیریت اصطلاحنامه این زبان مشترك را برای ارائه محتوای اسناد و مدارك (نمایه‌سازی)، و كاربران اطلاعات آن را برای جستجوي موضوعات مورد علاقه محقق (بازیابي) در اسناد علمی به‌كار می‌گيرند. به‌عنوان يك زبان مستندسازی، واژگان اصطلاحنامه براساس اصطلاحات منتخب از زبان طبيعي شكل می‌گيرند، همانند كدهای هوشمند كه در طبقه‌بندی و رده‌بندی موضوعي به‌كار می‌روند. در نمایه‌سازی، هم‌نشینی واژه‌ها (معروف به پس‌همارایی) معمولاً تنها راه ‌ارائه موضوعات اخص و اعم در يك سند می‌باشد.

به‌منظور بازیابي مدارك، كاربران اصطلاحات نمایه‌سازی را به‌صورت منفرد يا گروهی و به شیوه «بولي» به‌كارمی‌برند. عمليات رایانه‌ای نیز می‌تواند به‌گونه‌ای فراهم آيد كه به‌منظور حداكثر بهره‌برداری، روابط پیش‌همارایی در روابط واژگان اصطلاحنامه ایجاد گردد. اصطلاحنامه چيزی بيش از يك فهرست صرف اصطلاحات و در واقع، نظامی ساختارمند و معنا‌دار از مفاهیم است كه واژگان آن طبق روابط معنایی، نظام‌مند شده‌اند.

يك اصطلاحنامه به‌منظورتضمین كارآیی، باید تعداد محدودی از حوزه‌های دانش را همراه با جزئيات كاملاً تخصصي پوشش دهد. این تخصصي بودن، مشخصاً در گزینش اصطلاحات اخص نمایان می‌شوند كه به واسطه پیش‌همارایی (يعنی به‌كارگيری واژه‌های مركب و برقراری روابط منطقي میان اصطلاحات) انجام می‌پذيرد. اصطلاحنامه چندزبانه، امكان دستیابي به داده‌های مستند مشترك را برای كاربران اطلاعاتی كه گويشور زبان‌های گوناگون هستند، فراهم می‌سازد. اصطلاحات، از میان چند زبان طبيعي در مقابل يك مفهوم گزینش می‌شوند و از نظر زبان‌شناختی، مترادف و هم‌معنا می‌باشند. در نتیجه روابط معنایی براساس‌يك قاعده دقيقاً همانند در زبانی با زبان دیگر صورت می‌گيرد؛ زیرا در واقع واژه‌ها، مفاهیم را با يكدیگر مرتبط می‌سازند.

«عليرغم هزینه بالای تدوين اصطلاحنامه، كاربرد آن‌ها در مراكز تحقيقاتی، روز به روز گسترش می‌يابد. برای بهره‌گيری از اصطلاحنامه، در فهرست‌نويسی موضوعي نیز اقداماتی به‌عمل آمده ‌است و اصولا سرعنوان‌های موضوعي مانند «سرعنوان‌های پزشكي» (مش⁸⁴) به لحاظ ساختاری به اصطلاحنامه نزدیك شده‌اند. ازآنجاكه ساختار اصطلاحنامه‌ها با رایانه سازگارتر است و می‌توانند ذخيره و بازیابي اطلاعات را تسهیل نمایند، به زودی شاهد ساختار يكپارچه به‌صورت فرااصطلاحنامه خواهیم بود. بهره‌گيری از رایانه در امر فهرست‌نويسی، لزوم این اصلاحات، يكپارچگي، و تلفيق آن را چند برابر كرده‌است» (رایت و بودین 2001).

4-5-2. كاربرد اصطلاحنامۀ جامع در بازیابي اطلاعات

پس از تدوين اصطلاحنامه‌های علوم پایه (شیمی، فيزیك، زیست‌شناسی، زمین‌شناسی و ریاضي)، فنی- مهندسی و كشاورزی در «پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمی ایران»، به‌كارگيری آن در سامانه‌‌های در حال سرويس‌دهی مورد بررسی قرار گرفت. در مورد مزایای كاربرد اصطلاحنامه در سامانه اطلاعاتی، بحث‌های زیادی مطرح شد، كه در این‌جا به‌اختصار به مهم‌ترین اثر آن، يعنی نزدیك شدن مفاهیم به‌كارگرفته‌شده توسط كاربران، به مفاهیم به‌كارگرفته‌شده توسط نمایه‌سازان اشاره ‌می‌گردد.

می‌توان گفت كه سه بخش كلي از این سامانه‌ها از اصطلاحنامه اثر می‌پذيرند:

1.سامانه‌‌هایی كه به نوعي در آن‌ها، واژه‌گزینی انجام می‌گيرد. این بخش شامل سامانه‌‌هایی از قبيل «اس‌دی‌آي»²، سامانه ارسال اطلاعات گزینشی (بخش انتخاب موضوعي)، و ورود و ويرایش اطلاعات در پایگاه‌های مختلف است. در این سامانه لازم است كاربر با در اختیار داشتن رابط كاربری مناسب بتواند در میان موضوعات اصطلاحنامه و پایگاه واژگان، جستجو كند و از میان آن‌ها واژه‌های مورد نظر خود را انتخاب، و در فرم لازم ثبت نماید.

2.سامانه‌‌هایی كه باید از واژگان گزیده‌شده اصطلاحنامه استفاده كنند. این سامانه‌‌ها تاكنون از پایگاه واژگان استفاده می‌كرده‌اند كه می‌توان از آن جمله به بخش ارسال مقالات سامانه‌اس‌دی‌آي اشاره نمود. در این بخش، كاربر می‌تواند با توجه به ساختار درختی موضوعات اصطلاحنامه، يك شاخه را به همراه زیرشاخه‌های آن انتخاب نماید. همچنین در سامانه توليد فصلنامه‌های موضوعي، باید مسئله واژه‌هایی كه از اصطلاحنامه استخراج ‌شده‌اند و واژه‌های استخراج‌شده از پایگاه واژگان، حل شود. تركيب این واژگان در نمایه‌ها، از مسائل مطرح‌شده در این بخش است.

3.سامانه‌هایی كه در آن، كاربران از اصطلاحنامه برای بازیابي اطلاعات استفاده می‌كنند. مهم‌ترین سامانه این بخش، جستجو در پایگاه‌هاست كه به‌وسیله آن، كاربران می‌توانند موضوعات را به همراه زیرشاخه‌های آن جستجو نمایند (پارسی اصفهانی 1382).

4-5-3. نرم‌افزار تدوين اصطلاحنامه

همان‌طوركه گفته شد واژه‌های موجود در يك اصطلاحنامه براساس‌محتوای معنایی خود، در يك ساختار سلسله‌مراتبي با دیگر واژه‌ها در ارتباط هستند. در صورتی كه بخواهیم در يك اصطلاحنامه واژه‌های مرتبط را پیدا كنیم، باید ابتدا واژه را در اصطلاحنامه جستجو كنیم و با توجه به واژه‌هایی كه به‌عنوان واژه‌های اعم و واژه‌های اخص يك مدخل واژگانی آورده‌شده، در درخت این واژه به سمت بالا يا پایین حركت نماییم. يكي از اشكالاتی كه در استفاده از اصطلاحنامه چاپی وجود دارد، كندی كاربرد و عدم امكان تصور كل واژه‌های مرتبط با يك سرواژه در صورت بزرگ بودن يك درخت‌واژه است. امكاناتی كه نرم‌افزار تدوين اصطلاحنامه برای كاربر خود فراهم می‌سازد، عبارت است از سرعت در بازیابي واژه‌ها و فراهم آوردن محیطي مناسب برای جستجو و بازیابي يك واژه و نمایش درختواره‌های مرتبط با آن.

نرم‌افزار مورد نظر باید بتواند جستجوي واژه در اصطلاحنامه را از حالت دستی به‌صورت مكانیزه تبدیل، و امكان نمایش كليدواژه‌های اعم و اخص مدخل موردنظر را در قالب طرح درختی داشته باشد. همچنین كاركرد نرم‌افزار باید به‌گونه‌ای باشد كه تأثير مخربي در اطلاعات موجود در بانك‌هایی كه از اصطلاحنامه استفاده می‌نمایند، نداشته باشد.

اولين اولويت این نرم‌افزار، ارائه اصطلاحنامه‌های تدوين‌شده به جامعه نمایه‌ساز و كتابخانه‌های تخصصي و مراكز اسناد علمی است. بنابراین ساختار نرم‌افزار باید به‌گونه‌ای باشد كه اصطلاحنامه را به سادگي در اختیار كاربران قرار دهد. اولويت دوم، پیش‌بينی استفاده و رعایت قيود حاكم بر طراحی، يعنی تضمین سازگاری این نرم‌افزار با دیگر سامانه‌‌های موجود در يك مركز اطلاعاتی است تا بتوان از این نرم‌افزار در بخش ورود و ويرایش اطلاعات پایگاه‌ها نیز استفاده نمود. اولويت سوم، انجام پیش‌بينی‌های لازم برای افزودن سایر اصطلاحنامه‌ها و تلفيق آن‌ها و در نهایت ایجاد فرااصطلاحنامه می‌باشد.

اكنون هزاران ركورد حاوي اطلاعات كتابشناختی در پایگاه‌های اطلاعاتی پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمی ایران موجود است كه جستجو در محتوای این ركوردها از طریق شبكه جهانی امكان‌پذير است. با هر جستجو، تعداد زیادی ركورد يافت ‌می‌گردد كه برخي دقيقاً با نیاز كاربر همخوانی ندارد و نیز دستیابي به يك موضوع، همراه با زیرشاخه‌های آن فراهم نیست. با به‌كارگيری اصطلاحنامه، این دو مشكل به نحو مؤثری برطرف خواهد شد؛ بدین‌ترتیب كه در سامانه جدید، امكان جستجوي واژه‌ها از طریق اصطلاحنامه، و امكان بازیابي يك موضوع به همراه زیرشاخه‌های آن فراهم ‌می‌گردد. با تدوين اصطلاحنامه‌ها در پژوهشگاه، كار نمایه‌سازی نیز با استفاده از اصطلاحنامه انجام می‌شود. بنابراین می‌توان جستجو در حیطه این نرم‌افزار را نیز با به‌كارگيری اصطلاحنامه‌ها متناسب نمود، به‌طوری كه كاربر بتواند زیرشاخه‌های يك موضوع را نیز جستجو و بازیابي نماید. پیش از این، انتخاب موضوعات از طریق پایگاه واژگان انجام می‌شد و كاربر می‌توانست هر يك از موضوعات موجود در پایگاه واژگان را انتخاب نماید كه با توجه به جستجوي هوشمند، «گروه واژه» مورد نظر كاربر در ركورد ثبت می‌شد. در سیستم جدید، نمایه‌سازی با استفاده از اصطلاحنامه انجام می‌شود. بنابراین علاوه بر امكان قبلي كه انتخاب از پایگاه واژگان است، كاربر باید بتواند واژه موردنظر خود را از اصطلاحنامه، مشاهده و انتخاب نماید. بدین منظور، لازم است كاربر بتواند در اصطلاحنامه جستجو نماید و روي درخت‌های مختلف واژگان حركت كند (نوروزی اقبالي 1384).

4-5-4. مزایای استفاده از اصطلاحنامۀ رایانه‌ای

1.نمایه‌ساز به‌سرعت به كليه اشكال اصطلاحنامه دسترسی دارد و می‌تواند به جستجو بپردازد و به سهولت از مقوله‌ای به مقوله دیگر و از فهرستی به فهرست دیگر حركت كند.

2.امكان نمایه‌سازی ماشینی پدید می‌آيد.

3.بسامد اصطلاحات به‌كار گرفته‌شده در نمایه‌سازی، قابل كنترل است و می‌توان به حذف يا نامرجح كردن اصطلاحات مهجور و بدون كاربرد پرداخت.

4.با ایجاد يك فایل برای اصطلاحات پیشنهادی، روزآمد ساختن اصطلاحنامه به سهولت قابل انجام است.

5.سابقه هر اصطلاح، قابل ذخيره است و تغییراتی كه در طي زمان ایجاد می‌شوند قابل ارجاع به آخرین انتخاب است.

6.برای جستجوگر این امكان فراهم می‌آيد كه از اصطلاح نامرجح به‌طور خودكار به اصطلاح مرجح هدایت شود.

7.بسامد به‌كارگيری واژگان توسط استفاده‌كنندگان كنترل می‌شود و می‌تواند بر انتخاب كليدواژه‌ها اثر بگذارد.

8.در نظام دستی، جستجوگری كه با واژگان جدید به دنبال مطلبي ‌می‌گردد به بخشی از مدرك نمایه‌شده دست می‌يابد؛ ولي با استفاده از رایانه می‌توان به سوابق هر اصطلاح دسترسی پیدا كرد و جستجوي گذشته‌نگر كاملي انجام داد.

9.ذخيره واژه‌هایی كه توسط جستجوگر به نظام وارد می‌شود، پشتوانه مناسبي برای روز‌آمد ساختن اصطلاحنامه و تجدید نظر در آن است (ایچیسون و دیگران 2000).

5

هستی‌‌شناسی و مهندسی دانش

5-1. مقدمه

مهندسی دانش، با هدف انتقال اطلاعات دانش‌محور، به كمك برنامه‌ریزی رایانه‌ای و شبكه اطلاعاتی به ‌وجود آمد. بنابراین لازم است كه این دانش به‌صورت نظام‌مند و دارای ساختار ويژه درآيد. همین، نقطه مشترك میان اصطلاح‌شناسی و مهندسی دانش محسوب می‌شود، زیرا اصطلاح‌شناسی در سطح ارائه مفاهیم به‌صورت نظام‌مند عمل می‌كند و این خود مقدم بر تمامی شیوه‌های ارائه دانش است. سازماندهی دانش فنی و ساماندهی مفاهیم علمی، يكي از مهم‌ترین مباحث علم اصطلاح‌شناسی محسوب ‌می‌گردد. «مفهوم» كه به‌عنوان واحد دانش فنی تعریف شده‌، از مختصات معنایی، يعنی اجزای دانش تشكيل شده ‌است. همچنین مفهوم، يك بعد توصيفي و يك بعد تعریفي دارد كه خود، شكلي از دانش را ترسیم می‌نماید.

بر این اساس، بعد محتوایی و بيانی هر يك از مفاهیم، دانش اصطلاح‌شناسی آن مفهوم شمرده می‌شود. نوعي دیگر از دانش اصطلاح‌شناختی، در نظام مفاهیم منعكس است و دانشی را دربرمی‌گيرد كه چگونگي ارتباط تك‌تك عناصر سازنده يك دستگاه مفاهیم با يكدیگر را نشان می‌دهد. به‌منظور ترسیم نظام ‌‌مفاهیم دانش ساختارمند، يك رشته تخصصي باید مفاهیم زیررشته‌های مرتبط با آن را در يك ساختاركلي تلفيق، و روابط میان آن‌ها را ایجاد نماید. درسطح نظام مفاهیم، سازماندهی دانش فنی به شكل نظام‌مند نمودن گروهی از مفاهیم، در يك رشته تخصصي صورت می‌پذيرد. بر این اساس، اصطلاحنامه‌ها‌ي تخصصي تدوين می‌يابند و به‌صورت فهرست‌های واژگانی بيان می‌گردند. در هر مدخل واژگانی، این سازماندهی دانش فنی به‌صورت مجموعه‌ای از اطلاعات درآمده ‌است كه نظام مفاهیم و روابط میان آن‌ها (مانند مفاهیم اعم، مفاهیم اخص، و مفاهیم وابسته يا مرتبط) را شامل ‌می‌گردد. در سطح رشته‌های تخصصي، سازماندهی دانش فنی تنها به ایجاد ارتباطات میان مفاهیم اكتفا نمی‌كند. مهم این است كه نظام‌های مفاهیم، سازماندهی و قابل رويت گردند و به تناسب، با يكدیگر مرتبط شوند.

به‌منظور درك و دریافت ساختار دانش فنی يك حوزه تخصصي، به ناچار باید موضوعات را در ساختار یک نظام كلان، جمع‌بندی نمود كه چنین ساختار مفهومی را «رده‌بندی» می‌نامند. رده‌بندی مفاهیم با اهداف گوناگونی طراحی می‌شود. به‌عنوان مثال برای مستندسازی مدارك علمی- فنی، رده‌بندی موضوعات علمی را به شكل ارائه نظام‌های مفاهیم در قالب اصطلاحنامه‌های تخصصي سازماندهی می‌كنند. در اصطلاحنامه، كليدواژه‌ها با توجه به شكل و محتوای معنایی تعیین می‌شوند و روابط سلسله‌مراتبي میان آن‌ها به شكل اصطلاح اعم، اخص، و اصطلاح ‌وابسته ارائه ‌می‌گردد. كليدواژه‌ها «توصيفگر» مدارك علمی در نمایه‌سازی و بازیابي اطلاعات علمی-‌ فنی نامیده ‌می‌شوند.

سازماندهی اصطلاح‌شناختی دانش فنی (در قالب انتقال يك دستگاه مفهومی در زمینه‌های تخصصي) كاربردهای متفاوتی می‌يابد. این جا ساختار مفهومی و دانش مفهومی يك زمینه تخصصي، مقدمه‌ای بر تبادل اطلاعات تخصصي (فعاليت تخصصي يا حل مسئله علمی) و تبادل زبان تخصصي (ایجاد ارتباط و انتقال اطلاعات علمی- فنی) است كه شامل ترجمه فنی نیز می‌شود. در این زمینه كاربردی، رده‌بندی و اصطلاحنامه به‌عنوان ابزار مستندسازی و اطلاع‌رسانی، رابطه تنگاتنگي يافته ‌است و به‌طور غير مستقيم، كليد دانش فنی مستندسازی‌شده در سطح مفهومی و دیگر سطوح پیچيده آن می‌باشد، كه استفاده از آن در مبادله دانش تخصصي اجتناب‌ناپذير است. همچنین سازماندهی اصطلاح‌شناختی دانش در تمامی این سطوح، برای خلق و ابداع سامانه‌‌های دانش‌بنیاد، در سطح مفاهیم، بدون واسطه يا به شكل اقتباس شده، نقشی زیربنایی دارد.

همان‌گونه كه قبلاً گفته شد، هستی‌شناسی از فلسفه گرفته شده و به معنای تبیین و بازنمود جهان هستی ‌است. در دهه اخير این اصطلاح در جامعه مهندسی دانش مطرح شده است. يك هستی‌شناسی، نشانگر اصطلاحات پایه و روابط آن‌ها (شامل واژگان حوزه‌های اصلي و قواعد مربوط به ارتباطات بین این اصطلاحات) و نیز روابط میان مفاهیم و گستره مصداق‌هاست. يك هستی‌شناسی، تبیین دقيق صوری مفهوم‌سازی جامعه علمی است، كه به الگوي انتزاعي پدیده‌های جهان و شناسایی مفاهیم مرتبط با آن‌ها ارجاع می‌دهد؛ بدین معنا كه نوع مفاهیم و محدودیت‌های گزینشی آن‌ها با دقت و صراحت بيان می‌شوند.

يك هستی‌شناسی موضوعي نمی‌تواند از دیدگاه فردی يا شخصي شكل گيرد، بلكه حاصل دانش تجمیع‌شده دانشمندان يك رشته می‌‌باشد. هستی‌شناسی تعاریف گوناگون دارد:

1. هستی‌شناسی يك گرایش فلسفي است.

2. هستی‌شناسی يك نظام مفهومی است.

3. هستی‌شناسی يك توجيه معنایی صورت‌بنیاد است.

4. هستی‌شناسی تبیین و تخصيص مفهوم‌سازی ‌است.

5. هستی‌شناسی ارائه يك نظام مفهومی براساس يك نظریه منطقي است.

6. هستی‌شناسی يك فرا-زبان منطقي است.

بنابراین می‌توان هستی‌شناسی را چنین تعریف كرد: «نظریه روابط منطقي كه پاسخگوي نسبتاً دقيق و جزئي‌نگر به مفهوم‌سازی است».

در يك پایگاه دانش‌بنیاد، هستی‌شناسی وسیله‌ای برای توصيف دقيق مفهوم‌سازی، و پشتیبان اطلاعات ارائه‌شده در این پایگاه است. در واقع هستی‌شناسی، ساختار سلسله‌مراتبي اصطلاحات برای توصيف يك دامنه موضوعي است، كه می‌تواند به‌عنوان پایه‌ریزی اسكلت معنایی يك پایگاه داده‌بنیاد به‌كار گرفته شود. براین اساس يك هستی‌شناسی ازقبل طراحی‌شده نیز می‌تواند در شكل‌گيری پایگاه‌های متعدد دانش‌بنیاد دیگر، با اقتباس از همان ساختار طبقه‌بندی، مجدداً به‌كار گرفته شود. همچنین می‌توان در رده‌های پایین‌تر با افزودن مفاهیم زیرمجموعه‌ها، يا در سطوح بالاتر با افزودن مفاهیم اعم يا افزایش مفاهیم در سطوح میانی، حوزه‌های جدید علمی را نیز پوشش داد.

اگر نظامی با هستی‌شناسی‌های موجود ساخته شود، ساختار زیربنایی مشتركي خواهد داشت؛ از این ‌رو ادغام و به اشتراك گذاشتن پایگاه‌های دانش‌بنیاد كه براساس آن‌ها ایجاد شده، در سطح ملي و بين‌المللي آسان‌تر خواهد بود. هستی‌شناسی می‌تواند شكل‌های مختلفي داشته باشد، اما لزوماً شامل فهرستی از اصطلاحات و تخصيص معنایی آن‌ها (شامل تعاریف، نشانه‌گذاری‌های مبتنی بر فهم متقابل، و محدودیت‌های گزینشی برای ارائه ساختار دامنه موضوعي) خواهد بود.

5-2. فرااصطلاحنامه

«فرااصطلاحنامه» نوعي اصطلاحنامه است كه نتیجه ادغام و تلفيق اصطلاحنامه‌های متعدد می‌باشد و میان مجموعه واژگان ملي و بين‌المللي، ارجاعات متقابل ایجاد می‌كند. به‌منظور بازیابي در پایگاه‌های متعدد و چندگانه كه به واسطه واژگان كنترل‌شده متعدد نمایه شده‌اند، نوعي فرااصطلاحنامه ایجاد می‌شود. هر اصطلاح در فرااصطلاحنامه با برابرنهاده‌ها و اصطلاحات مرتبط از تمامی اصطلاحنامه‌های تلفيق‌شده در آن، به نمایش درمی‌آيند. فرایند خودكار در جستجو و بازیابي، توسعه می‌يابد و كاربر را قادر می‌سازد بازیابي را در نمایه‌های منفرد يا چندگانه و تلفيق‌شده، و با استفاده از اصطلاحات هر يك از منابع واژگانی، انجام دهد. فرااصطلاحنامه، مفهوم‌بنیاد است و هدف آن، ایجاد وحدت میان نامگذاری معانی مختلف يك مفهوم است. این نامگذاری‌ها از منابع واژگانی متعدد و رده‌بندی‌ها و اطلاعات پیرامون آن به دست آمده است.

گسترش سریع میزان لغات يك فرااصطلاحنامه باعث شده است كه به‌كارگيری رایانه برای سهولت در ایجاد آن مؤثر واقع شود. روزآمدی واژگان، بهره‌مندی از مجموعه واژه‌های متعدد، الگوریتم گزینش و بازنگری متخصص موضوعي را می‌طلبد. اصطلاحنامه‌های مختلف را می‌توان تحت شرایط زیر در يك اصطلاحنامه تلفيق نمود:

1.از ابتدا اصطلاحنامه‌های مختلف الزاماً براساس پیش‌زمینه نظری واحدی ساختاربندی شده باشند. این امر گام نخست برای تلفيق، و كاملاً ضروری است.

2.در گام دوم، شیوه تخصيص شناسه‌های يكسان به‌كار گرفته شود و زمینه‌های بازنگری و رفع مشكلات شناسایی‌شده، فراهم گردد.

3.در گام سوم، توسعه كنترل كيفيت دیدگاه‌ها و توافقات به‌عمل‌آمده صورت پذيرد.

4.در گام چهارم، شناسایی زمینه‌های جابجایی و دگرگونی ظریف و نامحسوس معانی و مفاهیم در هر يك از گرایش‌ها ضروری است.

فرااصطلاحنامه تنها يك واژگان استاندارد‌شده نیست، بلكه همچنین ابزاری برای افزایش نهایی واژگان موجود و مفيد است و منبعي غنی برای متخصصين اطلاعات علمی می‌باشد. نظارت بر تناسب اجزای فرااصطلاحنامه در هر ويرایش جدید، سبب توسعه و افزایش میزان مفاهیم يك فرااصطلاحنامه ‌می‌گردد. فناوری فرااصطلاحنامه برای فرمول‌بندی روابط معنایی میان ساختارهای دانش فنی (به‌صورت مفاهیم و روابط سلسله‌مراتبي آن‌ها) از دیدگاه‌های گوناگون به‌كارگرفته می‌شود و كاربران را قادر به تورق، جستجو و بازیابي میان‌رشته‌ای در گرایش‌های گوناگون علمی می‌سازد. فرااصطلاحنامه در‌برگيرنده مجموعه‌ای از مفاهیم كليدی در رأس، و روابط معنایی میان مفاهیم (همانند مترادف‌ها، همنام‌ها، و ...) و نیز ترسیم نقشه معنایی از منابع گوناگون اصطلاحنامه‌ها و مفاهیم كليدی است كه به نسبت، تعداد كمی از این‌ها تأليف يا ابداع شده‌اند (وود 2004).

خودكارسازی توليد كليدواژه و ایجاد گنجواژه در گرایش‌های علمی جدید كه قبلاً برای آن‌ها اصطلاحنامه‌ای وجود نداشته و ایجاد وحدت میان مجموعه فراداده‌ها، به‌كارگيری ساختواژه رایانه‌ای را می‌طلبد و براساس آن، الگوریتم‌های خاص برای گزینش خودكار كليدواژه‌ها ایجاد می‌شود. بدین منظور كوچك‌ترین مجموعه كليدواژه‌ها را برای حصول دقت بيشتر و سنجش میانگين تراكم در ساخت خوشه‌ها و يافتن كليدواژه‌ها يا خوشه‌های واژگانی بهینه با كمترین پراكندگي، و نیز كاهش تعداد خوشه‌های واژگانی می‌يابيم و در چارچوب این طرح، اولويت‌های الگوهای بهینه را تعیین می‌نماییم. قابل ذكر است كه مبادله اطلاعات، ضمن حصول رويكردهای متفاوت، فواید زیادی در ایجاد نسخه نهایی خواهد داشت. يكسان‌سازی نتایج حاصل از استخراج كليدواژه‌ها و تحليل معنایی نهفته در آن‌ها، سبب می‌شود كه ابزاری برای اصطلاحات وابسته پیشنهادی در جستجو و بازیابي به دست آيد تا كاربران را در بازشناسی نیازهای اطلاعاتی واقعي‌شان و شناسایی مناسب‌ترین كليدواژه‌ها به‌منظور جستجو و بازیابي ياری رساند. مجموعه عبارات به‌كارگرفته شده در این نظام از سه منبع اصلي سرچشمه می‌گيرد:

1.كليدواژه‌های استخراج‌شده از طریق الگوریتم نتایج حاصل از جستجو در متون علمی مسبوق به سابقه،

2.سرعنوان‌های موضوعي تخصيص داده‌شده به منابع اطلاعاتی،

3.كليدواژه‌های مورد استفاده در بازیابي‌های قبلي كاربران اطلاعاتی.

5-3. شبكۀ واژگانی

در آينده نیز باید در مورد جمع‌آوری مجموعه‌ای از دانش واژگانی شامل شبكه واژگانی، اصطلاحنامه‌ها و واژه‌نامه‌ها، و كاربرد مشترك میان آن‌ها در تشكيل زنجيره‌های واژگانی و ایجاد ارتباط رایانه‌ای و خودكار، تحقيقات دقيق‌تری انجام ‌پذيرد. ایجاد «پایگاه دانش واژگانی» مانند شبكه واژگانی می‌تواند ابزار كليدی در شكل‌گيری «هستی‌شناسی» محتوای يك متن علمی، و بويژه مرتبط با پایگاه اطلاعات علمی- فنی باشد.

«نقشه مفهومی» براساس شكل‌گيری سلسله‌مراتبي واژگان تدوين شده است. هستی‌شناسی اغلب مفاهیمی را دربر می‌گيرد كه برای شناخت انسان از دنیای پیرامون، بنیادی و اساسی می‌باشند و دانش «پیش‌نمونه»ها را بازنمایی می‌كنند. این‌كه ساختار هستی‌شناسی براساس اعم و اخص يا سطوح بالا و پایین طراحی شوند، بيشتر به اهداف و حوزه مورد نظر بستگي دارد تا حل مشكلات مدیریت واژگان؛ زیرا تفاوت معنادار و واقعي میان این دو نوع هستی‌شناسی وجود دارد. هستی‌شناسی براساس سلسله‌مراتب و ويژگي‌های معنایی، سعي دارد حوزه معنایی خاصي را كه مبتنی بر مفاهیم دقيقاً تعریف‌شده می‌باشد مشخص کند. به‌عنوان مثال در حوزه علوم پایه (ریاضي، فيزیك، شیمی، زیست‌شناسی، و زمین‌شناسی) دانش مربوطه به راحتی فرمول‌بندی می‌شود، زیرا در همه این حوزه‌ها نظام مفاهیمی حاكم است كه می‌توان آن‌ها را به واسطه اصطلاحات علمی، با تعریف دقيق بيان نمود. در چنین مواردی سعي می‌شود اشیا در عالم مقال و نیز به‌طور محض و انتزاعي و با الگوهای آرمانی و ساده‌شده‌ای از پدیده‌های واقعي در جهان ارائه شوند (گومز-پرز 2004).

«پایگاه‌های اطلاعات واژگانی» همانند شبكه واژگان (شامل واژگان، اصطلاحنامه‌ها و فرهنگ‌های لغت) است كه به قاعده‌مند نمودن معنا‌شناسی واژگانی (يعنی معنای واژه‌های يك يا چند زبان طبيعي) می‌پردازد. این معانی براساس شبكه مفاهیم و مبتنی بر فهم مشترك اكثریت جامعه علمی، و دارای تعاریف خاص، و دربرگيرنده معانی مختلف متداول و كاربردهای خاص و ويژه و تركيبات گوناگون واژه‌های مبتنی بر «پیش‌نمونه‌ها» و نیز مفاهیم پایه علوم است.

شكل 5-1 بخشی از شبكۀ واژگانی

«وردنت» (میلر و همكاران 1990؛ میلر 1995) نمونه يك پایگاه وسیع اطلاعات واژگانی در زبان انگليسی است كه در دانشگاه پرینستون و براساس نظریه‌های روان‌شناسی زبان طراحی شده ‌است. روان‌شناسی زبان، حوزه میان‌رشته‌ای تحقيقاتی است كه متمركز بر علوم شناختی و توانش زبان‌شناختی است (فلبوم و میلر 1990). «وردنت» يك نوع سازماندهی اطلاعات واژگانی و روابط منطقي میان مفاهیم است كه از مشهورترین و پركاربردترین فرهنگ‌های معنابنیاد رایانه‌ای به شمار می‌رود. «جورج میلر» روان‌شناس و محقق در زمینه واژگان كه خود بنیان‌گذار «وردنت» است، آغاز شكل‌گيری «وردنت» را 1985 می‌داند (میلر 1998 الف).

«وردنت» همانند يك فرهنگ معنابنیاد، واژه‌ها را در قالب شبكه‌ای از روابط مفهومی و به‌گونه‌ای كه واژگان ذهنی گويشوران يك زبان سازماندهی شده ‌است، ارائه می‌دهد ‌(فـلبـوم 1998 الف). روابط هم‌معنـایی، شمول معنـایی، رابطـه جزء و كـل يا جزءواژگـي، و تضاد يا تقابل معنایی در این شبكه، از اصلي‌ترین روابط هستند. «وردنت» مبتنی بر معنا‌شناسی مؤلفه‌ای است كه واژه‌ها را به مؤلفه‌های كوچكتر و زیرمقوله‌ای تجزیه می‌كند و روابط میان آن‌ها را ایجاد می‌نماید. واژه‌ها به مقولات دستوری اسم، فعل، صفت و قيد تقسیم، و با معيار معنای مشترك به مجموعه‌هایی دسته‌بندی شده‌اند و هر واژه براساس معنای واحد، در يكي از مجموعه‌ها جای می‌گيرد و چنانچه معانی متفاوتی داشته باشد در مجموعه‌های واژگانی جداگانه قرار می‌گيرد و در نتیجه، روابط متفاوتی با دیگر واژه‌های آن مجموعه ایجاد می‌نماید. این مجموعه‌ها از واژه‌های «مترادف»⁸⁵ يا به‌عبارتی هم‌معنا تشكيل می‌شوند كه در بافت زبانی، قابليت جانشینی دارند. هم‌معنایی به‌دليل ایجاد مجموعه‌ها، رابطه معنایی اصلي در «وردنت» می‌باشد.

رابطه معنایی دیگری كه در این شبكه اهمیت ويژه‌ای دارد، رابطه شمول معنایی است كه سبب ایجاد ساختاری سلسله‌مراتبي يا درختی در مجموعه‌ها و بويژه در میان اسامی است. علاوه بر این، رابطه معنایی جزء و كل يا جزءواژگي در ایجاد روابط میان اسامی، و رابطه تضاد يا تقابل معنایی در ایجاد شبكه واژگانی به‌كار گرفته شده ‌است.

اكنون زبان‌های زیادی علاوه بر انگليسی مانند فرانسه، آلمانی، ایتاليایی، اسپانیایی و چينی دارای وردنت هستند. «وردنت زبان فارسی»⁸⁶ نیز هم‌اكنون در دست تهیه می‌باشد.

«وردنت» انگليسی نسخه 7/1 شامل 121962 واژه و 99642 مفهوم در 70000 مجموعه مترادف است كه هریك، مفهوم رأس و زیرمجموعه آن را بازنمایی می‌كنند و براساس آن، اسامی به‌صورت سلسله‌مراتب موضوعي سازماندهی شده‌اند.

5-4. شبكۀ معنایی

هستی‌شناسی‌ها به‌طور گسترده در مهندسی دانش، هوش مصنوعي و علوم رایانه، مدیریت دانش، پردازش زبان طبيعي، تجارت الكترونیكي، بازیابي اطلاعات، طراحی پایگاه‌های اطلاعاتی، آموزش و برنامه‌ریزی درسی، و نیز در حوزه جدید (يعنی شبكه معنایی) كاربرد دارند. ابداع شبكه معنایی مرحله‌ای دیگر در تكامل هستی‌شناسی‌ها ‌است. بنا بر نظریه «برنرز- لي»⁸⁷ (1999) شبكه معنایی، توسعه شبكه جهانی اطلاعات كنونی است كه در آن، اطلاعات برمبنای عناصر معنایی تعریف شده و همكاری انسان و رایانه، ذخيره و اشاعه داده می‌شود. در این همكاری، هستی‌شناسی‌ها به‌عنوان ابزار كليدی توسعه شبكه معنایی در بازنمایی يك دامنه موضوعي و به‌عنوان الگوهای فرایند استدلالي تبادل اطلاعات، نقش مؤثری ایفا می‌كنند.

«دیويس» و همكاران (2007) نگاه جدیدی به آينده «شبكه جهانی اطلاعات» دارند كه در آن، تمامی دانش موجود به‌صورت قاعده‌مند رمزگذاری می‌شود تا عوامل هوشمند بتوانند به طریقي خودگردان (خودسامان) به همه انسان‌ها خدمات اطلاعاتی ارائه دهند. این كار مستلزم تعریف رسمی و قاعده‌مند هستی‌شناسی‌های مبتنی بر «وب» است تا بيان‌كننده دانش قابل فهم انسان و نیز عوامل هوشمند باشد و ارزش افزوده دانش و توسعه آن به‌صورت «فراداده‌ها»² خواهد بود كه در حال حاضر، تعریف شده و قابل كاربرد در مجموعه‌های محدودی از تقاضاهاست. پیش‌بينی می‌شود كه در دهه‌های آتی، ساختار دانش مورد درخواست‌، بيشتر به‌صورت رسمی و به شكل نظام‌های هستی‌شناسی مبتنی بر «وب» و ارائه آن‌ها به زبان‌های گوناگون، زمینه تحقيقات و مطالعات بيشتری باشد كه حاصل آن، تعداد قابل توجهی از طرح‌های تحقيقاتی و تصويب معيارهاست كه در قالب «آردی‌اف»⁸⁸ و «اكس‌ام‌ال⁸⁹/ آردی‌اف» و نقشه‌های معنایی (به‌عنوان زبان‌های ارائه دانش) به‌كار می‌روند. «اكس‌ام‌ال» قادر به بازنمایی پدپده‌هاست، اما نمی‌تواند ساختار معنایی آن را بازگو كند؛ در حالي‌كه «آردی‌اف» قادر به تمایز مؤلفه‌های معنایی است. برای تشخيص فاعل، مفعول و نیز اقسام فعل می‌توان از «يوآرآي»³ استفاده نمود.

«شبكه معنایی» شبكه‌ای مجزا از «وب» جهانی نیست، بلكه توسعه‌يافته آن است كه در آن، اطلاعات با تجزیه و تحليل معنایی و به‌منظور هماهنگي بيشتر انسان و رایانه، ایجاد شده ‌است. ويژگي خاص «وب»، جهانی بودن آن است و ایجاد «شبكه معنایی»، برقراری ارتباطات بین مفاهیم گوناگون را مقدور می‌سازد. همانند اینترنت، شبكه معنایی نیز محدود به مكان خاصي نخواهد بود. این شبكه برای عملكرد دقيق‌تر رایانه، نیاز به ساختارمند نمودن اطلاعات و نیز اعمال قواعد معنایی دارد. بدین منظور باید از الگوهای يكسان معنایی استفاده شود. به این ترتیب، توانایی تجزیه و تحليل معنایی این شبكه، امكان دسترسی به حجم زیادی از اطلاعات را فراهم می‌سازد. از این رو این شبكه نباید به يك زبان خاص محدود باشد، بلكه باید براساس نقشه‌های مفهومی عمل كند. در نتیجه از نظام‌های گوناگون بازنمایی دانش استفاده می‌نماید و با استفاده از شیوه‌های بيان ریاضي و مهندسی هستی‌شناسی، منطق آن از توانایی بالایی برای توصيف عناصر سازنده يك پدیده يا مؤلفه‌های معنایی برخوردار می‌باشد و به این شكل، تحت حاكمیت يك زبان خاص و در پی آن يك فرهنگ خاص نیز قرار نمی‌گيرد.

جوامع مختلف علمی، علاقه‌مند هستند كه مفاهیم اصلي فعاليت‌های علمی خود را تعریف و تثبيت نمایند. علاوه بر این، روابط واژگانی و ارتباطات معنایی كه به‌صورت اصطلاحات، استاندارد‌سازی شده‌اند، نشانگر تقيد این جوامع در كاربرد مفاهیم و زبان مشترك در سازمان‌ها و مراكز علمی‌، و تبادل اطلاعات با عوامل هوشمند در «وب معنایی» می‌باشند.

6

طراحی و ایجاد هستی‌شناسی واژگانی

6-1. مقدمه

در سال‌های اخير بازنمایی و بازیابي دانش در حوزه مستندسازی تأثيرات فناوری‌های مهمی چون اینترنت و فناوری‌های وابسته به آن را تجربه كرده است. این فناوری جدید و تغییر و تحولات مهم در حوزه بازنمایی اطلاعات دیجيتالي و بازیابي آن‌ها و تأثيرات عوامل مختلف در حوزه اطلاع‌رسانی و ابزار جدید بازنمایی و بازیابي، بر كاربران اطلاعاتی نیز اثر گذاشته. در سایه این رشد روزافزون متون دیجيتالي، ابزارهای جدید بازنمایی اطلاعات نیز تغییر يافته، به شكلي كه رشته‌های دیگر علمی نیز در این عرصه سهیم شده‌اند و در نتیجه زمینه‌هایی مانند زبانشناسی، هوش مصنوعي، مستند‌سازی، مهندسی زبان، و ... نیز باید مورد مطالعه قرار گيرند. بر این اساس باید موضوعات خاص مانند تاكسونومی‌ها يا سیستم‌های رده‌بندی، واژگان رایانه‌ای، پایگاه‌های واژگانی، اصطلاحنامه‌ها، پایگاه‌های دانش‌محور، نقشه‌های مفهومی، هستی‌شناسی‌ها و شبكه‌های معنایی به عنوان ابزارهای بازنمایی دانش مورد توجه ويژه قرار گيرند. در این میان دامنه موضوعي گسترده «بازنمایی دانش⁹⁰»، اصطلاحنامه‌ها و هستی‌شناسی‌ها جزء مهم‌ترین ابزار سازماندهی اطلاعات محسوب می‌شوند، هرچند تعلق به گرایش‌های علمی كاملاً متفاوت دارند. مفهوم‌سازی به‌كارگرفته شده از سوي مؤلفين در مورد «اصطلاحنامه» ‌و «هستی‌شناسی» كاملاً متفاوت است؛ در برخي موارد این دو اصطلاح و مفهوم با يكدیگر در هم می‌آمیزند و همپوشانی می‌يابند. هدف اصلي، برقراری رابطه میان مفاهیم يك اصطلاحنامه و مفاهیم هستی‌شناسی در مستندسازی و تبادل اطلاعات علمی و فنی است  و از دو طریق عمده انجام می‌شود:

1.ارائه تحليلي بر مفاهیم مبتنی بر اصطلاحنامه با دیدگاهی مبتنی بر تعریف مهم‌ترین ويژگي‌ها و مشابهت‌ها و تمایزات آن با هستی‌شناسی‌ها.

2.ارائه تعریف مفهوم «هستی‌شناسی» به‌منظور تمایز ويژگي‌ها و تحليل مشابهت‌ها و تفاوت‌ها با اصطلاحنامه.

هرچند راهكارهایی برای نشان دادن این مفاهیم و توضيح ويژگي‌های مهم و توصيف مشابهت‌ها و مغایرت‌‌ها در نظر گرفته شده تا بتوان اصطلاحنامه را بهتر شناخت و با هستی‌شناسی از دیدگاه مستندسازی آشنا شد، ولي به بيان «گيلكریست»: «این به دور از عقلانیت است كه ادعا كنیم معانی «دقيق» و صحیح واژگان را به دست آورده‌ایم، زیرا فقط با بازنمون و ترسیم مختصات مفهومی می‌توان امید داشت كه خواننده درك روشنی از تفاوت‌ها و مشابهت‌های معنایی كسب نماید (گيلكریست 2002).»

6-2. اصطلاحنامه

واژه «اصطلاحنامه» از نظر ریشه‌شناسی، ریشه در واژه ‌لاتین "thesaurus" دارد، كه از واژه مشابه يونانی "Thesauros" گرفته شده است. در هر دو حالت، معنای آن «گنجينه‌ای از لغات» (گنجواژه) است. در دوران جدید، واژگان‌نگاری⁹¹ اولين زمینه‌ای است كه در آن از اصطلاح «تزاروس» استفاده، و اولين تعاریف برای آن ارائه شده است. در سال 1852 «پیر مارك روژه» كار پژوهشی خود را با عنوان «اصطلاحنامه روژه»² كه در آن هدفش كمك به بيان ایده‌ها و ادبيات وابسته به آن بود، به چاپ رساند. «اصطلاحنامه روژه» ساختاری «مفهوم‌بنیاد» داشت كه در آن، مفاهیم بيانگر مدخل‌های واژگانی و زیربنای ساختار ارتباطاتی و گروه‌بندی واژه‌ها بود و نشانگر نامگذاری مفاهیم مورد نظر در متون گوناگون، معانی و كاربردهای «اصطلاحات» ‌بود. بنابراین پایه‌ریزی این مفهوم توسط «روژه» انجام گرفت.

از سویی دیگر «سازمان ملي استاندارد اطلاعات آمریكا (نیزو)»⁹² واژه «تزاروس» را اینگونه تعریف می‌كند: «واژگانی كنترل‌شده از اصطلاحات زبان طبيعي كه سازماندهی و طبقه‌بندی شده است» (انسی/نیزو 2005).

این تعریف دربردارنده ويژگي‌های پیش‌همارایی و كاربرد آن در اصطلاحنامه‌ها است، با این دیدگاه كه اصطلاحات آن‌ها با يكدیگر مرتبط‌اند و در جستجو و بازیابي اطلاعات نیز به كارگرفته می‌شوند. در حال حاضر «نیزو» درصدد است كه این راهنمای اصطلاحنامه را روزآمد‌سازی كند و اخيراً متن روز‌آمدشده نهایی آن در دسترس قرارگرفته، و در نسخه اوليه آن كه بر روي سایت «نیزو» قابل مشاهده است، می‌توان تعریف دیگری از اصطلاحنامه يافت كه در آن، بر كار با  واژگان كنترل‌شده و ساختارمند به عنوان ابزاری برای سازماندهی اطلاعات تأكيد شده است (ایزو 25964، 2012).

براساس این ويژگي‌ها و با در نظر گرفتن تعاریف ارائه‌شده، می‌توان بر اساس مفهوم‌سازی، تعریف كامل‌تری از «اصطلاحنامه» ارائه داد: «اصطلاحنامه نوعي زبان مستندسازی است كه ساختار مفهومی يك حوزه خاص از دانش را بازنمایی می‌كند.»

اصطلاحنامه ساختار معناشناختی را ارائه می‌نماید كه عمدتاً با روابط حاكم میان مفاهیم و در نهایت اصطلاحات (كه بازنمودی از آن مفاهیم هستند) بيان می‌شوند؛ و در حوزه مستندسازی و طبقه‌بندی اطلاعات، ابزاری است برای كنترل اصطلاحات به‌كارگرفته‌شده، زیرا ساختار اصطلاحنامه براساس نظام مفاهیم استوار است.

مفاهیم به‌وسیله اصطلاحات گزینش‌شده ارائه می‌شوند كه خود نوعي كنترل واژگان است و «ترادف» و «چندمعنایی» كه هر دو از ويژگي‌های زبان‌های طبيعي هستند را ارزیابي می‌نماید. همچنین مشكلاتی در رسیدن به دقت و ابهام‌زدایی در نمایه‌سازی و بازیابي اطلاعات كه هر دو از كاركردهای بنیادی اصطلاحنامه‌ها می‌باشند را رفع می‌نماید. اصطلاحنامه‌‌ها ابزاری در ياری رساندن به متخصصين اطلاع‌رسانی و كاربران نمایه‌های اطلاعات می‌باشند.

6-3. كاركرد اصطلاحنامه‌‌ها در محیط دیجيتالي

همانگونه كه در مقدمه گفته شد، نتایج و عواقب محیط الكترونیكي و دیجيتالي ابزارها و تجهیزات و حتی رفتار كاربران را در رابطه با بازنمایی و بازیابي اطلاعات تحت تأثير قرار داده و امكانات جدیدی در طراحی، گسترش و مدیریت كاربرد ابزار در حوزه بازنمایی و بازیابي اطلاعات ایجاد نموده است. براساس این تحولات «لوپز- هوارتز»⁹³ (1997)، «دلاكو مارتین»² (2000)، «شیری»³ و «ریوي»⁴ (2000) و «كوين»⁵ و «پالينگ»⁶ (2001) در میان دیگر نويسندگان، به تعریف تعامل میان محیط دیجيتالي و اصطلاحنامه‌ها پرداخته‌اند كه می‌توان آن‌ها را به شكل زیر خلاصه نمود:

1.اولين عامل در ملاحظات ساختار اصطلاحنامه، گسترش كاركرد آن‌ها براساس محیط فرامتنی است كه منجر به ایجاد و ساخت پیوندهای فرامتنی در میان تمامی عناصر ساختاری (توصيفگرها، غير توصيفگرها، يادداشت‌دامنه‌ها، و ...) و نیز در میان بخش‌های مختلف اصطلاحنامه می‌گردد.

2.دومین عامل، كاهش هزینه‌های توسعه و روزآمدسازی اصطلاحنامه‌ها است. با دیجيتالي كردن فرآيند ساخت اصطلاحنامه‌ها و صرف‌نظر نمودن از فرمت‌های كاغذي به عنوان ابزار انتشاراتی، كاهش هزینه‌ها تا حدود زیادی مقدور می‌باشد.

3.عامل سوم، سهیم نمودن كاربران در فرآيند خلق و ابداع و مدیریت و بهینه‌سازی اصطلاحنامه‌‌ها است كه به‌وسیله آزمون‌های كاربردی، استفاده از تكنیك‌های الگوسازی كاربران، و ... امكانپذير شده است. این روش امكان خلق و ابداع ابزارهایی را فراهم می‌سازد كه كاربران و نظرات آنان را نیز مورد توجه قرار دهد و ایجاد ساختارهای كاملاً نظری و غير كاربرمدار را متتفي می‌سازد.

4.چهارمین عامل، امكان به‌كارگيری شیوه‌های كاربردی مهندسی مجدد و باز طراحی و صرفه‌جویی، در زمان طراحی و خلق و ایجاد اصطلاحنامه‌‌ها است. این بازطراحی، كاربرد و استفاده از اطلاعات واژگانی و مفهومی موجود در دیگر پایگاه‌ها و سیستم‌های اطلاعاتی را امكان پذير می‌سازد؛ و همین عامل كليدی، در ایجاد نسل‌های جدید اصطلاحنامه‌های دیجيتالي مؤثر است. كاربرد اطلاعات مفهومی و زبانشناختی ذخيره‌شده در دیگر انواع ماشین‌های جستجو (مثلاً در هستی‌شناسی‌ها)  ما را قادر به پیشبرد عناصر ساختاری اصطلاحنامه‌ها و نیز ماهیت كاربرپسندی و توسعه این ابزارها خواهد نمود (سوا ،2010).

6-4. هستی‌شناسی

هستی‌شناسی به موضوع موجودیت، مطالعه هستی و ساختار واقعيت می‌پردازد. به عبارت دیگر، هستی‌شناسی يك علم در فلسفه است كه به مطالعه آنچه موجود است و آنچه باید فرض شود كه وجود دارد، به منظور دستیابي به يك توصيف متقاعدكننده از واقعيت می‌پردازد.

فلسفه اولين حوزه دانش است كه در آن، مفهوم هستی‌شناسی به كارگرفته شده. كاربرد این مفهوم ریشه در آرا و نظرات ارسطو دارد كه اكنون به‌عنوان حوزه متافيزیك شناخته شده و در ابتدا به مطالعه ماهیت وجود و در مرحله دوم مختصات حقيقت وجود اشیا و پدیده‌ها می‌پردازد. در حال حاضر هستی‌شناسی گرایشی از فلسفه می‌باشد كه هدفش تعریف وجود در يك نظام هستی است، كه با انواع و ساختارهای اشیا، پدیده‌ها، مختصات رخدادها، فرایندها و روابط میان اجزا و رده‌بندی جزء و كل سروكار دارد.

از دهه نود میلادی، هستی‌شناسی‌ها در حوزه دانشی «هوش مصنوعي» اهمیت بيشتری يافتند، زیرا رويكرد خاصي به مهندسی دانش، پردازش زبان و بازنمایی دانش داشت.

آن‌گونه كه «اشتودر» و همكارانش (1998، ص 25) به این حقيقت اشاره می‌كنند: «هوش مصنوعي با استدلال و استنتاج الگوهای هستی‌شناسی جهان سروكار دارد. ازاین‌رو، عجيب نیست كه پژوهشگران و محققين حوزه هوش مصنوعي اصطلاح «انتولوژي» را برای توصيف آنچه كه از هستی‌شناسی جهان قابل ارائه از طریق رایانه است، اقتباس كرده‌اند».

در نتیجه براساس ادراك جمعي از كلمه «هستی‌شناسی» و بر مبنای اهداف هوش مصنوعي، «هستی‌شناسی» ابزاری محسوب می‌شود كه قادر به اشتراك‌گذاری دانش جمعي و بازنمایی آن است،. این امكان به‌كارگيری ابزار مشترك و عواقب و نتایج طبيعي آن در تبادل اطلاعات ذخيره‌شده در آن‌ها، ما را به مفهومی مشترك مانند هستی‌شناسی هدایت می‌كند كه در مدیریت تجهیزات و ابزارها در محیط دیجيتالي كاربرد دارد. در اینجا ما به كاربرد هستی‌شناسی‌ها در مسائل زبان شناختی و تعریف كاربرد آن‌ها در حوزه مستند‌سازی و طبقه‌بندی اطلاعات می‌پردازیم.

تعریف «سوا» (1999) از هستی‌شناسی به این شرح است: «هستی‌شناسی پدیده‌ها يا عناصر موجود در يك حوزه خاص را دسته‌بندی می‌كند. براساس آن بررسی، فهرستی از مفاهیم را ارائه می‌دهد كه به تفصيل، انواع موضوعات و روابط منطقي میان آن‌ها را بيان می‌كند و ازاین‌رو هستی‌شناسی نامیده می‌شود. از هستی‌شناسی در حوزه‌های مختلف از جمله هوش مصنوعي، مهندسی اطلاعات استفاده شده است».

«گروبر» از پیشگامان معرفي هستی‌شناسی است. به نظر وي، هستی‌شناسی «ذكر مختصات صریح از مفاهیمی است كه به اشتراك گذاشته شده‌اند» (گروبر 1993). از هستی‌شناسی‌ها در وب نیز استفاده می‌شود كه در بازیابي اطلاعات متن‌بنیاد به كاربران كمك می‌كنند. «سورگل» (2004) با توجه به این نكته، هستی‌شناسی را يك ابزار سازماندهی منابع وب كه به بازیابي متون با زبان طبيعي كمك می‌كند، توصيف كرده است. محیط وب دستیابي گسترده به اطلاعات را ممكن ساخته است. این محیط اطلاعاتی جدید و تغییر توانایی‌های كاربران و نیازهای اطلاعاتی متفاوت، نیاز به ابزارهای ياری‌دهنده در امر بازیابي و سازماندهی اطلاعات رو به رشد را تشدید كرده است. يكي از این ابزارها هستی‌شناسی‌ها هستند.

در تدوين اصطلاحنامه، ایجاد يك ساختار سلسله‌مراتبي از مفاهیم، اولين ضرورت، و ایجاد و تعیین نوع روابط بين مفاهیم، دومین ضرورت است كه در رويكرد ساختارمبنا، فراروي تدوين‌كنندگان اصطلاحنامه قرار دارد. اما پیچيدگي‌های شرایط نمایه‌سازی و نیز دیدگاه‌های متفاوت كاربران نظام‌های بازیابي اطلاعات، ضرورت سومی را با رويكرد كاربرمبنا به عرصه سازماندهی و بازیابي اطلاعات وارد ساخته است. نمایه‌سازان در بسیاری از موارد در هنگام استفاده از اصطلاحنامه برای سازماندهی اطلاعات، با توصيفگرهای متعدد از چند مقوله موضوعي متفاوت مواجه می‌شوند كه برای نمایاندن يك موضوع اطلاعاتی، مناسب به نظر می‌رسند. ابهام در استفاده از توصيفگرهای مناسب‌تر در هنگام سازماندهی از يك سو و دیدگاه‌های متفاوت كاربران نهایی نظام‌های  بازیابي اطلاعات از سوي دیگر، گسترش روابط معنایی در اصطلاحنامه را ضروری می‌سازد. شناخت حدود و ثغور مفاهیم و مصداق‌های آن‌ها، ابهام كمتری را موجب می‌گردد. در چنین شرایطي اختصاص توصيفگرها با قطعيت بيشتر در هنگام سازماندهی و امكان تعیین درخواست جستجوي اطلاعات با استفاده از مختصات معنایی، سطح اثربخشی نظام ‌بازیابي اطلاعات از دید كاربران را افزایش خواهد داد. همچنین وارد ساختن مختصات معنایی به ساختار مفاهیم در اصطلاحنامه، آن را به سطح مدل مفهومی سلسله‌مراتب هستی‌شناسی‌های تخصصي نزدیك می‌كند.

هر پدیده‌ای به منزله يك مفهوم در هستی، دارای ارتباط معنایی با مفاهیم دیگر است، و مجموعه ‌این پدیده‌ها به همراه ارتباط معنایی‌شان با يكدیگر، شبكه مفهومی از هستی را، در جهانی ممكن به تصوير می‌كشد. جدای از آن كه دسته‌بندی و مدل‌سازی مفهومی را حاصل كشفيات علمی يا ساخت انسانی بدانیم، تعیین مفاهیم و روابط معنایی، در يك بافت زبانی تعیین‌شده صورت می‌پذيرد. هستی‌شناسی در واقع ابزار بازنمون دانش در حوزه سازماندهی و هوش مصنوعي است و تأكيد بر كاربرد آن در وب معنایی، در دهه اخير مورد توجه دانشمندان این رشته قرار گرفته ‌است. هدف از كاربرد هستی‌شناسی، كاهش ابهام مفهومی در حوزه‌ای خاص است. كاهش ابهام، نتیجه مستقيم وجود روابط معنایی روشن و دقيق میان مفاهیم يك علم است.

هستی‌شناسی‌ها در حوزه هوش مصنوعي و مهندسی دانش رشد يافته‌اند و از پويایی بيشتری نسبت به اصطلاحنامه‌ها و فرااصطلاحنامه‌ها برخوردارند و می‌توانند در سازماندهی و مدیریت دانش، مبنا قرار گيرند.

ایجاد «پایگاه دانش واژگانی» مانند جمع‌آوری مجموعه‌ای از واژه‌نامه‌ها، اصطلاحنامه‌ها و شبكه واژگانی⁹⁴ می‌تواند به‌مثابه يك ابزار كليدی در شكل‌گيری هستی‌شناسی‌ها برای محتوای يك متن علمی، بويژه مرتبط با پایگاه اطلاعات علمی و فنی باشد.

6-5. نقشه مفهومی

«نقشه مفهومی»² براساس شكل‌گيری سلسله‌مراتبي واژگان، تدوين شده است. هستی‌شناسی اغلب مفاهیمی را دربرمی‌گيرد كه برای شناخت انسان از دنیای پیرامون وي، بنیادی و اساسی می‌باشند و دانش «پیش‌نمونه»³ها را بازنمایی می‌كنند. این كه ساختار هستی‌شناسی براساس اعم و اخص يا سطوح بالا و پایین طراحی شوند، بيشتر به اهداف و حوزه مورد نظر بستگي دارد تا حل مشكلات مدیریت واژگان، زیرا تفاوت معنادار و واقعي میان این دو نوع هستی‌شناسی وجود دارد. هستی‌شناسی براساس سلسله‌مراتب و مختصات معنایی، سعي‌دارد حوزه معنایی خاصي را كه مبتنی بر مفاهیم دقيقاً تعریف‌شده می‌باشد به دست آورد. به‌عنوان مثال در علوم پایه (ریاضي، فيزیك، شیمی، زیست‌شناسی و زمین‌شناسی)، دانش مربوطه به راحتی فرمول‌بندی می‌شود، زیرا در همه این حوزه‌ها، يك نظام مفاهیم حاكم است كه می‌توان آن را به‌واسطه اصطلاحات علمی، با تعریف دقيق بيان نمود. در چنین مواردی سعي می‌شود مفاهیم مرتبط با اشیا در عالم  مقال، و نیز به طور محض و انتزاعي و با الگوهای آرمانی و ساده‌شده‌ای از پدیده‌های واقعي در جهان، ارائه شوند (گومزـ پرز 2004).

پایگاه‌های اطلاعات واژگانی همانند شبكه واژگان (شامل واژگان، اصطلاحنامه‌ها، و فرهنگ‌های لغت) است كه به قاعده‌مند نمودن معنا‌شناسی واژگانی (يعنی معنای واژه‌های يك يا چند زبان طبيعي) می‌پردازد. این معانی براساس شبكه مفاهیم و مبتنی بر فهم مشترك اكثریت جامعه علمی، و دارای تعاریف خاص، و دربرگيرنده معانی مختلف متداول و كاربردهای خاص و ويژه و تركيبات گوناگون واژه‌های مبتنی بر «پیش‌نمونه‌ها» و نیز مفاهیم پایه علوم هستند.

«وردنت» كه توسط «میلر» و همكاران وي در سال‌های 1990 تا 1995 به عنوان نمونه يك پایگاه وسیع اطلاعات واژگانی در زبان انگليسی در دانشگاه پرینستون و براساس نظریه‌های روانشناسی طراحی و پیاده‌سازی شد، يك نوع سازماندهی اطلاعات واژگانی و روابط منطقي میان مفاهیم است كه از مشهورترین و پركاربردترین فرهنگ‌های معنابنیاد رایانه‌ای به‌شمار می‌رود. «جرج میلر»، روان‌شناس و محقق در زمینه واژگان كه خود بنیانگذار «وردنت» است، آغاز شكل‌گيری «وردنت» را سال 1985 میلادی می‌داند (میلر 1998 الف ).

«وردنت» همانند يك فرهنگ معنابنیاد، واژه‌ها را در قالب شبكه‌ای از روابط مفهومی و به گونه‌ای كه واژگان ذهنی گويشوران يك زبان، سازماندهی شده است، ارائه می‌دهد (فلبوم 1998 الف). روابط هم‌معنایی، شمول معنایی، رابطه جزء و كل يا جزءواژگي، و تضاد يا تقابل معنایی در این شبكه از اصلي‌ترین روابط هستند. «وردنت» مبتنی بر معناشناسی مؤلفه‌ای است، كه واژه‌ها را به مؤلفه‌های كوچك‌تر و زیرمقوله‌ای تجزیه می‌كند و روابط میان آن‌ها را ایجاد می‌نماید. واژه‌ها به مقولات دستوری اسم، فعل، صفت، و قيد تقسیم و با معيار معنای مشترك، به مجموعه‌هایی⁹⁵ دسته‌بندی شده‌اند و هر واژه بر اساس معنای واحد، در يكي از مجموعه‌ها جای می‌گيرد و چنانچه معانی متفاوتی داشته باشد در مجموعه‌های واژگانی جداگانه قرار می‌گيرد؛ در نتیجه روابط متفاوتی با دیگر واژه‌های آن مجموعه ایجاد می‌نماید. این مجموعه‌ها از واژه‌های «مترادف» يا به عبارتی هم‌معنا تشكيل می‌شوند كه در بافت زبانی، قابليت جانشینی دارند. هم‌معنایی به دليل ایجاد مجموعه‌ها، رابطه معنایی اصلي در وردنت می‌باشد.

رابطه معنایی دیگری كه در این شبكه اهمیت ويژه دارد، رابطه شمول معنایی است كه سبب ایجاد ساختاری سلسله‌مراتبي يا درختی در مجموعه‌ها و بويژه در میان اسامی است. علاوه بر این، رابطه معنایی جزء و كل يا جزءواژگي در ایجاد روابط میان اسامی، و رابطه تضاد يا تقابل معنایی در ایجاد شبكه واژگانی به كار گرفته شده است.

هستی‌شناسی‌ها به طور گسترده در مهندسی دانش، هوش مصنوعي و علوم رایانه، مدیریت دانش، پردازش زبان طبيعي، تجارت الكترونیكي، بازیابي اطلاعات، طراحی پایگاه‌های اطلاعاتی، آموزش و برنامه‌ریزی درسی، و نیز در حوزه جدید «شبكه معنایی»² كاربرد دارند. ابداع شبكه معنایی مرحله دیگری در تكامل هستی‌شناسی‌ها به وجود آورده است. بنا بر نظریه «برنرزـ ‌لي» (2001) شبكه معنایی، توسعه شبكه جهانی اطلاعاتی كنونی است كه در آن، اطلاعات بر مبنای عناصر معنایی تعریف شده و با همكاری انسان و رایانه، ذخيره و اشاعه اطلاعات انجام می‌شود. در این همكاری، هستی‌شناسی‌ها به عنوان ابزار كليد‌ي توسعه شبكه معنایی در بازنمایی يك دامنه موضوعي و به عنوان الگوهای فرایند استدلالي تبادل اطلاعات، نقش مؤثری ایفا می‌كنند. «دیويس»⁹⁶ و همكاران (2007) نگاه جدیدی به آينده «وب جهانی» دارند كه در آن، تمامی دانش موجود به صورت قاعده‌مند رمزگذاری می‌شود تا عوامل هوشمند بتوانند به طریقي خودسامان، به همه انسان‌ها خدمات اطلاعاتی ارائه دهند. این كار مستلزم تعریف رسمی و قاعده‌مند هستی‌شناسی‌ها مبتنی بر «وب» است تا بيان‌كننده دانش قابل‌فهم انسان و نیز عوامل هوشمند باشد و ارزش افزوده بر دانش و توسعه آن به صورت «فراداده»² خواهد بود، كه در حال حاضر تعریف شده و قابل كاربرد در مجموعه‌های محدودی از درخواست‌ها است.

پیش‌بينی می‌شود كه در دهه‌های آتی، ساختار دانش مورد درخواست بيشتر به صورت رسمی و به شكل نظام‌های هستی‌شناسی مبتنی بر «وب» و ارائه آن‌ها به زبان‌های گوناگون، زمینه فعالي برای تحقيقات و مطالعات بيشتر باشد كه حاصل آن، تعداد قابل توجهی از طرح‌های تحقيقاتی و تصويب معيارها و استانداردها است كه به عنوان زبان‌های ارائه دانش به كار روند. شبكه معنایی، انتقال مفاهیم گوناگون را مقدور می‌سازد و برای عملكرد دقيق‌تر رایانه، نیاز به ساختارمند نمودن اطلاعات و نیز اعمال قواعد معنایی دارد.

بدین منظور باید از الگوهای يكسان معنایی استفاده شود و به این ترتیب توانایی تحليل معنایی این شبكه، امكان دسترسی به حجم بالایی از اطلاعات علمی‌ـ ‌فنی را فراهم می‌سازد.

6-6. اشتراك منابع اطلاعاتی و اكتشاف دانش

در عصر اطلاعات، ثروت اصلي دانش است و صاحبان دانش دارای قدرت واقعي هستند. در این دوران به اشتراك گذاشتن منابع اطلاعاتی، اصل كليدی در مدیریت دانش محسوب می‌گردد.

از دیرباز در مطالعات دانشمندان (بويژه در حوزه زیست‌شناسی) رده‌بندی نظام‌مند⁹⁷ بويژه برای طبقه‌بندی اسامی و نام‌های جانوران و گياهان با توجه به روابط سلسله‌مراتبي آن‌ها متداول بوده. این شیوه رده‌بندی² در فناوری اطلاعات نیز به كار بسته شد. در این كاربرد، تاكسونومی (رده‌بندی) شامل طبقه‌بندی مدخل‌های اطلاعاتی است كه به شكل سلسله‌مراتب و براساس روابط اعم و اخص در جهان واقعي ارائه می‌شود كه در آن، زیرطبقات از گره اصلي انشعاب می‌يابند و از بالا به پایین به صورت روابط پدر و فرزندی تقسیم‌بندی می‌شوند. این نوع نظام طبقه‌بندی به تاكسونومی اعم و اخص معروف است. این شیوه تقسیم‌بندی سلسله‌مراتبي تاكسونومی، اسكلت معنایی را در هستی‌شناسی‌ها تشكيل می‌دهند. علاوه بر آن در هستی‌شناسی‌ها، روابط ریزتر و دقيق‌تر معنایی به شكل مختصات معنایی و ارزشگذاری معنایی این مختصات به آن‌ها اضافه می‌شوند (دكونتا و همكاران 2003).

بدین ترتیب تاكسونومی‌ها ساختار زیربنایی سیستم اطلاعاتی را فراهم می‌سازند و هستی‌شناسی‌ها به جزئيات این عناصر و روابط معنایی می‌پردازند. تاكسونومی همانند اصطلاحنامه و هستی‌شناسی، راهی است برای ساختارمند نمودن داده‌های اطلاعاتی و ارائه روابط معنایی میان مدخل‌های آن. در واقع جهان نمی‌تواند بدون رده‌بندی و طبقه‌بندی مفاهیم باشد، زیرا ذاتاً  تفكر انسان بر این طبقه‌بندی پدیده‌ها مبتنی است.

در محیط وب، تاكسونومی‌ها می‌توانند به كاربران در جستجو و بازیابي اطلاعات ويژه و مورد علاقه كاربران كمك كنند. تاكسونومی‌ها به دارندگان پایگاه‌های اطلاعاتی نیز كمك می‌كنند تا اطلاعات مورد علاقه كاربران را نیازسنجي نمایند و اطلاعات ويژه و مورد نظر هر كاربر را طبقه‌بندی نموده و اطلاعات گزینشی به وي ارائه دهند.

ازآنجاكه تاكسونومی‌ها مبتنی بر معناشناسی و مفهوم‌شناسی است، موتورهای جستجو و دیگر ابزارهای جستجو را قادر می‌سازند با به‌كارگيری این سیستم رده‌بندی، اطلاعات مورد نیاز كاربران را سریع‌تر و دقيق‌تر و با كيفيت بالاتر، دسته‌بندی و ارائه نمایند.

اگر بخواهیم میان تاكسونومی‌ها، اصطلاحنامه‌ها و هستی‌شناسی‌ها تفكيك قائل شويم، می‌توانیم بگوییم كه تاكسونومی‌ها دارای تقسیم‌بندی سلسله‌مراتبي و ساختار پدر و فرزندی مفاهیم هستند و تمایز معنایی كمتری ایجاد می‌كنند؛ در حالي كه اصطلاحنامه‌ها علاوه بر آن، اصطلاحات و مترادف‌ها و روابط اعم و اخص و وابسته و ارجاعات را نیز نشان‌می‌دهند و ازاین‌رو نسبت به تاكسونومی‌ها تمایز معنایی دقيق‌تری میان مفاهیم قائل می‌شوند.

هستی‌شناسی‌ها در يك مرحله بالاتر، با ارائه الگوي مفاهیم⁹⁸، تقسیم‌بندی معناشناختی دقيق‌تری میان مفاهیم قائل هستند كه بر يك نظریه منطقي² استوار است و از دانش غنی‌تر و پیچيده‌تر با تمایزات معنایی بيشتری برخوردار است (داكونتا و همكاران 2003).

شكل 6-1. انواع ابزار رده‌بندی معناشناختی (داكونتا و همكاران 2003)

تاكسونومی‌ها با داشتن ساختار تقسیم‌بندی پدر و فرزندی مفاهیم، ازتمایزات معنایی نسبتاً ضعيف‌تری برخوردارند (شكل شماره 6-1). در برخي موارد، روابط معنایی براساس طبقات و زیرطبقات، و در مواردی دیگر براساس كل و جزء تعریف می‌شوند. به‌طوركلي در مورد روابط معنایی میان اجزای معنایی تشكيل‌دهنده تاكسونومی و طبقه‌بندی آن می‌توان گفت كه نسبت به اصطلاحنامه‌ها و هستی‌شناسی‌ها از تمایزات معنایی ضعيف‌تری برخوردارند. اما تاكسونومی‌هایی كه قوي‌تر و دقيق‌تر هستند، با استفاده از ابزار منطقي، تمایزات معنایی دقيق‌تری میان مفاهیم ایجاد می‌كنند و ازاین‌رو است كه می‌توانند به عنوان اسكلت معنایی هستی‌شناسی‌ها مورد استفاده قرار گيرند.

در اصطلاحنامه‌ها براساس روابط معنایی میان اصطلاحات (واژه‌ها و عبارات)، ساختاری همانند تاكسونومی شكل گرفته است. بدین ترتیب اصطلاحنامه‌ها نوعي رده‌بندی سلسله‌مراتبي و نیز روابط اعم و اخص و وابسته میان اصطلاحات را ارائه می‌دهند.

براساس استاندارد اصطلاحنامه تكزبانه (استاندارد شماره 2788)، تعریف اصطلاحنامه عبارت است از:

واژگان كنترل‌شده كه براساس نظامی شناخته‌شده، دسته‌بندی شده و ساختار آن براساس روابط معنایی هم‌ارز، سلسله‌مراتبي، اعم و اخص، و روابط وابسته مفاهیم شكل گرفته است. اهداف اوليه اصطلاحنامه، تسهیل در بازیابي اسناد و مدارك و دستیابي به انسجام در نمایه‌سازی منابع مكتوب و غيرمكتوب و اسناد و مدارك علمی است. ازاین‌رو است كه اصطلاحنامه با داشتن واژگان كنترل‌شده و استاندارد، پشتیبان بازیابي اطلاعات قرار می‌گيرد تا «جستجوگر اطلاعات» را در گزینش اصطلاحات درست و منطبق با مفاهیم و دستیابي به داده‌های مورد نیازش هدایت كند.

يك اصطلاحنامه تضمین می‌كند كه:

- مفاهیم به شیوه‌ای منسجم توصيف شده‌اند.

- كاربران باتجربه قادرند به آسانی جستجوهای خود را طوری اصلاح نمایند كه به نیازهای اطلاعاتی خود، سریع‌تر دسترسی يابند.

- كاربران نیازی به آشنایی كامل با اصطلاحات فنی و تخصصي و ریز مسائل آن ندارند.

يك واژه (يا يك عبارت) در «وردنت» نیز اطلاعات معنایی خاص مربوط به خود را دارد كه با استاندارد «ایزو 2788» سنجيده می‌شود:

مترادف‌ها: گره‌هایی كه در تاكسونومی روابط يكسانی دارند و زیر يك «اسم» می‌آيند.

اصطلاحات اعم: گره‌هایی كه در جایگاه عام‌تری در تاكسونومی قرار می‌گيرند و روابط معنایی را نشان می‌دهند.

اصطلاحات اخص: گره‌هایی كه در جایگاه فرزندی، يا اخص‌تر و زیرمجموعه يك واژه قرار می‌گيرند.

در «وردنت» روابط متعددی میان مترادف‌ها وجود دارد كه مجموعه این مترادف‌ها و روابط معنایی آن‌ها «سین‌ست»⁹⁹ نامیده می‌شود. این بدان معنا است كه واژه‌ها يا عبارات تمایزیافته كه اصطلاح نامیده می‌شوند و از لحاظ معنایی در سطح انتزاعي، مترادف محسوب می‌گردند (يعنی روابط پدر و فرزندی ندارند، بلكه هم‌سطح هستند) به عنوان يك مجموعه مترادف خوشه‌بندی می‌شوند. ازاین‌رو يك مجموعه از مترادف‌ها، همانند يك مفهوم عمل می‌كند و برای انسان يا برای سیستم اطلاعاتی و بازنمایی دانش، يك ساختار ذهنی واحد را تشكيل می‌دهد كه در پشت يك اصطلاح قرار می‌گيرد و دلالت ذهنی آن را بازنمایی می‌كند. مفهوم نیز همانگونه كه می‌دانیم نشانگر يك شیء يا پدیده واقعي يا بالقوه در جهان هستی است. ازاین‌رو در بازنمایی معنایی دانش، میان اصطلاح و مفهوم تمایز قائل می‌شويم.

يك اصطلاح، برچسبي است كه برای بازنمایی معنایی و محتوایی يك مفهوم به كار می‌رود و در واقع ويژگي‌های معنایی، روابط معنایی اجزای آن، و روابط معنایی آن با دیگر مفاهیم را بازنمایی می‌كند.

وقتی از تاكسونومی‌ها و اصطلاحنامه‌ها به سوي الگوي مفهومی و نظریه منطقي مفاهیم حركت می‌كنیم، به هستی‌شناسی‌ها می‌رسیم. هستی‌شناسی‌هایی كه براساس نظریه منطقي ارائه می‌شوند، مستقيماً قابل پردازش‌اند. يك هستی‌شناسی معرف واژگان همگانی و مفاهیم (معانی) آن‌ها است كه در توصيف و بازنمایی حوزه‌ای از دانش به كار می‌روند و ازاین‌رو معانی اصطلاحات را استانداردسازی می‌كند. هستی‌شناسی‌ها از سوي متخصصين، پایگاه‌های اطلاعاتی، و دیگر سیستم‌های رایانه‌ای به كار گرفته می‌شوند تا اطلاعات موضوعي و تخصصي دامنه¹⁰⁰ (حوزه تخصصي دانش مانند پزشكي، شیمی، فيزیك، و ...) را به اشتراك بگذارند. هستی‌شناسی‌ها شامل تعاریف مفاهیم پایه در يك دامنه موضوعي و روابط معنایی میان آن‌ها هستند تا دانش موجـود در دامنه را رمزگذاری كنند و آن را برای بـهر‌ه‌بـرداری مجدد توسط متخصصان و محققان، قـابل استفاده نمایند.

هستی‌شناسی شامل این اجزا می‌گردد (داكونتا و همكاران 2003):

1. طبقات (پدیده‌های عام) در دامنه‌های موضوعي مورد علاقه متخصصان،

2. مصادیق يعنی پدیده‌های ويژه (پیش‌نمونه‌ها)،

3. روابط معنایی میان اشیا و پدیده‌ها،

4. مختصات (ارزشگذاری مختصات) پدیده‌ها،

5. كاركرد و فرآيندهای دربرگيرنده پدیده‌ها،

6. محدودیت‌ها و قواعد حاكم بر پدیده‌ها.

6-7. تعامل میان هستی‌شناسی و واژگان

پیوند میان «بازنمایی دانش» و «زبان طبيعي» به سرعت به موضوع محوری مباحث «مهندسی دانش» و زبان شناسی رایانشی تبدیل شد، و در این زمینه «هستی‌شناسی» نقش ويژه‌ای در ارتباط میان این دو حوزه يافت؛ مانند:

الف: كاربرد زبان طبيعي در بازنمایی دانش،

ب: كاربرد نظریه‌های بازنمایی دانش و كاربرد زبان طبيعي در بازیابي اطلاعات، كه هرچند ضرورت دستیابي به وب معنایی را می‌طلبيد، اما فرصتی مناسب و استثنایی را برای ارائه نتایج تحقيقاتی و كاربرد واقعي اطلاعات با استفاده از مهندسی زبان محقق ساخت.

شیوه ارائه اطلاعات و طراحی بازیابي دانش از طریق كاربرد زبان طبيعي، وجه مشترك میان هستی‌شناسی‌ها و منابع واژگانی است، كه از طرفي تلفيق و ادغام آن‌ها را ضروری می‌سازد و از طرف دیگر، محدودیت‌هایی در كاربرد هستی‌شناسی‌ها ایجاد می‌كند، که از جمله نتایج آن عبارت‌اند از:

الف. كاربرد در ساختار غيروابسته به زبان در منابع واژگانی رایانه‌ای چندزبانه؛

ب . ابزاری قدرتمند برای ارائه گنجواژه‌ها در حوزه پردازش زبان طبيعي، كه ابهامات واژگانی را رفع می‌كند و بسیار مؤثر واقع می‌شود.

«هستی‌شناسی‌ها» ‌بطور كلي به‌عنوان تخصيص ويژگي‌های معنایی مشترك مفاهیم در مفهوم‌سازی تعریف می‌شوند (هوانگ و همكاران 2005).

براین اساس «مفهوم‌سازی» شامل دانش غيرصوری است و از طریق تجربه، مشاهده و كاوش ويژگي آن، به شكل دانش زبانی ارائه و نمایه  می‌شود (شكل 6-2).

اگر بپذيریم كه واژگان شامل دانش زبانشناختی است كه فرد از تجارب زبانی خود استخراج می‌كند، تعریف بالا شامل هستی‌شناسی نیز می‌گردد. هرچند ويژگي يك مجموعه واژگان این است كه مفاهیم از نظر زبانشناختی در قالب كلمات (واژگان)، رمزنگاری می‌شوند.

به‌منظور فهم و درك تفاوت‌‌های زیربنایی می‌توان نگاهی دقيق‌تر به عناصر اصلي ساخت و ابداع هستی‌شناسی‌ها، يعنی «مفهوم‌سازی» و «تخصيص ويژگي‌ها»¹⁰¹ انداخت. آنچه كه میان واژگان و هستی‌شناسی‌ها دیده می‌شود، این است كه این دو ظاهراً به اندازه كافي مشابهت دارند كه بتوان در برخي موارد آن‌ها را به يكدیگر تبدیل يا در هم ادغام كرد و به صورت منابع تلفيقي مورد استفاده قرار داد.

شكل 6-2. مفهوم‌سازی در هستی‌شناسی (گواریون 1999)

البته باید يادآوری كرد كه واژگان همان هستی‌شناسی نیست (هرست 2004). به‌عنوان مثال، مترادف‌ها و شبه‌مترادف‌ها روابط معنایی مهم در معناشناسی واژگانی هستند؛ ولي در هستی‌شناسی صوری، كه مفاهیم باید بدون ابهام باشند و اصطلاحات مترادف زیر يك مفهوم دسته‌بندی ‌شوند، جایگاهی ندارند. نمونه دیگر، اطلاعات مربوط به كار‌برد واژه است (مانند ثبت اطلاعات واژگانی)، كه در مجموعه واژگان ارائه می‌شود، اما ربطي به هستی‌شناسی ندارد.

اگر كاربردی‌تر بنگریم، مهم‌ترین تمایز، میان هستی‌شناسی صوری¹⁰² و زبانشناختی² است. هستی‌شناسی‌های صوری بر اساس روابط منطقي به دست آمده‌اند و از نظر صوری، ساختار مفهومی خوش‌ساختی دارند، درحالي‌كه هستی‌شناسی‌های زبانشناختی بر مبنای زبان طبيعي انسان استوارند و ازاین‌رو «موسوم به زبان شناختی هستند» و اغلب از لحاظ صوری ساختار مفهومی چندان دقيقي ندارند. در پشت این تفاوت صوری/ زبانشناختی، طبقه‌بندی لایه زیرین ‌می‌تواند با تحليل‌های دقيق این منابع اصطلاحشناسی، مفهوم‌سازی شوند و تخصيص معنایی يابند.

در سطح اصطلاح‌شناختی، واژگان رایانه‌ای و منابع واژگانی و وابسته از يكدیگر متمایز می‌گردند. هرچند چون مسئله پردازش زبان طبيعي و وب معنایی نیز در اینجا مطرح می‌شوند، منابع واژگانی ما باید ماشین‌خوان باشند و ازاین‌رو مشابه واژگان رایانه‌ای محسوب می‌گردند؛ سرانجام، چون روابط معنایی عناصر، ماهتیاً واژگان رایانه‌ای هستند، ما نیز واژگان وابسته را مترادف آن‌ها به شمار می‌آوریم.

«آنتولكس»³ وجه مشترك و میانجي میان هستی‌شناسی و واژگان، نشأت‌گرفته از ويژگي‌های معنایی كاملاً تمایزیافته، و مرتبط بين دو حوزه است. «واژگان» مجموعه‌ای از واژه‌ها، و «هستی‌شناسی» مجموعه‌ای از مفاهیم است كه وجه مشترك هر دو آن‌ها «مفهوم‌سازی» است. برای كاربرد آن‌ها در فناوری پردازش زبان طبيعي، واژگان شامل وجه مشترك میان انسان و رایانه می‌شود. برای كاربرد وب معنایی، يك هستی‌شناسی رایانه را قادر می‌سازد دانش را به‌طور مستقيم پردازش كند. در این بافت است كه «آنتولكس» وجه مشترك موضوع تحقيقات پیرامون ارتباط میان دانش انسانی و دانش وب معنایی قرار می‌گيرد (برنرز- لي و همكاران 2001).

6-7-1. مفهوم‌سازی¹⁰³

ماهیت مفهوم‌سازی عمدتاً وابسته به چگونگي تلفيق يا چگونگي ابداع و اختراع آن است. مفهوم‌سازی فرایندی است كه به استخراج و تعمیم اطلاعات مرتبط با تجارب اشخاص منجر می‌شود. مفهوم‌سازی به تنهایی نیز اطلاعات نسبي مرتبط را شامل می‌گردد و تا جایی كه مربوط به خود بازنمایی نباشد، به موقعيت خاص و زبان بازنمایی مفهوم وابسته است. براساس تحقيقات انجام‌شده، مفهوم‌سازی پس از طي مراحل تخصيص ويژگي‌های معنایی، براساس مطالعات علوم شناختی و توصيف معنایی مستقيم، قابل دسترس است (شالي و زافير 2006).

هر نوع «مفهوم‌سازی» وابسته به يك عامل واحد است. به عنوان مثال توليدات ذهنی نمایانگر جهان‌بينی اكتسابي فرد (عامل) است و بر این اساس هستی‌شناسی‌ها، همان ويژگي‌های زبانشناختی فعاليت‌های ذهنی فرد است. در اینجا «واژگان ذهنی» مطرح است كه بيش از يك زبان صوری و واژگان آن است و الزاماً نباید يك زبان طبيعي باشد، اما می‌تواند به عنوان مثال، زبان منطقي حاكم بر ويژگي‌ها و ارتباطات معنایی واژگان ذهنی يك نظریه باشد.

دو عامل هوش انسانی و هوش مصنوعي تعیین می‌كنند كه آيا مفهوم‌سازی حاصل می‌تواند به اشتراك گذاشته شود يا نه و آيا مفيد و با ارزش و پذيرفتنی و قابل انتقال است يا خير. زبان، وسیله منحصربه‌فرد برای ارائه مفاهیم است، زیرا عامه مردم به‌طور معمول، از زبان طبيعي استفاده می‌كنند و به زبان صوری قابل فهم و درك نیاز دارند.

برای مفيد‌تر بودن «مفهوم‌سازی» لازم است كه این امر میان انسان‌ها به اشتراك گذاشته شود و در این مورد توافق حاصل شود، حتی اگر این توافق صرفاً تلويحی باشد. به عبارت دیگر، مفهوم‌سازی كه در زبان طبيعي بازنمایی می‌شود، نه يك فرآيند واحد، بلکه مجموعه‌ای از فرآيندها، و اطلاعات حاصله تعریف‌شده از سوي جمعي از گويشوران زبان است.

فيلسوفان زبان می‌پنداشتند كه در مرحله اول، داده‌های زبانی و تحليل معنایی آن‌ها می‌تواند برای مفهوم‌سازی و ساخت هستی‌شناسی زبان طبيعي به كار گرفته شود. در گذشته معناشناسان واژگانی عمدتاً منابع واژگانی را به‌عنوان زیربنا و زمینه مفهوم‌سازی به كار می‌گرفتند. متخصصين علوم شناختی، دامنه آن را به منابع اطلاعاتی دیگر نیز گسترش داده‌اند، كه ممكن است شامل اطلاعات شنیداری و دیداری نیز باشد. در اینجا است كه تمایز میان هستی‌شناسی زبانشناختی و هستی‌شناسی مفهومی مشخص می‌شود و به منابع اطلاعات زبانشناختی محدود نمی‌گردد. این نوع هستی‌شناسی كه اهمیت مفهوم‌سازی گويشور را مورد تأكيد قرار می‌دهد به هستی‌شناسی توصيفي¹⁰⁴ معروف است كه در مقابل هستی‌شناسی بازنگر² قرار می‌گيرد. «استراوسن» هستی‌شناسی توصيفي، زبان طبيعي و شم زبانی را منابع مهم دانش هستی‌‌شناسی و تحليل داده‌های آن می‌داند، در حالي‌كه هستی‌شناسی بازنگر این موضع‌گيری را رد می‌كند و ترجيح می‌دهد كه ماهیت روابط معنایی مفاهیم را بدون وابستگي به عامل مفهوم‌سازی (يعنی گويشور زبان) به دست آورد. در هستی‌شناسی واژگانی، مفهوم‌سازی مبتنی‌بر مقولات زبانشناختی و- اگر دقيق‌تر بگوییم- مبنتی بر اطلاعاتی است كه در منابع واژگانی (مانند لغتنامه‌‌ها و اصطلاحنامه‌ها يافت می‌شوند (ماسولو و همكاران 2003؛ گوارینا 1999).

در بسیاری موارد، وجوه مشترك مؤلفه‌های معنایی عمدتاً مولفه‌های دانش زبانشناسی و در بسیاری موارد، دانش دائره‌المعارفي يا دانش جمعي را نیز شامل می‌شود.

مجموعه واژگان چندزبانه عمدتاً برای رسیدن به اهداف كاربردی مشخص و معين، اهمیت دارند؛ اما توسعه آن‌ها نیز به ایجاد و تعیین روابط پیچيده میان زبان، فرهنگ و اندیشه كمك می‌كند.

همچنان این مسئله در زمینه علوم شناختی و در زمینه «پردازش زبان» مطرح است كه آيا نیازی به تمایز میان سطح مفهومی (كه فرض می‌شود ناوابسته به زبان است) و سطح معنایی (كه می‌تواند عمیقاً متأثر از زبان‌ها باشد) وجود دارد يا خير. این نوع مسائل در مباحث علوم شناختی و نیز كاربردهای «پردازش زبان» به چالش كشیده می‌شوند. فرآيند مفهوم‌سازی برای ساخت هستی‌شناسی بسیار سرنوشت‌ساز است (هوانگ و همكاران 2005).

6-7-2. مختصات¹⁰⁵

مرحله دوم عمليات، «تعیین مختصات معنایی» است، زیرا هستی‌شناسی ويژگي‌های مفاهیم را در قالب زبان طبيعي ارائه می‌كند. فارغ از سطح پیچيدگي و صراحت (شفافيت)، هستی‌شناسی در تعیین ويژگي‌های معنایی مفاهیم وابسته به زبان (نه وابسته به هر زبان طبيعي، بلكه زبانی كه بتواند فرمول‌بندی هستی‌شناسی را ارائه دهد) زیربنا و اساس ارتباط و تبادل نظر است و پلي برای فهم مشترك انسان‌ها ایجاد كرده است. ماهیت این زبان به دومین منبع تمایزدهنده هستی‌شناسی‌ها هدایت می‌كند. هستی‌شناسی‌های صوری در قالب يك زبان صوری (ساختگي)، هستی‌شناسی‌های نامتداول را ارائه می‌كنند. به عنوان مثال در قالب زبان طبيعي، زبان نیمه‌‌‌صوری يا تلفيق هر دو، هستی‌شناسی را ارائه می‌دهند.

يكي از مهم‌ترین وجوه این تمایز، ابهام‌زدایی كامل در هستی‌شناسی‌های صوری است، در حالي كه در نیمه‌صوری ممكن است ابهاماتی وجود داشته باشد. هستی‌شناسی‌ها ممكن است كاملاً مجرد و انعطاف‌ناپذير و محدود باشند- حتی اگر در قالب زبان طبيعي بيان شده باشند، وصرف صوری‌بودن نمی‌تواند به‌تنهایی سبب انعطاف‌ناپذيری و مجرد و محدودبودن آن‌ها باشد. هستی‌شناسی‌های واژگانی ويژگي‌های معناشناختی واژگان را به شكل صوری يا نیمه‌صوری در منابع واژگانی (مانند «وردنت») به كار می‌گيرند و مفاهیمی را كه سازنده هستی‌شناسی واژگانی هستند خلق و ابداع می‌كنند. این حركت بسیار دشوار است و اگر با دقت انجام نگيرد منجر به تولید منابع ضعيف هستی‌شناسی می‌شوند.

در اصل هیچ‌چيز مانع از آن نمی‌شود كه يك هستی‌شناسی واژگانی، صوری نباشد. مشكل آن است كه چنین پروژه‌ای هستی‌شناسی‌های واژگانی نیمه صوری را ارائه می‌كند. به بيان دقيق‌تر، این تعاریف به صورت گزاره‌های منطقي كه شامل ابهام‌زدایی اصطلاحات مربوط نیز می‌شود، بيش از آن كه فرآيند استانداردسازی شیوه اجرای هستی‌شناسی‌های صوری باشد، از موضوعات تحقيقاتی است كه هنوز  به نتایج كامل نرسیده‌اند (هاراباگيو و همكاران 1999).

6-7-3. دامنه يا گستره¹⁰⁶

در تحقيقات و اجرای هستی‌شناسی‌ها سه سطح از مختصات معنایی شناسایی شده‌اند:

الف. سطح بالایی (بالاترین)

ب. هم‌ارزی²

ج. قلمرو (دامنه)

برخي از منابع پایه‌ای و ساختار بالا به پایین هنوز در هم آمیخته‌اند، و هر دوي آن‌ها بستگي به طبقه‌بندی‌های عام وخاص روابط آن‌ها دارند كه  درخت دانش را از بالا به پایین شكل می‌دهند.

هستی‌شناسی‌های پایه همچنین از ساختار بالا به پایین تمایز می‌يابند و براساس مقتضيات هر كدام، توصيفات فراوان را در اختیار می‌گذارند؛ در حالي كه هستی‌شناسی سطوح بالا، شامل گره‌های ساده می‌شود. این دو براساس منابعي مانند واژگان تخصصي يا هستی‌شناسی‌های دامنه³ با سلسله‌مراتب ويژگي‌های كاربردی كه ممكن است بسیار محدودكننده باشند، از يكدیگر متمایز مـي‌گردند. فاصـله ایجادشـده میان سـطوح بالا و پـایین، وجود يك سطح میانی را ایجاب می‌نماید. سطح میانی، سطحی را تشكيل می‌دهد كه مفاهیم میانجي را دربرمی‌گيرد و رابط میان منابع زیرین و مفاهیم حاكم در دامنه است. این سطوح هرچند در محتوا بسیار متنوع و متناوب، اما به كاركرد اصلي‌شان وابسته هستند و برای شكل‌گيری سطح میانی و ترسیم روابط مفاهیم، با دو سطح دیگر تعامل می‌كنند.

در مباحث گذشته دریافتیم كه منابع واژگانی و هستی‌شناسی‌ها را به عنوان دو حوزه دارای تشابه‌ها و تفاوت‌ها می‌شناسند، كه با توجه به مفهوم‌سازی، تخصيص معنایی و دامنه موضوعي همانند شكل «6-3» ترسیم شده است. منابع هستی‌شناسی و واژگانی از دیدگاه فناوری جدید، به برنامه‌های كاربردی مختلف تعلق دارند كه اخيراً به صورت يك واحد درآمده‌اند و هم زمان مورد توجه قرار گرفته‌اند.

6-7-4. وجوه مشترك (فصل مشترك) هستی‌شناسی و واژگان

از دیدگاه هستی‌شناسی، بخش زیرساختی هستی‌شناسی‌ها، مفاهیم و روابط میان آن‌ها است. شناسایی این پدیده‌ها و مفاهیم مرتبط و تصمیم‌گيری در باره ماهیت آن‌ها وظيفه تحليلگران هستی‌شناسی، با تمركز بر اصطلاحات و روابط میان آن‌ها بر اساس منابع واژگانی موجود است. این منابع گاهی واژگان مرتبط¹⁰⁷ خوانده می‌شوند (ایونتس 1988)، زیرا شبكه ارتباطات براساس دلالت‌های معنایی مدخل‌های واژگانی ارائه می‌گردد. ازاین‌رو مفاهیم (يا واژگان) و روابط میان آن‌ها، دو عنصر اصلي هستند كه باید در كار بر روي هستی‌شناسی‌ها و منابع واژگانی، مورد توجه قرار گيرند. این كار به‌طور موازی بر روي ساختار آن‌ها و وجه مشترك میان هستی‌شناسی و واژگان انجام می‌گيرد و آنتولكس خوانده می‌شود (پریووت، لاورنت، و همكاران 2010).

شكل 6-3. تاكسونومی منابع آنتولكس (پریووت و همكاران 2010)

در ساخت و تحليل هستی‌شناسی‌ها با مفاهیم سرو كار داریم (كه از طریق واژه‌ها قابل دسترس است) و مبتنی بر استدلال‌های بازنمایی دانش (تجانس، شفافيت، ایجاز و ...) می‌باشد. از سوي دیگر، هستی‌شناسی‌های واژگانی معمولاً با مجموعه واژگانی حجيم و دسترس‌پذير آغاز می‌كنند تا این اصطلاحات به صورت منطقي و مفيد سازماندهی شوند. ازاین‌رو، كار بر روي آنتولكس بستگي به بهترین تلفيق  این دو رويكرد دارد و هدف آن، تركيب دقيق اطلاعات مفهومی در هستی‌شناسی‌های متداول و تبیین اطلاعات واژگانی در این كارها است.

آنتولكس به عنوان میانجي يا واسطه، تا حدود زیادی در طراحی منابع واژگان چندزبانه كارآمد خواهد بود: در چارچوب نظری «وردنت اروپایی»¹⁰⁸، این منابع نوعاً شكل‌گرفته از منابع تكزبانه وابسته به يك زبان میانجي هستند- هرچند این زبان میانجي به‌طور عام، غيرساختارمند است (ووسن 1998) و ساختارمند نمودن آن، گامی مهم در توسعه هستی‌شناسی‌های دامنه موضوعي است (هیو و نیرنبرگ 1992).

زبان میانجي ساختارمند باید با سطح مفهومی كه قبلاً طراحی شده، مطابقت داشته باشد. علاوه بر كاربرد آن در مهندسی زبان، این نوع منابع چندزبانه می‌توانند تسهیل‌كننده پژوهش‌های مربوط به همگونی‌های جهانی واژگان در بحث‌های میان زبان‌شناسان معتقد به جهان‌شمولي و نسبي‌گرا باشند.

6-7-5. محتوای هستی‌شناسی‌ها) مفاهیم و اصطلاحات(

در يـك هستـي‌شناسی، گـره‌ها² از مـاهـيت مفـهومی برخـوردارند و شامل مفاهیم، انواع، طبقات و مختصات می‌شوند. گستره مصداقي اغلب آن‌ها به صورت طبقات و رده‌بندی مختصات مفاهیم و اصطلاحات بازنمایی می‌شوند و متناظر با آن دسته‌بندی مفرد و نمونه‌ها (شواهد) است. در هستی‌شناسی‌هایی كه مستقيماً از منابع واژگانی استخراج شده‌اند، با مفردات (اسامی عام و مدخل‌ها) همانند دیگر مفاهیم رفتار می‌شود.

در برخي از این منابع توجه كمتری به تمایز میان طبقه (رده) و مصداق‌ها می‌شود: هر دوي آن‌ها گره مفهومی در نمودار درختی هستند و بازنمایی آن‌ها از طریق يكسانی انجام می‌شود. هم طبقات و هم نمونه‌ها با يك رابطه يكسان، مدخل‌گذاری می‌شوند.

تفاوت میان واژگان واژه‌بنیاد و واژگانی مانند وردنت كه معنابنیاد است، پیچيده‌تر می‌نماید. گره‌ها در منابع واژگانی نه اصطلاحات ساده و نه مدخل‌های صرفاً مفهومی، بلكه معانی مختلف واژه‌هایی است كه با كاربرد متداول يك واژه مطابقت دارند، و منطبق با نمونه‌هایی كه مصداق آن در يك پیكره زبانی موجود است، می‌باشند. در وردنت، گره‌ها و خوشه‌های معنایی وجود دارند، يعنی مجموعه‌ای از معانی يك واژه كه مجموعه مترادف‌ها را شكل می‌دهند. ازاین‌رو وردنت در ابتدا واژگانی است كه همه مدخل‌های آن دارای تعاریف زبانشناختی است، اما ساختار معنایی آن به شكل «مجموعه مترادف‌ها»، و روابط آن‌ها به گونه‌ای است كه در يك هستی‌شناسی زبانشناختی به كار برده می‌شود (گوارینو و وتی 2000).

6-7-6. رويكرد بالا به پایین در مختصات معنایی واژه‌ها

در هستی‌شناسی صوری، ابهام در اصطلاحات باید حتی‌الامكان قبل از ورود به مرحله تعیین مختصات معنایی واژه‌ها برطرف شود. هدف آن است كه برای تخصيص معنای هر يك از اصطلاحات و به‌منظور پیشگيری از ایجاد سوءتفاهمات، به دقت بسیار بالایی دست يابيم. هدف اصلي از تدوين هستی‌شناسی، ردیابي و رفع ابهام از درختواره دانش و تهیه و تدوين هستی‌شناسی صوری بسیار دقيق‌تر، از طریق تحليل اطلاعات معنایی است.

بالاترین سطح اسكلت معنایی، تمایزات میان اشیا (پدیده‌ها)، فرآيندها و كمیت‌ها، و تفاوت اشیای مصنوعي و طبيعي را بيان می‌كند. كاربرد این ساختارهای واژگانی براساس رويكرد «بالا به پایین» مختصات معنایی واژه است، زیرا باید كاملاً جایگاه‌شان نسبت به تاكسونومی را تعیین نمود.

عليرغم سودمندی رويكرد بالا به پایین در بازنمایی دانش، این رويكرد محدودیت‌های خاص خود را دارد. در زبان طبيعي، واژگان مكانیسم زایشی برای اشتقاق معانی جدید را دارد و باید در نظر داشته باشیم كه نمونه‌های بالقوه و ناقاعده‌مند را نمی‌توان به طور كامل  ضبط وثبت كرد (پوستیووسكي 1995؛ كاپستیك و بويسكو 1995؛ اپرسیان 2000).

اكنون تصور معنا و مفهوم واژه ‌به‌عنوان يك واحد معناشناختی مجزا، خود زیر سؤال رفته است. در توسعه و رشد مباحث «پردازش زبان طبيعي» و هستی‌شناسی، حل این مسئله كه آيا معنا و مفهوم بدون وابستگي به واژه نیز حقيقتاً موجودیت دارد يا خير، ضرورتی ندارد؛ اما  ارجاعات زیاد و مكرر به معانی متعدد يك واژه از منابع اطلاعاتی مهم، اهمیت این عناصر را در حوزه اطلاعات نشان می‌دهد.

6-8. روابط معنایی

در هستی‌شناسی‌ها، مفاهیم در يك كل منسجم، با روابط معنایی نظام يافته‌اند. ماهیت و شمار این روابط معنایی موضوع بسیاری از مطالعات این حوزه هستند. هستی‌شناسی‌ها از دیدگاه مفهومی تقسیم‌بندی شده‌اند كه در آن‌ها مفاهیم، مدلول شمرده می‌شوند. از سویی دیگر، منابع واژگانی بر واحدهای واژگانی متمركز شده‌اند. روابطي كه ويژگي‌های معنایی را تنها به صورت غيرمستقيم متمایز می‌كنند، ماهیت مفهومی دارند؛ مانند تضاد كه در ابتدای امر رابطه میان اشكال مختلف يك واژه است و نه میان معانی و مفاهیم مختلف يك واژه (فلبام 1998: 49).

ازاین‌رو نتایج تحقيقات در باره این روابط از دو دیدگاه هستی‌شناسی صوری و هستی‌شناسی واژگانی كاملاً متفاوت‌اند. برای هستی‌شناسی صوری، آشكار ساختن ماهیت و ويژگي‌های صوری این روابط مهم است:  این كه به چه نوع مدخل واژگانی (طبقات يا مفردات) مربوط‌اند، و این كه آيا برگشت‌پذير، يا متقارن، يا گذرا و ناپایدار هستند يا خير؟

به عنوان مثال، برای هستی‌شناسی‌های صوری مهم است كه توجه خود را به رابطه مصداقي معطوف كنند، زیرا این رابطه‌ها بي‌شمارند. این رابطه به فراوانی و گستردگي به كار برده می‌شود و اغلب تنها با مسامحه تعریف می‌گردد و صرفاً با شم زبانی مطابقت دارد. از سویی دیگر، روابط منابع واژگانی بين معانی يك واژه (مانند شمول معنایی و چندمعنایی) يا میان واژه‌های ساده‌ای كه روابط واژگانی (همانند تقابل معنایی) دارند، ایجاد می‌گردد.

در مطالعات اخير در باره منابع واژگانی، تمركز بر تعاریف دقيق این روابط نمی‌باشد، بلكه بر روش‌های كشف خودكار این روابط، و نیز كاربرد آن‌ها در استخراج دانش واژگانی است. به این مسئله مهم باید توجه داشت كه رده‌بندی كلي این روابط معنایی از نظر جانشینی و همنشینی  میان رويكردهای مفهومی و واژگانی، مشترك است.

6-8-1. روابط جانشینی¹⁰⁹

این رابطه در میان عناصری با ماهیت يكسان برقرار می‌شود و متعلق به يك برداشت مشترك و همگانی است. در كتاب «كروز» (1986) روابط جانشینی با روابط هم‌ارزی بين طبقات واژگانی (مانند ماهیت شمول معنایی، همپوشانی، انفصال) مرتبط هستند. در واقع بهترین روابط جانشینی شناخته‌شده در روابط معنایی واژگانی، ترادف، تضاد، جزءواژگي، و شمول معنایی است. در هستی‌شناسی‌ها، روابط مفهومی مرتبط تقابل مفهومی، به طور صوری تعریف می‌شوند. با وجود این، روابط معنایی بيشتری را می‌توان تصور كرد، مثلاً روابط خواهرـ برادری² در يك تاكسونومی معمولاً نمونه‌های بارزی هستند؛ مانند: سرخ/ سیاه/ آبي، سگ/ گربه).

وفور در روابط جانشینی (مارپلي 2003) سبب شده كه به طرح تحقيقاتی كلان با عنوان «اصول روابط تقابل» كه در برگيرنده روابط جانشینی است، تبدیل شود. «هوانگ» و همكاران (2005) رابطه معنایی جدیدی را با عنوان پارانمی³ مطرح كردند كه روابط جانشینی میان مفاهیم را در رده‌بندی معنایی ارائه می‌دهد.

بسیاری از متخصصين «پردازش زبان طبيعي»، هستی‌شناسی‌ها را به كار می‌برند، زیرا كاربرد صرف تاكسونومی، كار آنان را محدود می‌سازد.

6-8-2. روابط همنشینی⁴

همانگونه كه در بالا ذكر شد، روابط همنشینی، میان مدخل‌های واژگانی دارای ماهیت متفاوت ارتباط برقرار می‌كنند، مدخل‌هایی كه به دنبال هم  وقوع می‌يابند، اما نمی‌توانند جایگزین يكدیگر شوند.

اغلب این روابط در قالب واژگانی ظهور می‌يابند كه دارای مقولات نحوي متفاوتی هستند. در معناشناسی واژگانی، روابط همنشینی بيشتر مرتبط با آن دسته از مطالعات نحوي/ معنایی و وجوه مشترك آن‌ها است كه بر اسناد و نقش‌های موضوعي متمركز هستند. روابط جانشینی دربرگيرنده روابط میان فاعل و مفعول، و شامل پدیده‌ها و فرآيندها و نیز سطح واژگانی (روابط اسم و فعل) يا مثلاً میان مقوله و صفات (رابطه اسم و صفت در سطح واژگانی) است. در حالي كه «وردنت» و دیگر اقدامات مبتنی بر هستی‌شناسی بر روابط جانشینی استوارند، روابط همنشینی كمتر مورد توجه توسعه‌دهندگان منابع واژگانی قرار گرفته‌اند، در حالي كه اهمیت آن‌ها در كاربردهای «پردازش زبان طبيعي»، به تدریج ضرورت بيشتری می‌يابد.

«تمایز» میان جانشینی و همنشینی در بخش‌هایی همپوشانی دارند؛ مانند تمایزی كه «نیرنبرگ» و «راسكين» (2001) میان معنا‌شناسی واژگانی برگرفته از نحو، و برگرفته از هستی‌شناسی قائل می‌شوند. اولي مطابق است با روابط همنشینی كه مطالعات آن با تعامل میان نحو و معناشناسی، وابستگي نزدیكي داشته (لوين 1993). اخيراً توجه خاصي به روابط جانشینی (بويژه در زمینه تاكسونومی (رده‌بندی) و جزء‌واژگي كه دربرگيرنده روابط مربوط به مبحث همنشینی (مانند مشاركت مفعول در فرآيندها) است دیده می‌شود.

حوزه‌هایی كه در بازنمایی دانش دخالت دارند، بدون توجه به این كه آيا هدف روشنی از كارآمدی روانشناختی آن وجود دارد يا خير، در رويكردهای بسیاری قابل تمایز هستند، مانند مطالعات فلسفي كه به گذشته‌ای دور (دوران ارسطو) تعلق دارند، تا مطالعات روانشناختی كه متمركز بر ارائه دانش‌شناختی و مطالعات زبانشناختی هستند.

ازاین‌رو موضوعات اصلي تعامل میان هستی‌شناسی و منابع واژگانی، يك نوع تجربه جدید موضوعات گذشته روانشناسی زبان، زبانشناسی، هوش مصنوعي، و فلسفه از نظر دیدگاه‌های جدید  در این گرایش‌ها است و درصدد پاسخگویی به علائق جدید در این موضوعات و رابطه آن با رويكردهای «وب معنایی» می‌باشد.

در كل، اهمیت رويكردهای میان‌رشته‌ای به رسمیت شناخته شده و برای گسترش منابع زبانشناختی و بازنمایی دانش از سوي كسانی كه سهم بسزایی در اثرگذاری در این حوزه داشته‌اند، مورد تأیید قرار گرفته (هابز و همكاران 1987؛ ساوا 2000؛ پوستیووسكي 1995؛ نیرنبرگ و راسكين 2004؛ گوارینو 1998ب).

این مباحث نشان‌دهنده وجود زمینه‌ای غنی و فرصتی بسیار مناسب برای تحقيقات آتی در حوزه پردازش زبان و بازنمایی دانش و معناشناسی واژگانی، بويژه زمینه جالب تعامل میان هستی‌شناسی صوری و منابع واژگانی يا هستی‌شناسی‌های واژگانی است. به این منظور، هستی‌شناسی‌های صوری و هستی‌شناسی‌های مبتنی بر بررسی‌های فلسفي و كارآمد، در بازنمایی دانش كاربرد مجدد می‌يابند.

منابع واژگانی يا هستی‌شناسی‌های واژگانی، ساختاری مبتنی بر زبان طبيعي بويژه بر اساس واژگان زمینه‌ای ‌علوم شناختی دارند.

6-8-3. مقوله‌بندی¹¹⁰

مطالعه بر روي مبحث مقوله‌بندی از سوي دانشمندان علوم شناختی بسیار مورد توجه قرار گرفته است؛ مثل معناشناسی تحليلي² از سوي «كتز» و «فودور» (1963) كه در آن، «مقوله» يك واژه با مجموعه‌ای از مشخصه‌ها (مختصات معنایی و نحوي)  تعیین می‌شود كه واژه‌ای را از واژه دیگر متمایز می‌كند و يكي از معتبر‌ترین نظریه‌ها است. به نظر می‌رسد این نظریه تا حدود زیادی منطبق با تحليل مفهومی صوری است و به‌واسطه «گانتر» و «ويل» (1998) توسعه يافته و برای اولين بار در مورد داده‌های واژگانی در اثر «پریس» به كار برده شده است. (پریس 1998؛ 2005) امروز این الگوي نظری در رويكردهای هستی‌شناسی متعددی مورد كاربرد قرار گرفته است. هرچند كه معناشناسی تحليلي در زمینه «نظریه پیش‌نمونه‌های زبانی» پیشرفت‌های زیادی داشته است (راش 1975). به تجربه ثابت شده كه پیوندهای میان واژه‌ها و حتی مفاهیم با يك مقوله، از درجه‌بندی معانی مفاهیم سرچشمه گرفته است.

ازاین‌رو مشكل تعیین مرزهای مقولات، موجودیت آن‌ها و تعریف بالقوه آن‌ها مسئله‌ای بسیار جدی است و عوامل ساختاری نقشی اثرگذار بر تعیین مرزهای مقولات دارند.

مسئله دیگر، كاربرد يك فهرست مختصات (ويژگي‌های معنایی) است كه باید بسیار با صراحت بيان شود و این سؤال را برمی‌انگيزد كه حدود و ثغور خود این مختصات كجاست؟ البته این بحث‌ها مربوط به ارائه تعاریف از دیدگاه فلسفي است.

در كنار مسئله «فرضيه پیش‌نمونه‌ها»، زمینه مشترك دیگر، مطالعات مربوط به الگوهای مفهومی از قبيل دسته‌بندی انواع¹¹¹، ربط‌دهنده²، مفردات³ و مفاهیم نقش‌دهنده⁴، ساختار مقوله‌ای، و روابط مورد نظر يا قالب‌ها⁵ي معنایی است.

شواهد همگرای بسیاری نشان می‌دهند كه زبان تمایل زیادی به مقوله‌بندی دارد. چنانچه واژه‌ای بر يك مفهوم در زبانی خاص برچسب‌گذاری شود، يادگيری مطابق با مقولات مورد نظر در زبان‌های دیگر را توسط كودكان، سریع‌تر و آسان‌تر می‌كند. البته مباحث بسیاری را می‌توان در مورد مقوله‌بندی ارائه داد، اما این بحث را به منابع معتبری كه در این زمینه وجود دارند (مانند ويرزبيكا 1996؛ كرافت و كروز 2004؛ مورفي 2003؛ شالي و زافرر 2007) ارجاع می‌دهیم. در این منابع رويكردهای مختلف و حدود و ثغور آن‌ها مفصلاً به بحث گذاشته شده است.

در زبانشناسی میزان بسیاری از مطالعات و تحقيقات بر موضوع «اسناد» متمركز است، زیرا نوع تفسیر و تعبير جمله را تعیین می‌كند. فيلمور (1976) پیشرو در ارائه این مطالعات است، كه به تحليل واژگان بر اساس روابط فيمابين و در «قالب معنایی» مبتنی بر اسنادی كه در آن ظاهر می‌شود، توصيه می‌كند. این مطالعات متمركز بر روابطي است كه در قالب دستور حالت (فيلمور 1968) بيان شده است.

دانشگر¹¹²ان در ایجاد دامنه موضوعي بر اساس  ساختار استدلالي² (گریمشاو 1990) نقش‌های معنایی، محدودیت‌های گزینشی (داوتی 1991) و اجبار انواع³ (پوستیووسكي 1995) را مد نظر قرار داده‌اند. در این حوزه در منابعي از قبيل «فریم‌نت»⁴ (بوركر و همكاران 1998) و «ورب‌نت»⁵ (كيپر و همكاران) تحقيقات وسیعي انجام گرفته است. حال سؤال این است كه: آيا سطوح معنایی و مفهومی دارای يك هويت هستند؟

بسیاری از طرفداران رويكرد علوم شناختی زبان، این فرض را مسلم می‌دانند كه سطوح معنا‌شناسی و مفهومی، از برابری و تساوي برخوردار هستند. «جكندوف» اظهار می‌دارد كه «رو ساخت» رابطه مستقيم با مفاهیم دارد، كه در قالب يك سری از قواعد بيان می‌شود. این مفاهیم دربرگيرنده اطلاعات بيشتری در باره دانش جهانی (دانش دائره‌المعارفي) هستند. هرچند بنا به گفته وي، تفكيك اطلاعات معنا‌شناختی از دائره‌المعارفي، بدون از دست دادن كليات ناممكن به نظر می‌رسد، اما سطوح معنایی و مفهومی باید يك سطح واحد را تشكيل دهند (جكندوف 1990).

هرچند «لوينسون»⁶ و دیگران (گومپرز و لوينسون 1996؛ لوينسون 1997؛ 2003) استدلال‌های جدی و پیشرفته‌تری در چارچوب نظریه كاربردی خاص با عنایت به تفكيك میان بازنمایی معنایی و مفهومی ارائه داده‌اند، این اختلاف‌نظرها از دیدگاه‌های مختلف زبان و از جنبه‌های مختلف نظری بيان شده است. در حالي كه «جكندوف» تمركز بر توافق زبانی «چامسكي»⁷ دارد، «لوينسون» بر اهمیت ماهیت اجتماعي زبان و ازاین‌رو بر مسائل برون‌زبانی تأكيد دارد.

در توجيهات زبانی، «جكندوف» تأكيد دارد: زبان كه از ابتدا ابزاری برای ایجاد ارتباطات اجتماعي محسوب می‌شد، بيش از آن‌كه ابزاری برای بازنمون دانش ذهنی هر فرد باشد، با ابعاد اجتماعي سروكار دارد.

از دیدگاه كاربردی، بر اساس زمینه‌های روشمند استدلال كرده كه يك هستی‌شناسی، نیاز به تعامل مفهومی و روساخت دارد. وي تصریح كرده كه چنین منبعي نباید خيلي نزدیك و يا خيلي دور از سطح زبانشناختی باشد و جزء به جزء مدل پایه و بالا به پایین را نمونه‌ای از این تعامل متوازن هستی‌شناسی می‌داند (باتمن و همكاران 1995).

این خط مطالعاتی از سویی توسط «نیرنبرگ» و «راچ» (2004) دنبال می‌شود و از سویی دیگر، «پوستیووسكي» و همكارانش (1991؛ 1995) نیز این جهتگيری ساختار مشترك را برگزیده‌اند و همزمان، پويایی را در واژگان زایشی دنبال می‌كنند.

در تعریف نظام مقولات هستی‌شناسانه و به‌منظور فراهم‌سازی يك نگرش، در پاسخ به این سؤال كه مفاهیم به چه نوع پدیده‌هایی تعلق ‌دارند، يكي از مهم‌ترین وظایف هستی‌‌شناسی‌ها ارائه مقولات متافيزیكي است، كه بيشترین گزاره‌های منطقي (و در برخي موارد به صورت متناقض يا متضاد،) را دربرمی‌گيرد. از ارسطو گرفته تا فيلسوفان معاصر به این مسئله توجه داشته و دارند كه در علم فلسفه این گزاره‌ها، هم در ماهیت مقوله‌های هستی‌شناسانه و هم در بازنمایی دقيق و روشن مقولات  و نیز در چارچوب واقعگرایانه بودن تصمیمات هستی‌شناسانه (يعنی پدیده‌ها، روابط منطقي و نقصان‌ها) اثر می‌گذارند.

نبود اجماع آراء در این زمینه به ایجاد شك و تردید نسبت به حدود و ثغور و ثبات این نظام هستی‌شناسی منتهی شده است. هرچند هدف رويكردهای اخير، برداشت درست و صحیح از علم فلسفه بوده و درعين‌حال پرهیز از خطاها و اشكالات و وسواس فلسفي، پژوهش در این زمینه را با مشكل مواجه كرده است. این وسواس علمی می‌تواند از يك جنبه فلسفي  برای ایجاد هستی‌شناسی كارساز باشد و نه‌تنها در تعیین موقعيت يك مفهوم در يك تاكسونومی، بلكه در شیوه تصمیم‌گيری در این زمینه تعیین‌كننده باشد.

دومین جنبه مهم، مبتنی بر تمایز میان متافيزیك توصيفي و بازاندیشی است، كه تعابير موشكافانه فلسفي سبب شده كه اتفاق‌نظر در برداشت از مفاهیم به وجود نیاید. برای مثال، مباحثي كه در مورد دشواری‌های چنین رويكرد اصلاح‌طلبانه‌ای پدید می‌آيد، زمانی است كه سعي می‌شود از نامگذاری اشیا و پدیده‌ها به سادگي اشكال گرفته شود. ازاین‌رو است كه رويكردهای اصلاح‌طلبانه، به كنارگذاشتن زبان طبيعي و شم زبانی مشترك در تحليل هستی‌شناسانه مبادرت می‌ورزد.

از سویی دیگر دیدگاه توصيفي به عنوان دیدگاهی فلسفي‌تر مطرح شده و نقطه شروع یک حركت روشمند و قابل اعتماد برای تحقيقات كاربردی هستی‌شناسانه را فراهم می‌سازد. اگر بخواهیم دقيق‌تر بگوییم، با مجاز دانستن هستی‌شناسی‌‌های مختلف (همانند توصيفات و برداشت‌های گوناگون از جهان هستی) در جهت ایجاد تفاهم، قادر خواهیم بود كه از شكل‌گيری هستی‌شناسی نامحدود و بي‌انتها در مورد رخدادهای طبيعي و ماهیت واقعي اشیاء و پدیده‌های جهان هستی پرهیز كنیم، و این گونه برخورد به ایجاد تمایز میان هستی‌شناسی با گرایش فلسفي، و هستی‌شناسی با گرایش ثبت دانش بشری منتهی می‌گردد (گوارینو 1998ب).

طراحان جدید هستی‌شناسی سعي در ارائه يك هستی‌شناسی كامل ندارند، بلكه سعي در ارائه هستی‌شناسی‌های بالقوه‌ای دارند كه ساختارهای دامنه متفاوتی دارند و از دیدگاه‌های مختلف به يك پدیده می‌نگرند. در مطالعات فلسفي برای كسب موفقيت در این امر، سعي می‌شود دسته‌بندی‌های مقولات را تعریف كنند.

در تحقيق «توماسون» (2004) سه شیوه عمده به طور خلاصه بيان شده، كه در دنباله به آن‌ها اشاره می‌شود.

6-8-4. ارزشگذاری مختصات معنایی

این شیوه هر مقوله را به دو دسته مختصات تقسیم می‌كند كه اشیا يا پدیده‌ها را در داشتن يا نداشتن يك وجه معنایی معين، متمایز می‌گرداند. این نظام مختصات را می‌توان به يك ماتریس چندبعدی و بالقوه بسیار غنی توسعه و گسترش داد، به طوری كه از لحاظ ممیزه‌های معنایی، بيش از يك درختواره معنایی را ارائه دهد. دو نتیجه از این رويكرد فلسفي حاصل می‌شود، اولاً مختصات منفي برای بسیاری از مفاهیم كه دارای يك مقوله مشترك‌اند، اشتراك در ويژگي‌لاینفك آن ثبت می‌شود، و ثانیاً ناكارآمدی بسیاری از مختصات دوگانه مقولات به‌وسیله آزمون‌های زبانشناختی به اثبات می‌رسد.

6-8-5. تشخيص بي‌معنایی¹¹³

این روش مبتنی بر آزمون «متن دستوری» است كه در آن، يك مفهوم می‌تواند بدون عرضه ‌معنایی به كارگرفته شود. به عنوان مثال «این خانه قهوه‌ای‌رنگ است» ‌دارای بار معنایی است؛ اما «این فرضيه قهوه‌ای‌رنگ است» بي‌معنا می‌باشد. ازاین‌رو باید ماهیت متفاوت این دو مفهوم را از لحاظ معنایی تعیین كرد. این روش را می‌توان برای اثبات آن كه این دو عنصر به دو مقوله متفاوت تعلق دارند به كار گرفت؛ اما نمی‌توان اثبات كرد كه این دو پدیده متعلق به يك مقوله يكسان هستند، زیرا برای اثبات بي‌معنایی، باید دو بافت متمایزكننده در نظر گرفت (رایل 1971).

6-8-6. روش تمایز میان ماهیت و شرایط پدیدارشناسی

این روش نیز گونه‌ای از شیوه قبلي است كه توسعه و گسترش يافته و برای بيان عباراتی كه بر اشیا و پدیده‌ها دلالت می‌كنند، مورد آزمون قرار می‌گيرد. در این رابطه، «فرگه» (1884) معتقد است: اسم‌ها متمایز و متفاوت از دیگر اصطلاحاتی هستند كه شرایط ماهوي آن‌ها به مقولات كاربردی‌شان افزوده می‌شود. نام (عام) وابسته به دسته‌بندی و تفكيك اشیا و پدیده‌ها است. این نام‌ها، با تفكيك مقولات اشیای (پدیده‌های) متناظر با این نام‌ها، قابل تمایز هستند و بر اساس مقولات هستی‌شناسانه، متمایز می‌گردند. سپس شرابط كاربردی و معيارهای ماهیتی بر روي این رده‌بندی آزموده می‌شود.

دومین عنصر سازنده ماهوي و بنیادی برای شناسایی مقولات، شرایط همانندی است. در این مسئله توصيه «كوين» (1960) این است: «هیچ مدخلي بدون هويت نیست» و توصيه می‌كند كه قبل از آن كه موجودیت يك مدخل را به رسمیت بشناسیم، مدخل داده‌شده را از دیگری متمایز گردانیم.

روش آنتوكلين¹¹⁴

این روش بطور گسترده در موقعيت‌های كاربردی گوناگون رواج دارد، و شیوه‌ای قدرتمند برای ساخت و روزآمدسازی هستی‌شناسی‌ها محسوب می‌گردد. همان‌گونه كه قبلاً هم تأكيد شد، هدف از به‌كارگيری این شیوه تنها در نظر گرفتن يك سری از مقولات پذيرفته‌شده نیست، بلكه كمك به تدوين‌كنندگان هستی‌شناسی است تا هستی‌شناسی‌‌های مخصوص به خود را طراحی كنند. و این به ما كمك می‌كند كه موضوعات هستی‌شناسانه جدید را در فرآيند تدوين هستی‌شناسی كشف كنیم. به عبارت دیگر، آنتوكلين به طراحان هستی‌شناسی نمی‌گويد كه «مقولات كامل» كدام‌اند، بلكه به روشن نمودن عواقب و پیامدهای گزینه‌های انتخابي در حین مفهوم‌سازی و تعیین مختصات مفاهیم كمك می‌كند (گوارینو و ويلتی 2000).

6-8-7. زمینۀ واژگان‌نگاری

واژگان‌نگاری، گرایشی است كه با واژه‌نامه‌ها و فرهنگ‌نويسی سروكار دارد و به طور سنتی به دو بخش نظری و كاربردی (كه همان تدوين واژه‌نامه‌ها است) تقسیم می‌شود. در فعاليت‌های واژگان‌نگاری جدید معمولاً ابعاد نظری و كاربردی تلفيق می‌شوند. ازآنجاكه واژه‌نامه‌ها و فرهنگ‌های سنتی سلف منابع واژگانی رایانه‌ای بوده‌اند، جای تعجب ندارد كه مطالعات واژگان‌نگاری قبلاً نیز با بسیاری از دشواری‌هایی كه رويكردهای جدید با آن مقابله می‌كنند، درگير بوده است. این مطالعات در گذشته در باره مختصات و ويژگي‌های معنایی انواع گوناگون فرهنگ‌ها و واژه‌نامه‌ها بوده است.

6-8-8. دائره‌المعارف‌ها در مقابل واژه‌نامه‌ها (فرهنگ‌ها)

دائره‌المعارف‌ها تأكيد بر اهمیت اسامی عام دارند و نشان می‌دهند كه بسیاری از آن‌ها باید در واژه‌نامه‌های عام آورده شوند. بر اساس این تمایز «شربا» (1995)¹¹⁵ نیز بحثي در باره واژه‌هایی دارد كه در واژه‌نامه‌ها يا دائره‌المعارف‌ها براساس سطوح مختصات معنایی، مدخل‌های متفاوتی را تشكيل می‌دهند.

در تدوين و ترجمه واژه‌نامه‌ها، دقت در ماهیت پیچيده روابط میان مدخل‌های واژگانی بين‌زبانی توصيه می‌شود. واژگان‌نگاری كاربردی، كه در واقع واژگان منابع معتبر هستند، در مهیا نمودن  منابع پیشرفته‌تر واژگانی ضرورت می‌يابد.

6-9. هستی‌شناسی و واژگان

در هنگام توسعه و گسترش واژه‌نامه اغلب نیاز به تأمل و بررسی بيشتر و صرفه‌جویی اقتصادی و ممانعت يا چشم‌پوشی از مدخل‌های غيرضروری می‌باشد- هرچند فارغ از سنگينی و فشار مشكلات،  محدودیت‌ها واژگان‌نگار را مجبور به انتخاب واژگان معنا‌گرا به جای اطلاعات واژگانی صرف از زبان عمومی می‌كند و به دائره‌المعارف‌ها و واژگان تخصصي روي می‌آورد.

اهمیت تفكيك و تمایز میان دانش واژگانی و دانش دائره‌المعارفي از نظر «نورنبرگ و زینن» (1992) نیز بنیادی است. آن‌ها توضيح می‌دهند كه چون زبان یک ابزار ارتباطات اجتماعي می‌باشد كه در آن، «بافت فرهنگي» عنصر اثرگذار است، بسیاری از قواعد دانش دائره‌المعارفي استحقاق آن را دارند كه در واژه‌نامه‌ها (فرهنگ‌ها) به كار گرفته شوند. برای كاربردی‌تر شدن محصول، واژگان‌نگار می‌تواند از نظریه زبانشناختی «آپرس‌جان» (2000) بهره‌برداری كند كه بر اساس آن، چهار گرایش از نظریه‌های زبانشناختی معاصر، مناسب كاربرد مستقيم در «واژگان‌نگاری نظام‌مند»¹¹⁶ شناخته شده‌اند:

الف. جستجوي تصوير مشترك از جهان براساس شعور مشترك همگانی (معرفت عمومی)،

ب. انتقال از بررسی و مطالعه فهم و درك واژه‌های منفرد، به سوي منابع نظام‌مند واژگان‌نگاری،

ج. مطالعه و بررسی دقيق و موشكافانه تك تك واژه‌ها در تمامی ابعاد زبانشناختی آن‌ها،

د.  همگرایی مطالعات دستوری و واژگانی به سوي شكل‌گيری نظریه نظام‌يافته توصيف زبا‌نشناختی.

تمامی این عوامل در ایجاد زمینه‌ای مناسب برای «نظریه واژگان زایشی» مؤثر خواهد بود (پوستیووسكي 1991؛ 1995).

6-9-1. زمینۀ زبانشناختی معناشناسی واژگانی معاصر

در حال حاضر، هدف اصلي مطالعه زبان توسعه «سیستم‌های پردازش زبان طبيعي» است. با توجه به زمینه فلسفي، معناشناسان زبان‌های طبيعي و فيلسوفان زبان عمیقاً به هستی‌شناسی زبان‌های طبيعي يا مقولات هستی‌شناسانه كه به‌طور اخص در مطالعات زبان‌های طبيعي صورت می‌پذيرد، علاقه‌مند شده‌اند. مطالعه در باره «زمان» و «جنبه» يا «وجه»‌ و نیز در باره « علائم جمع» و «اسامی شمارش‌پذير و شمارش‌ناپذير»، حوزه‌های مطالعاتی را فراهم ساخته كه در برخي مواقع، اصطلاح «متافيزیك زبان» به آن اطلاق می‌شود. هرچند این مطالعات سرنوشت‌ساز، زمینه نظری محكم و قاطعي را برای پیشرفت‌های آتی فراهم می‌سازد، این بخش از تحقيقات تأثير مستقيم اندكي بر توسعه منابع كاربردی دارند.

يكي از استثنائات، «نظریه واژگان زایشی» متعلق به «جيمز پوستیووسكي» (1991؛ 1995) است. «واژگان زایشی» در مطالعات واژگان و رابطه آن با هستی‌شناسی نقش دارد و زمینه فلسفي را با نظریه معناشناسی واژگانی غنی، كه تبلوری از بحث موشكافانه روابط منطقي است، مرتبط می‌سازد. «واژگان زایشی» ما را به دو موضوع مهم وجدی هدایت می‌نماید و با دستاوردهای سنتی مقابله می‌كند. این مطالعات عموماً بر اساس احصاء مفاهیم بي‌شمار و انبوه، و با فهرستی از مفاهیم و معانی واژه‌ها صورت می‌گيرد.

«پوستیووسكي» استدلال می‌كند كه مفاهیم و معانی يك واژه نامحدود است، زیرا گويشوران زبان می‌توانند به راحتی معانی جدید به يك واژه اختصاص دهند.

در این بافت، مدخل‌های واژگانی بيشتر پويا هستند و مطابق تركيبات، جنبه‌های مختلف معنا و- بر اساس نظریه ارسطویی برای نام‌ها- وجوه مختلف معنا را تشكيل می‌دهند، كه عبارت‌اند از:

-عناصر سازنده¹¹⁷ (اجزای يك پدیده يا شیئ كدام‌اند؟)؛

-عناصر صوری² (موقعيت يك شیئ و پدیده در رده‌بندی چيست؟)؛

-عناصر كنادی³ (منشأ آن پدیده چيست؟)؛

-عناصر نقشی⁴ (نقش‌های معنایی آن چيست؟).

این نگرش چندبعدی معنا در برخي موارد، برداشت‌های گوناگون وراثتی در سلسله‌مراتب را موجب می‌گردد. هرچند این عملكرد به بي‌ثباتی دیدگاه بازنمایی دانش می‌انجامد (زیرا ساختار آن  ابهام‌آمیز می‌شود و انسجام كلی آن مشكل‌تر می‌گردد)، واژگان زایشی این آشفتگي را بر طرف می‌كند؛ زیرا دیدگاهی چندوجهی از معنا دارد و به جای درگير شدن در يك ساختار درختی واحد، سازماندهی محكم و مستدلي از دانش، با كاربرد روابط معنایی مختلف ایجاد می‌كند.

واژگان زایشی بسیار مورد توجه قرار گرفته و در برخي از منابع كاربردی واژگان، طبق اصول و معيارهای این نظریه عمل كرده‌اند؛ مانند «سیمپل»¹¹⁸ (لنسی و همكاران 2000) كه دربرگيرنده ساختار توسعه‌يافته‌ای است (بوسا و همكاران 1999) و دقيقاً ويژگي‌های معنایی را تعریف، و نوع مفهوم را تعیین می‌كند. این تحقيق گسترده بر روي گزاره‌ها و دال و مدلول كه نشانه‌های چندوجهی چهارگانه دارد، همه وجوه معنا را دربرنمی‌گيرد. به عنوان مثال، «آشر و دنیس» (2004) معتقدند كه باید نظریه واژگان زایشی را به يك مجموعه نشانه‌های معنایی قراردادی- و نه‌فقط نشانه‌های چهارگانه- گسترش داد؛ زیرا بر اساس روابط، بافت زبانی، اطلاعات واژگانی  به شرایط گفتمان نیز مربوط می‌گردد.

آنچه كه باید مد نظر قرار گيرد، روابط دوجانبه میان هستی‌شناسی‌ها و منابع واژگانی است. ما مقدم بودن مطالعات هستی‌شناسی بر تحقيقات واژگانی و بالعكس را مردود می‌دانیم و به يك پیوند متوازن كه پیرو اصول روشن و بر پایه مطالعات و بررسی‌های نظری است، معتقدیم و توصيه می‌كنیم كه روش‌های هستی‌شناسانه و دانش مرتبط با آن، می‌تواند پشتیبان منابع اطلاعات واژگانی باشد و این منابع واژگانی می‌توانند متقابلاً در ترسیم هستی‌شناسی‌ها سودمند واقع شوند (پریوت و همكاران 2010).

6-9-2. از هستی‌شناسی‌ها به واژگان

ایـن جهتگـيری بـر پشیبانی هستی‌شناسی‌ها از منابع واژگانی در به‌كارگيری دانش توصيه می‌كند. این منابع در مهندسی دانش و ارزیابي ساختار دانش واژگانی و معنایی منابع واژگانی و نیز توسعه آن‌ها كاربرد دارند. این جهتگيری همچنین تأكيد بر بدیهی بودن تهیه فهرست اصطلاحات این منابع واژگانی دارد. بسیاری از محققان در اولين گام به يكپارچه‌سازی مفاهیم و در گام دوم به قراردادن داده‌های واژگانی در هستی‌شناسی توصيه و تأكيد می‌كنند.

6-9-3. از واژگان به هستی‌شناسی‌ها

جهتگيری دیگر، حركت از منابع واژگانی به سوي دانش هستی‌شناسانه است كه در ابتدا مربوط به كثرت اصطلاحات واژگانی در يك منبع هستی‌شناسی است. این فرآيند راهی مؤثر در ساختن هستی‌شناسی‌های گسترده و كلان است كه شامل دانش يك دامنه موضوعي و واژگان آن نیز می‌گردد. تجارب بسیاری از این نوع برای تعمیم سطوح بالا به پایین يا ابداع كامل هستی‌شناسی‌های دامنه وجود دارند. منابع واژگانی موجود نیز می‌توانند به عنوان اصول راهنما در ساخت و تدوين این هستی‌شناسی‌ها به كارگرفته شوند، و در نتیجه می‌توان برای توسعه این دو نوع منبع اطلاعاتی، رابطه نظام‌مندی میان آن‌ها ایجاد كرد.

6-9-4. محوریت پردازش زبان طبيعي

بر اساس رابطه دوجانبه و دوطرفه هستی‌شناسی و واژگان، ‌حوزه «پردازش زبان طبيعي» آن‌ها را به عنوان ابزاری در ایجاد میانجي آنتولكس می‌شناسد. عده بسیاری، كاربرد فناوری پردازش زبان طبيعي را به‌صورت نیمه‌خودكار، در تدوين هستی‌شناسی‌ها مؤثر می‌دانند. این فناوری طيفي را- از پردازش نحوي زبان تا «تحليل معنایی اصطلاحات» و روابط آن‌ها- دربرمی‌گيرد. نیز می‌توان به كاربرد تحليل‌های نحوي و معنایی به‌عنوان نتایج تحقيقات هستی‌شناسانه در «آموزش» اشاره كرد.

همچنین حوزه پردازش زبان طبيعي، منابع واژگانی و هستی‌شناسی را به عنوان ابزار متنوع در بازیابي اطلاعات و جستجوي پرسش و پاسخ و تحليل‌های معنایی در فهم و درك عمیق زبان‌ها نیز به كار می‌گيرد (پریووت، لارنت و همكاران 2010 ).

6-10. مهندسی هستی‌شناسی

همان‌گونه كه گفته شد، هستی‌شناسی‌ها در باره واژگان و معانی آن‌ها است كه از دیدگاه معناشناختی دقيق و صریح، تعریف شده و صورتی قابل تفسیر و تعبير برای ماشین (رایانه) يافته است. هستی‌شناسی‌‌ها به طریقي، صورت توسعه‌يافته تاكسونومی‌ها هستند. هستی‌شناسی‌ها در مقابل تاكسونومی‌ها كه در فضایی دوبعدی ارائه می‌شوند، از فضایی سه‌بعدی يا بيشتر برخوردارند. به عبارت دیگر، هستی‌شناسی‌ها ما را قادر می‌سازند دامنه موضوعي خودمان يا جامعه تخصصي يا جوامع تخصصي را در ابعادی گسترده‌تر و با بيان جزئيات آن، تعریف كنیم و به اشتراك بگذاریم.

يك هستی‌شناسی سعي در ذخيره معانی (كه به آن معناشناسی می‌گوییم) در يك حوزه موضوعي و تخصصي خاص، يا حوزه‌ای از دانش دارد. هستی‌شناسی این معانی را به صورت اصطلاحاتی وابسته به مفاهیم و روابط میان آن‌ها ترسیم می‌كند. بعلاوه، يك هستی‌شناسی اغلب به صورت طبقات، روابط مفهومی، ويژگي‌ها، نمونه‌ها، مختصات و ارزشگذاری آن‌ها بازنمایی می‌شود.

هستی‌شناسی به يكي از زبان‌های بازنمایی دانش (مانند زبان وب معنایی) و يا زبان هستی‌شناسان ارائه می‌شود؛ مضاف بر این كه این زبان‌های هستی‌شناسی نوعاً بر منطقي خاص استوار می‌باشند. ازاین‌رو در برخي موارد، زبانی كه هستی‌شناسی به‌وسیله آن بازنمایی می‌شود را زبان مبتنی بر منطق می‌نامیم.

سرانجام این كه اگر هستی‌شناسی به صورت نمودار و تصوير يا ترجمه متنی ارائه ‌گردد مسئله‌ای ایجاد نمی‌كند، زیرا هر دو شیوه كاملاً هم‌ارزش هستند. نكته مهم، قدرت بيان زبان‌هایی است كه برای بازنمایی هستی‌شناسی به كارگرفته می‌شوند. نتیجه منطقي آن است كه يك زبان هستی‌شناسی قوي از پشتوانه منطق صوری برخوردار است كه به واسطه آن، هستی‌شناسی ماشین‌خوان (يعنی برای ماشین، قابل تفسیر و تعبير معنایی) می‌شود. ماشین‌خوان بودن يعنی آن كه معناشناسی يك الگوي هستی‌شناسی، از نظر معنایی قابل فهم و تعبير و تفسیر توسط ماشین باشد؛ به عبارت دیگر، رایانه و نرم‌افزار آن بتوانند معناشناسی الگو را مستقيماً و بدون واسطه انسانی تعبير و تفسیر كنند. نرم‌افزاری كه از سوي هستی‌شناسی‌ها پشتیبانی می‌شود، به سطح مفهومی دانش بشری ارتقا می‌يابد و نه این كه انسان به سطح فهم و درك ماشین تنزل يابد.

باید توجه داشت كه تعامل با رایانه در سطح انسانی شكل می‌گيرد و نه در سطح ماشین. این نكته‌ای بسیار بااهمیت، و تأكيدی بر ارزشمند بودن هستی‌شناسی‌ها است. هستی‌شناسی در واقع واژگان و مفاهیم مشترك يك حوزه تخصصي را تعریف می‌كند و بدین ترتیب، حوزه‌ای از دانش بشری را توصيف و بازنمایی می‌كند كه دو ويژگي دارد:

الف. گرایشی از متافيزیك كه بر ماهیت و روابط پدیده‌ها و موجودات متمركز است؛

ب. نظریه‌ای خاص در باره ماهیت وجود يا انواع هستی‌ها.

این تعاریف هستی‌شناسی نشان می‌دهند كه این اصطلاح از حوزه فلسفه سرچشمه گرفته و نشانگر ماهیت وجود و حاصل تجربه است.

اغلب در دوران ما، تمایزی میان دو نوع هستی‌شناسی مطرح می‌شود، كه يكي را با حرف اول بزرگ (Ontology) و دیگری را با حرف اول كوچك (ontology) می‌نگارند و منظور از اولي گرایش فلسفي آن، و دومی گرایش مهندسی فناوری اطلاعات آن است كه در دهه اخير مطرح شده. فناوری اطلاعات تعاریف زیر را برای هستی‌شناسی ارائه می‌دهد:

-هستی‌شناسی واژگان و مفاهیم مشترك به‌كارگرفته‌شده در بازنمایی حوزه خاصي از دانش بشری را شامل می‌گردد.

-هستی‌شناسی حاصل مهندسی مبتنی بر واژگان و اصطلاحات خاص يك دامنه موضوعي است كه در توصيف (بخشی از) واقعيت، بعلاوه مجموعه‌هایی از فرضيات مربوط به معانی واژگان- يا به عبارتی، مختصات مفاهیم- به كار گرفته می‌شود.

 اولين تعریف هستی‌شناسی دو قسمت عمده را دربرمی‌گيرد:

-توصيف و ارائه حوزه‌ای از دانش؛

-تعریف اصطلاحات و مفاهیم مشترك.

در اینجا تعریف «دامنه» را بار دیگر مرور می‌كنیم:

«دامنه» حوزه‌ای از موضوعات يا حوزه‌ای از دانش را دربرمی‌گيرد؛ برخي نمونه‌ها از حوزه ‌دانشی عبارت‌اند از: پزشكي، برنامه‌ریزی اقتصاد، مدیریت بازرگانی، فيزیك، نساجي، جغرافيای سیاسی، و ....

توصيف حوزه‌ای از دانش در واقع «بيان» كتبي يا شفاهی نكات مهم يك حوزه خاص از دانش است. به عنوان مثال در توصيف «تعمیرات خودرو»، احتمالاً در باره موضوعات زیر صحبت خواهیم كرد:

-نوع خودرو: خودرو سواری، خودرو باربری، خودروهای خارجي، خودروهای اسپرت، ...

-نوع موتور ماشین: براساس نوع سوخت مصرفي، شامل گازوییلي، دیزلي، الكتریكي، ...

-برحسب سال ساخت موتور: 96-1995، ...

-قطعات خودرو (موتور، دستگاه خنك‌كننده، سیستم الكتریكي، بدنه، چرخ، و ...)

-ويژگي‌ها و مختصات (موتور 12 سیلندر متاليك، ...)

هنگامی كه به توصيف حوزه‌ای از دانش می‌پردازیم، در واقع مهم‌ترین پدیده‌های يك دامنه و مختصات و نیز روابط میان آن اشیا را توصيف می‌كنیم ـ اگر به توصيف جزئيات بپردازیم (و به نوشتن مقاله‌ای تخصصي يا كتابي در باره خودرو مشغول هستیم)، باید به قواعد حاكم بر دامنه موضوعي مانند قوانین تشخيص (كه مشخص می‌كند چه چيزی در سیستم خودرو خراب است و نیاز به تعمیرات دارد: مثلاً خودرو استارت نمی‌زند يا روشن نمی‌شود؛ باتری‌ها و ارتباط آن را با موتور، معاینه و تمیز كنید) اشاره كنیم.

بنابراین توصيف پدیده‌ها و جزئيات آن می‌تواند نوعي هستی‌شناسی تلقي گردد:

-طبقات (كلي) که در بسیاری از دامنه‌های موضوعي مورد علاقه يافت می‌شوند؛

-نمونه‌ها (مثال‌ها) و اجزای خاص؛

-روابط معنایی میان آن نمونه‌ها؛

-مختصات (ارزش مختصات) پدیده‌ها؛

-كاركرد و فرآيند دربرگيرنده آن؛

-محدودیت‌ها و قواعد در برگيرنده آن اشیا.

علاوه بر توصيف حوزه دانشی، باید آن را بازنمایی كنیم. معنای بازنمایی چيست؟ بازنمایی يعنی رمزگذاری يك توصيف، به طریقي كه كاربرد این توصيف را برای دیگران مقدور سازیم. يك توصيف بستگي به واژه‌ها، عبارات موجود در يك زبان طبيعي (مانند چينی، انگليسی، عربي و فارسی) دارد كه در واقع همان واژگان، اصطلاحات و جملاتی است كه اصطلاحات را به همدیگر متصل، و روابط میان این اصطلاحات را بيان می‌كند. (در اینجا ما واژگان و اصطلاح‌شناسی را به صورت مترادف به كار گرفته و كلمه «اصطلاح» را برای يك واژه منفرد به كار می‌گيریم). بنابراین برای بازنمایی يك توصيف از اصطلاحات و عبارات و جملات استفاده می‌كنیم. ما اصطلاحات را در «واژگان ذهنی» خود تعریف می‌كنیم يا قبلاً تعریف كرده‌ایم، و سپس تلفيقي از این اصطلاحات انجام می‌دهیم، به طوری كه بيشترین معنا را در يك حوزه دانشی ارائه کنیم.

هرچند در فناوری اطلاعات ما روش‌های كمی پیچيده‌تری برای بازنمایی مفاهیم به كار می‌گيریم، اما در بازنمایی، كاربرد يك توصيف و تعاریف را نیز در فناوری اطلاعات مورد استفاده قرار می‌دهیم. به عبارت دیگر، ما الگویی معنایی را برای نرم‌افزار ابداع می‌كنیم تا از بهترین و بيشترین اطلاعات بهره‌برداری نماییم. ازاین‌رو طبقات، اجزا و عناصر،‌ نمونه‌‌ها، روابط معنایی و قواعد حاكم بر «حوزه دانشی» را ارائه می‌دهیم.

ما اصطلاحات زبان طبيعي را برای برچسب‌گذاری مفاهیم مبنایی آن‌ها به كار می‌گيریم. معانی حوزه دانشی بر طبقات، عناصر، و اجزای روابط معنایی آن‌ها استوار است. هستی‌شناسی‌ها را نوعاً بر اساس زبان منطق رمزگذاری می‌كنیم، كه زبان بازنمایی دانش است و بيش از زبان طبيعي به كار می‌آيد، زیرا می‌خواهیم توصيف خود را حتی‌المقدور روشن، دقيق و بدون ابهام ارائه دهیم. همچنین هدف ما دسترس‌پذيركردن معانی و مفاهیم، برای كاربرد در فناوری اطلاعات می‌باشد. بازنمایی با تعریف اصطلاحات (واژگانی كه به عنوان برچسب مفاهیم عمل می‌كنند) سروكار دارد و این در واقع به معنای تعریف مفاهیم و روابطي است كه در پشت این برچسب‌ها قرار دارند و ساختار معنایی الگوي مفهومی حوزه دانش مورد علاقه ما را نشان می‌دهد.

اولين تعریف با توصيف و بازنمایی يك حوزه دانشی سروكار دارد. اما در مورد تعریف دوم از هستی‌شناسی چه می‌توان گفت؟ تعیین مختصات در مفهوم‌سازی به چه معنا است؟

برای روشن نمودن این تعریف باید به بخش‌هایی از تعریف اول بپردازیم. مفهوم‌سازی نوعي تفكر در مورد بخشی از جهان هستی است. هنگامی كه از جهان هستی يا بخشی از جهان، ادراكي داریم، جزئيات الگوي بخشی از جهان هستی را در ذهنمان مجسم كرده‌ایم. به عنوان مثال وقتی موضوع «تعمیر خودرو» را ادراك می‌كنیم، احتمالاً تعدادی از تصورات ذهنی را در مورد اتومبيل، سیستم‌های آن، اجزای سازنده آن، محل نگهداری اتومبيل يا تعمیرگاه آن، مكانیسم‌های واحدهای آن، و ... را در ذهن مرور می‌كنیم. چنانچه مجبور به توصيف این تصورات شويم، احتمالاً به اولين تعریف مراجعه می‌كنیم و به بيان آن به صورت اصطلاحات مربوط به اجزای سازنده اتومبيل و تعمیرات آن و مختصات و روابط معنایی آن می‌پردازیم. با ارائه طریق خاصي از تفكر در باره بخشی از جهان هستی (دامنه موضوعي) يا به عبارتی، مفهوم‌سازی، طریقه خاصي از توصيف را برای بيان این موضوعات انتخاب می‌نماییم و ازاین‌رو چون جزئيات را به طریقي دقيق و جزء به جزء بيان می‌كنیم، در واقع تعیین مختصات می‌كنیم.

«سیك» اولين سامانه بازنمایی دانش مبتنی بر هستی‌شناسی است كه اجرا و توسعه آن در سال 1984 در «شركت میكرو الكترونیك و فناوری رایانه (ام‌سی‌سی)»¹¹⁹ در اوستین/ تگزاس شكل گرفت و هم‌اكنون به صورت تجاری در دسترس می‌باشد².

مسئله حساس و مهم در ایجاد هستی‌شناسی‌ها این است كه چه چيزی يك هستی‌شناسی را بهتر از دیگری می‌كند و چه اجزا و عناصری از هستی‌شناسی، بويژه به عنوان الگوي منطقي مفاهیم ارائه می‌گردد و آن را از دیگر الگوهای معنایی متمایز می‌گرداند و از دیدگاه مدیران فناوری اطلاعات و مهندسین اطلاعات و از نظر كاربرد در فناوری «وب معنایی» و برنامه‌ریزی آتی مدیریت راهبردی اطلاعات در يك سازمان، اثرگذار خواهد بود.

در دنیای وب ما نوعاً با اسناد و مدارك سروكار داریم، ازاین‌رو ساختار نحوي و معنایی آن  و نیز نوع نرم‌افزاری كه این اسناد و داده‌ها را سازماندهی می‌كند، جزو علائق اوليه ما محسوب می‌شود. ساختار نحوي اسناد به وسیله زنجيره‌ای از كاراكترها يا رمزگذاری‌های دیگر مانند گرافيك، منابع صوتی- تصويری، و ... بازنمایی می‌شود. معنا‌شناسی این متون شامل نشانه‌ها و نمادهایی است كه محتوای معنایی آن را به صورت يك دامنه موضوعي مورد علاقه كاربران منعكس می‌نماید. در دنیای «وب» معنایی، «ایكس‌ام‌ال» زبانی است كه دارای ساختار نحوي است و می‌تواند محتوای نحوي و معنایی اسناد را بازنمایی كند.

در هر صورت، پایگاه‌های اطلاعاتی مورد استفاده در «وب معنایی»، به الگوهای معنایی و هستی‌شناسی‌های دارای ساختار و نظام معنایی نیاز دارند. به عنوان مثال، در قالب يك پایگاه داده، ‌ابزاری برای توصيف و تعیین ساختار نحوي و معنایی پایگاه داده ارائه می‌شود. این ساختار معمولاً به‌وسیله مدیریت سیستم پایگاه داده، تعیین و توصيه می‌شود، كه می‌توان آن را به‌عنوان تعبيركننده معنایی يا ارزشیابي‌كننده داده‌ها با عنایت به الگوي ساختاری پایگاه داده شناخت.

الگوهای مفهومی نیز مبتنی بر ساختار هستند. ساختار الگوهای مفهومی در ساختار سلسله‌مراتبي و روابط اعم و اخص (طبقه، زیرطبقه) منعكس می‌شوند. این ساختار منطقي در درجه‌بندی تعبير معناشناختی عناصر سازنده آن اثرگذار است. دانش (آن‌گونه كه در هستی‌شناسی‌ها رمز‌گذاری شده) با ارائه نشانه‌های معنایی پیچيده در بازنمایی، جنبه‌هایی از عالم مقال را منعكس می‌كند كه ما آن را حوزه يا دامنه موضوعي می‌نامیم. تعبير و تفسیر معنایی به صورت طراحی نقشه معنایی میان داده‌های ساختارمند و الگوهای معنایی تك‌تك عناصر و نیز روابط معنایی میان آن عناصر شكل می‌گيرد. ما به عنوان انسان، این الگوهای معناشناختی را به‌عنوان معنای نشانه‌های مبتنی بر پدیده‌های جهان هستی و روابط میان آن اشیا و پدیده‌ها ادراك می‌كنیم. وقتی يك متن يا يك سند را می‌بينیم، با توجه به الگوهای ذهنی خودمان تعبير و تفسیر می‌كنیم و معنای آن را درمی‌يابيم. اگر بخواهیم در اشاعه دانش نهفته در يك سند دخيل باشیم، باید آن سند را برای دیگر انسان‌ها دسترس‌پذير كنیم. قابل پیش‌بينی است كه آن‌ها نیز تعبير معنایی بر اساس الگوهای ذهنی خاص خود از این سند و نشانه‌های معنایی آن خواهند داشت. بنابراین در يك سند علمی هیچ دانشی يافت نمی‌شود كه بدون تعبير و تفسیر ذهن انسان بماند؛ در نتیجه آن را فارغ از نمادهای بدون معنا می‌گرداند (اوبرست و ليو 2003).

اگر بخواهیم در اشاعه دانش نهفته در اسناد علمی در وب معنایی از رایانه كمك بگيریم، لازم است كه بخشی از فرآيند تعبير معنایی را به صورت خودكار درآوریم. در این راه لازم است كه به طریقي، بخشی از الگوهای ذهنی خود از دامنه موضوعي را به صورت كاربردی برای رایانه تعریف و بازنمایی كنیم. در این راه، هستی‌شناسی‌ها این توانایی را در بازنمایی دامنه موضوعي دارند و این مهم‌ترین بخش ساختار وب معنایی است.

نرم‌افزارهایی كه در آينده (مبتنی بر عوامل هوشمند، خدمات و سرويس‌دهی شبكه‌های معنایی، و ...) طراحی می‌شوند، قادر خواهند بود دانش بشری را در قالب هستی‌شناسی‌ها رمزگذاری كنند تا بتوان آن‌ها را در ادراك و تفسیر معنایی اسناد در شبكه به كارگرفت. در نظریه زبان صوری كه شامل نحو و معناشناسی اشیا و پدیده‌ها می‌شود، بر كاربرد واژگان و نیز برنامه‌ریزی زبان‌ها و پایگاه‌های داده و ساختارمند كردن آن‌ها تأكيد شده. هستی‌شناسی‌ها سعي می‌كنند تعبير و تفسیر معنایی این الگوهای صوری را در قالب معناشناسی واژگان و محتوای معنایی آن‌ها محدود سازند- هیچيك از ساختارهای معنایی دیگر (مانند تاكسونومی‌ها، اصطلاحنامه‌ها، و ...) در این حد توانا نیستند. این الگوهای معنایی منطبق بر الگوهای ذهنی و مبتنی بر واژگان ذهنی انسان‌‌اند. هستی‌شناسی‌ها می‌توانند این الگوهای معنایی را برای ماشین (رایانه‌) بازنمایی كنند و ادراك ماشین را به ادراك انسان نزدیك كنند. ازاین‌رو مهندسان نرم‌افزار و علوم رایانه، زبان‌های سطح بالایی را طراحی كرده‌اند كه به سطح ادراك انسان نزدیك، و همردیف آن باشد.

در تعبير معنایی ماشینی و به زبان منطقي و ساختارمند كه در بازنمایی دانش مؤثر است، نشانه‌ها و نمادهایی كه انسان درك می‌كند باید با يك فرآيند بازسازی و بر اساس الگوهای منطقي و شرایط تطبيقي با ادراك انسان، در قالب‌های صوری برای ماشین تعریف گردند.

همان‌گونه كه گفته شد، هستی‌شناسی معمولاً در قالب زبان بازنمایی دانش و مبتنی بر الگوهای منطقي و به صورت طبقات، اجزا و عناصر، ويژگي‌ها و روابط معنایی ارائه می‌گردد. برخي از ابزارهای مهندسی هستی‌شناسی، كاربرد خودكار هستی‌شناسی‌ها را مقدور می‌سازد و در نتیجه، كاربردهای هوشمند جستجو و بازیابي اطلاعات از طریق نظام مفاهیم، تصمیم‌سازی‌های مدیریتی، بازشناسی گفتار زبان طبيعي، مدیریت دانش، پایگاه‌های داده هوشمند و تجارت الكترونیكي را امكان‌پذير می‌كنند.

هستی‌شناسی‌ها در تاكسونومی (دانش ساختارمند سلسله‌مراتبي)، در اصطلاحنامه ‌(ساختارمند بودن واژگان و مترادف‌ها)، در الگوهای مفهومی (دارای ساختار پیچيده‌تر معنایی) و در نهایت در نظریه منطق‌مدار (دارای ساختار غنی ‌و بسیار پیچيده معنایی) كاربرد دارند. بنابراین يك هستی‌شناسی شامل هر دو بعد (يعنی واژگان كه برای توصيف و بازنمایی يك حوزه دانشی به كار می‌رود، و نیز معانی این واژگان كه از نظر نحو زبانی دارای انواع  اصطلاحات متناظر با معناشناسی صوری است)، معانی ساختارمند زبان و تركيبات زبانی را نیز شامل می‌شود.

آخرین گرایش رایانه‌ای كه به توسعه و مدیریت هستی‌شناسی‌ها اشاره دارد با عنوان «مهندسی هستی‌شناسی» معروف شده است. «مهندسی هستی‌شناسی» معمولاً ويژگي‌های يك هستی‌شناسی را (مانند نظریه منطقي) در قالب اصطلاحات و بر اساس «نظام گزاره‌های منطقي» و قواعد منطقي و الگوهای منطق صوری و به صورت يك نظریه منطقي ارائه می‌كنند. از دیدگاه فنی «مهندسی هستی‌شناسی»، هستی‌شناسی شامل واژگانی است كه مدخل‌های واژگانی و روابط معنایی آن‌ها را بر اساس مدل مفهومی يك دامنه موضوعي و زنجيره‌های معنایی آن تعریف می‌كند. هر دو آن‌ها (يعنی واژگان و زنجيره‌های معنایی) مورد نیاز می‌باشند تا الگوهای اطلاعاتی منطبق با دامنه موضوعي در جهان هستی، بازنمایی گردد.

6-11. اصطلاح در مقابل مفهوم: اصطلاحنامه در مقابل هستی‌شناسی

به‌منظور فهم بيشتر هستی‌شناسی و ويژگي‌های آن، به تفصيل به تمایز میان اصطلاح و مفهوم می‌پردازیم (ایزو704، 2000).

يكي از راه‌های توصيف این تفاوت، ایجاد تمایز میان اصطلاحنامه و هستی‌شناسی (بويژه هستی‌شناسی مبتنی بر نظریه منطقي) است. ابتدا به توضيح در مورد «مثلث معناشناختی» می‌پردازیم.

شكل 6- 4. مثلت معنا‌شناختی (دكونتا و همكاران  2010)

اولين عنصر، «اصطلاح» است كه در واقع نماد يا واژه است و قواعد نحوي حاكم بر آن‌ها  می‌تواند به صورت عبارت يا جمله نیز ارائه شود. نمادها به تنهایی بي‌معنا هستند، مگر آن كه در يك مثلث معنایی با مفاهیم و مصداق‌های آن‌ها در جهان هستی، پیوند حاصل نمایند.

اصطلاحنامه به مفهوم نیازمند است تا بتواند میان اصطلاح و پدیده‌های جهان هستی ارتباط برقرار كند و ارجاعات را ایجاد نماید. اصطلاحنامه معمولاً با اصطلاحات و مفاهیم سروكار دارد، در حالي كه هستی‌شناسی با مفاهیم و ارجاع به مصداق‌ها در جهان هستی پیوند می‌يابد. اصطلاحنامه در ابتدا با طبقه‌بندی مفاهیم دامنه موضوعي، و روابط معنایی آن‌ها شكل می‌گيرد؛ مانند «اصطلاحنامه روژه» (1916)، كه به‌منظور طراحی نظام مفاهیم برای جستجو و بازیابي اطلاعات علمی- فنی طراحی شده و از نظر معناشناختی در حد ارائه ويژگي‌های معنایی روابط بين اصطلاحات (برچسب‌های مفاهیم) و رده‌بندی اعم و اخص مفاهیم بود.

آنچه كه در باره يك اصطلاحنامه باید بدانیم این است كه يك اصطلاح به‌صورت گرهی در اصطلاحنامه و برای تفكيك معنایی آن از دیگر اصطلاحات و رفع ابهامات معنایی ایجاد شده است و بصورت اعم يا اخص‌تر از دیگر اصطلاحات نمایش داده می‌شود.

شكل 6-5. اصطلاحنامه در مقابل هستی‌شناسی (دكونتا و همكاران 2003)

هستی‌شناسی سعي در بازنمایی معنایی مفاهیم و روابط پیچيده میان آن‌ها دارد و بدین جهت اجزا، عناصر، ويژگي‌ها، ارزشگذاری، زنجيره‌های معنایی، و قواعد حاكم بر آن‌ها را تعبين می‌كند. بنابراین هدف هستی‌شناسی از اصطلاحنامه متمایز است. هستی‌شناسی در صدد اكتساب و بازنمایی معانی يك دامنه موضوعي است كه با پدیده‌های جهان هستی منطبق باشد، زیرا هدف آن‌ها شبيه‌سازی مفاهیم ذهنی انسان و ساختار دامنه موضوعي آن در جهان هستی است. علاوه بر این، هستی‌شناسی مستقيماً مورد كاربرد در برنامه‌ریزی نرم‌افزارهایی است‌كه عملكرد آن‌ها، بازیابي دانش مورد نظر بر اساس دامنه موضوعي است.

البته هستی‌شناسی نیز همانند اصطلاحنامه نیازمند گسترش، روزآمدسازی، ويرایش و كاربرد مجدد است و علاوه بر كاربرد اصطلاحنامه، باید به معناشناسی دقيق، پیچيده و غنی مفهومی بپردازد.

اما هستی‌شناسی دو نوع دانش را ارائه می‌دهد:

-دانش و اطلاعات عام مربوط به توصيف طبقه‌بندی و كاربرد الگوي معنایی يك دامنه موضوعي.

-دانش و اطلاعات مربوط به نمونه‌ها و مثال‌ها كه شامل توصيف ويژگي‌های معنایی الگوي معنایی می‌شود.

در يك پایگاه داده و زبان صوری يا طبيعي، اولين نوع دانش و اطلاعات معنایی مربوط به «مفهوم»، و اطلاعات ثانوي مربوط به «گستره» آن است. در زبان طبيعي يا صوری، يك توصيف و ارائه ويژگي‌های معنایی، مفهومی است؛ در حالي كه توصيف اشیای واقعي (مفردات) در جهان هستی كه توصيف منطبق با آن است، گستره مفهومی را می‌رساند. بدین معنا كه در يك هستی‌شناسی، مجموعه‌ای از عناصر ساختارمند كه معانی ويژه‌ای دارند توصيف می‌شود كه به آن، الگوي معنایی گفته می‌شود و اطلاعات مربوط به وجوه خاصي از جهان هستی را در قالب يك الگوي معنایی بازنمایی می‌كند. به عنوان مثال در يك هستی‌شناسی می‌توان اطلاعات معنایی مربوط به دامنه‌های موضوعي متفاوت (مانند اشخاص، موقعيت‌ها، رخدادها، و ...) را ارائه، و نیز روابط میان این اجزا (مثلاً موقعيت يك فرد، زمان رخداد و روابط) را بازنمایی كرد.

در بحث پیرامون هستی‌شناسی‌ها نیاز به تفكيك سطوح بازنمایی اطلاعات داریم. این تفكيك از آن جهت لازم است كه هستی‌شناسی را می‌توان زبان بازنمایی اطلاعات (شامل واژگان، نحو و معناشناسی يك متن) دانست. علاوه بر این، در هستی‌شناسی‌ها ارائه محتوا صورت می‌گيرد و ازاین‌رو به زبان‌هایی برای بازنمایی محتوا نیازمند است، كه معمولاً «زبان بازنمایی دانش»¹²⁰ نامیده می‌شوند.

ازاین‌رو به دو سطح از بازنمایی دانش قائل هستیم: 1) سطح «زبان بازنمایی دانش» كه سطح فراداده²، و 2) سطح بازنمایی اشیا و پدیده‌ها كه سطح محتوایی³ گفته می‌شوند. همچنین به سطح سومی نیازمندیم كه در آن ويژگي‌ها، اجزا و عناصر معنایی در طبقات هستی‌شناسی موجودیت می‌يابند و در آن، دانش جهانی به شكل مفاهیم يك هستی‌شناسی عرضه می‌شود.

در سطح اول (سطح فراداده یا بازنمایی دانش)، تعابير معنایی مورد استفاده در سطح مفهومی هستی‌شناسی تعریف می‌شوند، كه شامل طبقه، روابط، عناصر و اجزای معنایی، و ... می‌شوند. نمونه‌هایی از زبان‌های بازنمایی دانش كه در وب معنایی به كار گرفته می‌شوند عبارت‌اند از: KL-ONE، Ontolingua، Classic، LOOM، فرمت تبادل اطلاعات (KIF)، Cycl و UML و نیز RDF/s، OIL+ DAMLو OWL (مك‌گينس و ون‌هارملن 2002).

در سطح دوم يا سطح مفهومی هستی‌شناسی (بازنمایی مفاهیم هستی‌شناسی)، ساختارها و تعابير معنایی سطح بازنمایی دانش به كارگرفته می‌شوند. در این سطح، محتوای مورد توافق و مشترك میان متخصصان به صورت الگوي معنایی درمی‌آيد و دامنه موضوعي پیرامون اشخاص، موقعيت‌ها، رخدادها، و ... طراحی می‌شود.

سطح سوم (بازنمایی اجزای معنایی هستی‌شناسی) كه پایین‌ترین سطح شمرده می‌شود، شامل عناصر معنایی سازنده هستی‌شناسی و سطح مفهومی است. ازاین‌رو این سطح شامل دانش پایه و واقعي است كه عناصر و مفردات عينی را بيان می‌كند.

مسئله مهم در ادراك و توسعه هستی‌شناسی‌ها، ارائه نقشه معنایی آن‌ها است، و آنچه كه بر همه چيز در فناوری اطلاعات اثرگذار است، بازنمایی «معنا» برای سیستم‌های كاربردی نرم‌افزاری در پایگاه‌های داده‌بنیاد و گردآوری اسناد است.

همواره باید در نظر داشت كه بازنمایی معنا در سیستم‌های بازیابي اطلاعات و پایگاه‌های اطلاعاتی و اسناد، و بازنمایی «معنا» در جامعه اطلاعاتی و متخصصان موضوعي و جهان پیرامون آن مطابقت يابد و نمایانگر «نقشه مفهومی» آن‌ها باشد و در میان مجموعه هستی‌شناسی‌های متعدد، يكسان‌سازی و تلفيق مفاهیم صورت پذيرد، كه به معنای واقعي كاری است بسیار دشوار و زمان‌بر، و هزینه‌های گزافي را می‌طلبد.

6-12. ادغام هستی‌شناسی‌ها

اغلب زبان‌ها و ابزار پشتیبان آن‌ها تسهیلاتی را برای تعریف و تلفيق میان هستی‌شناسی دارند. ساده‌ترین سازوكار، شرایط ادغام هستی‌شناسی‌ها است كه طي آن، يك هستی‌شناسی  به طور كامل به هستی‌شناسی جاری ورود می‌يابد و تمامی مفاهیم و روابط معنایی هستی‌شناسی اقتباس‌شده در فضای جدید، دسترس‌پذير می‌گردد. هرچند این مفاهیم وارداتی و روابط معنایی آن‌ها برای هستی‌شناسی كه از قبل ایجاد شده كاملاً قابل درك نیست، اما می‌توان با يكدست كردن و ويرایش معنایی، این تلفيق و ادغام را میان مفاهیم جدید و قدیم و روابط معنایی آن‌ها ایجاد كرد. این ادغام و تلفيق سبب تثبيت مفاهیم و روابط معنایی آن‌ها می‌شود. در این تلفيق می‌توان با حفظ و نگهداری هر دو هستی‌شناسی، مفاهیم و روابط آن‌ها را به‌طور مجزا- اما مرتبط با يكدیگر- حفظ كرد.

ابزار پشتیبان (مانند پروتژه¹²¹ و آنتولينگوا²) این فرآيند تلفيق و ادغام را بهتر انجام می‌دهند. زبان‌های «وب معنایی» (مانند DAML، +OIL و OWL) ساختارهای معنایی دارند كه اقتباس هستی‌شناسی‌ها را مقدور می‌سازند و نیز آشكار می‌كنند كه آيا دو مفهوم در معنا همانند هستند يا خير.

علاوه بر این، زبان OWL ما را در آشكار ساختن همانندی دو ويژگي در معنای همانند، ياری می‌دهد كه قدم بزرگي برای پشتیبانی از طراحی نقشه مفهومی خواهد بود.

به‌طوركلي زبان‌های وب معنایی كه هستی‌شناسی‌ها را بازنمایی می‌كنند عبارت‌اند از «آردی‌اف»³ و «آردی‌اف/اس»⁴ كه الگوي زبانی توصيف منابع محسوب می‌شوند و در «پروژه توسعه تحقيقات دفاعي آمریكا» زبان «دی‌ای‌ام‌ال»⁵ به كار گرفته شده‌اند؛ زبان «اُآي‌ال»⁶ كه برای بازنمایی هستی‌شناسی به كار می‌رود؛ و زبان «اُدبليواِل»⁷ كه هستی‌شناسی را در سطح وب معنایی بازنمایی می‌كند.

در مورد زبان «دی‌ای‌ام‌ال» كه زبان هستی‌شناسی در وب معنایی است و در سال 2000 میلادی در آمریكا مقدمات آن شروع شد، می‌توان گفت كه تاكنون در سطح كشورهای اروپایی، توسعه و پیشرفت زیادی يافته است (بچافر و همكاران 2000).

نكته قابل توجه آن است كه تمامی این زبان‌ها بر اساس نحو «ایكس‌ام‌ال» به‌صورت زیربنایی برای تعامل هستی‌شناسی و در محیط وب عمل می‌كنند، و در ایجاد پایگاه‌های داده و تطبيق با دیگر پایگاه‌ها اثرگذار است. در مرحله بعد «آردی‌اف/اس» است كه زبان ساده‌ای برای بيان مفاهیم و روابط میان عناصر معنایی هستی‌شناسی است و باز هم بر اساس نحو «ایكس‌ام‌ال» عمل می‌كند. در مراحل بالاتر، زبان‌های DAML، +OIL و OWL هستی‌شناسی را با بيان دقيق‌تر و موشكافانه‌ای بيان می‌كنند، اما در میان ساختارهای معنایی اجزا و عناصر از «آردی‌اف/اس» استفاده می‌كنند.

هر دو زبان فوق‌الذكر مستقيماً در قالب «ایكس‌ام‌ال» داده‌ها را تعریف می‌كنند. باید تأكيد كرد كه هرچند همه این زبان‌ها بر اساس نحو «ایكس‌ام‌ال» ساخته شده‌اند، لازم است كه ابزار تعبير معنایی خاص هر زبان برای درك نتایج حاصله ایجاد گردد. ازاین‌رو از بالاترین سطح زبانی (يعنی تعبير معنایی «اُدبليواِل») برای ایجاد ساختارهای معنایی خاص خود بهره گيرد.

تاكنون دقيق‌ترین تعابير معنایی به‌واسطه زبان «اُدبليواِل» به دست آمده. از بحث گذشته می‌توان نتیجه‌گيری كرد كه در ادغام و تلفيق و ترسیم نقشه معنایی با استفاده از اقتباس و توسعه هستی‌شناسی‌ها كه نمایانگر دامنه‌های موضوعي و نیز میان‌رشته‌ای هستند، می‌توان فناوری هستی‌شناسی‌ها را توسعه داد و نگرش مفهومی واژگان ذهنی انسان را برای ماشین (رایانه) قابل درك وخوانا كرد، به شكلي كه بتوان در جستجو و بازیابي اطلاعات از این ساختار منطقي، بيشترین و بهترین استفاده را در حوزه فناوری اطلاعات نمود.

دو عامل اصلي در مدیریت دانش، «كاربرد فناوری» و «نیروي انسانی» است. این نكته قبلاً در آثار «داونپورت» ذكر شده است. هم‌اكنون فناوری اطلاعات پشتیبان نظام‌های مدیریت دانش، به حافظه سازمانی مراكز سپرده شده است. حافظه سازمانی تلفيقي از دانش صوری، نیمه‌صوری و غيرصوری است كه به منظور تسهیل در دستیابي، اشتراك و كاربرد منابع و برای حل مشكلات فردی و جمعي سازمان به كارگرفته می‌شود. ساختار دانشی كه زیربنای این نظام مدیریت دانش را شكل می‌دهد نوعي هستی‌شناسی است كه طبق آن، می‌توان روش‌ها و شیوه‌ها را انتخاب نمود (دیويس و همكاران 2007).

این شیوه‌ها رويكردی مشترك به ساختارهای مهندسی دانش و ابزاری برای مهندسان دانش، متخصصان موضوعي، و دیگران است تا بتوانند با روش‌هایی مانند تحليل پرسشنامه‌ها و مصاحبه‌ها به نتیجه برسند. در حالي كه گروه كاربران چنین هستی‌شناسی‌هایی ممكن است زیاد باشند، تدوين و طراحی خود آن‌ها توسط يك گروه كوچك خبره شامل متخصصان موضوعي كه الگوها را برای ارائه مفاهیم دانش انتخاب می‌كنند، و نیز مهندسان هستی‌شناسی كه ساختار و فرمول‌بندی آن را به عهده دارند، انجام می‌پذيرد.

ازاین‌رو مدیریت دانش نامتمركز، به شكل گسترده‌ای اهمیت می‌يابد. «وب معنایی» توسعه‌يافته (برنرز- لي و همكاران 2001) و گسترش آن را در موارد بسیاری برای ارائه این الگوهای جدید پشتیبانی می‌كنند. به همین دليل، شیوه‌های مبتنی بر نظام مدیریت دانش سنتی و متمركز، دیگر قابل كاربرد نیستند.

برخي راه‌حل‌های فنی پا به پای نظام مدیریت دانش عمل می‌كنند. در مهندسی دانش، اعتمادی راسخ و همه‌جانبه حاكم است. با استفاده از هستی‌شناسی‌ها در نظام‌های دانش‌بنیاد، همان شیوه‌های دسترس‌پذيری اعمال‌شده در فرآيند مهندسی هستی‌شناسی، از طریق رويكردهای مختلف زیر اعمال می‌شود:

6-12-1. فعاليت‌ها در مهندسی هستی‌شناسی

الف. فرآيندهای مدیریت هستی‌شناسی شامل تعاریف برنامه‌ریزی و زمانبندی مراحل مهندسی هستی‌شناسی است كه طي آن باید مراحل كنترل و تضمین كيفيت نیز در نظر گرفته شود.

ب. هنگامی كه يك هستی‌شناسی تدوين می‌شود و توسعه می‌يابد، باید فرایندهایی برای سازگاری با محیط و تسهیل در اجرای آن تعریف كرد. پس از تصمیم‌گيری در باره ساخت يك هستی‌شناسی، مهندسان هستی‌شناسی نیاز به فرآيندهایی برای تخصيص ويژگي‌ها، مفهوم‌سازی، فرمول‌بندی، و اجرای هستی‌شناسی دارند. سرانجام كاربران و مهندسان به راهنمایی برای حفظ و نگهداری، تكثير، كاربرد و توسعه هستی‌شناسی نیازمندند.

ج. برای كمك به ایجاد يك هستی‌شناسی، شماری از فعاليت‌های حمایتی مهم باید انجام پذيرد كه شامل آموزش و فراگيری دانش لازم، ارزیابي، ابداع، ادغام و نظام‌مند نمودن و تركيب‌بندی مدیریت آن است. این فعاليت‌ها در تمامی مراحل فرآيند ایجاد و مدیریت آن انجام می‌پذيرد. آموزش دانش لازم می‌تواند به صورت متمركز يا نامتمركز صورت پذيرد. يادگيری هستی‌شناسی راهی است برای حمایت و پشتیبانی آموزش دانش به صورت متعارف و سنتی با كمك فناوری آموزش الكترونیكي.

د. مهندسی هستی‌شناسی باید معيارهای ارزیابي و سنجش كيفي هستی‌شناسی ایجادشده را فراهم نماید. اتخاذ این تصمیمات برای هستی‌شناسان دشوار است، زیرا تصمیمات الگوسازی در بسیاری از موارد براساس ذهنیات افراد اتخاذ می‌شود. بررسی كلي معيارهای سنجش و ارزیابي هستی‌شناسی‌ها را می‌توان در مطالعات گومز – پرز يافت. علاوه بر این می‌توان به شیوه ارزیابي و معيارهای سنجش بر اساس داده‌های آماری و معيارهای سنجش برگرفته از اصول فلسفي رجوع كرد (گواردینو و ولتی 2002).

6-13. انواع روش‌های مهندسی هستی‌شناسی

روش‌های مهندسی هستی‌شناسی به طور مفصل در كتاب «گومز- پرز» (2004) آمده است. «كریستانی و كيول» (2003) نیز چارچوبي برای مقایسه شیوه‌های مهندسی هستی‌شناسی و ارزیابي هر يك از آن‌ها ارائه داده‌اند. در «پروژه انتو‌ وب»‌¹²²، اعضای پروژه، اصول راهنمایی و كاربرد آن‌ها در صنعت را جمع‌آوری كرده‌اند، كه بر كاربرد هستی‌شناسی در تجارت الكترونیكي بازیابي اطلاعات، و جمعيت‌‌های دارای پرتال در وب متمركز است. توصيفي كاربردی برای شروع به ساخت هستی‌شناسی‌ها را می‌توان در مطالعات ملاحظه كرد. برخي از رويكردها از این قرارند:

6-13-1. روش  KADS

این رويكرد در واقع روشی برای ایجاد هستی‌شناسی نیست، اما ابعادی از اشتراك در مدیریت دانش با استفاده از تحليل و مهندسی دانش و طراحی و استقرار نظام‌های اطلاعاتی دانش‌بنیاد را پوشش می‌دهد. این روش شامل مراحل تسهیل در فرآيند ساخت هستی‌شناسی از طریق جمع‌آوری نظرات كاربران و ابزارهایی مانند مصاحبه و توزیع پرسشنامه به‌منظور اعمال موفقيت‌آمیز مدیریت دانش است و ازاین‌رو پشتیبان مهندسان دانش و متخصصان موضوعي می‌باشد

6-13-2. روش  DOGMA

پایگاه اطلاعاتی است كه منابع اطلاعاتی را بر مبنای هستی‌شناسی دسته‌بندی می‌كند و قواعد و محدودیت‌های آن را بيان می‌نماید

6-13-3. روش  Enterprise Ontology

این رويكرد سه مرحله مهم و اصلي در مهندسی دانش دارد:

الف. شناسایی اهداف؛

ب. دریافت و كشف مفاهیم و روابط میان آن‌ها و اصطلاحاتی كه به این مفاهیم و روابط ارجاع می‌دهند؛

ج. رمزگذاری و برچسب دهی هستی‌شناسی.

اصول حاكم بر این روش بسیاری از فعاليت‌های هستی‌شناسی و طراحی بسیاری از ويرایشگران پیشرفته هستی‌شناسی‌ها را تحت تأثير قرار می‌دهد.

6-13-4. روش  KACTUS

این رويكرد پایگاه‌های دانش موجود را برای ایجاد و استقرار هستی‌شناسی‌ها تجهیز می‌نماید. این هستی‌شناسی بر اساس الگوهای دانش موجود ایجاد می‌شود و روشی از پایین به بالا دارد.

6-13-5. روش  METHONTOLOGY

روشی است برای طراحی و ساخت هستی‌شناسی با استفاده مجدد از هستی‌شناسی‌های موجود يا  مهندسی مجدد آن‌ها، كه ساخت هستی‌شناسی‌ها در سطح دانش يعنی سطح مفهومی، تا ایجاد و استقرار آن‌ها را مقدور می‌سازد. چارچوب این روش مبتنی بر شناسایی فرآيند ایجاد و گسترش هستی‌شناسی و فعاليت‌های اصلي (ارزیابي، ساختاربندی، مدیریت، مفهوم‌سازی، تلفيق و استقرار نظام، و ...) است كه مشخصات هر يك، مراحل لازم برای انجام هر فعاليت را فراهم می‌سازد. روش‌های فنی كه به كار گرفته می‌شوند، نتایج حاصله و چگونگي ارزیابي آن‌ها را شامل می‌گردد.

6-13-6. روش  SENSUS

رويكردی است با روش بالا به پایین كه برای استخراج هستی‌شناسی‌های دامنه موضوعي خاص از هستی‌شناسی‌های كلان و گسترده به كار می‌رود. این روش بسیار خاص است و همه مباحث مهندسی هستی‌شناسی را نمی‌پوشاند.

6-13-7. روش  TOVE

شیوه‌ای صوری برای ساخت و تدوين هستی‌شناسی براساس سؤالات كارآمدی و كيفي است. این رويكرد سؤالاتی را مطرح می‌كند كه هستی‌شناسی قادر به جوابگویی آن است و ثابت شده كه این شیوه كاربردی بويژه در مورد همكاری با متخصصان موضوعي كه از دانش كمتری در الگوسازی برخوردارند، بسیار كارآمد است.

6-13-8. روش  HOLSAPPLE

هدف، ارائه شیوه‌ای مبتنی بر تشریك مساعي در مهندسی هستی‌شناسی است. مهندسی دانش، هستی‌شناسی اوليه را طراحی، و سپس بر اساس بازخورد از متخصصان موضوعي، تغییرات و تحولات را ایجاد می‌نماید. این بازخورد با توزیع پرسشنامه و جمع‌آوری نتایج آن حاصل می‌گردد. مهندسی دانش، پرسشنامه‌ها را بررسی و نیازهای جدید را به پرسشنامه جدید الحاق می‌كند و توزیع مجدد انجام می‌پذيرد و این كار تا زمانی كه همه مشاركت‌كنندگان با نتایج حاصله موافقت كنند ادامه می‌يابد.

6-13-9. روش  HCONE¹²³

رويكردی است كه اخيراً برای توسعه هستی‌شناسی‌ها به كار گرفته شده. این رويكرد از توسعه هستی‌شناسی‌ها به صورت نامتمركز پشتیبانی می‌كند. سه بعد متفاوت معرفي می‌شوند كه در آن‌ها، هستی‌شناسی‌ها قابل ذخيره هستند: يكي فضای اطلاعات شخصي كه در آن، فرد می‌تواند هستی‌شناسی‌هایی را ابداع و تلفيق كند، نسخه‌های مختلف را كنترل، اصطلاحات و معانی واژه‌ها را با مفاهیم مرتبط كند و هستی‌شناسی به روش بالا به پایین را به كار گيرد. توسعه و گسترش هستی‌شناسی‌های شخصي به اشتراك گذاشته می‌شود. این فضای اشتراك منابع برای تمامی مشاركت كنندگان دسترس‌پذيراست و در این فضا امكان بحث و بررسی تصمیمات مربوط به هستی‌شناسی برای تمامی كاربران امكان‌پذير است. پس از مباحث و توافقات، هستی‌شناسی مزبور به فضای مورد توافق منتقل می‌گردد.

6-13-10. روش  OTK

این شیوه كه در «پروژه آنتولوژي دانش اروپا»¹²⁴ توسعه يافته، فرآيند مهندسی هستی‌شناسی را به پنج مرحله تقسیم می‌كند كه هر مرحله زیرمرحله‌های متعدد دارد و تصمیم‌گيری اصلي و نهایی منجر به نتایج ويژه و خاصي می‌شود. این مراحل عبارت‌اند از: ‌مرحله مطالعاتی و امكانسنجي، مرحله شروع، مرحله اصلاح و بهبود، مرحله ارزیابي، و مرحله اجرا و توسعه. این مراحل به صورت دور و تسلسل تكرار می‌شوند. باید توجه كرد كه توسعه مراحل اجرایی نیازمند فرآيندهای دیگری مانند مهندسی و برنامه‌ریزی نرم‌افزاری و تربيت نیروي انسانی متخصص نیز می‌باشد.

6-13-11. روش ² UPON

هرچند این روش هنوز به صورت كامل در پروژه‌های مختلف آزموده نشده و ابزارهای پشتیبانی آن نیز در مراحل مقدماتی هستند، از نظر مفهومی به خوبي پایه‌ریزی شده و بر اساس فرآيند نرم‌افزاری يكپارچه³ و «يو.‌ام.ال.»⁴ )زبان برنامه‌ریزی يكپارچه( پشتیبانی می‌شود. این شیوه نیز دارای مراحل مختلفي است كه به صورت زنجيره‌وار انجام می‌پذيرند: 1) شناسایی شرایط و لوازم، 2) تحليل منابع موجود و روند اجرایی، 3) طراحی نظام مفهومی، 4) پیاده‌سازی، 5) آزمون پوشش و كاربرد دامنه موضوعي، كه اجرای آن طي چهار مرحله عمده صورت می‌پذيرد: الف) مرحله آغازین، ب) توسعه و گسترش، ج) ساخت، د) انتقال. این مراحل نیز به صورت دور و تسلسل انجام می‌پذيرند و پس از هر دور، يك هستی‌شناسی كاربردی توليد می‌شود.

6-14. شیوۀ طراحی و ساخت هستی‌شناسی

در طراحی هستی‌شناسی علوم پایه و تبدیل پایگاه اطلاعات آن از واژه‌بنیان به مفهوم‌بنیان، پس از بررسی و مطالعه متون گردآوری‌شده، از شیوه فراهستی‌شناسی استفاده می‌شود، كه ساخت هستی‌شناسی را بر اساس سطوح دانش میسر می‌سازد و در فعاليت‌های اصلي توسعه برنامه‌ریزی نرم‌افزاری ریشه دارد و بر روش‌های مهندسی دانش استوار است.

از نظر راهبرد، طراحی هستی‌شناسی بر اساس راهبرد بالا به پایین صورت می‌گيرد، كه مراحل اصلي آن عبارت‌اند از:

1. ساخت واژه‌نامه مجموعه اصطلاحات؛

2. يكسان‌سازی مفاهیم و تعریف روابط میان مفاهیم؛

3. ساخت تاكسونومی مفاهیم.

بنابراین طراحی هستی‌شناسی بر اساس تاكسونومی است، زیرا  با داشتن مجموعه قابل توجهی از اصطلاحات، هستی‌شناسان تاكسونومی مفاهیم را شكل می‌دهند تا نظام سلسله‌مراتبي مفاهیم را تعیین نمایند.

6-14-1. شیوۀ ارزیابي هستی‌شناسی

همانند دیگر برنامه‌های نرم‌افزاری، محتوای هستی‌شناسی‌ها نیز باید قبل از به‌كارگيری و مهندسی مجدد، مورد ارزیابي قرار گيرد- هرچند كه هستی‌شناسی ارزیابي‌شده نیز خالي از اشكال نمی‌تواند باشد. اولين ارزیابي هستی‌شناسی در سال 1994 توسط «گومز- پرز» (1994الف و 1994ب)، و سپس در سال‌های 1996 و 2001 توسط «گومز-پرز» در چارچوب فراهستی‌شناسی، و «گوآرینو» و همكاران (2001) با شیوه انتوكلين انجام شده.

ارزیابي هستی‌شناسی باید از دو جنبه مدنظر قرار گيرد:

-ارزیابي فنی از دیدگاه توليدكنندگان؛

-ارزیابي از نظر كاربران.

ارزیابي فنی از محتوای هستی‌شناسی مشتمل است بر:

الف. بازنگری؛

ب. اعتباردهی ، شامل:

-بازنگری و اعتباردهی هر يك از تعاریف مفاهیم،

-مجموعه تعاریف مفاهیم و روابط آن‌ها،

-تعاریف مفاهیمی كه از هستی‌شناسی‌های دیگر اقتباس شده‌اند،

-تعاریفي كه از دیگر مفاهیم و موضوعات منتج شده‌اند و به آن‌ها ارجاع داده می‌شود.

6-14-2. ارزیابي تاكسونومی

درارزیابي، تاكسونومی باید از لحاظ عدم تطابق خطاهای دور باطل و اجزا وعناصر، و نیز خطاهای معنایی مورد بررسی قرار گيرد. همچنین نواقصي كه ممكن است در طبقه‌بندی مفاهیم يا عناصر و اجزا و روابط نظام مفاهیم وجود داشته باشند، بررسی می‌شوند.

بررسی موارد حشو در روابط دستوری و زیرطبقات، و نیز يكسان بودن و همپوشانی تعاریف برخي از طبقات مفاهیم يا يكسان بودن تعاریف برخي نمونه‌ها نیز اقدام بعدی است.

شیوه ارزیابي «انتو کلین» به‌وسیله گروه طراحان هستی‌شناسی «» در پادوای ایتاليا ابداع شده. دیدگاه این گروه، بررسی هستی‌شناسی از نظر فلسفي است و هستی‌شناسی‌ها از نظر انعطاف‌ناپذيری، ماهیت، و همسانی و يكپارچگي مفاهیم مورد بررسی قرار می‌گيرند.

6-15. مقولات هستی‌شناسی

در منطق، سور وجودی¹²⁵ نشانه‌ای است برای ارائه آن چيزی (شیئي يا پدیده‌ای) كه وجود دارد. اما منطق به‌تنهایی واژگان مناسب برای توصيف هستی را ندارد و هستی‌شناسی این خلأ را پر می‌كند. هستی‌شناسی مطالعه هستی از هر دو نوع انتزاعي يا عينی است كه جهان هستی را به‌واسطه گزاره‌ها و برچسب‌های زبانی نشانگر مفاهیم و نمودارهای مفهومی، بازنمایی می‌كند.

منطق و هستی‌شناسی، پیش‌نیاز بازنمایی دانش هستند و بدون هستی‌شناسی و منطق نمی‌توان در باره هستی صحبت كرد و بدون آن‌ها فقط در كليات و ابهامات، مباحثي صورت می‌گيرد.

اولين قدم در طراحی پایگاه اطلاعاتی دانش‌محور، گزینش مقولات هستی‌شناختی آن است. این مقولات در سامانه‌های اطلاعاتی «دامنه‌های موضوعي»، در هوش مصنوعي «انواع»، در سامانه‌های موضوع‌محور «طبقات»، و در منطق «انواع» يا «گونه‌ها» نامیده می‌شوند. به هر اسمی كه نامیده شوند، گزینش مقولات بيان‌كننده پدیده‌ای است كه می‌توان آن را در سامانه رایانه‌ای بازنمایی كرد.

فلاسفه معمولاً ساختار هستی‌شناسی‌های خود را از بالا به پایین ترسیم می‌كنند. اما برنامه‌ریزان رایانه ترجيح می‌دهند كه هستی‌شناسی را از پایین به بالا تدوين كنند. برای شكل‌گيری پایگاه داده‌ها و سامانه‌های هوش مصنوعي، با هستی‌شناسی‌های كوچك‌تر و محدود شروع می‌كنند و ابتدا با تعداد محدودی از مفاهیم «دامنه موضوعي» خاص آغاز می‌نمایند. ترسیم هرم مفهومی در روباتیك²، برنامه‌ریزی رایانه‌ای، و يادگيری الكترونیكي بسیار متداول است.

به عنوان مثال «دیويد وارن»¹²⁶ و «فرناندو پریرا»² (1982) برای سامانه جستجو و پاسخگویی به پرسش‌های جغرافيایی (Chat-80)، رده‌بندی مطرح در این زمینه (شكل 6-6) را طراحی نمودند (سووا 2000).

این تقسیم‌بندی مقوله‌ها سبب می‌شود كه در جستجوي اطلاعات و پاسخ به پرسش‌های تحليلگران و نیز ماشین جستجو، اطلاعات دقيق‌تری به برنامه‌ریزان و متخصصان ارائه گردد. مثلاً برای برنامه‌ریزان شهری ويژگي‌های يك منطقه، برای خلبانان ويژگي‌های دقيق خطوط هوایی و مختصات محل فرود هواپیما، برای كشتیرانان مشخصات رودخانه در سه بعد طول، عرض و عمق را نشان می‌دهد. این اطلاعات دقيق برای برنامه‌ریزان كشور و نیز در تجارت و حمل‌ونقل از اهمیت خاص برخوردار است.

شكل 6-6. رده‌بندی جغرافيایی سامانه «چات-80» (سوا 2000)

مثال دیگر، دسته‌بندی مقولات در سامانه «CYC» است (لنات و گوها 1990) كه بر خلاف دیدگاه جزئي‌نگر نمونه قبلي، دیدگاهی كلان‌نگر دارد و تقریبـاً تمامی دانش بشری را دربرمی‌گيرد. شكل 6-7 سلسله‌مراتب مقولات و دسته‌بندی كلان این سامانه بازیابي اطلاعات را نشان می‌دهد. این سلسله‌مراتب مقوله‌ای، پیش‌نیاز طراحی پایگاه‌های داده‌بنیان كلان‌نگر و دانش‌محور است. این تقسیم‌بندی كلان مقولات، در گذشته نیز از سوي فلاسفه به طریقي انجام شده بود. در تقسیم‌بندی مقوله‌ها توسط ارسطو كه از سوي «برنتانو»¹²⁷ (1862) به صورت نمودار درختی درآمده و هستی را به ماهیت و رخداد تقسیم كرده، زیرمقوله‌های آن (مانند فرآيند، عليّت، موقعيت، شرایط، و ...) را نیز نشان داده است (سوا 2000).

شكل 6-7. كاربرد رده‌بندی سطوح بالا در سامانه «CYC» (سوا 2000)

«پیرس»² این مقولات را به سه بخش عمده تقسیم كرده: اطلاعات ساختاری ناب و محض (شامل خلاصه‌ای از توصيف اشیا و پدیده‌ها) و رسانه‌ای كه آن را ثبت و ضبط می‌کند يا انتقال می‌دهـد. كيفيت این اطلاعـات كاملاً به پیچيدگي ساختـار آن وابسته است و ظاهراً به معناشناسی آن وابسته نیست. «كلود شانون»³ (1948) در «نظریه اطلاعات»⁴ خود، بزرگ‌ترین اشتباه- يعنی نادیده‌گرفتن «معنا»- در این فرآيند را مرتكب شد. وي معتقد بود كه «مشكل اساسی در ایجاد ارتباطات، بازتوليد دقيق يك پیام و رساندن آن از نقطه‌ای به نقطه‌ای دیگر است. هرچند این پیام‌ها دارای معنا هستند، كه آن‌ها را به نظام‌های مفهومی ارجاع می‌دهد، اما این ابعاد معناشناختی ارتباطات، خارج از موضوع و مسائل مهندسی آن‌ها است.»

اما ابعاد معناشناختی كه «شانون» در تحليل مسائل و مشكلات مهندسی اطلاعات كاملاً نادیده گرفته بود، از دیدگاه فلسفي، بسیار اساسی و زیربنایی است. تمركز بر هستی‌شناسی، همبستگي اطلاعات با مدخل‌های مفهومی و سامانه مفاهیم را نشان می‌دهد. شكل «6-8» نشان‌دهنده تركيبي از نظریات گسترش‌يافته از «هراكليتوس»¹²⁸ تا «پیرس» و «وایتهد»² است.

بنیادی‌تر از خود مقولات ذكرشده، معيارها و ضوابط ایجاد تمایز میان این مقولات است و تعریف این كه آيا به مدخل خاصي تعلق دارند يا خير. مقولات هشت‌گانه «وایتهد» منبعي است برای به‌دست‌آوردن این معيارها: هرگاه تضادی میان نمونه‌ها و مصداق‌های يك مقوله مشاهده شود، می‌تواند به عنوان يك تمایز، تعمیم يابد و آن مقوله را به دو يا چند زیرمقوله تقسیم كند. برای «وایتهد»، مقولات و روابط يك هستی‌شناسی، مدخل‌های انتزاعي محسوب می‌شوند كه از تضادهای تعمیم‌يافته سرچشمه گرفته‌اند. تقابل‌های تعریف‌شده از سوي «وایتهد» كه در مدخل‌های فيزیكي مشاهده شده‌اند، داده‌های آغازین قاعده‌های اصلي نشأت‌گرفته از نظریات «لایبنیتس»³ است.

شیوه مشاهده تقابل‌های «وایتهد» و شیوه استخراج قواعد اصلي «لایبنیتس» را می‌توان تلفيق نمود و سلسله‌مراتب مقولات را توليد كرد. هر چند «وایتهد» مشاهدات خود را با روش پایین به بالا، و «لایبنیتس» با روش بالا به پایین سلسله‌مراتب مقولات ترسیم نموده، اما روش تقابل‌ها از انعطاف‌پذيری بيشتری برخوردار است و هر تقابلي از مشاهدات حاصل می‌شود و هر مقوله می‌تواند زیرشاخه‌هایی براساس تقابل‌های جدیداً كشف‌شده داشته باشد. «وایتهد» در این موضوع كه هر شیئ در حال تغییر مداوم است با «هراكليتوس» موافق، اما معتقد بود كه در برخي اشیا، این تغییر شتاب بيشتر و در برخي دیگر، ثبات بيشتری دارد.

شكل 6-8. شبكه مفاهیم براساس تمایزات سه‌گانه (سوا 2000)

برای سازگاری اشیا در يك هستی‌شناسی فرآيندمحور، وي میان «اشیای پایدار» كه در دوره‌های زمانی از ثبات بيشتری برخوردارند، و «واقعيت‌ها» كه مدام در حال تغییرند و فقط در فواصل زمانی منظم بازشناسی می‌شوند، تمایز قائل شد و اولي را «پیوستار» و دومی را «رخداد» نامید.

اجرای يك برنامه موسیقي و سمفونی «ثابت» است، زیرا حداكثر يك ساعت طول می‌كشد؛ اما ضبط و اجراهای مجدد، «پیوسته» و قابل ضبط برروي نوار مغناطيسی می‌باشد و سال‌ها می‌توان آن را مكرراً به اجرا درآورد. تمایز میان «پیوسته» و «ثابت» این است كه می‌توان سؤال كرد: «این اطلاعات در مورد چه چيزی است؟» و «برروي چه رسانه‌ای ذخيره شده؟» اما در اصطلاح‌شناسی «وایتهد»، اطلاعات به خودی خود شیئ يا پدیده‌ای است فناناپذير و دائمی كه می‌توان به‌طور نامحدود آن را نگهداری كرد و نسخه‌هایی از آن را مكرراً و از زمانی به زمان دیگر، تهیه و نگهداری نمود. هرچند ساختار اطلاعات تغییر نمی‌يابد، اما می‌توان ساختار «پیوسته» يا «ثابت» را رمزگذاری كرد: «الگوي ایستا بر روي نوار معناطيسی می‌تواند فرآيندی پويا مانند يك فيلم يا اجرای يك سمفونی را ثبت و ضبط كند که با تمایز دوگانه میان «پیوسته» و «ثابت»، و شش مقوله به صورت دوازده زیرمقوله ارائه می‌شوند. نمودارهای سلسله‌مراتب ترسیم‌شده بر اساس شیوه «لایبنیتس» و تلفيق آن‌ها، «شبكه» نامیده می‌شوند» (سوا 2000).

نمونه‌ای دیگر، ساختارهای ریاضي هستند كه می‌توان به‌عنوان «صریح» يا «غيرصریح و تلويحی» تعریف نمود. در يك تعریف صریح، هر ساختار جدید، كوته‌نوشته‌ای است برای تركيبي كه قبلاً به عنوان يك ساختار كامل تعریف شده. به عنوان مثال برای هر ساختار می‌توان نشانه‌گذاری كرد و در متون، آن علامت يا نشانه را به جای كل ساختار به كار برد؛ مانند «فرمول‌های جبر» كه چنین علائمی را به كار می‌گيرند.

در تعاریف غيرصریح و تلويحی هنوز اصطلاح يا علائمی برای به‌كارگيری ساختارها و تعاریف نیامده است- مثلاً در نظریه‌های جدید كه باید با اصطلاحات جدید، كاملاً توضيح داده شوند- زیرا اصول حاكم بر ماهیت آن‌ها هنوز روشن نیست. نمودار صفحه بعد (شكل 6-9) سلسله‌مراتبي از نظریه‌های ریاضي را نشان می‌دهد. هر نظریه، تعمیم‌يافته زیرمجموعه خود و از طرف دیگر، اخص از نظریه‌های فوقانی است. نظریه‌های صدق (راستگو)¹²⁹  شامل تمامی گزاره‌های منطقي صادقي است كه می‌تواند مورد آزمون قرار گيرد.

شكل 6-9. سلسله‌مراتب نظریه‌ها(سوا،2000)

هر يك از نظریه‌های صدق، منشعب از رده بالاتر از خود با اضافه نمودن اصول موضوعي دیگر، و قضيه‌ها شامل همه قضيه‌هایی است كه وارث ويژگي‌های قضایای فوقانی به‌علاوه موضوعات جدید می‌باشد، كه آن‌ها نیز برهان‌پذير هستند. با افزودن اصول موضوعی بيشتر، يك نظریه گسترش می‌يابد؛ بدین معنا كه دربرگيرنده گزاره‌های بيشتری خـواهد بود. این اصل زیربنایی كه برای اولين بار توسط ارسطو مشاهده گردید به رابطه وارون میان مفهوم¹³⁰ و مصداق² اشاره می‌كند- درحالي‌كه معنا و مفهوم به معنای افزایش تعداد موضوعات يا شرایط و حدود تعریف، گسترش می‌يابد، مصداق‌ها از نظر تعداد نمونه‌ها و شواهد كوچك‌تر می‌شوند (سوا 2000).

در زیرمجموعه گزاره‌های منطقي صادق، چهار نظریه با عنوان «عدم تقارن»³، «تعدی و ترایایی»¹³¹، «بازتابي»² و «تقارن»³ قرار می‌گيرند كه هر يك از آن‌ها، گزاره‌های صادق را دربرمی‌گيرند و علاوه بر آن، هر يك اصل موضوعي خاص را دارد كه رابطه دوتایی ایجاد می‌كند. به همین ترتیب، تقسیم‌بندی‌هایی بر اساس اصل موضوع انجام می‌گيرد و انشعاب‌هایی ایجاد می‌گردد كه تمامی آن‌ها زیرمجموعه نظریه گزاره‌های منطقي صادق محسوب می‌شوند. اما شبكه نامحدود، به اندازه ‌كافي نظریه‌های مختلف را دربرمی‌گيرد كه بتوان بر اساس آن‌ها برنامه‌ریزی‌های رایانه‌ای كه تابه‌حال توسط انسان، روبات و سامانه‌های هوش مصنوعي انجام يافته را انجام داد.

6-16. تدوين ساختار درختی

معمولاً هستی‌شناسی‌های واژگانی به يكي از دو روش قياسی يا استقرایی تدوين می‌گردند. در روش قياسی ابتدا چارچوب كلي زمینه موضوعي ترسیم می‌گردد؛ يعنی مشخص می‌شود كه محدوده آن چيست و چه موضوع‌های كلي را دربرمی‌گيرد. سپس هر يك از این موضوع‌ها به موضوع‌های فرعي‌تر تقسیم می‌گردد و این كار تا مرحله تعیین اخص‌ترین مفاهیم ادامه پیدا می‌كند. در این روش، مفاهیم اصطلاحات معمولاً از منابع متعددی نظير طرح‌های رده‌بندی، اصطلاحنامه‌های موجود، دایره‌المعارف‌ها، فرهنگ‌ها و لغتنامه‌های تخصصي، نمایه‌نامه‌های ادواری، فهرست مندرجات و متون كتاب‌های درسی پایه، و ... استخراج می‌شوند. این واژه‌ها در كمیته‌هایی متشكل از متخصصان موضوعي، بررسی و ارزشیابي می‌شوند تا آن‌هایی كه مناسب با نیاز زمینه موضوعي هستند انتخاب و پیشنهاد شوند.

در روش استقرایی، ابتدا مجموعه نمونه‌ای از انوا ع مداركي كه در عمل زیر پوشش نظام ذخيره و بازیابي مورد نظر قرار خواهند گرفت انتخاب می‌شود؛ سپس از نمایه‌سازی این مدارك، مجموعه‌ای از مفاهیم  و اصطلاحات فراهم می‌آيد.

در هر دو روش، مشاركت عملي متخصصان موضوعي در گزینش اصطلاحات، ركن اصلي كار است. در واقع روش استقرایی، شكل‌دهی سلسله‌مراتبي به يك توده از واژه‌های يك حوزه است و روش قياسی، تدوين يك ساختار مفهومی پایه در يك يا چند حوزه تخصصي و بعد تزریق واژه‌های مرتبط در هر يك از شاخه‌ها و زیرشاخه‌های مربوط به این ساختار پایه، و بسط و توسعه آن است (ساختار زیست‌شناسی، شكل 6-10).

4

‌

از سویی دیگر، «گروبر» تعریف زیر را ارائه داده است: «هستی شناسی يك نوع مفهوم‌سازی خاص از مختصات و ويژگي‌های معنایی است.» (گواریون 1999).

هستی‌شناسی‌ها بطور كلي به‌عنوان تخصيص ويژگي‌های معنایی مشترك مفاهیم (مفهوم‌سازی) تعریف می‌شوند (هوانگ و همكاران 2005). براین اساس «مفهوم‌سازی» شامل دانش غيرصوری¹³² است كه از طریق تجربه، مشاهده و كاوش در ويژگي آن، به شكل دانش زبانی، ارائه و بازنمایی  می‌شود (نگاه كنید به شكل 6-2، صفحه 186).  بنابراین «مفهوم‌سازی» ‌براساس اشیا (پدیده‌ها)، مفاهیم و مدخل‌های موجود در يك حوزه خاص، و روابط ساختاری و معنایی موجود میان آن‌ها شكل می‌گيرد.

در سال 1995 «گوارینو» و «گواریتا» (1995، 1) مطالعه‌ای بر روي هستی‌شناسی‌ها انجام دادند و حاصل آن، هفت تعریف از مفهوم هستی‌شناسی با تعابير گوناگون بود:

1. هستی‌شناسی يك گرایش فلسفي است.

2. هستی‌شناسی نظام مفاهیم غيرصوری است.

3. هستی‌شناسی توصيف معنایی صوری است.

4. هستی‌شناسی مجموعه‌ای از ويژگي‌های معنایی در مفهوم‌سازی است.

5. هستی‌شناسی بازنمایی يك سیستم مفهومی براساس نظریه منطقي است:

الف. با ويژگي‌ها و مختصات خاص صوری،

ب. با ويژگي‌ها و اهداف خاص خود.

6. هستی‌شناسی، واژگان مورد استفاده در يك نظریه منطقي است.

7. هستی‌شناسی، فراداده‌های ويژگي‌های يك نظریه منطقي است.

در سال 1997 «بورست» تعریف «گروبر» را بازنويسی كرد: «هستی‌شناسی‌ها ابزار ادراك مختصات معنایی و مفهوم‌سازی مشترك میان متخصصين يك حوزه تخصصي شمرده می‌شوند» (نقل از گومز-پرز 2004).

«اشتودر» و همكاران (1998، 25) به این نتیجه رسیدند كه در میان تعاریف گوناگون از هستی‌شناسی، تعریف «گروبر» (1993) و «بورست» (1997) سبب مدیریت و استنتاج ماهیت بنیادین این مفهوم می‌شود و ازاین‌رو تلفيقي از این دو تعریف به دست دادند: «هستی‌شناسی سبب ادراك مختصات مفهوم‌سازی مشترك میان متخصصين است.»

عناصری كه این تعریف را دربرمی‌گيرند، توسط نويسندگان این گونه توصيف شده‌اند:

الف. مفهوم‌سازی: ارجاع ‌به الگوي انتزاعي يك پدیده در جهان هستی داده می‌شود كه ناشی از شناسایی مفاهم مرتبط با آن پدیده است.

ب. وضوح (صراحت): ارجاع به این واقعيت كه نوعي مفهوم به كارگرفته شده و محدودیت‌های گزینشی آن در كاربرد، با دقت و صراحت بيان شده است.

ج. صوری (صورت‌بنیاد): ارجاع به این واقعيت كه يك هستی‌شناسی باید برای رایانه، شناخته‌شده و ماشین‌خوان باشد.

د. اشتراك دانش: ارجاع به این كه هستی‌شناسی نتیجه دانش جمعي است و برداشت نه‌تنها يك نفر، كه مورد پذيرش گروهی از متخصصان می‌باشد.

تعاریف گوناگون نشان می‌دهند كه تعابير و تفاسیر گوناگونی از مفهوم «هستی‌شناسی» ‌وجود دارند كه نشانگر دیدگاه‌های گوناگون از يك مفهوم، حتی در يك حوزه دانشی مشترك هستند. با وجود این می‌توان تعریفي نسبتاً جامع از مفهوم «هستی‌شناسی» به دست داد: «بازنمایی صریح و روشن و صوری از يك مفهوم‌سازی مشترك شامل ابعاد گوناگون پدیده‌ای خاص، که در قالب و ساختار مفهومی دانش‌بنیان بيان شده است.»

بنابراین به این نظریه می‌رسیم كه: «هستی‌شناسی، بازنمایی صوری دانشی است كه در آن مفاهیم، روابط میان آن‌ها، و محدودیت‌های گزینشی از طریق زبان صوری بيان شده و يك دامنه موضوعي خاص را دربرمی‌گيرد، و بيشترین كاربرد آن در زبانشناسی و بويژه در «ترجمه ماشینی» دانش‌بنیاد، و اصطلاح‌شناسی است. در هر دو گرایش، هستی‌شناسی در واقع زبان صوری و صریح برای بازنمون ساختار مفهومی يك حوزه دانشی است كه محققين ذيربط بر سر آن، اتفاق نظر دارند.»

در حوزه زبانشناسی، هستی‌شناسی ‌بر مبنای دانش و با كاركرد پشتیبانی معناشناسی واژگان عمل می‌كند، بدین معنا كه واژگان به صورت عناصر واژگانی، در يك پایگاه داده‌های واژگانی توصيف‌شده و بواسطه يك ساختار سلسله‌مراتبي مفاهیم، در هستی‌شناسی جایگزین می‌شود. در كاربرد به عنوان پشتیبان اصطلاح‌شناسی، هستی‌شناسی در يك پایگاه اصطلاح‌شناختی توصيف می‌شود و سپس به ساختار مفهومی هستی‌شناسی مرتبط می‌گردد.

از دیدگاه زبانشناختی، هستی‌شناسی ابزاری است برای پردازش اطلاعات در مستند‌سازی، زیرا ساختارمندنمودن مفاهیم را تسهیل می‌نماید و در يك حوزه تخصصي دانش، با بازنمایی دانش كه در طبقه‌بندی اطلاعات و مستندات به منظور بازیابي اطلاعات صورت می‌گيرد، مطابقت دارد. رده‌بندی معنایی هستی‌شناسی‌ها كاربرد روشنی در ایجاد روابط میان مفاهیم دارد.

مشابهت میان بازنمایی اطلاعات و ابزار بازیابي در این است كه هر دو، اجزا و عناصر معنایی را در اصطلاحات مبتنی بر مفاهیم، ساختارمند می‌نمایند. با این تفاوت كه هستی‌شناسی‌ها تمایزات معنایی دقيق‌تری را در ایجاد ساختار  و روابط مفاهیم امكانپذير می‌سازند، زیرا مبتنی بر توصيف منطقي و صوری اطلاعات ذخيره‌شده هستند، به نحوي كه هم برای انسان و هم برای رایانه قابل خواندن باشند.

به عبارت دیگر، هر مفهوم در هستی‌شناسی قادر است كه مختصات و روابط معنایی را با بيش از يك مفهوم دیگر به اشتراك بگذارد و در سلسله‌مراتب مفهومی، روابط میان‌رشته‌ای را نیز ایجاد نماید. علاوه بر این، چنانچه هستی‌شناسی با يك پایگاه اصطلاح‌شناختی مرتبط باشد، می‌توان اطلاعات زبانشناختی و معادل‌های دیگر زبان‌ها را برای این اصطلاحات، به مفهوم مورد نظر ارجاع داد. همچنین تمامی این اطلاعات (تعاریف رده‌بندی، سلسله‌مراتب، تجزیه عناصر و مختصات) را می‌توان از نظر صوری كدگذاری نمود و به طور دقيق برای انسان و ماشین، قابل خوانش نمود. توصيه ما این است كه از منابع گوناگون زبانشناختی و واژگانی موجود استفاده نمود و با مهندسی مجدد ساختار سلسله‌مراتبي واژگان و جمع‌آوری اطلاعات معناشناختی دقيق‌تر در طراحی هستی‌شناسی‌ها به كار گرفت. همچنان كه فرآيند عكس آن نیز می‌تواند مفيد واقع شود و برای گسترش و توسعه منابع اصطلاح‌شناختی می‌توان از هستی‌شناسی‌های موجود استفاده نمود تا در بازیابي اطلاعات، از ریزش كاذب جلوگيری به عمل آيد. (برای آشنایی با وجوه مشترك هستی‌شناسی و واژگان، نگاه كنید به شكل 6-3، صفحه 193).

براساس این نظریات، متخصصان موضوعي همكار طرح «هستی‌شناسی» به مطالعه و تحقيق در زمینه تقسیم‌بندی شبكه مفاهیم هر رشته تخصصي در حوزه علوم پایه پرداختند و براساس نظریات و يافته‌های محققين رشته، به طراحی هستی‌شناسی‌ها همت گماردند. هر يك از رشته‌های علوم پایه (شیمی، فيزیك، ریاضي، زیست‌شناسی، و زمین‌شناسی) با بهره‌گيری از نظرات متخصصين رشته تخصصي خود، شبكه‌ای از مفاهیم را براساس تقسیم‌بندی موضوعي و ایجاد رابطه منطقي میان مفاهیم انجام دادند و به صورت نمودارهای خورشیدی ترسیم نمودند.

همانگونه كه قبلاً كفته شد معمولاً هستی‌شناسی واژگانی به يكي از دو روش قياسی يا استقرایی تدوين می‌گردد. در روش قياسی ابتدا چارچوب كلي زمینه موضوعي ترسیم می‌گردد؛ يعنی مشخص می‌شود كه محدوده آن چيست و چه موضوع‌های كلي را دربرمی‌گيرد. سپس هر يك از این موضوع‌ها به موضوع‌های فرعي‌تر تقسیم می‌گردد و این كار تا مرحله تعیین اخص‌ترین مفاهیم ادامه پیدا می‌كند. در این روش، مفاهیم و اصطلاحات معمولاً از منابع متعددی نظير طرح‌های رده‌بندی، اصطلاحنامه‌های موجود، دایره‌المعارف‌ها، فرهنگ‌ها و لغتنامه‌های تخصصي، نمایه‌نامه‌های ادواری، فهرست مندرجات و متن كتاب‌های درسی پایه و غيره استخراج می‌شوند. این واژه‌ها در كمیته‌هایی متشكل از متخصصان موضوعي، بررسی و ارزشیابي می‌شوند تا آن‌هایی كه مناسب با نیاز زمینه موضوعي هستند، انتخاب و پیشنهاد شوند.

در روش استقرایی ابتدا مجموعه نمونه‌ای از انوا ع مداركي كه در عمل زیر پوشش نظام ذخيره و بازیابي موردنظر قرار خواهند گرفت انتخاب می‌شود؛ سپس از نمایه‌سازی این مدارك، مجموعه‌ای از مفاهیم  و اصطلاحات فراهم می‌آيد.

در هر دو روش، مشاركت عملي متخصصان موضوعي در گزینش اصطلاحات، ركن اصلي كار است. در واقع، روش استقرایی شكل‌دهی سلسله‌مراتبي به يك توده از مفاهیم يك حوزه است و روش قياسی، تدوين يك ساختار مفهومی پایه در يك يا چند حوزه تخصصي و بعد جایگزینی اصطلاحات مرتبط در هر يك از شاخه‌ها و زیرشاخه‌های مربوط به این ساختار پایه، و بسط و توسعه آن است.

به عنوان مثال برای تدوين هستی‌شناسی فارسی شیمی (علوم پایه) روش قياسی برگزیده شد. با استفاده از كتب معتبر درسی در سطح دوره‌های كارشناسی و كارشناسی ارشد شیمی و نیز با استفاده از برخي هستی‌شناسی‌های الكترونیكي موجود بر روي پایگاه‌های اینترنتی، ابتدا با رسم يك نمودار به تقسیم‌بندی رشته شیمی به شاخه‌های اصلي آن، و سپس به ترسیم ساختار درختی در هر يك از شاخه‌های اصلي پرداختند. برای نمونه، ساختارهای درختی پایه برای گرایش‌های اصلي شیمی فيزیك آورده می‌شود .

برای بسط و توسعه و روزآمدسازی این ساختار پایه و نزدیك كردن آن به يك ساختار هستی‌شناسی واژگانی قابل قبول، باید به این ساختار به صورتی روشمند، مفاهیم را اضافه نمود. مفاهیم و اصطلاحات را به دو طریق عمده جمع‌آوری نمودند. يك بخش از مفاهیم مورد استفاده، از مجموعه اصطلاحاتی كه در بانك اطلاعات جامع مركز اطلاعات و مدارك علمی ایران موجودند، و بخش دیگر از مفاهیمی هستند كه در اصطلاحنامه‌های شیمی موجود بر روي اینترنت، يا مجموعه واژگان‌ها و واژه‌نامه‌های مركز نشر دانشگاهی و كتب معتبر درسی يافت می‌شوند.

6-18. همسانسازی اصطلاحنامه

برای استفاده از چند اصطلاحنامه به صورت يك فرااصطلاحنامه و تبدیل آن به هستی‌شناسی، در اولين قدم باید كليه مفاهیم مشترك در اصطلاحنامه‌ها همسان شوند. در يك مجموعه اصطلاحنامه با ده‌هاهزار واژه كه در زمان‌های مختلف و توسط متخصصان موضوعي مختلف توليد شده‌اند، همسانسازی بدون استفاده از توانایی‌هایی كه رایانه در اختیارمان می‌گذارد تقریباً ناشدنی خواهد بود. حتی استفاده از ابزارهای عمومی مانند «اكسل»¹³³ يا «اكسس»² و مانند آن‌ها كه می‌توانند تا حدی فرایند همسانسازی را آسان نمایند، نیاز به زمان و كار بسیار زیاد نیروي انسانی متخصص خواهد داشت تا بتوانند فرآيند همسانسازی را تا حدی به نتیجه مطلوب نزدیك سازند.

همسانساز اصطلاحنامه³ ابزاری است برای نشان دادن سریع موارد اختلاف بين مفاهیم مشترك بين دو اصطلاحنامه كه با استفاده از نرم‌افزار «تزاروس بيلدر»⁴ ساخته شده. این ابزار توانمند ضمن ارائه موارد اختلاف، برای هر يك مورد، راهكارهای موجود را به متخصص موضوعي پیشنهاد می‌دهد. در بسیاری از موارد، راهكار انتخاب‌شده توسط متخصص موضوعي می‌تواند مستقيماً توسط همسانساز به اجرا درآيد تا مفهوم مورد نظر، بين دو اصطلاحنامه كاملاً يكسان شوند، يا كاملاً از يكدیگر متمایز گردند.

موارد اختلاف بين اصطلاحنامه‌ها بر اساس استاندارد «ایزو 25964» بررسی می‌شوند.

اگر بيش از دو اصطلاحنامه نیاز به همسانسازی داشته باشند، با همسانسازی همه اصطلاحنامه‌ها به صورت دوبه‌دو، يك مجموعه اصطلاحنامه همسان خواهیم داشت.

همسانساز اصطلاحنامه، موارد زیر را در بين دو اصطلاحنامه مورد بررسی قرار می‌دهد:

1. اختلاف نوشتاری بين يك مفهوم در دو اصطلاحنامه؛

2. اختلاف در واژه‌های اخص برای يك مفهوم در دو اصطلاحنامه؛

3. اختلاف در واژه‌های نامرجح برای يك مفهوم در دو اصطلاحنامه؛

4. اختلاف بين ترجمه‌های يك مفهوم در يك زبان خاص در دو اصطلاحنامه؛

5. اختلاف در واژه‌های وابسته برای يك مفهوم در دو اصطلاحنامه؛

6. نبود يك واژه وابسته كه معادل مفهوم مورد نظر در اصطلاحنامه دیگر آمده؛

7. استفاده از ترجمه يكسان برای دو مفهوم مختلف در يك زبان خاص؛

8. اختلاف در انتخاب يك واژه مرجح برای يك مفهوم؛

9. اختلاف در نوع رابطه بين دو مفهوم؛

10. ایجاد حلقه نامحدود میان مفاهیم (شبكه مفاهیم)؛

11. عدم يگانگي يك مفهوم در برابر يك اصطلاح (چندمعنایی).

6-19. مراحل تلفيق اصطلاحنامه‌ها

نظر به این كه تلفيق اصطلاحنامه‌ها و توليد يك فرااصطلاحنامه، مقدمه ایجاد هستی‌شناسی است، زمان شروع آن بلافاصله پس از يكسان‌سازی كامل و صحیح و دقيق اصطلاحنامه‌ها خواهد بود كه توسط متخصصان موضوعي انجام می‌شود. فرآيند تبدیل از واژه‌بنیاد به مفهوم‌بنیاد، كاملاً ماشینی خواهد بود و نیاز آن به متخصصان موضوعي كمتر است. اما قبل از آن، باید مراحل زیر را به طور كامل و دقيق طي كرد:

1. تصمیم‌گيری برای ادغام اصطلاحنامه‌ها يا ایجاد نقشه معنایی بين آن‌ها، و پیاده‌سازی آن توسط متخصص؛

2. بررسی مفاهیم و تعریف اجتماع انواع روابط سلسله‌مراتبي، روابط هم‌ارزی و روابط وابسته توسط ماشین؛

3. تبدیل هر يك از روابط موجود (سلسله‌مراتبي، هم‌ارز و وابسته) در اصطلاحنامه، به روابط تعریف‌شده جدید بين مفاهیم توسط متخصص؛

4. تعیین میزان ارتباط (وابسته و سلسله‌مراتبي) بين مفاهیم توسط متخصص؛

5. ایجاد پیوند بين مفاهیم و منابع مرتبط توسط متخصص؛

6. بررسی مفاهیم و تعریف انواع روابط سلسله‌مراتبي، وابسته و هم‌ارز توسط ماشین؛

7. بررسی مفاهیم و تخصيص «يوآرآي»های يكسان توسط متخصص به كمك ماشین؛

8. يكسان‌سازی مفاهیم مشترك بين اصطلاحنامه‌ها توسط متخصص به كمك ماشین؛

9. بررسی روابط هم‌ارزی و انتخاب واژه مرجح مشترك توسط متخصص؛

10. بررسی روابط سلسله‌مراتبي و وابسته و مشخص كردن روابط نامتجانس بين مفاهیم يكسان توسط ماشین؛

11. تصمیم‌گيری برای هر يك از روابط نامتجانس توسط متخصص؛

12. بررسی روابط سلسله‌مراتبي و وابسته و يكسان‌سازی آن‌ها بر اساس روابط تعریف‌شده جدید توسط متخصص به كمك ماشین؛

13. انتقال اصطلاحنامه از استاندارد 5964 به استاندارد «ایزو 25964» و اعمال تغییرات لازم توسط متخصص؛

14. تبدیل از حالت واژه‌بنیاد به مفهوم‌بنیاد؛

15. استخراج هستی‌شناسی علوم پایه.

جمع‌بندی

نظریه اصطلاح‌شناسی دارای پیوند نزدیكي با زبان‌شناسی كاربردی و زبان‌های تخصصي است، كه به حوزه گسترده‌ای از فعاليت‌های تحقيقاتی زبان‌شناسان و متخصصان موضوعي تعلق دارد. زبان تخصصي را می‌توان به‌عنوان ابزار زبان‌شناختی تلقي كرد كه در يك حوزه معين مورد استفاده قرار می‌گيرد. اصطلاحات علمی، زیرمجموعه واژگان يك زبان تخصصي است كه بخشی از نظام واژگان زبان است و بر روي آن، بررسی علمی شامل بررسی‌های واژگانی، نحوي، معنایی و سبكي متون تخصصي انجام می‌پذيرد. زبان تخصصي دارای رويكرد اصطلاح‌شناختی، و حاوي اطلاعات زبان‌شناختی درباره تك‌واژهای «قاموسی» تخصصي است كه معانی آن‌ها، مفاهیمی هستند كه نظامی را درحوزه موضوعي ذيربط تشكيل می‌دهند.

تحقيق حاضر بر مبنای رابطه زبان‌شناسی- بويژه ساختواژه- با علم اصطلاح‌شناسی انجام پذيرفته‌است. در ذخيره و بازیابي اطلاعات، واژگان تخصصي و معيارسازی‌شده، كليد ساماندهی منطقي نتایج تحقيقاتی و به تبع آن، تعیین جایگاه هر يك از علوم در آموزش و پژوهش و نهایتاً ترسیم نقشه علمی كشور محسوب ‌می‌گردد. بنابراین در اولين گام با استفاده از كليدواژه‌های مورد نظر كاربران اطلاعات علمی- فنی، مجموعه‌ای از واژگان تخصصي بويژه در زمینه رشته‌های علوم پایه گردآوری گردید. سپس با استفاده از دستورالعمل خط زبان فارسی (فرهنگستان زبان و ادب فارسی) ويرایش شد، به نحوي كه قابل خوانش برای رایانه باشد. همان‌گونه كه قبلاً اشاره شد، حرف‌نگاری اسامی مواد و فرمول‌ها در رشته‌های گوناگون، اسامی اشخاص و جغرافيایی با دستورالعمل‌های موجود انجام پذيرفت. مفاهیم و اصطلاحات خاص هر رشته براساس نظم منطقي علوم، طبقه‌بندی گردید و معادل‌های فارسی با استفاده از واژگان مورد تأیید جامعه علمی (واژه‌نامه‌های نشر دانشگاهی و واژه‌های مصوب فرهنگستان) معيارسازی شد. در هر يك از رشته‌ها، مجموعه واژگان براساس سازماندهی مفاهیم و به شكل اصطلاحنامه و براساس‌معيارهای جهانی تدوين گردید.

·برای شكل‌گيری شبكه واژگانی، در مرحله اول، باید اصطلاحنامه‌ها ادغام و تلفيق ‌شوند و فرااصطلاحنامه را به وجود آورند و این امكان‌پذير نمی‌باشد مگر آن‌كه هستی‌شناسی‌هر يك از موضوعات اصلي ترسیم گردد. بدین منظور ابتدا واژگان موجود مورد تجزیه و تحليل ساختاری و معنایی قرار‌گرفت، و براساس‌شیوه مهندسی زبان، از نظر ساختاری با برچسب‌دهی، مقولات و نحوه همنشینی عناصر واژگانی تعیین گردید. سپس با توجه به معناشناسی مفهومی «جكندوف» و معناشناسی واژگانی «ليبر» (كه خود را پیرو «جكندوف» می‌داند) و براساس‌ويژگي‌های معنایی و دائره‌المعارفي واژگان تخصصي، ارتباط مفاهیم كه در واقع ارتباط ويژگي‌ها و ممیزه‌های معنایی آن‌هاست، ایجاد شد و نظام مفاهیم موضوعات تخصصي تعیین گردید.

·از سوي دیگر چنانچه نتایج حاصل از تجزیه عناصر واژگانی و میزان بسامد آن‌ها را در ساخت واژه‌های علمی مورد بررسی قرار دهیم، میزان فراوانی به‌كارگيری هر يك از عناصر واژگانی (پیشوند‌ها، پسوند‌ها، و صورت‌های واژگانی) برای ساخت معادل‌های جدید اصطلاحات علمی مشخص می‌شود.

·در این پژوهش تنوع الگوهای واژگانی اسامی مركب، مشتق، و مركب‌مشتق در واژگان علمی زبان فارسی به دست آمد، كه در معادل‌سازی و واژه‌گزینی اصطلاحات و به تبع آن معيارسازی آن‌ها  به نتایج زیر منتج شد:

1. گردآوری واژگان علمی و معادل‌يابي فارسی طبق واژه‌نامه‌های نشر دانشگاهی و واژه‌های مصوب گروه‌های واژه‌گزینی فرهنگستان زبان وادب فارسی؛

2. تلفيق اصطلاحنامه‌های علوم‌پایه و تشكيل بانك اطلات واژگان علمی؛

3. ويرایش صوری و محتوایی واژگان براساس ‌«شیوه‌نامه خط فارسی» فرهنگستان زبان و ادب فارسی؛

4. تجزیه و تحليل ساختاری و معنایی واژگان علوم پایه و استخراج واژه‌های مركب، مشتق و مشتق‌مركب و محاسبه میزان بسامد كاربرد آن‌ها به‌عنوان واژه‌های مرجح؛

5. استخراج الگوهای ساختواژي واژگان علمی زبان فارسی (حدود 80 الگو) و تعیین مقوله‌ها و زیرمقوله‌های آن‌ها؛

6. ایجاد ارتباطات مفهومی در نظام مفاهیم هستی‌شناسی براساس مؤلفه‌های معنایی «ليبر» (2004)؛

7. فراهم نمودن زمینه شكل‌گيری شبكه واژگانی و شبكه معنایی؛

8. توجه به فرایندهای ساختواژي و معناشناسی واژگانی که در شكل‌گيری شبكه واژگانی تأثير فراوان دارد و در ترسیم شبكه مفهومی- واژگانی هر يك از رشته‌های تخصصي، تعیین‌كننده است؛

9. كاربرد اصطلاح‌شناسی در ذخيره و بازیابي دانش فنی با استفاده از ابزاری مانند اصطلاحنامه‌های تخصصي؛

10. با توجه به معنا‌شناسی واژگانی و تعیین مؤلفه‌های معنایی هر يك از مفاهیم نامگذاری‌شده توسط اصطلاحات علمی، می‌توان نظام مفاهیم و در نتیجه هستی‌شناسی گرایش‌های علمی را تعیین، و با ایجاد شبكه معنایی- واژگانی به اهداف سازماندهی و در نهایت مدیریت دانش فنی دست يافت.

منابع

اكبری، اسماعيل و همكاران (1389). اصطلاحنامه كشاورزی. تهران: ‌پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمی ایران.

اكبری، اسماعيل و همكاران (1384). اصطلاحنامه زیست‌شناسی. تهران: پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمی ایران.

انوری، حسن؛ حسن ‌احمدی گيوي (1379). دستور زبان فارسی 1 و 2. تهران: رهنما.

اوحدی، سیمین (1357).  نگرشی به واژه‌های نو. پایان‌نامه كارشناسی ارشد. دانشگاه تهران.

باطنی، محمدرضا (1372). توصيف ساختمان دستور زبان فارسی. تهران: امیركبير.

بوآس و همكاران (1376). سیر زبان‌شناسی در جهان اسلام: دیرینه زبان‌شناسی عربي. ترجمه سیدعلي میرعمادی. تهران: رهنما.

بي‌جن‌خان، محمود (1383 الف). پیكره متنی زبان فارسی. مجموعه مقالات اولين كارگاه پژوهشی زبان فارسی و رایانه. صص 143-144. تهران: پژوهشكده پردازش هوشمند علائم.

بي‌جن‌خان، محمود (1383 ب). نقش پیكره‌های زبانی در نوشتن دستور زبان، معرفي يك نرم‌افزار رایانه‌ای. مجله زبان‌شناسی  19(2). صص 48-67. تهران: مركز نشر دانشگاهی.

بي‌جن‌خان، محمود (1384). واج‌شناسی: نظریه بهینگي. تهران: انتشارات سمت.

پارسی‌اصفهانی، امیر (1382). استفاده از اصطلاحنامه در پایگاه‌های اطلاعاتی مركز اطلاعات و مدارك علمی ایران. تهران: مركز اطلاعات و مدارك علمی ایران.

حریری، مهرانگيز (1361). اصطلاحنامه در نظام ذخيره و بازیابي اطلاعات. اطلاع‌رسانی، نشریه فنی مركز اسناد و مدارك علمی ایران 6 (1و2). صص 60-67.

حسینی بهشتی، ملوك‌السادات (1370). واژه‌سازی و اصطلاح‌شناسی در زبان آلمانی. پایان‌نامه كارشناسی ارشد. دانشگاه تهران.

حسینی بهشتی، ملوك‌السادات (1378). اصطلاحنامه جامع (علوم پایه). مجموعه مقالات نخستین هم‌اندیشی مسائل واژه‌گزینی و اصطلاح‌شناسی. تهران: مركز نشر دانشگاهی.

حسینی بهشتی، ملوك‌السادات (1382). كاربرد اصطلاح‌شناسی و واژه‌گزینی در نمایه‌سازی ماشینی و بازیابي اطلاعات. مجموعه مقالات دومین هم‌اندیشی واژه‌گزینی و اصطلاح‌شناسی. تهران: مركز نشر دانشگاهی.

حسینی بهشتی، ملوك‌السادات (1383). اصطلاح‌شناسی و مهندسی دانش. مجموعه مقالات ششمین كنفرانس زبان‌شناسی. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.

حسینی بهشتی، ملوك‌السادات (1386). معنی‌شناسی واژگانی، فرااصطلاحنامه و بازیابي اطلاعات. مجموعه مقالات همایش ملي «اصطلاحنامه و كاربردهای آن در محیط الكترونیكي». قم: مركز اطلاعات و مدارك اسلامی.

حق‌بين، فریده (1370). تجزیه و تحليل ساخت‌های واژگان فعل در زبان فارسی بر مبنای دستور گسترده معيار. پایان‌نامه كارشناسی ارشد. دانشگاه تهران.

حق‌شناس، علي‌محمد (1365). وام‌گيری و پیامدهای صرفي و واژگان آن. زبان فارسی، زبان علم. مجموعه سخنرانی‌های دومین سمینار نگارش فارسی. تهران: مركز نشر دانشگاهی.

حق‌شناس، علي‌محمد (1369). در جستجوي زبان علم.  مجله زبان‌شناسی، 7(2).

حق‌شناس، علي‌محمد (1378). واژه‌سازی درون متن، يك علاج قطعي. مجموعه مقالات نخستین هم‌اندیشی مسائل واژه‌گزینی و اصطلاح‌شناسی. تهران: مركز نشر دانشگاهی.

خانلری، پرويز (1333). پسوند، مصدر. مجله دانشكده ادبيات، دانشگاه تهران. سال اول(2).

خداپرستی، فرج‌الله (1383). ترجمه ماشینی فارسی. مجموعه مقالات اولين كارگاه پژوهشی زبان فارسی و رایانه. صص 14-20. تهران: پژوهشكده پردازش هوشمند علائم.

خيام‌پور، عبدالرسول (1372). دستور زبان فارسی. كتاب‌فروشی تهران.

داوری اردكانی، نگار (1384). برنامه‌ریزی زبان و هوشیاری زبانی: با نگاهی به ایران. رساله دكتری. دانشكده ادبيات و علوم انسانی. دانشگاه تهران.

دبيرمقدم، محمد (1378). زبان‌شناسی نظری: پیدایش و تكوين دستور زایشی. تهران: انتشارات سخن.

درزی، علي (1384). شیوه استدلال نحوي. تهران: انتشارات سمت.

رجبي، تقي و همكاران (1383). اصطلاحنامه شیمی. تهران: پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمی ایران.

رضوي، محمدرضا (1386). بررسی، آزمون و به‌كارگيری مبانی و مفاهیم نظریه‌های معناشناختی برای تنظيم و تدوين محتوای يك «گنج‌واژه» در زبان فارسی. رساله دكتری. دانشكده ادبيات فارسی و زبان‌های خارجي، دانشگاه علامه طباطبایی.

رفيعي، عادل (1386). نگاهی به‌عملكرد معنایی پسوندهای اشتقاقي زبان فارسی. رساله دكتری. دانشكده ادبيات فارسی و زبان‌های خارجي. دانشگاه علامه طباطبایی.

روایی، محمد (1370). دستور زبان فارسی. تهران: دیبا.

روح‌پرور، رحیمه (1384). ساخت‌های زبانی و زبان برنامه‌نويسی پرل. پایان‌نامه كارشناسی ارشد. دانشگاه تهران.

زرنیخي، ابوالفضل (1382). ضرورت‌های علمی واژه‌سازی در زبان فارسی: بررسی موردی اصطلاحات زبان فيزیك. پایان‌نامه كارشناسی ارشد. دانشگاه علامه طباطبایی.

سامعي، حسین (1366).  اصول فرهنگ‌نويسی. پایان‌نامه كارشناسی ارشد. دانشگاه تهران.

سامعي، حسین (1375). واژه‌سازی در زبان فارسی: يك انگاره نظری. رساله دكتری. دانشگاه تهران.

سعدانی جهرمی، وحیده (1379). بررسی اصول روابط بين مفاهیم و اصطلاحات و ارائه طریق جمع‌آوری و توصيف اصطلاحات با تأكيد ويژه بر اصطلاح‌شناسی امدادی. پایان‌نامه كارشناسی ارشد. دانشگاه شیراز.

سمائي، سید مهدی (1384). گزارش طرح واژه‌شكن. تهران: مركز اطلاعات و مدارك علمی ایرا‌ن.

سید صالحی، سیدعلي (1374). بازشناخت گفتار پیوسته با استفاده از مدل عملكرد مغز انسان در درك گفتار. پایان‌نامه دكتری. دانشگاه تربيت مدرس.

شریعت، محمدجواد (1367). دستور زبان فارسی. تهران: انتشارات اساطير.

شقاقي، ويدا (1367). فرآيند دوگان‌سازی. پایان‌نامه كارشناسی ارشد. دانشگاه تهران.

شقاقي، ويدا (1386). مبانی صرف. تهران: انتشارات سمت.

شمس فرد، مهرنوش (1374). درك متن فارسی. پایان‌نامه كارشناسی ارشد. دانشگاه صنعتی شریف.

شیخ‌زادگان، جواد (1374) .تعیین هويت گوينده به‌صورت مستقل از متن. رساله دكتری. دانشگاه تربيت مدرس.

صادقي، علي اشرف (1370 الف). شیوه‌ها و امكانات واژه‌سازی در زبان فارسی معاصر(1). نشر دانش. خرداد و تیر. تهران: مركز نشر دانشگاهی. صص 256-262.

صادقي، علي اشرف (1370 ب). شیوه‌ها و امكانات واژه‌سازی در زبان فارسی معاصر (2). نشر دانش. مرداد و شهریور. تهران: مركز نشر دانشگاهی. صص 238-242.

صادقي، علي اشرف (1370 ج). شیوه‌ها و امكانات واژه‌سازی در زبان فارسی معاصر (3). نشر دانش. آذر و دی. مركز نشر دانشگاهی.

صادقي، علي اشرف (1371 الف). شیوه‌ها و امكانات واژه‌سازی در زبان فارسی معاصر (4). نشر دانش. خرداد و تیر. تهران: مركز نشر دانشگاهی. صص 193-197.

صادقي، علي اشرف (1371 ب). شیوه‌ها و امكانات واژه‌سازی در زبان فارسی معاصر (5). نشر دانش. مرداد و شهریور. تهران: مركز نشر دانشگاهی. صص 299-305.

صادقي، علي اشرف (1371 ج). شیوه‌ها و امكانات واژه‌سازی در زبان فارسی معاصر (6). نشر دانش. مهر و آبان. تهران: مركز نشر دانشگاهی. صص 359-363.

صادقي، علي اشرف (1371 د). شیوه‌ها و امكانات واژه‌سازی در زبان فارسی معاصر (7). نشر دانش. آذر و دی. تهران: مركز نشر دانشگاهی. صص 459-463.

صادقي، علي اشرف (1371 هـ). شیوه‌ها و امكانات واژه‌سازی در زبان فارسی معاصر (8). نشر دانش. بهمن و اسفند. تهران: مركز نشر دانشگاهی. صص 98-105.

صادقي، علي اشرف (1372 الف). شیوه‌ها و امكانات واژه‌سازی در زبان فارسی معاصر (9). نشر دانش. فروردین و اردیبهشت. تهران: مركز نشر دانشگاهی.

صادقي، علي اشرف (1372 ب). شیوه‌ها و امكانات واژه‌سازی در زبان فارسی معاصر (10). نشر دانش. خرداد و تیر. تهران: مركز نشر دانشگاهی. صص 239-246.

صادقي، علي اشرف (1372 ج). شیوه‌ها و امكانات واژه‌سازی در زبان فارسی معاصر (11). نشر دانش. مرداد و شهریور. تهران: مركز نشر دانشگاهی. صص 321-325.

صادقي، علي‌اشرف (1358). دستور سال چهارم آموزش متوسطه عمومی، فرهنگ و ادب. تهران: سازمان كتاب‌های درسی ایران.

صادقي، علي‌اشرف (1365). التقای مصوت‌ها و مسئله صامت‌های میانجي. مجله‌زبان‌شناسی. 3(6).

صادقي، علي‌اشرف (1378). راه‌های فعال‌كردن واژه‌سازی در زبان فارسی. مجموعه مقالات نخستین هم‌اندیشی مسائل واژه‌گزینی و اصطلاح‌شناسی. تهران: مركز نشر دانشگاهی.

صدیقي، مهری وهمكاران (1384). اصطلاحنامه زمین‌شناسی. تهران: ‌پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمی ایران.

صفوي، كوروش (1383). درآمدی بر معنی‌شناسی. تهران: حوزه هنری سازمان تبليغات اسلامی.

طباطبایی، علاءالدین (1382). ساختمان اسم و صفت مركب در زبان فارسی. تهران: مركز نشر دانشگاهی.

طباطبایی، علاءالدین (1386). تركيب در زبان فارسی (1). نامه فرهنگستان زبان و ادب فارسی. 9()

طيبي، اكرم (1374). كاربرد دستور واژگانی نقشمند در ترجمه ماشینی. پایان‌نامه كارشناسی ارشد. دانشگاه تهران.

عاصي، مصطفي (1372). كاربرد كامپیوتر در زبان‌شناسی و فرهنگ‌نگاری. پژوهشگران، ش 4. صص 14-18. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي.

عباسی، آزیتا (1384). زایایی در فرآيند اشتقاق زبان فارسی. رساله دكتری. دانشكده ادبيات و علوم انسانی. دانشگاه تهران.

عبدالتواب، رمضان (1367). مباحثي در فقه‌‌ اللغه و زبان‌شناسی عربي، ترجمه محمد فاضلي. مشهد: دانشگاه فردوسی.

عرفانی، مهدی (1372). توصيف شیوه‌های ترجمه ماشینی و سیستم‌های مربوطه در گذشته، حال و دورنمای آينده. پایان‌نامه كارشناسی ارشد. دانشگاه فردوسی مشهد.

غنی‌آبادی، سعيد (1375). رابطه بين صورت و نقش در نحو و ساختواژه زبان فارسی. پایان‌نامه كارشناسی ارشد. دانشگاه تربيت مدرس.

فرشیدورد، خسرو (1348). دستور امروز. تهران: صفي‌عليشاه.

فری، يحیی (1370). فرایندهای اسم‌ساز در زبان فارسی. پایان‌نامه كارشناسی ارشد، رشته زبان‌شناسی همگانی. دانشگاه تهران.

قيومی، مسعود (1383). پیش‌بينی واژه در پردازش رایانه‌ای زبان فارسی. پایان‌نامه كارشناسی ارشد زبان‌شناسی همگانی. دانشگاه آزاد اسلامی.

كافي، علي (1375). بررسی واژه‌های ریاضي فرهنگستان اول. برگزیده‌های مقاله‌های نشر دانش: درباره زبان فارسی. تهران: مركز نشر دانشگاهی. صص 308-318.

كشانی، خسرو (1371). اشتقاق پسوندی در زبان فارسی امروز. تهران: مركز نشر دانشگاهی.

كلباسی، ایران (1371). ساخت اشتقاقي واژه در فارسی امروز. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي (پژوهشگاه).

گنجي، محمد (1358). ساختمان واژه در زبان فارسی. پایان‌نامه كارشناسی ارشد، رشته زبان‌شناسی همگانی. دانشگاه تهران.

ماهوتیان، شهرزاد (1378). دستور زبان فارسی از دیدگاه رده‌شناسی. ترجمه مهدی سمایی. تهران: نشر مركز.

منصوری هره‌دشت، نیلوفر (1381). مقوله‌های هستی‌شناسی در دانش زبانی: با رويكردی رایانه‌ای. پایان‌نامه كارشناسی ارشد. دانشكده ادبيات و علوم انسانی. دانشگاه تهران.

منصوری، رضا (1365). ضبط و يكسان‌سازی اصطلاحات علمی. درباره ترجمه، برگزیده مقاله‌های نشر دانش (3). تهران: مركز نشر دانشگاهی.

منصوری، رضا (1376). مدیریت واژه‌گزینی، تشكيلات، روش‌ها و اولويت‌ها. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.

منصوری، رضا (1378). واژه‌گزینی، تهاجم يا تظریف فرهنگي. مجموعه مقالات نخستین هم‌اندیشی واژه‌گزینی و اصطلاح‌شناسی. تهران: مركز نشر دانشگاهی.

مواسات، فتانه (1370). قواعد اشتقاق فارسی و بررسی حفظ يا تغییر طبقه دستوری كلمات پایه پس از اعمال این قواعد. پایان‌نامه كارشناسی ارشد، رشته زبان‌شناسی همگانی. دانشگاه تهران.

موسوي، طيبه (1377). سیر تاریخي قرض‌گيری واژگانی زبان فارسی از زبان‌های اروپایی. پایان‌نامه كارشناسی ارشد. دانشگاه شیراز.

ناشر، اكرم (1364). كشف و توصيف فرایندهای اشتقاق و مشتق‌سازی. پایان‌نامه كارشناسی ارشد، رشته زبان‌شناسی همگانی. دانشگاه تهران.

نعمت‌زاده، شهین (1380). استدلال در واژه‌گزینی. مجموعه مقالات نخستین هم‌اندیشی مسائل واژه‌گزینی ‌و اصطلاح‌شناسی. تهران: مركز نشر دانشگاهی؛ فرهنگستان زبان و ادب فارسی.

نوبهار، مهرانگيز (1372). دستور كاربردی زبان فارسی. تهران: رهنما.

نوروزی‌اقبالي، مریم (1382). اصطلاحنامه فنی ـ مهندسی. تهران: ‌پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمی ایران.

نوروزی‌اقبالي، مریم (1385). اصطلاحنامه فيزیك. تهران: ‌پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمی ایران.

نوروزی اقبالي، مهرداد (1384). كاربرد مراحل و ويژگي‌های نرم‌افزار قاموس. تهران: پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمی ایران.

واحدی لنگرودی، محمد‌مهدی (1378). بررسی و مقایسه برخي فرایندهای واژه‌سازی در حوزه واژگان زبان فارسی. مجموعه مقالات نخستین هم‌اندیشی واژه‌گزینی و اصطلاح‌شناسی. تهران: مركز نشر دانشگاهی.

وفایی، سعيده (1387). اصطلاحنامه ریاضي. تهران: ‌پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمی ایران.

همایون، سوسن (1358). پژوهشی در زمینه واژه‌های قرضي (غير عربي) در زبان فارسی. پایان‌نامه كارشناسی ارشد. دانشگاه تهران.

همایون‌فرخ، عبدالرحیم (1359). دستور جامع زبان فارسی. تهران:.

Ahmad, K.; Ogonowski, A.; Dauphin, E.; Sta, J.; and Arppe, A. (1996). Engineering Terminology- A Case for a Linguistically Informed Terminology Database. TKE’96 Terminology and Knowledge Engineering. Frankfurt: INDEKS- Verlag.

Aitchison, J. (2012). Words in the Mind. London: Blackwell.

Aitchison, J.; Gilchrist, A.; and Bowden A. (2000). Thesaurus Construction: A Practical Manual. London: Aslib.

Allen, M. (1928). Morphological Investigations. Ph.D. Dissertation, Uni. of Connecticut, Stop.

Anderson. S. (1992). A-Morphous Morphology. New York and Cambridge: Cambridge Uni. Press.

Arano, S. (2005). Thesauruses and Ontologies. http://eprints.rclis.org/8972/2/12.pdf. 2005.

Aronoff, M. (1976). Word Formation Generative Grammar. Cambridge: MIT Press.

Asanee, K.; Imsombut, A.; Thunyakijanukit, A.; Soergel, D.; Liang, A.; Sini, M.; Johansen, G.; and Keizer, J. (2005). Automatic Term Relationship Cleaning and Refinement for AGROVOC, ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/2008.

Asosheh, A.; Mehrasa, Sh.; Khatibi, T.; and Khakshur Saadat, P. (2011). Ontology, Methodologies, Languages and Tools. Tehran: Tarbiat Modares Uni. Press.

Austin, D. (1984). PRECIS: A Manual of Concept Analysis and Subject Indexing, 2nd ed. London: British Library Bibliographic Services Division.

Baker, M. (1985). Incorporation: A Theory of Grammatical Function Changing. Chicago: Uni. of Chicago Press.

Baker, M. (1997). Thematic Roles and Syntactic Structure: Elements of Grammar. In L. Haegeman, Handbook of Generative Syntax, pp. 73- 137. Dodrecht: Kluwer Publishers.

Barker, C. (1998). Episodic-ee in English: A Thematic Role Constraint on New Word Formation. Language, FU: 695- 727.

Bauer, L. (1983). English Word- Formation. Cambridge: Cambridge Uni. Press.

Beard, R. (1995). Lexeme, Morphology Base, Morphology. New York: SUNY Press.

Bierwisch, M. (1996). How Much Space Gets into Language? In P. Bloom, M. Peterson, L. Nadel, and M. Garrett, (Eds.), Language and Space, pp. 31- 26. Cambridge: MIT Press.

Blutner, R. (2006). Lexical Semantics and Pragmatics. http://72.14.207.104/www.ozsl.uu.nl/articles/Blutner 02.pd. 2006.

Booij, G.E. (1996). Inherent versus Contextual Inflection and the Split Morphology Hypothesis, In G.E. Booij and J.V. Marle, Year Book of Morphology, pp. 1- 16. Dordrecht: Kluwer Academic Publisher.

Boóij, G. and R. Lieber (2004). On the Paradigmatic Nature of Affixal Semantics in in English and Dutch. Linguistics, 42: 22- 57.

Brachman, R.J., Structure, J.G. (1985). An Overview of the KL: One Knowledge Representation System. Cognitive Science, 9: 121- 216.

Brawn R. and McNeil D. (1966). The "Tip of the Tongue" Phenomenon. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 5: 325- 337.

Brent, M. (1993). From Grammar to Lexicon: Unsupervised Learning of Lexical Syntax. Computational Linguistics, 19(2): 243- 262.

Budin, G. and Oeser, E. (1997). Beitraege zur Terminologie und Wissenstechnik. Vienna: TermNet.

Buitelaar, P. (2000). Lexical Semantics in the Age of the Semantic Web. DFKI Gmbh, Language Technology Department Saarbruecken, Germany.

Burgum, A. (2003). Combining Terminologies and Ontologies to Integrate Biomedical Information, Anita, Burgun, France.

Butterworth, B. (1980). Evidence from Pauses in Speech Language Production: Speech and Talk (Vol. 1). London: Academic Press.

Campe, P. (1994): Case, Semantic Roles and Common Nouns: A Comprehensive Bibliography. Amsterdam: John Benjamins.

Carlson, G. (1991). Natural Kinds of Common Nouns. In A.V. Stechow and D. Wunderlich, Semantik: Ein Internationales Handbuch der Zeitgenoessischen Forschung. Berlin: Walter de Greyter.

Carlson, G. and Roeper, T. (1981). Morphology and Subcategorization: Case and the Unmarked Complex Verb. In T. Hoekstra, H.V.D. Hulst and M. Moortagt, Lexical Grammar, pp. 123- 164. Dordrecht: Foris.

Chomsky, N. (1957). Syntactic Structures. The Hague: Mouton.

Clavel-Merrin, G. (1999). The Need for Co-operation in Creating and Maintaining Multilingual Subject Authority Files, http://www.ifla.org/iv/ifla65/papers/080-155e.htm. 2005.

Collins, A.M. and Quillian, M.R. (1972). How to Make a Language User in Organization of Memory. New York: Academic Press.

Copestake, A. and Briscoe, T. (1996). Semi-Productive Polysemy and Sense Extension. In J. Pustejovsky and B. Boguraev, Lexical Semantics: The Problem of Polysemy, pp.15-68. Oxford: Oxford Uni. Press.

Corbin, D. (1987). Morphologie dérivationelle et Stracturation du Lexique. Tübingen: Max Niemager Verlag.

Cruse, D.A. (1986). Lexical Semantics. Cambridge: Cambridge Uni. Press.

Dacunta, M.C.; Obrst, L.J.; Smith, K.T. (2003). The Semantic Web: A Guide to the Future of XML Web Services and Knowledge Management. Indianapolis: John Wiley.

Davies, J.; Studer, R.; and Warren, P. (2007). Semantic Web Technologies: Trends and Research in Ontology-Based Systems. London: John Wiley.

Doerr, M. (2006). Semantic Problems of Thesaurus Mapping. http://jodi.esc.soton.ac.uk/Articles/vol/io8/Doerr. 2006.

Dowty, D. (1979). Word Meaning and Montague Grammar: The Semantics of Verbs and Times in Generative Semantic and Montague's PTG. Dordrecht: Reidel.

Dowty, D. (1991). Thematic Proto- Roles and Argument, Selection. Language, 67: 574- 619.

Eijick, J.; Zwarts, J. (2004). Formal Concept Analysis and Lexical Semantics, http://jve@ewi,nl,Joost.Zwarts@let.uu.nl. 2005.

Fabb, N. (1994). Sentence Structure. London: Routledge.

Farghaly, A. (Ed.) (2003). Handbook for Language Engineers. Stanford: CSLT. Publ.

Fellbaum, C. (Ed.) (1998). WordNet: An Electronic Lexical Database. Cambridge and London: MIT Press.

Foster, K.I. (1976). Accessing the Mental Lexicon. In R.J. Wales and E. Walker (Eds.), New Approaches to Language Mechanisms, pp. 257- 287. Amsterdam: North Holland.

Galinski, C. and Picht, H. (1996). Graphic and other Semiotic Forms of Knowledge Representation in Terminology Management. TKE’96, Terminology and Knowledge Management. Frankfurt: INDEKS-Verlag.

Galinski, C.; Budin, G. (2005). Terminology. http://cslu.cse.ogi.edu./HLT.Tsurvey/ch/2node 7.html. 2005.

Garrett, M.F. (1982). Production of Speech: Observations from Normal and Pathological Language Use, in Normality and Pathology in Cognitive Function. London: Academic Press.

Georgiev, H. (2007). Language Engineering. London/New York: Bloomsberry.

Green, S.J. (1999). Lexical Semantics and Automatic Hypertext Construction. http//www.cs.brown.edu. 2005.

Grimshaw, J. (1990). Argument Structure. Cambridge: MIT Press.

Guarino, N. (2006). Ontology and Terminology. Institute for Cognitive Sciences and Terminology, National Research Council, Trento, Italy.

Gόmez-Pérez, A.; Fernández-Lopéz, M.; Corcho, O. (2004). Ontological Engineering. London: Springer Verlag.

Hahn, U. and Schulz, S. (2003). Towards a Band-Coverage Biomedical Ontology Based on Description Logics. Pacific Symposium on Biocomputing, 8: 577-588.

Halle, M. (1990). An Approach to Morphology. NELS 20, GLSA, Uni. of Massachusetts, Amherst, pp. 50-84.

Halle, M. and Marantz, A. (1993). Distributed Morphology and the Pieces of Inflection. In K. Hale and S. J. Keyser, The View from Building 20, pp. 111-176. Cambridge: MIT Press.

Halle, M. and Marantz, A. (1994). Some Key Features of Distributed Morphology. In A. Carnie and H. Harley (Eds.), MITWPL 21: Papers on Phonology and Morphology, pp. 275-288. Cambridge: MITWPL.

Hariss, R.J. (1962). String Analysis of Natural Language. The Hague: Mouton.

Harley, H. (1994). Hugatree: Deriving the Morpho-Syntactic Feature Hierarchy. In A. Carnie and H. Harley, MITWPL 21: Papers on Phonology and Morphology, pp. 275-288. Massachusetts: MITWPL.

Heageman, L. and Guéron, J. (1999). English Grammar: A Generative Perspective. Oxford: Blackwell.

Higginbotham, J. (1985). On Semantics. Linguistic Inquiry, 16: 547- 593.

Hockett, C. (1954). Two Models of Grammatical Description. Word, 10: 210- 234.

Humphrey, S.M.; Rogers, W.J.; Kilicoglu, H.; Demner-Fushman, D.; and Rindflesch, T.C. (2006). Word Sense Disambiguation by Selecting the Best Semantic Type Based on Journal Descriptor Indexing: Preliminary Experiment. Journal of the American Society for Information Science and Technology, 57(1): 96-113.

Haung, J.X.; Shin, J.A.; Choi, K.S. (2005) Enriching Core Ontology with Domain Thesaurus through Concept and Relation Classification, Information and Communication Uni. Dajeon, Korea.

Ibekwe-SanJuan, F.; Condamines, A.; and Cabré Castellví, M.T. (Eds.) (2007). Application-Driven Terminology Engineering. Amsterdam: John Benjamins.

Jackendoff, R. (1972). Semantic Interpretation in Generative Grammar. Cambridge:  MIT Press.

Jackendoff, R. (1983). Semantics and Cognition. Cambridge: MIT Press.

Jackendoff, R. (1987). Consciousness and the Computational Mind. Cambridge, MA: MIT Press.

Jackendoff, R. (1990). Semantics Structures. Cambridge: MIT Press.

Jackendoff, R. (1991). Parts and Boundries. In B. Levin and S. Pinker, Lexical and Conceptual Semantics, pp. 9-46. Cambridge: Blackwell.

Jaeggli, O. (1986). Passive. Linguistic Inquiry, 17: 587-622.

Jensen, J. (1990). Morphology. Amsterdam: John Benjamins.

Katamba, F. (1993). Morphology. London: McMillan Press.

Katz, J.J. and Fodor, J.A. (1963). The Structure of a Semantic Theory. Language, 39: 120- 210.

Katz, J.J. and Postal, P.M. (1964). An Integrated Theory of Linguistic Descriptions. Cambridge: MIT Press.

Kertész, A. (2004). Cognitive Semantics and Scientific Knowledge: Case Studies in the Cognitive Science of Science. Amsterdam: John Benjamins.

Khosravie, F. and Vazifedoost, A. (2008). Creating a Persian Ontology through Thesaurus Reengineering for Organizing the Digital Library of the National Library of Iran. Faslname Ketab, 70: 19- 36.

Kiparsky, P. (1982). Lexical Phonology and Morphology. In I.S. Yang (Ed.), Linguistics in the Morning Calm (Vol. 2) pp. 3- 91. Seoul: Hanshin.

Kiryakov, A.K.; Simov, K. Iv.; and Dimitrov, M. (2005). Onto Map: Ontologies for Lexical Semantics. http://www.ontomap.org. 2005.

Kless, D.; Jansen, L.; Lindenthal, J.; and Wiebensohn, J. (2012). A Method of Re-Engineering a Thesaurus into an Ontology. Formal Ontology in Information Systems, IOS Press, Amsterdam, pp. 133-146.

Krooks, D.A. and Lancaster, F.W. (1993). The Evolution of Guidelines for Thesaurus Construction. Libri, 43(4): 326- 342.

Lauren, Ch.; Myking, J.; and Picht, H. (1998). Terminologie unter der Lupe. Vienna: TermNet.

Lees, B. (1963). The Grammar of English Nominalizations. The Hague: Mouton.

LeNy. J.F. (1979). La Sémantique Psychologique. Paris: Presses Uni. de France, Le Psychologue.

Lieber, R. (1980). On the Organization of the Lexicon. Ph.D. Dissertation. Massachusetts Institute of Technology.

Lieber, R. (1992). Deconstructing Morphology. Chicago: Chicago Uni. Press.

Lieber, R. (2004). Morphology and Lexical Semantics. Cambridge: Cambridge Uni. Press.

Lieber, R. and Baayen H. (1997). A Semantic Principle of Auxiliary Selection in Dutch. Natural Language and Linguistic Theory, 15: 789- 845.

Loyens, J. (1977). Semantics (Vol. 2.). Cambridge Uni. Press.

Mansouri, R. (1996). Terminology Planning: An Iranian Experiment. TKE’96, Terminology and Knowledge Engineering. Frankfurt: INDEKS-Verlag.

Marantz, A. (1997). No Escape from Syntax: Don’t Try Morphological Analysis in the Privacy of Your Own Lexicon. Proceedings of the 21st Annual Penn Linguistics Colloquium. Pennsylvania: Penn Graduate Linguistics Society.

Marchand, H. (1969). The Categories and Types of Present-day English Word Formation: A Synchronic- Diachronic Approach. Munich: Beck.

Marslen - Wilson, W. (1984). Function and Process in Spoken Word Recognition: A Tutorial Review. In H. Bouma and D. G. Bouwhuis (Eds.), Attention and Performance X: Control of Language Processing, pp. 125- 150. Hillsdale NJ: Erlbaum.

Mathews, P.H. (1974). Morphology. Cambridge: Cambridge Uni. Press.

Miller, G.A.; Johnson- Laired, P.N. (1976). Language and Perception. Cambridge: The Belknap Press of Harvard Uni. Press.

Miller, G.; Beckwith, C.; Fellbaum, R.; Gross, D.; and Miller, K. (1990). Introduction to WordNet: An On-Line Lexical Database. International Journal of Lexicography, 3(4): 235- 244.

Morris, J. and Hirst, G. (1991). Lexical Cohesion Computed by Thesaural Relations as an Indicator of the Structure of Text. Computational Linguistics, 17(1): 21-48.

Morton, J. (1982). Disintegrating the Lexicon: An Information Processing. In J. Mehler, E.C.T. Walker, and M. Garnett (Eds.), Perspectives on Mental Representation, pp. 89- 110. Hillsdale: Lawrence Erlbaum Associates.

Ostler, N. and Atkins, B.T. (1991). Predictable Meaning Shift: Some Linguistic Properties of Lexical Implication Rules. In J. Pustejovsky and S. Bergler (Eds.), Lexical Semantics and Knowledge Representation pp. 76-87. Berkley: Uni. of California.

Palmer, F.R. (1981). Semantics, 2nd ed. Cambridge: Cambridge Uni. Press.

Pinker, S. (1989). Learn ability and Cognition. Cambridge: MIT Press.

Pisanelli, D.M.; Gangemi, A.; and Steve, G. (2006). An Ontological Analysis of the UMLS Metathesaurus. Roma: Instito di Technologie Biomediche-CNR.

Prevot, L. (2010). Ontology and the Lexicon: A Multidisciplinary Perspective. Cambridge: Cambridge Uni. Press.

Proost, K. (2007). Conceptual Structure in Lexical Items. Amsterdam: John Benjamins.

Pustejovsky, J. (1991). The Generative Lexicon. Computational Linguistics, 17: 409- 441.

Pustejovsky, J. (1995). The Generative Lexicon. Cambridge: MIT Press.

Rappaport Hovav, M. and Levin, B. (1992). Er-nominals: Implications for the Theory of Argument Structure. In T. Stowell and E. Wehrlieds, Syntax and the Lexicon, pp. 127- 153. New York: Academic Press.

Robertson, W.D. and Greenberg, J. (2006). Architecting a Cross-Disciplinary Thesaurus for the Semantic Web. http://www.nlm.nih.gov/mesh/meshhome.html. 2006.

Rosch, E. (1975). Cognitive Representation of Semantic Categories. Journal of Experimental Psychology: General, 104: 192- 233.

Ruiz, M.E. and Srinivasan, P. (2006). Cross-Language Information Retrieval: An Analysis of Errors. http://informatics.buffalo.edu/faculty/ruiz/publications/iowa-asis98.html. 2006.

Rumelhart, D.E. and McClelland, J.L. (Eds.) (1986). Parallel Distributed Processing: Explorations in the Microstructure of Cognition, Vol. 1: Foundation. Cambridge: MIT Press.

Ryder, M.E. (1999). Bankers and Blue-Chippers: An Account of –er Formation in Present-day English. English language and linguistics, 3: 269- 297.

Saeed, J.I. (1997). Semantics. Oxford: Blackwell.

Saint-Dizier, P. and Viegas, E. (1995). Computational Lexical Semantics. Cambridge: Cambridge Uni. Press.

Schmitz, K.D. (1998). Using Multiterm for Systematic Terminology Work in an Academic Environment, TAMA’98, Proceedings, Vienna, Austria.

Selkirk, E. (1982). The Syntax of Words. Cambridge: MIT Press.

Shamsfard, M.; Nematzadeh, N.; and Motiee S. (2006). An Ontology Based System for Ranking Documents. International Journal of Computer Science, 1(3): 225-231.

Smith, C. (1992). The Parameter of Aspect, 2nd ed. Dordrecht: Kluwer Academic Publishers.

Soergel, D.; Lauser, B.; Liang, A.; Fisseha, F.; Keizer, J.; and Katz, S. (2004). Reengineering Thesauri for New Application: The AGROVOC Example. Journal of Digital Information, Volume 4, Issue 4, Article No. 257.

Sowa, J.F. (2000). Knowledge Representation: Logical, Philosophical, and Computational Foundations. Oxford: Blackwell.

Sowa, J.F. (2010). The Role of Logic and Ontology in Language and Reasoning, Theory and Applications of Ontology.  In R. Poli and J. Seibt (Eds.), Philosophical Perspectives, pp. 231- 263. Berlin: Springer.

Spark-Jones, K. (1986). Synonymy. Edinburgh: Edinburgh Uni- Press.

Spencer, A. (1991). Morphological Theory. Oxford: Blackwell.

Spencer, A. and Zwicky, A.M. (2000). The Handbook of Morphology. Oxford: Blackwell.

Sproat, R.W. (1985). On Deriving the Lexicon. Ph.D. Dissertation, MIT, Cambridge.

Stairmand, M.A. (1994). Lexical Chains, WordNet and Information Retrieval. Condensed Version of Master’s Thesis, Uni. of Manchester.

Stump, G. (1993). On Rules of Referral. Language, 69: 449- 479.

Stump, G. (2001). Inflectional Morphology: A Theory of Paradigm Structure. Cambridge: Cambridge Uni. Press.

Szymanek, B. (1988). Categories and Categorization in Morphology. Lublin: Cathólic Uni. Press.

Talmy, L. (1986). Lexicalization Patterns: Semantic Structure in Lexical Forms. Language Typology and Syntactic Discription, 3: 57- 150.

Trier, J. (1934). Das Sprachliche Feld. Eine Auseinanderssetzung. Neue Jahrbücher Für Wissenschaft and Jugendbildung, 10: 428- 449.

Ullmann, S. (1962). Semantics: An Introduction to the Study of Meaning. Oxford: Blackwell.

Verkuyl, H.J. (1993). A Theory of Aspectuality: The Interaction between Temporal and Atemporal Structure. Cambridge: Cambridge Uni. Press.

Villazon-Terrazas, B.C.; Suárez-Figueroa, M.; and Gómez-Pérez, A. (2010). A Pattern-Based Method for Re-Engineering Non-Ontological Resources into Ontologies. International Journal on Semantic Web and Information Systems, 6(4): 27- 63.

Weinbrenner, S. and Engler, J. (2011). SCY Ontology and Metadata Scheme, Div. 2. SCY Consortium.

Wielinga, B.J.; Schreiber, A.Th.; Wielemaker, J.; Sandberg, J.A.C. (2001). From Thesaurus to Ontology, Proceeding of the 1st International Conference on Knowledge Capture K-CAP'o1. Victoria, Canada: ACM Press.

Wierzbicka, A. (1996). Primes and Universal. Oxford: Oxford Uni. Press.

Williams, E. (1981). Argument Structure and Morphology. Linguistic Review, 1: 81- 114.

Wood, W.H. (2004). Developing a Learner- Centered Metathesaurus for Science, Mathematics Engineering and Technology Education, Uni. of California, Berkeley.

Wright, S.E. and Budin, G. (2001) Handbook of Terminology Management. Amsterdam: John Benjamin.

واژه‌نامۀ انگليسی- فارسی

abstract
انتزاعي

abbreviation
اختصار

accent
تكيه

acronym
سرواژه

action noun
اسم عمل

adjunct
افزوده

adverbial clause
عبارت قيدی

agent
عامل

agentive nominal
اسم عامل

agglutinative
پیوندی

agrammatic
دستورپریش

allomorph
تك‌واژگونه

allomorphy
تك‌واژگونگي

animate
جان‌دار

antonymy
تضاد

aphasia
زبان‌پریشی

argument
موضوع

argument structure
ساختار موضوعي

artificial intelligence
هوش مصنوعي

artificial language
زبان مصنوعي

aspect
نمود

assimilation
همگونی

auxiliary verb
فعل كمكي

backformation
پسین‌سازی

base
پایه

basic form
صورت پایه

beneficiary
بهره‌ور

binary
دوگانه

bound morpheme
تك‌واژ‌مقيد

bounded
مقيد

borrowing
وام‌گيری

case
حالت

case grammer
دستور حالت

category
مقوله

cause
سبب

cluster
خوشه

concrete noun
اسم عينی

cognitive constraint
محدودیت شناختی

cognitive semantics
معنا‌شناسی شناختی

co-hyponym
هم‌شمول

co-indexation constraint
محدودیت هم‌نمایگي

comparative
تفضيلي

competence
توانش

complement structure
ساخت متممی

complex word
واژه پیچيده

comprising concept
مفهوم شامل

componential analysis
تحليل مؤلفه‌ای

compounding
تركيب

computation
محاسبه

computational lexical semantics
معنا‌شناسی واژگانی محاسباتی

computational morphology
ساختواژه محاسباتی

concept
مفهوم

concept map
نقشه مفهومی

conceptual semantics
معنا‌شناسی مفهومی

conceptual structure
ساخت مفهومی

concrete
عينی

context
بافت

contextual inflection
تصریف بافتی

contiguity
همجواری

contradictory
نقيض

contrary
متضاد

contrast
تقابل

conversion
تبدیل

coordination
همپایگي

copulative compound
تركيب هم‌پایه

count noun
اسم قابل شمارش

cross-categorial
میان مقوله‌ای

decompositional
تجزیه‌پذير

deep structure
ژرف‌ساخت

definiteness
معرفه‌گي

deictic
اشاری

derivation
اشتقاق

derivational affix
وند اشتقاقي

derivational morphology
صرف اشتقاقي

derivational paradigm
صيغگان اشتقاقي

derivational prefixation
پیشوند‌افزایی اشتقاقي

derivational redundancy
حشو اشتقاقي

derivational suffixation
پسوند‌افزایی اشتقاقي

diachronic
درزمانی

dictionary of wordforms
واژه‌نامه صورت‌های واژگانی

descriptor
توصيفگر

documentation
مستندسازی

dual
تثنیه

dual mechanism
سازوكاردوگانه

dvandva
كلمات مركب متوازن

dynamic
پويا

E-concept
مفهوم بيرونی

encyclopedic
دائره‌المعارفي

endocentric
درون‌مركز

event
رويداد

exocentric
بيرون‌مركز

experiencer
تجربه‌گر

external argument
موضوع بيرونی

feminine
مؤنث

file
پرونده

form
صورت

free morpheme
تك‌واژ آزاد

frequency
بسامد

function
نقش

functional level
سطح نقش‌گرایی

generative grammer
دستور زایشی

generative semantics
معنا‌شناسی زایشی

gender
جنس

generality
عمومیت

goal
هدف

government & binding
حاكمیت و وابستگي

grammer of lexical concepts
دستور مفاهیم واژگانی

grammatical constraints
محدودیت‌های دستوری

grammatical ending
پایانه دستوری

grammatical semantics
معنا‌شناسی دستوری

hierarchical relationship
رابطه سلسله‌مراتبي

Homonymy
هم‌آوا- هم‌نويسی

Hyponym
زیرشمول

Hyponymy
شمول معنایی

I-concept
مفهوم درونی

idiosyncratic
منحصربه‌فرد

imagination
تصور

inanimate
بي‌جان

inchoative
آغازی

inflection
تصریف

inflectional affix
وند تصریفي

inflectional morphology
صرف تصریفي

inflectional paradigm
صيغگان تصریفي

information retrieval
بازیابي اطلاعات

inherent
ذاتی

inherent inflection
تصریف ذاتی

inherent relation
رابطه ذاتی

initial state
وضع اوليه

internal argument
موضوع درونی

internal structure
ساخت درونی

juxtaposition
هم‌نشینی

knowledge engineering
مهندسی دانش

knowledge organization
سازماندهی دانش

language-specific
زبان‌ويژه

language engineering
مهندسی زبان

level ordering
ترتیب لایه‌ای

lexeme
واژه قاموسی

lexical concepts
مفاهیم واژگانی

lexical database
پایگاه اطلاعات واژگانی

lexical entry
مدخل واژگانی

lexicalism
قاموس‌گرایی

lexicalization
واژگانی‌شدگي

lexicography
واژگان‌نگاری

lexicon
واژگان

linguistic competence
توانش زبانی

linguistic corpus
پیكره زبانی

location
مكان

logical form
صورت منطقي

machine translation
ترجمه ماشینی

mass noun
اسم غيرقابل شمارش

material
ماده

metadata
فراداده‌ها

metalanguage
فرازبان

metathesaurus
فرااصطلاحنامه

meronymy
جزءواژگي/جزءنمایی معنایی

metonymic expression
عبارت دگرنامی

middle construction
ساخت میانی

mood
وجه

morph
واژ

morpheme
تك‌واژ

morphology
ساختواژه

multiple affix
وند چندوجهی

neurolinguistics
عصب‌شناسی زبان

nominalization
اسم‌سازی

non-decompositional
تجزیه‌ناپذير

non-volitionality
غيرارادی بودن

object oriented
مفعول‌محور

ontology
هستی‌شناسی

paradigm
صيغگان

parallel morphology
صرف موازی

parallel retrieval
بازیابي زنجيره‌ای

parsing
تقطيع

partitive concept
مفهوم بخشی

path
مسیر

patient
پذيرا

percolation
تراوش

performance
كنش

polylexy
چندواژه‌ای

polysemy
چندمعنایی

positional level
سطح موقعيتی

preferred term
اصطلاح مرجح

prefix
پیشوند

procedural semantics
معنا‌شناسی رويه‌ای

productivity
زایایی

projection rules
قواعد خوانش

psycholinguistics
روان‌شناسی زبان

recursive
بازگشتی

redundancy rules
قواعد حشو

reduplicaion
تكرار

referential argument
موضوع ارجاعي

related relationship
رابطه وابسته

reverse
معكوس

root compounds
كلمات مركب ریشه‌ای/ غيرفعلي

scope note
يادداشت دامنه

selectional restriction
محدودیت گزینشی

sentient
ذي‌شعور بودن

semantic body
بدنه معنایی

semantic extension
گسترش معنایی

semantic feature
مؤلفه معنایی

semantic primitives
اوليه‌های معنایی

semantic skeleton
اسكلت معنایی

semantic structure
ساختار معنایی

semantic/ grammatical skeleton
اسكلت معنایی/ دستوری

semantic/ pragmatic body
بدنه معنایی/ كاربردشناختی

semantic substruction
تنزل معنایی

semantic web
شبكه معنایی

semi-automatic
نیمه‌خودكار

serial retrieval
بازیابي زنجيره‌ای

situation
وضعيت

shortening
كوتاه‌سازی

source
منبع

space
فضا

split morphology
ساختواژه انشقاقي

state
وضع

state verb
فعل ایستا

stem
ستاك

storage
ذخيره‌سازی

sub category
زیرمقوله

subordination
فروپایگي

subject-oriented
فاعل‌محور

suffix
پسوند

superordination
فراپایگي

simplex word
واژه بسیط

synchronic
همزمانی

syntactic structures
ساخت‌های نحوي

synthetic
تركيبي/ فعلي

synonymy
هم‌معنایی/ ترادف

synset
مجموعه مترادف‌ها

tagging
برچسب‌دهی

taxonomy
طبقه‌بندی

telicity
غایت‌مندی

tense
زمان

term
اصطلاح

terminograghy
اصطلاح‌نگاری

terminology
اصطلاح‌شناسی

thematic relations
روابط موضوعي

theme
موضوع

thesaurus
اصطلاحنامه/ گنجواژه

thing/ substance/ essence
چيز/ ماده/ جوهر

text-processing system
نظام پردازش متن

transcription
آوانگاری

transliteration
حرف‌نگار

word classes
طبقات واژگانی

word entry
مدخل واژگانی

word form
صورت كلمه

word formation
واژه‌سازی

Word Net
شبكه واژگانی

ө-criterion
معيار تتا

ө-roles
نقش‌های تتا

ө-theory
نظریه تتا

word form
صورت كلمه

zero derivation
اشتقاق صفر

Morphology, Terminology and

Knowledge Engineering

By:

 Moluksadat Hosseini Beheshti

Tehran 2014

¹. computational lexical semantics 2. character 3. knowledge engineering

². concept 2. semantic features

3. thesaurus 4. taxonomy 5. keywords

³. descriptor 2. polysemy

3. Ullmann, S. 4. synchronic 5. diachronic

⁴. Palmer, F. R. 2. synonymy

⁵. hyponymy

⁶. superordinate 2. hyponym 3. co-hyponym

4. conceptual semantics 5. Katz, J.J. 6. Fodor, J.A. 7. Postal, P.M.

. Saeed, J.I. 2. unitary 3. compositional 4.

5. lexical concepts 6. I-concept 7. 8. Theta theory

9. Theta roles 10. agent 1⁷. 12. source

13. experience 14.

⁸. inherent relation 2. Haegeman, L.

3. Gueron, J. 4. Terminology 5. Metathesaurus

⁹. wordnet 2. ontology

¹⁰. semantic web 2. knowledge engineering

¹¹. Dionysius of Thrax 2. Robins, R.H.

¹². Bohas, G. 2. Bauer, L. 3. Katamba, F. 4. Aronoff, M. 5. Grimm, J.

¹³. discovery procedures 2. Lees, R. 3. Harris, Z.

¹⁴. Aspects of the Theory of Syntax 2. Halle, M.

3. Sound Pattern of English (SPE) 4. Remarks on Nominalization

5. Prolegomena to a Theory of Word Formation 6. Spencer, A. 7. Zwicky, A.M.

¹⁵. Windfuhr, G.

¹⁶. componential semantics

¹⁷. projection rules 2. Lexicalism 3. lexicon

¹⁸. deep structure 2. Gruber, J.S. 3. Fillmore, C.J.

4. case grammer 5. thematic relations 6. case relations

7. deep cases 8. generative semantics

¹⁹. McCawley, J.D. 2. interpretive/lexicalist semantics 3. theta theory

4. Lakoff, G. 5. Ross, J. R.

²⁰. Chafe, W. 2. Government & Binding 3. Case Theory

²¹. Pinker, S.

²². sub-system 2. lexical meaning

²³. Some Notes on the Economy of Derivation and Representation

²⁴. A Minimalist Program for Linguistic Theory

²⁵. cognitive semantics

²⁶. conceptual structure 2. Parts and Boundaries

3. computational form 4. Miller, G.A.

²⁷. Item and Arrangement (IA) 2. Item and Process (IP) 3. Separation Hypothesis

4. Beard, R. 5. Wierzbicka, A. 6. Pustejovsky, J.

²⁸. Semantic/Grammatical Skeleton 2. Semantic/Pragmatic Body 3. Rappaport Hovav, M.

²⁹. Relisting 2. Prepositional 3. Quantificational Features of Meaning

4. Verkuyl, H. 5. Smith, C. 6. telicity

7. Semantic Substruction

³⁰. Derivational Redundancy 2. Recursion

³¹. thing/substance/essence 2. situation

³². Co-indexation Principle

³³. Marchand, H.

³⁴. compounding

³⁵. Ditransitive 2. Hyponymy 3. synthetic compounds

³⁶. thematic interpretation 2. computational lexical semantics 3. computational linguistics

³⁷. Formalist 2. Parsing 3. knowledge representation 4. Caron, J.

³⁸. Brown, R. 2. McNeill, D. 3. tips of the tongue

4. Collins, A.M. 5. Quillian, M.R.

³⁹. Miller, G.A. 2. Johnson-Laird, P.N.

⁴⁰. Hjelmslev, 2. procedural semantics

⁴¹. argument structure 2. thematic roles

3. selectional restriction 4. essential relations 5. lexical conceptual representation

⁴². agent 2. patient 3. theme 4. experience

5. source 6. goal 7. location 8. beneficiary

⁴³. congruence relations

⁴⁴.

⁴⁵ . رده‌بندی طبيعي معمولاً تا پنج سطح پیش می‌رود، و رده‌بندی كاملاً تخصصي می‌تواند تا بيش از هفت سطح جلو برود.

3. meronomy 4. spatial cohesion

⁴⁶. non-branchimg hierarchies

⁴⁷. Spark-Jones 2. Unix 3. Macintosh

⁴⁸. Ruhl, C.

⁴⁹. polysemy 2. polylexy

⁵⁰. 2

⁵¹. b-lexical 2. linguistic corpus 3. online 4. semi-automatic

⁵². Malnor, A.

⁵³. generative grammar 2. performance 3. competence

⁵⁴. parsing 2. dictionary of wordforms

3. text-processing system 4. lexical database 5. Georgiev, H.

⁵⁵. paradigm 2. word entry

⁵⁶. basic forms 2. grammatical ending 3. file

⁵⁷. Dictionary of Wordforms (DW) 2. Spell-checking Software Program

⁵⁸. tagging

⁵⁹. artificial language 2. standardization

3. stratification 4. lexicography

⁶⁰. Artificial Language for Semantic Description 2

⁶¹. word classes

⁶². thesaurus

⁶³. taxonomy

⁶⁴. descriptor 2 3.4.

1. نگارنده و همكاران، مجری این پروژه از سال76 تا 86 بودند و این طرح برگزیده ‌گروه علوم انسانی جشنواره خوارزمی، و رتبه دوم گروه «زبان وادبيات» جشنواره فارابي در سال 1386 شده است.

⁶⁶. simplex 2. complex

⁶⁷. percolation

⁶⁸. Austin, D. 2. Krooks, D. A. 3. Lancaster, F. W.

4. ISO2788,1987 5. B.S.5723,1986 6. ANSI/NISO Z39.19

⁶⁹. names 2. concepts-non nouns 3. transliteration

⁷⁰. transcription 2. International Phonetic Alphabet

⁷¹. abbreviation 2. acronym

⁷². hierarchy 2. devision 3. class 4. order

5. family 6. genus 7. species

⁷³. International Code of Zoological Nomenclature (ICZN)

⁷⁴. International Code of Botanical Nomenclature (ICBN)

⁷⁵. non-preferred term 2. preferred term

⁷⁶. Wielinga, B.J.

⁷⁷. terminography

⁷⁸. ISO/TC37

⁷⁹. superordination 2. subordination 3. coordination

4. Kant, E. 5. Kritik der Reinen Vernunft 6. Duran de Gros

7. Frege

⁸⁰. contiguity 2. juxtaposition

3. partitive concept 4. comprising concept

⁸¹. divisional 2. combinatory 3. monohierarchical

⁸². Wuester, E. 2. theme 3. epistemology 4.

⁸³. ESPRIT

⁸⁴. MESH 2. Selective Dissemination of Information (SDI)

⁸⁵. synsets

2. طرح پژوهشی «وردنت فارسی» در گروه برق و كامپیوتر دانشگاه شهید بهشتی توسط دكتر مهرنوش شمس‌فرد در دست اجرا می‌باشد.

⁸⁷. Berners-Lee 2. metadata

⁸⁸. Resource Description Framework (RDF)

⁸⁹. Extensible Markup Language (XML) 3. Uniform Resource Identifier (URI)

⁹⁰. knowledge representation

⁹¹. Lexicography 2. Roget thesaurus

⁹². National Information Standards Organization

⁹³. Lopez-Huartz 2. Delaco Martin 3. Shiri

4. Reyvi 5. Quine 6. Paling

⁹⁴. Wordnet 2. concept map 3. prototype

⁹⁵. Synsets 2. Semantic Web

⁹⁶. Davis 2. Metadata

⁹⁷. Systematic Classification 2. taxonomy

⁹⁸. conceptual model 2. Logical theory

⁹⁹. Synset

¹⁰⁰

¹⁰¹. specification

¹⁰². formal ontology 2. lexical ontology 3. ontolex

¹⁰³. conceptualization

¹⁰⁴. descriptive ontology 2. revisionary ontology

¹⁰⁵. specification

¹⁰⁶. scope 2. core (reference) 3. domain ontologies

¹⁰⁷. relational lexicons

¹⁰⁸. Euro WordNet 2. nodes

¹⁰⁹. paradigmatic relations 2. siblings 3. paranymy 4

¹¹⁰. categorization 2. componential semantics

¹¹¹. sortal 2. relational 3.iIndividual

4. functional concept 5. frames

¹¹². knowledge worker 2. argument structure 3. type coercion

4. FrameNet 5. VerbNet 6. Levinson

7

¹¹³. absurdity detection

¹¹⁴. OntoClean

¹¹⁵. Sheherba

¹¹⁶. systematic lexicography

¹¹⁷. constitutive 2. formal 3.aAgentive 4. telic

¹¹⁸. SIMPLE

¹¹⁹. Micro Electronics & Computer Technology Corporation (MCC) 2. www.cyc.com

¹²⁰. Knowwledge Representation Language 23

¹²¹. Protégé 2. Ontolingua 3. Resourse Description Framework (RDF)

4. RDF/s 5. Defense Agent Markup Language (DAML)

6. Ontology Inference Layer 7. OWL

¹²². Onto Web Project

¹²³. Human Centered Ontology Environment

¹²⁴ 2. The Unified Pross for Ontology Building

3. Unified Software Development Process 4. Unified Modeling Language (UML)

¹²⁵. existential quantifier 2

¹²⁶. David Warren 2. Fernando Pereira

¹²⁷. Brentano 2. Pierce

3. Claude Shanon 4. information theory

¹²⁸. Heraclitus 2. Whitehead 3.

¹²⁹. tautologies

¹³⁰. intension 2. extention 3. antisymmetry

¹³¹. transitivity 2. reflexivity 3. symmetry

¹³². informal

¹³³. Excel 2. Access

3. Tehsaurus Synchronizer 4. Thesaurus Builder