مديريت ارتباطات علمي

سيروس عليدوستي

محمود خسروجردي

بهزاد دوران

تهران 1388

مديريت ارتباطات علمي

سيروس عليدوستي

alidousti@irandoc.ac.ir

محمود خسروجردي

khosro@irandoc.ac.ir

بهزاد دوران

dowran@irandoc.ac.ir

نمايه: محمود خسروجردي

طرح جلد: گنبد کبود

نوبت چاپ: اول 1388| شمارگان:  1000|  بها:4200 تومان

تلفن مرکز پخش:88899680-88903798

سرشناسه	عليدوستي، سيروس، 1341-

عنوان و پديدآور	: مديريت ارتباطات علمي / سيروس عليدوستي، محمود خسروجردي، بهزاد دوران

مشخصات نشر	: تهران: پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران: چاپار، 1388.

مشخصات ظاهري	: بیست و یک،207 ص.: جدول، نمودار.

شابك	: 3-66-7519-964-978

يادداشت	: فيپا.

يادداشت	: ص.ع.به انگلیسی: Management of Scientific Communiactions

يادداشت	: نمايه.

يادداشت	: كتابنامه ص. 199-204

يادداشت	: واژه‌نامه

موضوع	: پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران

موضوع	: ارتباط در علوم.

موضوع	: انتقال اطلاعات فنی – ایران.

شناسة افزوده	: خسروجردي، محمود، 1361-

شناسة افزوده	: دوران، بهزاد، 1346-

شناسة افزوده	: پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران.

شناسة افزوده	: پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران.

رده‌بندي كنگره	: 1388 4م8ع/223Q

رده‌بندي ديويي	: 4/501

شمارة كتابخانة ملي	: 1776646

تقديم به روح بلند پدرم كه همواره با او در ارتباط بوده‌ام

سيروس عليدوستي

تقديم به پدرم، نماد پايداري و زحمت و مادرم، اسطورة وفاداري و محبت

محمود خسروجردي

تقديم به مادرم شايسته ميرجليلي كه عطش سيري‌ناپذيري براي بيشتر دانستن دارد

بهزاد دوران

پيش‌گفتار

هر چند ارتباط علمي را مي‌توان هم‌زاد علم دانست، اما هنگامي كه تعداد دانشمندان و پژوهشگران اندك بود، بسياري از ارتباطات در علوم بدون تلاشهاي سازمان‌يافته و تنها با تماسهاي فردي و به صورت غيررسمي و سازمان‌نايافته صورت مي‌گرفت. چنين شيوه‌اي اكنون ديگر كارايي ندارد و به سيستمهاي سازمان‌يافته براي اين منظور نياز است. به همين دليل نيز مدلها و الگوهاي زيادي براي سامان بخشيدن به ارتباطات علمي در سطح جهاني، ملي، و سازماني ارائه گرديده‌اند. هر چند آشنايي با اين مدلها و الگوها بسيار كارساز است، اما چگونگي كاربرد آنها در يك بافت به‌خصوص هنوز محل پرسش است.

به همين دليل نيز در پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران (ايرانداك) رويكردي براي ساخت و كاربرد يك مدل مناسب براي ارتباطات علمي شكل گرفت كه حاصل آن در چند گام به اجرا درآمد. در اولين گام نوشتجات اين حوزه بررسي شد و در ادامه بر اساس نيازهاي ايرانداك، مدلي براي مديريت ارتباطات علمي طراحي شد كه با بافت آن متناسب باشد. اين مدل، پاية برنامه‌ريزي استراتژيك ارتباطات علمي قرار گرفت كه افزون بر استراتژيهاي، برنامة اقدام را هم در بر داشت. در پايان نيز هر يك از اقدامها در قالب پروژه‌ يا وظايف روزمرة اين سازمان به اجرا درآمدند.

كتاب «مديريت ارتباطات علمي» براي بازنمايي اين فعاليت در ايرانداك و ارائة نقشة راهي نگاشته شده است كه براي انجام آن پيموده شد. «مديريت ارتباطات علمي» از جايابي ارتباطات در نهاد علم آغاز مي‌كند و با ارائه ساختار ارتباطات علمي و مدلهاي مديريت آن به بافت ايرانداك مي‌رسد. مدل مديريت، برنامة ريزي استراتژيك، و برنامة اقدام به همراه الگوي پيمايش و گزارش ارتباطات علمي در ايرانداك مباحثي هستند كه در اين چارچوب ارائه مي‌گردند.

ساختار كتاب

«مديريت ارتباطات علمي» در هفت فصل تنظيم شده است. در فصل اول به جايگاه ارتباطات در نهاد اجتماعي علم اشاره و چگونگي شكل‌گيري ارتباطات علمي و دگرديسي آن از مسافرتهاي علمي به ارتباطات علمي ديجيتال و وب‌مبنا تشريح شده است. فصل دوم به ساختار ارتباطات علمي اختصاص يافته و پس از ارائة تعاريف گوناگون ارتباطات علمي در نوشتجات پيشين، انواع ارتباطات علمي از دو بعد داخلي و خارجي و نيز رسمي و غيررسمي متمايز شده است. الگوي ارتباطات علمي، سطوح آن، و نيز اجزاي اصلي و روابط دروني نظام ارتباطات علمي در ادامة اين فصل آمده‌اند. در فصل سوم به مدلهاي گوناگوني كه براي تبيين و عيني‌سازي نظام ارتباطات علمي طراحي شده‌اند اشاره و هر يك از آنه به‌تفصيل معرفي شده‌ است. در اين فصل، پس از مقايسة اجمالي مدلهاي پيشين، مدلي مفهومي براي ارتباطات علمي در ايرانداك طراحي شده است. فصل چهارم كتاب به مديريت ارتباطات علمي در ايرانداك بر مبناي مدل مفهومي طراحي شده در فصل سوم پرداخته است. در اين فصل وضع موجود ارتباطات علمي و نيز شكلهاي ارتباطات علمي ميان‌فردي و بين‌سازماني پژوهشگاه ارائه شده‌اند. فصل پنجم به برنامة استراتژيك ارتباطات علمي در ايرانداك اختصاص دارد. در فصل ششم اقداماتي براي بهبود نظام ارتباطات علمي فعلي پژوهشگاه فهرست و توصيف شده‌اند. فصل پاياني كتاب نيز به الگوي پيمايش و گزارش سالانة ارتباطات علمي به عنوان يكي از اقدامهاي طراحي شده اختصاص دارد. در اين فصل، اقلام اصلي ارتباطات علمي ايرانداك فهرست، و چگونگي پيمايش و گزارش‌ آماري برخي

از آنها به همراه جدولها و نمودارهاي لازم به عنوان نمونه ارائه شده‌اند.

پديدآوران لازم مي‌دانند سپاس خود را به تمامي بزرگواراني تقديم دارند كه در پديد آمدن اين اثر سهمي داشته‌اند. در اين ميان، همكاري ارزشمند جناب آقاي اصغر اسدي در برنامه‌ريزي استراتژيك و سركار خانم حميده بيرامي در طراحي الگوي پيمايش و گزارش ارتباطات علمي شايستة تقدير و سپاسي بيكران است. خوانندگان فرهيخته‌اي كه كاستيهاي اين اثر را گوشزد مي‌كنند، بر پديدآوران منت فراوان مي‌گذارند.

سيروس عليدوستي

محمود خسروجردي

بهزاد دوران

پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران

تهران 1388

1

ارتباطات و علم

مقدمه

در زمانهاي گذشته كه تعداد دانشمندان و پژوهشگران اندك بود، بسياري از ارتباطات در علوم بدون تلاشهاي سازمان‌يافته و با تماسهاي فردي و به صورت غيررسمي و سازمان‌نايافته صورت مي‌گرفت. چنين شيوه‌اي اكنون ديگر كارايي ندارد و به سيستمهاي سازمان‌يافته ارتباطي نياز است. «هانسون» نياز به ارتباطات سازمان‌يافتة علمي را نتيجة عوامل زير مي‌داند (Hanson 1973, 14-16):

1.افزايش تعداد دانشمندان، پژوهشگران و فناوران و در نتيجه، ازدياد برون‌داد علمی؛

2.گسترش جغرافيايی علم، فناوري، و صنعت در سراسر دنيا به ويژه بخشهاي توسعه‌نيافتة جهان مانند آسيا، آفريقا، و آمريكاي جنوبي؛

3.افزايش شاخه‌ها و تخصصهاي علمي، و هم‌زمان بيشتر شدن ارتباط و هم‌پوشاني بسياري از شاخه‌هاي علوم؛

4.تبديل علم، فناوري، و صنعت به فعاليتهايي گروهي، به قسمی که اين همكاري شامل افرادي مي‌شود كه پيش‌تر نه با هم همكاري داشته و نه يكديگر را مي‌شناخته‌اند؛ و

5.افزايش سرعت تبديل «حال» به «گذشته» و در نتيجه افزايش ذخيرة دانش يا همان «گذشته».

در نهاد ارتباطات علمی، پژوهشگران، ناشران، کتابداران و اطلاع‌رسانان، يک رأس؛ دانشگاهها، مراکز پژوهشي، انجمنهای علمی، بنگاههای نشر، و كتابخانه‌ها رأس ديگر؛ و اطلاعات و مدارك علمي مانند چكيده‌نامه‌ها، فهرستها، و نمايه‌ها رأس سوم مثلثی را تشکيل می‌دهند که با کمک يکديگر چرخة توليد، توزيع، و مصرف اطلاعات را ايجاد مي‌كنند و تنها در چنين صورتی است که تلاشهاي پژوهشگران به بار می‌نشيند.

در اجتماع پژوهشگران، اخلاق اجتماعی ويژه‌اي حاکم است؛ اطلاعات و مدارک علمي داراي ساختار و الگوي مشخصي هستند و از طريق كانالهاي گوناگوني جريان مي‌يابند؛ و اجتماع علمي نيز به عنوان يك كل، و هر يك از مؤسسه‌هاي جزء آن نيز از ساختار معيني برخوردارند. اين همه از هر لحاظ رو به افزايش و توسعه است و از همين روست که ارتباطات علمي و در نتيجه مديريت آن اهميت روزافزوني يافته است.

بر اين اساس در اين بخش از تعريف علم به عنوان معرفتی اکتسابی و ملاحظة آن به عنوان يک نهاد اجتماعی، تعريف ارتباطات و تلقي آن به عنوان اساسی‌ترين نهاد اجتماعی، و در پايان اشاره به مديريت ارتباطات علمی به عنوان جزئی از مديريت دانش و اطلاعات سخن به ميان خواهد آمد.

علم در ارتباطات علمی

علم در مديريت ارتباطات علمی، منحصر به دانش تجربی نيست، بلکه اعم از دانش علمی ـ تجربی و استدلالی ـ غيرتجربی است که بدين ترتيب، فلسفه، فنون و مهارتها را نيز شامل می‌شود. اين دانش را می‌توان فراگرفت، يعنی دانشی قابل تحصيل و اکتسابی است و از اين رو به‌طور حتم قابل انتقال است. از سوی ديگر دانش حصولی مساوی تمام دانش نيست. بخش بزرگ‌تري از دانش، دانشی است که به عنوان دانش شهودی و حضوری شناخته مي‌شود كه غيرحصولی يا غيراکتسابی است . كسب اين دانش نيازمند قابليتهایي ويژه در فرد است و نه کيفيت تجربی و يا استدلال‌پذير آن دانش و از اين رو قابل انتقال به ديگري هم نيست. اصطلاح مديريت ارتباطات چنين دانشي را دربرنمی‌گيرد.

با اين همه، مراد از علم در اينجا هم دانش آشکار و هم دانش نهان است. چرا که دانش نهان، اگر چه به سادگی قابل توصيف و توضيح نيست، ولی در همان حال، بنيان دانش و مبنای دانش هر سازمان، حتی سازمان کلاني مانند جامعه به حساب می‌آيد که بالغ بر هفتاد درصد دانش هر اجتماع را دربرمی‌گيرد، و از اين رو بيشترين سهم را نيز در نوشتجات مديريت دانش به خود اختصاص داده است. البته دانش پنهان قابل انتقال و قابل تبديل به دانش آشکار است. اما انتقال دانش پنهان از طريق برهم‌كنشهاي اجتماعی و در فرايند جامعه‌پذيری و درونی‌سازی صورت می‌پذيرد و از طريق برونی‌سازی به دانش آشکار تبديل می‌شود. بدين ترتيب، دانش آشکار که دانشی قابل رمزگذاری و در نتيجه قابل انتقال است به‌طور معمول در حوزه مديريت ارتباطات علمی قرار می‌گيرد، اما می‌توان دريافت که مهم‌ترين چالش مديريت دانش در حوزه ارتباطات علمی، انتقال دانش پنهان و تبديل آن به دانش آشکار است (Bouthillier and Shearer 2002).

علم به مثابة نهادی اجتماعی

مفهوم نهاد اجتماعی اشاره به مجموعه نسبتاً منسجم و بادوامی از هنجارها دارد که برای برآوردن يک يا چند نياز اجتماعی شکل گرفته‌اند. جامعة امروز، رفع حس کنجکاوی بشر را برعهدة علم گذارده است. بنابراين نياز جمعی و عمومی انسانها به يافتن پاسخهايی برای پرسشهای بی‌شمار و پايان‌ناپذيرشان، بيشتر در قالب نهاد علم برآورده می‌شود.

در نظر گرفتن علم به عنوان نهادي اجتماعی از آنجايي داراي اهميت است که نه تنها سير پيدايی و تحول سازمانهای مربوط را در ادوار گوناگون قابل پي‌گيری می‌سازد، بلکه تنوع آنها را نيز تبيين می‌کند. از سوی ديگر، ما را نيز متوجه روابط نهادی گسترده‌ای می‌سازد که در سطح جامعه برقرار است. در عين حال، رويکرد علم به مثابه نهادی اجتماعی، مستلزم درک علم، به عنوان توليدي اجتماعي است که توليد، بسط، و گسترش آن فقط از طريق ارتباطات اجتماعي محقق می‌شود (داكا، زير واژة جامعه‌شناسي دانش، 680).

مفهوم اجتماع علمي مفهومی است که از اوايل دهة 1940 براي اشاره به ويژگی نهادی علم، در حوزة جامعه‌شناسي وضع شد و در دهة‌های بعد گسترش يافت (Merton 1973, xvil-xvl). به‌رغم تعريفهاي گوناگوني که برای اين مفهوم ارائه شده، همگی به جوهرة آن كه وجه نهادی آن است، پاي‌بند مانده‌اند. بدين ترتيب، نبايد اجتماع علمی را به گروهي از عالمان و دانشمندان تقليل داد (آرام 1369، 175؛ ابراهيمي 1372، 30؛ Adriano 1977, 203)، بلکه بايد آن را در سطح روابط ميان سوژه‌های اجتماعی تعريف کرد. به گونه‌اي که بر مبنای اين روابط، سوژه‌های اجتماعی ـ در اينجا دانشمندان يک حوزة علمی بخصوص ـ آموزشهاي مشابهي را فرا مي‌گيرند، به مرور با ادبيات فني واحدي آشنا مي‌شوند و نتيجه‌هاي مشابهي از آن بدست مي‌آورند، و البته با يكديگر به تعامل می‌پردازند.

بنابراين، اجتماع علمي به عنوان يک نهاد اجتماعی عبارت است از مجموعة روابط اجتماعی ميان دانشمندان و پژوهشگران و مؤسسه‌هاي علمي، آموزشي، و پژوهشي که با ديگر اجتماعات علمي ارتباط متقابل دارند. می‌توان به درستی دريافت که اجزا و عناصر متعددی در يک اجتماع علمي درگيرند که مهم‌ترين آنها عبارت‌اند از نيروي انساني، منابع مالی، مراکز آموزشي و پژوهشي، مديريت مراکز علمي، انجمنهاي علمي، ارتباطات علمي، و اخلاق علمي (ابراهيمي 1372).

بدين ترتيب، آشکار می‌گردد که چگونه ارتباطات را به عنوان يكي از اجزاي دروني کلية فعاليتهاي اجتماعی، بايد از بنيانهای اساسی فعاليتهای علمي به حساب آورد. برای مثال اينكه تقريباً هر كتاب يا مقالة علمي به منابع اطلاعاتی (به‌وي‍ژه نوشتجات) ديگر استناد مي‌كند، آشکارا بر اين واقعيت دلالت دارد. بنابراين، نمی‌توان انکار کرد که چنين ارتباطاتي نقشی مهم در علوم و فناوري ايفا مي‌كنند.

از نظر «هانسون» دانشمندان و پژوهشگران و فناوران نيازمند ارتباطاتي مؤثر‌اند تا بتوانند (Hanson 1973, 15):

1.انديشه و عمل را از طريق تزريق انديشه‌ها، تجربه‌ها، دانش و پيشرفتهاي ديگران و تعامل با آنان برانگيزانند و بارور سازند؛

2.با آگاهي از كارهاي ديگران احتمال دوباره‌كاري را كاهش دهند و از اتلاف وقت و انرژی افراد پيشگيري كنند؛

3.اطلاعات مقدماتي و پيشينه‌هاي لازم را براي فعاليت در زمينه‌هاي جديد يا ناشناخته فراهم سازند؛ و

4.اطلاعات و داده‌هاي لازم را براي انجام فعاليت موجود فراهم آورند.

مشاهدة فعاليتهاي 1300 شيميدان فعال، نظر «هانسون» را تأييد کرد و نشان داد كه نيمي از وقت اين افراد در ارتباط با ديگران، به‌ويژه در تبادل اطلاعات (گفت‌وگو، گوش‌دادن، نوشتن، و خواندن) صرف شده است. به هر حال، دانشمند يا پژوهشگر با پيشينيان و هم‌عصران خويش در تعامل است و هر شاخه از علم و فناوري نيز با ديگر شاخه‌ها ارتباط متقابل دارد. علم يك كل و ارتباطات علمي بخشي از آن است، نه چيزي كه بدان افزوده شده باشد. ارتباطات علمي، عامل اصلي گسترش دانش و تسريع استفاده از علم است. ارتباطات كامل و باز اين امكان را فراهم مي‌آورد كه كارهاي علمي تكرار و نتايج آنها بررسي شود؛ اين نقد، بررسي، و قضاوت آگاهانه دربارة يك اثر علمي، بسيار ضرورت دارد (Hanson 1973, 13).

بنابراين، چنانکه تا اينجا از تعريف برمی‌آيد نه تنها توليد علم که تداوم آن نيز نيازمند ارتباطات است و بدون ارتباطات، علم نه توليد می‌شود و نه انتقال نمی‌يابد.

جايگاه ارتباطات در نهاد اجتماعی علم

ارتباطات، برای رفع نخستين نياز هر نظام («لنسکی» و «لنسکی» 1369، 46) در هر سطح (آشتيانی 1381، 200)، بنابر اتفاق‌نظر دانشمندان ارتباطات يک فرايند («ويندال»، «سيگنايزر»، و «اولسون» 1376، 18) و به قول «ماکس وبر»¹ شکل خاصی از تعامل اجتماعی است (آشتيانی 1381، 210؛ «ويندال»، «سيگنايزر»، و «اولسون» 1376، 18)، در سطح هر نهاد، يا هنجاری است، يا به سرعت هنجاری می‌شود. از اين رو ارتباطات را می‌توان مجموعة تا حدودي منسجم و پايدار از هنجارها دانست که بدون آن ديگر نهادهای اجتماعی مانند نهاد علم هرگز امکان شکل‌گيری و استمرار نمی‌يابند.

برای درک جايگاه ارتباطات در نهادهای اجتماعی، کافی است کارکردهای آن تبيين شوند. «تانبرگ»، «نواک»، «رزنگرن»، و «زيگارد» کارکردهای درهم‌تنيدة ارتباطات را بدين شرح برشمرده‌اند (Thunberg, Nowak, Rosengren, and Sigurd 1982 67-71):

1.کارکرد اظهاری: از آنجايي که افراد مايل‌اند برای خود و گروه خود هويت‌يابی نمايند، به‌طور مؤثری از طريق ارتباطاتشان ابراز وجود می‌کنند؛

2.کارکرد اجتماعی: با هم بودن و برقراری ارتباط، نوعی حس اجتماعي را ميان افراد می‌آفريند؛

3.کارکرد آگاهی‌بخشی: از طريق ارتباط افراد می‌توانند در اطلاعات يکديگر سهيم شوند؛

4.کارکرد کنترل: ارتباط موجبات شکل‌گيری کنشهای مشترک و تغيير محيط و بهبود وضعيت افراد و گروههای آنان را فراهم می‌آورد.

خلاصه آنکه وجود ارتباطات در علم و انتقال اطلاعات، به منزلة جريان خون در بدن انسان است. امروزه ارتباطات علمی به شکلهاي گوناگون و با استفاده از ابزارهای رسمی همچون انتشارات، سمينارها و سمپوزيومها، کارگاهها، پژوهشهاي هماهنگ ولي مستقل، و پژوهشهاي گروهي؛ يا غيررسمی مانند ملاقاتهاي شخصي برقرار مي‌شود. البته هدف چنين ارتباطاتي، چيزی نيست جز رفع نيازهاي دانشمندان به ارتباطات (ابراهيمي 1372). از اين رو گزاف نيست اگر ادعا کنيم امروزه پژوهشهاي جدي تنها هنگامي امکان‌پذير است که ارتباطات علمي مستمر ميان پژوهشگران در سطوح گوناگون درون‌سازمانی، ميان‌سازماني، ملي، و فراملی برقرار باشد. در غير اين‌ صورت، اغلب اتفاق مي‌افتد که پژوهشها در ميانة راه ناتمام بمانند يا از کيفيت لازم برخوردار نباشند (سهرابي 1366، 249).

تاريخچة ارتباطات علمی

ارتباطات علمي سابقه‌اي ديرينه دارد و به مرور زمان شيوه‌هاي آن نيز تحول يافته است. اين ارتباطات با مسافرتهاي علمي آغاز مي‌شود و با ارتباطات علمي ديجيتال و وب‌بنيان پايان مي‌يابد.

مسافرتهای علمی

«كسايي» از وجود چنين ارتباطاتی در عصر شکوفايي تمدن اسلامي ياد مي‌كند كه سفر به مراکز علمي يکي از شيوه‌هاي رايج ارتباطات علمي بوده است. وي به نقل از «ابن خلدون» مي‌نويسد (كسايي 1364، 5-274): «همانا سير و سفر در جستن دانشها و ديدار استادان بر کمال تعليم مي‌افزايد و سبب اين است که افراد بشر، معارف و اخلاق و روشهاي مذهبي و فضايل علمي را که در آن ممارست دارند گاهي از طريق روش علمي و آموزش و القا فرا مي‌گيرند و گاه به شيوة تقليد و تلقين و به صورت حضور مستقيم در مجالس، ولي دست‌يابي به ملکات از راه ارتباط مستقيم پايدارتر است».

نسخه‌برداری از متون علمی

ارتباطات علمی با تأليف متون علمی پايان نمی‌يابد، بلکه تازه آغاز می‌شود. پرسشهايي مانند اينكه چگونه می‌توان از دوام نسخه‌های منحصر به‌فرد متون علمی اطمينان حاصل کرد؟ و مهم‌تر آنكه مطمئن گرديد اطلاعات موجود در آنها به دست تعداد هر چه بيشتری از طالبان علم و دانش می‌رسد؟ تنها با تأليف متون علمي قابل پاسخ نيستند. تنها راه پاسخ به اين پرسشها را بايد در نسخه‌برداری از اين متون جست‌وجو كرد.

چينيها، يونانيها، و ايرانيان دوران باستان از طريق نسخه‌برداری يا استنساخ كتاب به بازتوليد و انتشار آن کمک شايانی کردند. تا آنجايي که به اعتبار برخی منابع، «اسكندر مقدونی» پس از ورود به ايران دستور داد از همة كتابهاي موجود در استخر نسخه‌برداري كنند. «شاپور» هم كتابهايي را كه جمع‌آوري كرده بود در دسترس نسخه‌برداران قرار داد تا استنساخ شوند. در تمدن اسلامي نيز استنساخ كتاب ارزش تلقي می‌شد. به گونه‌اي كه «ابن‌خلدون» آن را از زمينه‌هاي عمران (تمدن) دانسته است. متوليان هر دين يا مذهب نيز به استنساخ متون ديني خود اهتمام می‌ورزيدند تا از سويی با انتشار اين متون، عقايد ديني خود را ترويج کنند و از سوی ديگر از اجر معنوي آن برخوردار شوند. با وجود اين، استنساخ كتاب در بيشتر مراكز آموزشي جهان اسلام، حركتي آموزشي و فرهنگي بوده است. طالبان علم در مدارس و مراكز آموزشي خود اعم از نظاميه‌ها، مدرسه‌ها، مسجدها، و خانقاهها نه تنها از درس استاد نسخه‌برداری مي‌کردند، بلكه اگر درس بر مبناي متن مشخصی تدريس مي‌شد دانشجو يا طلبه كتاب را از مدرس يا از كتابخانه به امانت مي‌گرفت و نسخه‌اي براي استفاده خود استنساخ مي‌كرد. مسئلة استنساخ در مراكز آموزشي مقوله‌اي عام بوده و وجهة فرهنگي داشته است؛ تاجايي‌كه هر طالب علمي كه كتابهاي بيشتري استنساخ مي‌كرد، به‌اعتبار دانشوري و دانشمندي، پذيرفته‌تر و مقبول‌تر بود و هم از اعتبار بيشتري در حوزة تعليم و تعلم برخوردار مي‌شد(مايل هروي 1381).

تأليف و چاپ متون علمی

نسخه‌برداری، با فراگير شدن دستگاه چاپ، رواج خود را از دست داد. با اين فناوري، تکثير متون با دقت و سرعت بيشتري ميسر شده بود. در قرن 17 میلادی، کتاب، رسانة عمومی ویژه‌ای برای انتقال اندیشه‌ها و اطلاعات بود، گرچه تدوین آن چندان رایج نبود. دانشمندی که می‌خواست یافته‌های خویش را به شکل کتاب منتشر کند بايد تا زمانی که منابع کافی برای پشتیبانی از اندیشة وی یافت شود، منتظر می‌ماند. در نتیجه، کتاب دورة بلندی از فعاليت در یک حوزه را می‌نمایاند و آن‌قدر اندیشة علمی را در بر می‌گرفت که دانشمندان دیگر به راحتی نمی‌توانستند همة آنها را ارزیابی کنند. بنابراین شماري از ایده‌های بی ‌پایه و اساس موجود در کتابها نیز بدون هیچ چالش و نقد و بررسی باقی می‌ماندند. شواهدی وجود دارند که این كاستي امروزه هم دربارة كتاب وجود دارد. (Garfield 1980).

نامه‌نگاری ميان دانشمندان

نامه‌نگاری تا پيش از تأسيس انجمنهاي علمي و انتشار منظم نشريات علمي، از ديگر رسانه‌های ارتباطی در ارتباطات علمی دانشمندان محسوب می‌شد و دانشمندان با نامه‌هاي خصوصي، يافته‌هاي علمی خود را به آگاهی ديگران مي‌رساندند. بر اين اساس، انتشار علمي به مكاتبات ميان دانشمندان در دانشكدة نامرئي بويل² در انگلستان قرن هفدهم ميلادي بازمي‌گردد (Ramalho Correia 2005). روش شفاهی در ارتباطات علمی بین‌المللی مناسب نبود. دو ابزار اصلی ارتباطی که بعدها توسعه یافتند نامه‌های شخصی و کتاب بودند. در اين ميان، کتاب پس از اختراع چاپ در قرن 15 پدید آمد. این دو ابزار ارتباطی در قرن 20 به تکامل واقعی خویش رسیدند.

دانشمندان هنوز هم صدها نامه با یکدیگر ردوبدل می‌کنند. «گارفیلد» عقیده دارد در 25 سال گذشته حدود 100 هزار نامه نوشته یا امضا کرده که بخشی از آن نیز علمی بوده است. رایج‌ترین شکل ارتباطات قرن 17 میلادی نامة علمی بود. نامة علمی، نوعی انتشار اندیشه، وسیله‌ای برای آگاهی‌رسانی در زمینة موضوعات فرا گرفته شده، و گونه‌ای از انتشارات اولیه قلمداد می‌شود. برای نمونه، «لایبنیتز»³ رسالة کاملی را در فلسفه به شکل مجموعه‌ای از نامه‌ها منتشر كرد. از آنجايي که دانشمندان قرن 17 معمولاً فردي کار می‌کردند، نامه‌های آنها اغلب نشان‌دهندة تجربه‌ها و ایده‌هایشان بود. نامه، شکل مناسبی برای گزارش نتایج یک آزمایش خاص بود. به‌طور طبیعی، نامه برای یک دانشمند خاص نوشته یا شاید به شكل دستی نسخه‌برداری و هم‌زمان برای سه یا چهار نفر فرستاده می‌شد. امكان آن نيز بود که گیرنده، نامه را به دوستان دیگر خویش نشان دهد اما تعداد افرادی که واقعاً نامه را مشاهده می‌کردند، هرگز چندان زیاد نبود. افزون بر اين، گیرندگان به‌ندرت محتوای نامه را نقد یا دربارة آن بحث می‌کردند. در نتیجه، نظریه‌های بی‌اساس بدون هیچ چالشی به حیات خویش ادامه می‌دادند (Garfield 1980).

شکل‌گيری انجمنهای علمی

در همين حال، گروهي از دانشمندان، به‌طور منظم يك‌ديگر را ملاقات مي‌كردند تا دستاوردهای علمی خود را ارائه كنند و نتايج پژوهشهاي خويش را به بحث و بررسي بگذارند. آنان نوشته‌هاي شخصي خود را نيز در اختيار يكديگر قرار مي‌دادند و گزارشهاي كوتاهي از فعاليتهاي خود منتشر مي‌كردند تا بتوانند اعضاي اجتماع علمی خود را كه قادر به شركت در اين همايشها نبودند، روزآمد نگاه دارند. بنابراين، سابقة پيدايي اين انجمنها به قرن هفدهم ميلادي بازمي‌گردد. دو قرن هفدهم و هجدهم قرنهاي انجمنهاي علمي و مهم‌ترين آنها انجمن سلطنتي انگليس⁴ و فرهنگستان علوم پاريس⁵ هستند. فرهنگستان علوم ايتاليا⁶ اولين فرهنگستاني است که در سال 1603 ميلادي پايه‌گذاري شده است. سپس انجمن سلطنتي انگليس يا لندن در سال 1660 بنا شد و در سال 1662 لقب سلطنتي گرفت. فرهنگستان علوم پاريس در سال 1662، فرهنگستان علوم برلين در سال 1700، و جامعة فلسفي فيلادلفياي آمريکا⁷ در سال 1740 پايه‌گذاري شده‌اند. به دنبال تشکيل اين انجمنها، تأسيس ديگر انجمنهاي علمي شتاب گرفت تا جايي که سال 1790 شاهد حدود 220 فرهنگستان علوم در سراسر جهان بوده‌ است (Ramalho Correia 2005).

پيدايی ژورنالهای علمی

تا قرن 17 میلادی، اندیشة ژورنال علمی هرگز تصور نمی‌شد. انديشة ژورنالهای علمی تقریباً 250 سال پس از اختراع چاپ به تحقق پیوست. یونانیهای باستان آثار علمی چشمگیری تولید کردند و پاره‌ای از فرهنگهای دیگر، مانند چینیها و هندیها پیکرة اندیشة علمی را در زمانهای باستان توسعه بخشیدند. علم مدرن به طور کلی از یونانیان به جا گذاشته شده است که تا زمان ارسطو بر روشهای شفاهی انتقال دانش تأکید می‌کردند. پس از یونانیان، تعداد دانشمندان درگیر در مطالعة علمی و نیز حجم متون علمی آنقدر فزونی گرفت که شکل جدیدی از ارتباطات علمی پدید آمد (Garfield 1980). با رشد حجم نامه‌نگار‌يها، ژورنالهاي علمي مختلف به عنوان ابزارهاي مؤثر مبادلة اطلاعات پديدار شدند (Ramalho Correia 2005). گرچه ژورنالهاي علمي در قرن هفدهم ميلادي به عنوان ابزار ارتباطي برای اشاعة يافته‌هاي پژوهشي به اجتماع علمي گسترده‌تر پديد آمدند، اما در سرتاسر قرنهاي هجدهم و نوزدهم ميلادي ماهيت ژورنالها به آرامي تغيير يافت و به پيدايش ژورنالهاي تخصصي‌تر منجر شد كه انفكاك دانش در رشته‌هاي تخصصي‌تر را مي‌نماياند (Day 1999).

در قرن نوزدهم ميلادي كاركردهاي ديگر ارتباطات علمي آشکار گرديد. انتشار مقاله در ژورنالهای علمی، به شاخص اصلي جايگاه حرفه‌اي افراد و سازمانهاي پژوهشي‌اي بدل شد كه آنان را به خدمت گرفته بودند. پيدايش ژورنالهاي معتبر علمي، نيازمنديهاي ديگري را نيز ايجاب كرد كه برخي از آنها عبارت‌اند از (Day, 1999; Rowland 1997):

1.ارزيابي نويسندگان. فراهم‌آوري ابزاري براي قضاوت دربارة شايستگيها و قابليتهاي نويسندگان؛

2.شهرت نويسندگان. انتشار مقاله در ژورنالهاي داوري‌ شده، سوابق نويسندگان را پربارتر مي‌كند و شانس تأمين بودجه براي قراردادهاي پژوهشي آينده و ارتقا و استخدام رسمي آنها را بهبود مي‌بخشد؛

3.اعتبار دانش و كنترل كيفيت. كه از طريق فرايند ارزيابي علمي مقالات ارائه شده صورت مي‌پذيرد؛

4.پيشينه‌هاي تاريخي. نگه‌داري پيشينه‌هاي مربوط به پيشرفت علوم در دوره‌هاي زماني خاص؛

5.آرشيو. فراهم‌آوري انباره‌اي براي پيكرة دانش در زمينه‌هاي خاص.

ارتباطات علمی ديجيتال و وب‌مبنا

«وانوار بوش»⁸، رئيس سابق «ام.آي.تي.»⁹ و رئيس ادارة پژوهش و توسعة علمي «وارتايم»¹⁰ ايالات متحده، در مقاله‌اي كه در سال 1945 ميلادي منتشر كرد، سيستمي را براي ذخيرة اطلاعات (مانند كتابها، تصاوير، مقالات، روزنامه‌ها، و نوشتجات تجاري) معرفي كرد كه جست‌وجو در اين سيستم‌ از طريق كامپيوتر و با استفاده از مجموعه‌اي از پيوندهاي راهنما امكان‌پذير بود. گرچه سيستم پيشنهادي «بوش» با نام «ممكس»¹¹ بر پاية «ميكروفرم» استوار بود، اما اين سيستم را مي‌توان سرآغاز سيستمهاي فرامتن امروزين وب قلمداد کرد (Bush 1996/1945).

گسترش پژوهشها پس از جنگ جهاني دوم، باعث رشد تصاعدي تعداد دانشمندان شد. ماهيت پژوهشها نيز از حالت تخصصي به شكل بين‌رشته‌اي درآمد. از دهة 1960 ميلادي، چندين مؤسسة‌ دولتي در آمريكا، بريتانيا، اتحاد جماهير شوروي، و ژاپن از بسياري پژوهشها حمايت كردند تا بتوانند راه‌حلهايي را براي غلبه بر مشكلات موجود در ارتباطات علمي به‌طور كلي و ژورنالهاي علمي به‌طور خاص بيابند. مشكلات موردنظر شامل انفجار اطلاعات، افزايش هزينه‌هاي نشر و قيمتهاي كالاهاي اطلاعاتي، تأخير در نشر مطالب، و ناكارآمدي توزيع اطلاعات بود كه امروزه با عنوان «بحران پيايندها» شناخته مي‌شوند. در دهة 1980 در بريتانيا و از طريق «گروه تحقيق و توسعة كتابخانة بريتانيا»¹²، پروژه‌هاي پژوهشي جديدي انجام گرفتند تا امكان‌سنجي ژورنالهاي الكترونيكي بررسي شود. در اين دوره چندين پروژة آزمايشي ژورنال الكترونيكي با موفقيت اجرا شد. براي نمونه مي‌توان «آدونيس»¹³ (خدمات تحويل مقاله و مجله با استفاده از ديسك فشرده به عنوان رسانة ارتباطي) و پروژه‌هاي ديگري مانند «ردسِيج»¹⁴، «بِلِند»¹⁵، «بِلوين»¹⁶، و «توليپ»¹⁷را نام برد كه با حمايت ناشران تجاري انجام شدند (Ramalho Correia 2005).

در اين دوره كتابخانه‌ها با قيمتهايي كه افزايش دائمي داشتند و نيز مشكلات مربوط به فضاي فيزيكي مبارزه مي‌كردند و انتظار مي‌رفت كه پيدايي ژورنالهاي الكترونيكي پاسخي به اين مشكلات باشد (Tenopir et al. 2003). در عمل، توسعة اينترنت و سپس وب در دهة 1990 تأثير بسيار مهمي بر اُفت ژورنالهاي چاپي سنتي به عنوان ابزار اصلي ارتباطات علمي داشته است (Harnad 1991; Odlyzco 1997).

برخلاف آنكه بسياري از ناشران ژورنالهاي علمي، خدمات مبتني بر وب را براي دسترسي به نسخه‌هاي الكترونيك ژورنالهاي چاپي خويش فراهم آورده‌اند، اما طرفداران افراطي ارتباطات الكترونيك، اين اقدام را فقط تكثير اطلاعات بر روي رسانه‌اي جديد مي‌دانند. مدلهاي گوناگوني براي انتشارات شخصي ارائه شده‌اند كه در آنها از فناوريهاي جديد به عنوان ابزاري براي برگرداندن مسؤوليت و مالكيت دانش به توليدكنندگان آنها استفاده شده است (Okerson 1992). يكي از پيش‌فرضهاي اصلي اين اقدام آن است كه هنگامي كه پژوهشگران و دانشمندان مقالات خود را از طريق فرايند بررسي علمي منتشر مي‌كنند، علاقه‌اي به پاداش پولي ندارند بلكه در پي آن‌اند كه آثار آنها خوانده شود، به آثارشان استناد شود، و پژوهشهاي ديگري بر پاية پژوهش آنها انجام شود. محيط كنوني از مدلهاي نشر نوين در ارتباط رسمي و غيررسمي ميان دانشمندان پشتيباني مي‌كند. اين مدلها از فناوريهاي اينترنتي براي اشاعة منابع پژوهشي بهره مي‌گيرند و كاركردهاي آنها از كاركردهايشان در دنياي چاپي بسيار فراتر رفته است. فناوريهاي اطلاعاتي جديد همان‌گونه كه دسترسي سريع به مدارك علمي را افزايش داده‌اند كه در بيشتر موارد بدون هزينه صورت مي‌گيرد، دسترسي به منابع چندرسانه‌اي را نيز كه در پايگاههاي اطلاعاتي موجود در وب ذخيره شده‌اند، تسهيل كرده‌اند (Ramalho Correia 2005).

مديريت ارتباطات علمی

از آنجايي که مديريت ارتباطات علمی به عنوان جزئی از مديريت دانش مطرح می‌شود، ابتدا بايد به تعريف مديريت دانش پرداخت. هر چند مديريت دانش غالباً اشاره به مديريت بر انبوه دانشي است كه نزد افراد و در ذهن آنان وجود دارد (Miller 2005)، ولی بدون پافشاري بر تعريف، شايد بتوان آن را به اجمال، ايجاد ارزش از دارايیهای نامرئی يا سرمايه معنوی اجتماع دانست (غريبی 1383) که در سه ساحت قابل مطالعه و بررسی است:

1.ساختار بيرونی براي کسب دانش از شبکة افراد و اشخاص حقيقی و حقوقی در سطح بين‌سازمانی يا بين‌المللی و در عين حال، ارائه دانش به آنان؛

2.ساختار درونی براي ايجاد فرهنگ تسهيم دانش، ايجاد دريافتهای تازه از دانش موجود، تحصيل دانش شهودی افراد، ذخيره آن، اشاعه و استفاده مجدد از آن، اندازه‌گيری فرايندهای ايجاد دانش و دارايی‌های نامرئی يا سرمايه معنوی؛ و

3.توانايیها و استعدادهای افراد براي برآوردن نيازهای اجرايی مديريت دانش.

از اين تعريف می‌توان دريافت كه مديريت ارتباطات علمی در هستة مديريت دانش قرار دارد. به گونه‌اي که اگر بگوييم مديريت دانش، چيزی جز مديريت ارتباطات علمی نيست، چندان اغراق نکرده‌ايم. بنابراين مديريت ارتباطات علمی که به معنای اعمال مديريت در اين ساحتهاست، عبارت است از:

□معرفي موجوديتهاي درون‌سازماني و برون‌سازماني؛

□تبيين محدوده؛

□ساخت و توسعة ارتباطات علمي رسمي و غيررسمی؛ و

□پشتيباني از ارتباطات علمي و تسهيل آن.

2

ساختار ارتباطات علمی

مقدمه

در اين فصل ساختار ارتباطات علمی با استفاده از مدل ارتباطی شناخته شدة «لاسول»¹⁸ ارائه مي‌شود. بنابر اين مدل، ارتباطات علمي فرايندي است که در آن پيامهاي علمي از فرستنده به گيرنده انتقال مي‌يابند و عناصر اصلي آن مانند هر شکل ديگر از ارتباط عبارت‌اند از: فرستندة پيام، پيام، کانال ارتباطي، و گيرندة پيام. چنين ارتباطي مي‌تواند دوسويه نيز باشد. براي اين ارتباط از انواع کانالهاي ارتباطي همچون زبان، علائم (شامل نشانه‌ها، تصويرها، عکسها، طرحها)، و فنون (شامل خط، چاپ، پست، تلفن، وسايل ديداري و شنيداري، و کامپيوتر) استفاده مي‌شود (محسني 1372، 214). بدين ترتيب، پس از مروری بر تعريف و انواع ارتباطات علمی؛ عوامل و فرايندهای ارتباطات علمی تشريح و سپس به ترتيب مباحث فرستنده ـ گيرنده، کانال، کارکردها، و در آخر سير تحول ارتباطات علمی ارائه مي‌شوند.

تعريف ارتباطات علمي

ارتباطات علمي به‌طور کلی مشتمل است بر انتقال اطلاعات و نتايج فعاليتهاي علمي از طريق شبکة متخصصان، و از سوی ديگر نظام بازبيني و ارزيابي اين يافته‌ها و فعاليتهاي پژوهشی پژوهشگران از سوي همکاران علمي (ابراهيمي 1372). بنابراين بايد دانست كه ارتباطات علمي سوای بعد نهادی آن، از منظر علم ارتباطات، فرايند ارائه و تحويل دانشي است که اعضاي اجتماع علمي توليد مي‌كنند. بخش وسيعی از اين فرايند، تسهيم و ارزيابي نتايج پژوهش، يافته‌ها، مشاهدات، و انتشارات علمی ميان پژوهشگران، همکاران حرفه‌اي و دانشجويان از طريق ابزارهاي رسمي و غيررسمي است (Rao 2001; Xia 2006). انجمن کتابداران آمريکا¹⁹ نيز ارتباطات علمي را سيستمي معرفی می‌کند که در آن، پژوهشها و ديگر نوشته‌هاي علمي توليد مي‌شوند، کيفيت آنها ارزيابي مي‌گردد، به دست اجتماع علمي مي‌رسند، و از آنها براي کاربردهاي آينده نگه‌داري مي‌شود (ALA 2006).

ارتباطات علمي را مي‌توان در بستري فرهنگي نيز تبيين کرد. از اين منظر ارتباطات علمی «فرهنگ ردوبدل کردن استعدادها و توانايي‌ها» تعريف مي‌شود. و اعضاي هيئت علمي، اطلاعات را ردوبدل مي‌كنند تا بدين‌وسيله احساس کنند عضو اجتماعي هستند. در عين حال، ناشران تحت «فرهنگ مبادلة بازار» فعاليت مي‌کنند که در آن نويسندگان، توليدکننده و کتابخانه‌ها، مصرف‌کننده هستند. به ديگر سخن، ارتباطات علمي نظامي ترکيبي است که در آن، نظام اقتصادي استعدادهاي دانشگاهي به اقتصاد بازار کمک مي‌کند. ناشران به پژوهشگران به خاطر مالکيت فکري آنان و همچنين به مؤسسه‌هايي که از اين پژوهشها پشتيباني مي‌کنند، پولي پرداخت نمي‌کنند. کتابخانه‌ها انتشارات علمي را از ناشران مي‌خرند و سپس آنها را به عنوان کالايي عمومي در اختيار جامعه‌اي قرار مي‌دهند که به آن خدمت مي‌کنند (Lyman 1997). بنابراين، به لحاظ صوری، در ارتباطات علمي کالاهاي علمي توليد و مصرف مي‌شوند (Lally 2001).

انواع ارتباطات علمی

معمولاً در ارتباطات علمی به دو دسته‌بندی اشاره می‌شود: يکی بر اساس داخلی و خارجی بودن ارتباطات نسبت به اجتماع علمی، و ديگری بر اساس رسمی (يا غيرمستقيم) و غيررسمی (يا مستقيم) بودن ارتباطات علمی.

ارتباطات علمی داخلی و خارجی

«عين‌سند» به ارتباطات علمي از دو جنبة محتوايي و اجتماعي توجه مي‌كند، به عقيدة وي ارتباط علمي:

1.دانش علمي را انتقال می‌دهد ( جنبة مربوط به محتوا)، و

2.ميان دانشمندان روي می‌دهد (جنبة اجتماعي).

اگر هر دو شرط يادشده برقرار باشند، ما شاهد ارتباطات علمي داخلي هستيم، اما با شرط اول به تنهايي، به تعبير «عين‌سند» با ارتباطات علمي خارجي روبه‌رو هستيم. بدين ترتيب، مقاله‌هاي رسمي از نوع ارتباطات علمي داخلي به شمار مي‌روند، و گزارشی از يك پژوهش علمي که علاوه بر دانش علمی به تشريح مراودات پژوهشگران مربوط نيز می‌پردازد، نمونه‌اي از ارتباطات علمي خارجي است (Einsend 2002).

با توجه به اين تقسيم‌بندی، پژوهش «مِنزِل» و همکاران نمونه خوبی از پژوهشي داخلی محسوب می‌شود. آنان سعی کردند از طريق مصاحبه‌هاي عمقي با 77 نفر از دانشمندان رشته‌هاي بيوشيمي، شيمي، و جانورشناسي، به ارتباطات علمي آنان پي ببرند (Menzel 1962, 416-441). آنچه در اين پژوهش در كانون توجه قرار داشت، پرسشهايي از اين دست بود:

1.کانالهاي ارتباطات علمي ميان دانشمندان در مبادله و گردآوري اطلاعات کدام‌اند؟

2.کارکردهاي در حال تغيير ارتباطات علمي چيست‌اند؟

3.نيازهاي ارتباطي کدام‌اند و چگونه برآورده مي‌شوند؟

4.مبادلة اطلاعات در چه شرايطي صورت مي‌پذيرد؟

5.شرايط و موقعيتهايي که بر نيازهاي اطلاعاتي و مراحل گردآوري اطلاعات مؤثر واقع مي‌شوند کدام‌اند؟

بدين ترتيب، در حالي که پژوهشهای به اصطلاح خارجی کارشناسان امور اطلاع‌رساني (مانند مسئولان کتابخانه‌ها، ويراستاران، و نمايه‌سازان) به جست‌وجوي راههايي براي بهبود ارتباطات به انحاي گوناگون هستند، جامعه‌شناسان با پژوهشهای به اصطلاح خارجی خود به شبکة روابط اجتماعي که ارتباطات علمي در آن صورت مي‌پذيرد، و نيز نارساييهاي ناشي از محدود کردن و انحصار کانالهاي ارتباطي به وسايل ارتباط رسمي توجه دارند. همان‌گونه که «مِنزِل» و همکاران، و بسياري از محققان ديگر نيز اشاره کرده‌اند، ارتباطات رودررو ميان افراد، در برقراري ارتباطات علمي نقش علمي مهمي برعهده دارد. به موازاتي که تعداد دانشمندان افزايش مي‌يابد، دامنة تخصص گسترده‌تر مي‌شود، و فاصلة زماني ميان ارائه، داوري، و انتشار مقاله بيشتر مي‌گردد، و بدين ترتيب نيز ضرورت جست‌وجوي وسايل ارتباطي ديگر بيشتر احساس مي‌شود (Menzel 1962, 416-441).

ارتباطات رسمی و غيررسمی

بنابراين، چنانکه از بند قبل نيز نتيجه می‌شود گاهي دانشمندان در ارتباطات غيررسمي، به مسائلي پي مي‌برند که از طريق ارتباطات رسمي امکان حل‌ آن وجود ندارد. منظور از ارتباطات رسمی در اين تقسيم‌بندی، ارتباطاتی است که غالباً به شکلی برنامه‌ريزی شده، به صورت جمعی و با استفاده از کانالهای غيرشخصی‌تر برقرار می‌شود. در حالی که ارتباطات غيررسمی، به ارتباطاتی اشاره دارد که معمولاً از پيش برنامه‌ريزی نشده، به صورت بين فردی (يا در جمعی دو سه نفره) و با استفاده از کانالهای شخصی‌تر برقرار می‌شود.

به اعتقاد «موراوسيک»²⁰ (ابراهيمي، 1372) دانشمندان با چهار گروه از افراد يعني تصميم‌گيران، دانشمندان همكار، فناوران، و عموم مردم در ارتباط‌اند (شكل 1) که در هر چهار مورد، ارتباطهاي رسمي و غيررسمي در کنار هم قرار دارند. به عبارت ديگر دانشمندان به هر دو نوع ارتباط نيازمند‌ند اما مسلم است که تيرس ارتباط رسمي از غيررسمی بيشتر است.

ارتباطات علمی رسمي، ارتباطاتي است که اطلاعات علمی باواسطه مبادله مي‌شود و از اين رو غيرمستقيم نيز خوانده شده است. ارتباطات علمي رسمي، فرايندي است که از طريق آن، تازه‌ترين يافته‌های علمی پالايش، تأييد، و توزيع و همچنين براي پژوهشگران، اساتيد، دانشجويان، و عموم مردم نگه‌داري مي‌شود. معمولاً اين امر در قالب کتابها، مقاله‌هاي ژورنالها، گزارش کنفرانسها، تک‌نگاشتها جلسات منظم انجمنهاي علمي و حرفه‌اي، و سمينارها نمود مي‌يابد (Shearer and Birdsall 2002).

بنابراين در فرايند رسمي ارتباطات علمی، پژوهشگران بر پاية آثار ديگران به تدوين نتايج پژوهشهاي خود مبادرت مي‌ورزند و بدون هيچ هزينه‌اي به ناشران مي‌دهند. در مقابل، ناشران فرايند هم‌ترازخواني را مديريت مي‌کنند، اصلاحات و ويرايشهاي لازم را انجام مي‌دهند و اثر را به صورت انبوه و از طريق ژورنالهاي علمي به چاپ مي‌رسانند. سپس كتابخانه‌ها ژورنالها را خريداري، آنها را سازمان‌دهي، و قابل دسترس مي‌كنند و براي نسلهاي آيندة دانشمندان و پژوهشگران نگهداري مي‌کنند (Case, 2002).

شکل1. شيوه‌هاي ارتباط علمي يک دانشمند از نظر «موراوسيك» (ابراهيمي 1372)

اين در حالی است که ارتباطات علمی غيررسمي، ارتباطاتي است که ضمن آن، اطلاعات بدون واسطه و مستقيم مبادله مي‌شود. از اين رو ارتباطات علمي غيررسمي شامل ملاقاتهاي شخصي و گپ‌و‌گفتهای رودرروی بين فردی، نامه‌هاي خصوصي، شرکت در گروههاي بحث ‌و گفت‌وگو، و مبادلة پيش‌چاپها است که مشخص مي‌‌كنند چه مسائلي در يک رشتة خاص اتفاق بيفتند (Shearer and Birdsall 2002). به علاوه، چنانکه «گاروي» و «گريفيث» اظهار داشته‌اند وسعت زياد، محفوظ و بازنيافتني بودن، و بازخوران سريع اطلاعات به اطلاع‌دهنده از ديگر ويژگيهاي ارتباط غيررسمي است (Garvey and Griffith 1967).

بدين ترتيب، اصلي‌ترين کارکردهاي متمايز ارتباطات علمی رسمي و غيررسمي را شايد بتوان به شرح زير برشمرد (Garvey and Griffith 1966):

1.کانالهاي ارتباطی در نظام ارتباطات علمي رسمي، عمومي و همگاني، و به‌طور بالقوه داراي مخاطبان وسيعي هستند. در حالي که کانالهاي ارتباطی در ارتباطات علمی غيررسمي معمولاً مخاطبان محدود و اندکي دارند؛

2.اطلاعات منتشرة از طريق کانالهاي ارتباطی رسمي، به‌طور دائمي ذخيره مي‌شوند و معمولاً قابل بازيابي هستند. اما اطلاعات رسيده از کانالهاي غيررسمي، بيشتر به صورت موقت ذخيره مي‌شوند و مشکل مي‌توان آنها را بازيابي کرد؛

3.کانالهاي رسمي در مقايسه با کانالهای غيررسمی، اطلاعات نسبتاً قديمي‌‌تری را منتقل مي‌كنند؛

4.از اطلاعاتي که به‌وسيلة کانالهاي رسمي منتقل مي‌شود، تا زمان استفاده مراقبت مي‌شود. در حالي که معمولاً بر کانالهاي اطلاعاتي غيررسمي نظارت و مراقبتي اعمال نمي‌گردد؛

5.به نظر مي‌رسد، کانالهاي رسمي اصولاً با گزينش کاربر همراه هستند. در صورتي که در کانالهاي غيررسمي، اشاعه دهندة اطلاعات، جريان آن را برمي‌گزيند؛

6.تبادل اطلاعات علمي در کانالهاي رسمي در مقايسه با کانالهاي غيررسمي، يک‌سويه است؛ به عبارت ديگر تعاملي و دوطرفه نيست؛

7.اطلاعات مازاد قابل ملاحظه‌اي در نظام کلي ارتباطات علمي وجود دارد. زيرا پژوهشهاي مشابه از چندين کانال گزارش مي‌شوند که هر يک با رويکردي به آن پرداخته‌اند. در کانالهاي رسمي، کمتر چنين اتفاقي مي‌افتد. اما يافتن اثري مشابه که در چندين رسانة غيررسمي گوناگون تکرار شده باشد، چندان عجيب نيست.

ارتباطات علمي غيررسمي غالباً با عنوان دانشكدة نامرئي شناخته می‌شود. اين اصطلاح نخستين بار در اروپاي قرن هفدهم به کار رفت، يعني درست زماني که انجمن سلطنتي لندن²¹ بنيان نهاده شد. اعضاي انجمن سلطنتی لندن که نام آن «انجمن سلطنتي دانشمندان»²² بود و بسياري از آنها رياضيدان بودند، متعلق به هيچ سازماني رسمي نبودند اما با توجه به نزديکي جغرافيايي و نيز همايشهاي منظمي که بر پاية علاقه‌هاي علمي مشترک خويش برپا مي‌کردند، خود را يک دانشکده نامرئي مي‌خواندند (Bartle 1995).

پس از آن، پژوهش کتاب‌سنجي «پرايس»²³، به شناسايي مدرن دانشکده نامرئي منجر شد. وي گروهي از نخبگاني را که با يكديگر در تعامل هستند و دانشمندان و پژوهشگران پرکار و خلاقي را که در فاصله‌هاي جغرافيايي دور با هم رابطة علمي دارند و از طريق مبادلة اطلاعات به پيشرفت زمينة موضوعي خويش کمک مي‌کنند، اعضاي اين دانشکده ناميد. گرچه پژوهش وي بر سنجش کانالهاي رسمي ارتباطات، به‌ويژه رشد نوشتجات علمي و آثار گروهي متمركز شده بود (كه گواه آن مقاله‌هايي با چند نويسنده است)، اما وي اصطلاح دانشکدة نامرئي را به کار برد تا بر الگوهاي غيررسمي در تماسهاي بين‌فردي دانشمندان تأکيد ورزد (Garfield 1987).

دانشکدة نامرئي که در واقع، نوعي شبکة ارتباطي غيررسمي است، به‌طور تدريجي و توسط پژوهشگران برجسته به‌وجود مي‌آيد (Fiallbrant 1994). بنابراين مي‌توان آن را گروهي از دانشمندان طراز اول و فعال دانست که روي مسائل پژوهشي مشابهي کار مي‌کنند، از موضوعهاي مورد مطالعة ديگر دوستانشان در خارج و داخل کشور اطلاع دارند، نتايج تحقيقات ديگران به دستشان مي‌رسد، و در جريان پيشرفتهاي دانش و دانشمندان در رشته خود قرار مي‌گيرند. نشريات ادواری، کتابها، گزارشها، شرکت در کنفرانسها و سمينارهاي علمي، مبادله پيش‌چاپها، و غيره کانالهايي هستند که اطلاعات را به اعضاي دانشکدة نامرئي منتقل مي‌کنند (Crane 1969).

دانشکدة نامرئي هنگامي آشکارتر مي‌شود که دانشمندان در محدودة جغرافيايي مشخصي گردهم مي‌آيند و پشتيبانيهاي مالي لازم را به‌طور منظم فراهم مي‌کنند، در يک فرايند گزينش رسمي حضور مي‌يابند، و در همايشهاي گروهي اجباري شرکت مي‌جويند. بسياري از دانشمندان تلاش مي‌‌كنند تا در همايشها حضور يابند. زيرا آنان به ارزش تماسهاي رودررو، ارائه انديشه‌ها به صورت غيررسمي، و به اشتراک گذاشتن ديدگاهها با همکاران قديم و جديد، و مسافرتهاي علمي پي برده‌اند (Zuccalla 2006). در واقع، بخش زيادي از ارتباطات علمي داراي ماهيتي غيررسمي هستند. انتشار اطلاعات بستگي به رسانش شبکه‌هاي «اجتماعي- شناختي» دارد که همانطور که اشاره شد با عنوان دانشکدة نامرئي شناخته مي‌شود (Cronin 2003).

بيشتر کانالهاي نوين ارتباط غيررسمي در اينترنت قرار دارند (Sondergaard, Anderson, and Hjorland 2003) و عبارت‌اند از:

1.پست الکترونيک؛

2.«ليست سرو»²⁴: يک گروه بحث‌ و گفت‌وگو يا گروه علاقه‌مند است که پيامها را از طريق فهرستهاي پستي توزيع مي‌کند. کنفرانسهاي الکترونيک يا گروههاي خبري، هر دو، معمولاً با واسطه‌گري «ليست سرو» اتفاق مي‌افتند؛

3.«اخبار يوزنت»: يک اصطلاح جامع براي هزاران گروه خبري يا گروه بحث و گفت‌وگو است. «اخبار يوزنت»، در مقايسه با «سرورهاي ليستي»، به صورت مرکزي و بدون استفاده از پست الکترونيک اداره مي‌شود؛

4.همايشهاي الکترونيکي يا کنفرانس از طريق دوربينهاي وب.

البته افزايش پژوهشگران باسواد کامپيوتري طي دهه 1990 ميلادي به گذار اينترنت از يک کانال ارتباطي غيررسمي به کانال ارتباطي رسمي منجر شد. مهم‌ترين بخشهاي معتبر رسمي در اينترنت عبارت‌اند از (Sondergaard, Anderson, and Hjorland 2003):

1.ژورنالهاي الکترونيک و ژورنالهاي برخط: معمولاً اين دو اصطلاح با يکديگر يکسان تلقی می‌شوند، اما فرقی اساسی ميان آنها وجود دارد. ژورنالهاي الکترونيک نشرياتي هستند که فقط به شکل الکترونيک توليد و ذخيره مي‌شوند، در حالی که ژورنال برخط به نشرياتي اطلاق مي‌شود که نسخة الکترونيک ژورنالهاي چاپي کاغذي هستند. به عبارت ديگر ژورنالهاي برخط، پشتيباني الکترونيک از نشريات چاپي‌اند، اما ژورنالهاي الكترونيك فقط به صورت الكترونيك چاپ مي‌شوند؛

2.پيش‌چاپها: پيش‌چاپها نسخه‌هايي هستند که قبل از چاپ و انتشار اطلاعات و شايد پيش از انجام فرايند بررسي علمي آنها در دسترس قرار مي‌گيرند. پيش‌چاپها معمولاً بخشي از نوشتجات خاکستري به حساب مي‌آيند؛

3.پايگاههاي اطلاعات كتاب‌شناختي يا تمام متن: که شامل پايگاههاي تجاري²⁵، و پايگاههاي غيرتجاري موجود در اينترنت مي‌شوند؛

4.سرورهاي سازمانهاي پژوهشي و علمي؛

5.صفحات وب ناشران؛

6.کتابخانه‌هاي مجازي؛ و

7.موتورهاي کاوش يا ابزارهاي فراکاوش.

الگوی ارتباطات علمی

ارتباط‌گران

چنانکه تاکنون آشکار شده هدف پژوهشگران حوزه ارتباطات علمي، چند و چون مبادلة واحدهاي اطلاعاتي است. بازار ارتباطات علمي متشكل از گويندگان و شنوندگان يا نويسندگان و خوانندگاني است که به عنوان كنشگر عام يا ذي‌نفع شناخته مي‌شوند. نويسندگان به دنبال آن هستند که هر چه بيشتر کالاي خويش را منتشر کنند و آن را به شکلي گسترده در اختيار ساير افراد قرار دهند. در حالي که خوانندگان در پي آن‌اند که از هر آنچه به پژوهشهاي آنان مربوط است آگاهي يابند و اين اطلاعات، درست به موقع در اختيارشان باشد و تضمين شود که مي‌توانند و خواهند توانست از هر آنچه به حوزة فعاليتشان مربوط است، آگاهي يابند.

بنابراين يک واحد اطلاعاتي (برای مثال يک مقالة ژورنال، مجموعه‌اي از داده‌ها، يا مانند آنها)، يک واحد کارکردي در حوزه ارتباطات علمی نيست. بلکه اين واحد، با ايجاد تعامل با نويسنده، خواننده، و يا هر دوي آنهاست که به يک واحد کارکردي يا مجموعه‌اي از واحدهاي کارکردي در اين حوزه تبديل می‌شود. از اين روست که ارتباطات علمي سرجمع واحدهاي کارکردي تعريف مي‌شود، حال آنکه اطلاعات علمي مجموع واحدهاي اطلاعاتي است. در اين چارچوب، اين تصور درست نيست كه يک واحد اطلاعاتي مي‌تواند بازار نويسنده را از بازار خواننده جدا کند. به عبارت ديگر، ميان اين دو بازار جدايي وجود ندارد. اين بدان معني است که «نگاه خطي به بازار» پذيرفته نيست و با اين واقعيت شناخته شده نيز سازگار است که بازار ارتباطات علمي بازاري با «سيستم بازخوران قوي و مستقيم» است.

بدين ترتيب، مي‌توان گفت که بازار ارتباطات علمي، يا به‌طور خلاصه بازار، شامل نويسندگان و خوانندگان (زوج بازيگر) به عنوان ذي‌نفعان عام اين بازار هستند (شكل 2). آنها نياز به موجود بودن و قابليت بازيابي (زوج دسترس‌پذيري) همة انواع واحدهاي اطلاعاتي دارند و هدفشان پرسيدن پرسشها و ارائة پاسخهايي به آنهاست (زوج محتوا) تا بتوانند آنها را در علوم و فناوري به کار بندند (زوج کاربردپذيري) (Rosendaal and Geurts 1997).

شکل2. چهار عامل در بازار ارتباطات علمي (Rosendaal and Geurts 1997)

با اين تفصيل، چهار گروه اصلي فعال در نظام سنتي ارتباطات علمي عبارت‌اند از (Rao 2001; Shearer and Birdsall 2002):

1.پژوهشگران که پژوهش علمي را پديد مي‌آورند؛

2.ناشران که پژوهش علمي را بسته‌بندي و کالاي اطلاعاتي خلق مي‌کنند؛

3.اطلاع‌رسانان که کالاهاي اطلاعاتي را گردآوري مي‌کنند، اشاعه مي‌دهند، و از آن نگه‌داري و حفاظت مي‌کنند؛ و

4.استفاده‌کنندگان که نتايج پژوهشها را به ابتکارعملهاي پژوهشي جديد، سياستهاي دولتي، محصولات تجاري، خدمات عمومي، و مانند آنها تبديل مي‌کنند.

فرايند ارتباطات علمي

فرايند ارتباطات علمي در چهار مرحله متمايز صورت می‌پذيرد (Harmsze 2000; Thorin 2003):

1.فرايند خلق يا اجراي پژوهش، توسعة انديشه‌ها، و ارتباطات غيررسمي با دانشمندان و پژوهشگران ديگر؛

2.فرايند اشاعه يا آماده‌سازي، شکل‌دهي، و ارتباط با گروهي از همکاران و هر فعاليتی که به نتايج پژوهشي مستند منجر مي‌شود؛

3.فرايند فراهم‌آوری يا توزيع کالاي رسمي نهايي براي کتابخانه‌ها و مکانها يا افراد ديگر، به شکل چاپي يا الکترونيک؛ و

4.فرايند درك و جذب که گيرنده، بستة اطلاعاتي را دريافت، آن را رمزگشايی و از آن استفاده مي‌کند.

اين مراحل را مي‌توان در يک توالي ايده‌آل به 17 فعاليت گوناگون تقسيم کرد که تحليلي از فرايند نوعی ارتباطات علمی بدست می‌دهند كه در عمل ممکن است فعاليتها به گونه‌اي متفاوت يا مشابه انجام يا از طريق بازخوران، تا زماني که نتيجه‌اي رضايت‌بخش به‌دست آيد، تکرار شوند (شكل 3):

فرايند خلق

1.بسياري از فعاليتهاي پژوهشي، با توليد و گردآوري اطلاعات علمي خام از سوي دانشمند يا پژوهشگر آغاز مي‌شوند که اين كار با تبيين مفهومي ابعاد گوناگون موضوع صورت مي‌گيرد.

2.اين اطلاعات، سازمان‌دهي و در سطحی مفهومي ارزيابی مي‌شود. در اين مرحله خروجي خام، واحدمند و پالايش مي‌شود و اطلاعات نامطمئن، نامربوط، غيرضروري، و بيهوده کنار گذاشته مي‌شود.

3.سپس نويسنده در عمل مقاله را مي‌نويسد و اطلاعات را به صورت نمادين ارائه مي‌كند. وي تصميم مي‌گيرد که چه زبان يا ابزار نماديني را براي ارائة اطلاعات گوناگون برگزيند: زبان طبيعي (و نوع آن)، فرمولهاي رياضي يا شيمي، تصاوير، جدولها، پويانمايي، و مانند آنها. آنگاه وي ساختار مدرک، جمله‌بندي دقيق، نمايش مطالب غيرکلامي، و اصطلاحات دقيقي (به عنوان مثال کليدواژه‌ها) را مشخص مي‌کند که اطلاعات از طريق آنها ارزيابی مي‌شود.

4.اطلاعات به صورت پيامهاي آنالوگ²⁶ (با چاپ آن بر روي کاغذ)، يا پيامهاي ديجيتالي (يک فايل کامپيوتري) رمزگذاري مي‌شود تا بتواند انتقال يابد.

شکل3. فرايند ارتباط علمي از طريق مقاله‌ها (Harmsze 2000)

فرايند اشاعه

5.اولين فعاليت در اين مرحله، گردآوري اطلاعات رمزگذاري شده براي انتشار است. ممکن است ويراستار يک ژورنال خاص اين اطلاعات را درخواست کند يا آنکه نويسنده شخصاً آن را براي ژورنال ارسال دارد. اطلاعات رمزگذاري شده مي‌تواند به سرعت، عموميت يابد و در يک آرشيو پيش‌چاپ بايگاني شود.

6.به منظور کنترل کيفيت علمي، درستي اطلاعات و وضوح ارائه مطالب در سيستمهاي مختلف ارزيابي علمي قضاوت و بررسي مي‌شود. در اصل، کنترل کيفيت نبايد قبل از انتشار صورت پذيرد و اظهارنظرها و برچسبهاي کيفيت بايد بعد از انتشار اطلاعات به آن افزوده شوند. اگر چنين کنترلي قبل از انتشار اطلاعات صورت گيرد، بازخورد به‌دست آمده به بهبود مقالة منتشر شده مي‌انجامد. ويراستار مقاله نيز مي‌تواند کيفيت ارائه مطالب را افزايش دهد.

7.نمايه‌سازي نيز به ارزش مدرک مي‌افزايد. مي‌توان مدرک را بر اساس اصطلاحات نمايه‌اي کنترل شده که از يک اصطلاح‌نامه استخراج مي‌شوند يا استفاده از واژگان آزاد توصيف کرد.

8.ارزش مي‌تواند به جنبه‌هاي فني ارائة مدرک و کيفيت رمزگذاري پيامها نيز افزوده شود. در اين مرحله ارائة اطلاعات به صورت حرفه‌اي صورت مي‌گيرد و مدرک به شيوه‌هاي گوناگوني رمزگذاري مي‌شود. جنبه‌هاي فني ويرايش و ارائه، به عنوان مثال شامل طرح ديداري، حروف‌چيني، چاپ، و تبديل نمونه است.

9.انتشار (در معناي اصلي همگاني‌ساختن اطلاعات) به مخاطبان امکان مي‌دهد از وجود اطلاعات آگاهي يابند. هر چند در اين مرحله مي‌توان به‌طور مستقيم مقالة رمزگذاري شده را در ميان خوانندگان توزيع کرد اما معمولاً مدارک به يک کتابخانة (فيزيکي يا ديجيتال) منتقل مي‌شوند که از آنجا گيرنده مي‌تواند پس از انتشار اطلاعات، به سرعت آنها را بازيابي کند.

10.بنابراين با آرشيو کردن مقاله براي ارجاعات و استنادهاي آينده، بر ارزش اطلاعات افزوده مي‌شود.

فرايند فراهم‌آوري

11.در اين مرحله، اولين فعاليت، مکان‌يابي اطلاعات مرتبط و نيازمند فرايند گزينش است. اطلاعات مرتبط به دو روش پيدا مي‌شوند: يكي از اين روشها، بررسي اجمالي يا مرور است و ديگري جست‌وجو. هنگام مرور و بررسي اجمالي، گيرنده در منابع تازه‌رسيده به دنبال اطلاعاتي مي‌گردد که بدان علاقه دارد و پيش‌تر از آن آگاهي نداشته است. با استفاده از اين روش، پژوهشگر، اطلاعات را با مربوط يافتن آن انتخاب مي‌کند يعنی، تعيين مرتبط بودن اطلاعات برعهدة استفاده‌کننده است. در هر دو روش ياد شده، محتواي مقاله و فرااطلاعات (مثلا اطلاعاتي درباره مقاله) مي‌تواند استفاده شود.

12.پس از مکان‌يابي اطلاعات مرتبط، بايد پيام (مثلاً يک فايل کامپيوتري) بازيابي شود.

فرايند درك و جذب

13.هنگامي که گيرنده، پيام را دريافت مي‌کند، ابتدا آن را رمزگشايي مي‌کند تا مدارکي (به عنوان مثال، مقاله يا بخش مرتبطي از آن) را به‌دست آورد كه در آن وجود دارند.

14.سپس وي مدرک را براي دريافت اطلاعات تشكيل دهندة آن مي‌خواند. هر چند مطالعة جامع شامل مطالعة خط به خط يعني از آغاز تا پايان يك مدرك است، اما دانشمندان در زمينه‌هاي مورد علاقة خود، مطالب را به صورت گزينشي مي‌خوانند.

15.گيرنده، اطلاعات را با قرار دادن آن در چارچوب مفهومي خود فرامي‌گيرد.

16.آن را ارزيابي مي‌کند.

17.اگر اين اطلاعات رضايت‌بخش باشد، وي آن را در پژوهش خود وارد مي‌کند. اين کار باعث مي‌شود که دانش فردي گيرنده و استفادة واقعي از آن افزايش يابد. نقش دانشمند، با توليد اطلاعات علمي جديد، از گيرنده به فرستنده تبديل مي‌شود و دوباره اين فرايند، يعني برگشتن به مرحلة اول آغاز مي‌شود.

روابط درونی و اجزاي نظامهای ارتباطات علمی

پويايي روابط دروني و تعامل اجزا در نظامهاي ارتباطات علمي از سه بعد قابل بررسي هستند (Garvey and Griffith 1967):

بعد اجتماعي

دانشمندان و پژوهشگران، موجوديتهايي را براي برآوردن نيازهاي اطلاعاتي خويش خلق مي‌کنند. اين موجوديتها با تغيير رفتار اطلاع‌جويي و اطلاع‌پراکني دانشمندان، بر ديگر اجزاي موجود در نظام ارتباطات علمی تأثير مي‌گذارند. اين تغييرات رفتاري نيز به‌نوبة خويش، نقشهاي ديگر رسانه‌هاي نظام را دگرگون مي‌سازند و بنابراين بر ديگر جنبه‌هاي مهم اين نظام، تأثيرگذار هستند. اين تغييرات مي‌توانند منجر به خلق محيطهاي جديد يا اجزاي جديد در آينده شوند. به عنوان نمونه هنگامي که فرايند نشر به دنبال آن است که نيازهاي اطلاعاتي جاري افراد را در يک حوزة پژوهشي برآورده کند، مبادلة پيش‌چاپها در بين دانشمنداني که در اين حوزه فعاليت مي‌کنند افزايش مي‌يابد و به جايي مي‌رسيم که مبادلة پيش‌چاپها از سوي يک فرد خاص، غيرقابل كنترل مي‌شود و سازمان‌دهي سازوکاري رسمي براي مبادلة پيش‌چاپها ضروري به نظر مي‌رسد. در بيشتر مواقع، اين سازوكار جديد در قالب يک گروه مبادله‌گر پيش‌چاپها نمود مي‌يابد که از سوي معدودي از نخبگان يک حوزه، سازمان‌دهي و از ديگر افراد فعال اين زمينه نيز براي پيوستن به گروه دعوت مي‌شود. در ادامه، فعاليتهاي اين گروه در قالب يک ژورنال متجلي مي‌شود. با ادامه يافتن اين سازوکار، کنترل حجم فزايندة اطلاعات مورد مبادله، نيازمند سازوکاري رسمي‌تر مي‌شود. براي نمونه، مقررات جديدي بر منابع مورد مبادله اعمال مي‌شود و شرايط عضويت در گروه سخت‌گيرانه‌تر مي‌شوند. مادامي‌كه اين رسميت ادامه مي‌يابد، پاره‌اي از هنجارهاي مرتبط با رسانة رسمي سنتي از سوي اعضاي گروه برعهده گرفته مي‌شوند. در اين حالت ممكن است درون گروه قواعد سخت‌گيرانه‌اي دربارة اولويت اطلاعات اشاعه‌يافته از طريق مبادلة پيش‌چاپها برقرار شود. اين فرايند ممكن است تا جايي ادامه ‌يابد که عضوي از نظام به وجود نهادي ديگر پي ‌ببرد که داراي بيشتر ويژگيهاي يک ژورنال آرشيوي است، اين نهاد توانايي پذيرش دست‌نوشته‌هاي زيادي را داراست و مخاطبان آن هم مشتاق و فراوان هستند. در نتيجه، يک ژورنال جديد متولد مي‌شود!

بعد اقتصادي

منابع مالي براي پشتيباني از نظام ارتباطات علمی، هنگامي که موضوع در بافت ملي مورد توجه قرار مي‌گيرد، محدود است. زيرا افزايش منابع مالي براي يک رسانه، رسانه‌هاي ديگر را از منابع مالي محروم مي‌كند. اين مسأله، بسيار بحراني است چون برون‌داد ناخالص علم با آهنگي سريع‌تر از آهنگ توليد ناخالص ملي افزايش مي‌يابد. بين جريان اطلاعات و جريان منابع موجود در نظام پيوندهاي مستقيمي وجود دارد. اثربخشي يک جزء جديد نظام، معمولاً منابع مالي رسانه‌هاي جاافتاده‌تر را جذب مي‌كند و باعث مي‌شود جزء قديمي‌تر کارکردش را تغيير دهد يا فعاليتهايش را متوقف کند، حتي اگر کارکرد جزء قديمی براي دانش به عنوان يک کل، مطلوب باشد. براي آشکارتر شدن موضوع مي‌توان يک مثال آورد. ممکن است دولت بدون دريافت هزينه، با اشاعة گزينشي چکيده‌هاي موضوعي برخي ژورنالها که دسترسي به آنها با محدوديت روبرو است، نيازهاي پژوهشگران آن رشته را به خوبي برآورد و بدين ترتيب، باعث عدم‌استفادة پژوهشگران آن رشتة از چکيده‌نامه‌هاي عمومي آن رشته شود و به لغو اشتراک چنين ژورنالهايي نيز بيانجامد. علاوه بر پيوندهاي يادشده، پيوندهاي غيرمستقيمي نيز بين جريان منابع و کارکردهاي بخشهاي مختلف نظام وجود دارند. براي نمونه، ارائة آثار پژوهشي در کنفرانسهاي علمي، شيوه‌اي براي کسب هزينه‌هاي مسافرت براي حضور در اين کنفرانسها است. بنابراين بدون توجه و درک پيوندهاي غيرمستقيم، به سختي مي‌توان اجزاي موجود در نظام را ارزيابي کرد و شايد اين امر در پاره‌اي موارد نيز غيرممکن شود.

اگر قسمتهاي خارج از قسمت مشخص‌شده در شکل 4 را اجزاي غيررسمي نظام و قسمتهاي محصور با خطهاي پررنگ را اجزاي رسمي قلمداد کنيم، کارکردهاي متمايز معيني پديد مي‌آيند که مكمل يکديگر هستند و در نتيجه، يک «والانس»²⁷ در نظام شکل مي‌گيرد. بر اثر اين والانس، در برخي حوزه‌هاي موضوعي، اجزاي غيررسمي فرعي، با هر جزء رسمي رابطه برقرار مي‌کنند و به اين ترتيب هر يک از اين اجزا بر ديگري اثر مي‌گذارند و از اين رهگذر يک نظام واحد و يكپارچه به‌وجود مي‌آيد.

سطوح ارتباطات علمي

سطوح ارتباطات علمي به سه معنا تعريف شده است. يکی بر اساس محتوا و حوزه موضوعی کالای اطلاعاتی، ديگری بر مبنای نوع ارتباط‌گر، و در آخر بر اساس قلمرو سازمانی ـ جغرافيايی ارتباط (Dascal 2002). در تقسيم‌بندی سطوح ارتباطات علمی بر اساس محتوا، سه سطح قابل شناسايی هستند هر چند تميز ميان آنها چندان ساده نيست. اين سه سطح عبارت‌اند از:

1.ارتباطات درون علمي: ارتباط بين دانشمنداني که در يک زمينة خاص فعاليت مي‌کنند (به عنوان مثال ارتباط ميان فيزيکدانان)؛

2.ارتباطات ميان‌علمي: ارتباط بين دانشمنداني که در زمينه‌هاي مختلف فعاليت مي‌کنند و اين فعاليتها مي‌تواند مربوط به زمينة موضوعي دانشمند (ارتباط ميان‌رشته‌اي) و يا نامربوط به آن (ارتباط غيررشته‌اي) باشد (برای مثال ارتباط بين يک روانشناس و يک متخصص علوم تربيتي)؛ و

بعد رسمي

3.ارتباطات فراعلمي: ارتباط بين دانشمندان و غيردانشمندان مانند سياستمداران، مؤسسه‌هاي پشتيبان پژوهش، و به‌طور کلي عموم افراد.

سطوح ارتباطات علمي بر اساس نوع ارتباط‌گر نيز در سه سطح قابل بررسی است:

1.ارتباط علمي بين اشخاص حقيقی. اين ارتباط خود به دو دستة ارتباط فرد با فرد و ارتباط فرد با گروه تقسيم مي‌شود؛

2.ارتباط علمي بين اشخاص حقوقی يا ارتباط سازمان با سازمان‌(ها)؛ و

3.ارتباط علمي بين اشخاص حقيقی و حقوقی يا ارتباط سازمان با فرد يا افراد.

سطوح ارتباطات علمي بر اساس قلمرو سازمانی ـ جغرافيايی ارتباط نيز در دو سطح قابل بررسی است:

1.ارتباط علمي درون سازمانی؛ و

2.ارتباط علمی برون سازمانی.

 ارتباط علمي درون سازمانی و برون سازمانی، هر دو می‌تواند درون يک قلمرو يا بين قلمروهای جغرافيايی، فرهنگی، سياسی صورت پذيرد.

فرستنده ـ گيرنده در ارتباطات علمی

هر چند ارتباط‌گران در ارتباطات علمي به دو گونة حقيقی و حقوقی هستند، اما در اينجا تنها به سه نوع از مهم‌ترين سازمانهای علمی عهده‌دار يا درگير در ارتباطات علمی به عنوان ارتباط‌گران حقوقی اشاره مي‌شود. اين سه گونه سازمان به ترتيب عبارت‌اند از انجمنهای علمی، بنگاههای نشر، و کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی.

انجمنهاي علمي

انجمنهاي علمي به عنوان نوعي دانشکدة نامرئي عمل مي‌كنند و از اين‌رو بسيار مفيد هستند. در اين انجمنها، دانشمندان مي‌توانند با ملاقات يكديگر انديشه‌ها، نتايج آزمايشها، و اطلاعات خود را مبادله کنند. چنين كاركردي توسعة بعدي علم را با تشويق مبادلة انديشه‌ها، گردآوردن همکاران، و به‌خصوص ادارة بودجه‌هاي تحقيقاتي سرعت بخشيده است. در مجموع مي‌توان کارکردهاي انجمنهاي علمي را به صورت زير خلاصه كرد (ابراهيمي 1372):

1.ايجاد ارتباطات علمي ميان دانشمندان يک يا چند رشته در داخل و خارج از کشور؛

2.تعيين اولويتهاي تحقيقاتي و هدايت آنها در ميان اعضاي انجمن؛

3.ايجاد و اِعمال هنجارها و استانداردهاي علمي؛

4.دفاع از منافع حرفه‌اي دانشمندان در جامعه؛ و

5.کنترل نسبي بر کاربرد نتايج تحقيقات علمي در جامعه.

اغلب در ارتباطات درون‌گروهي ميان متخصصان، دست‌کم در ميان آن دسته از کساني که قدرت ارسال و دريافت پيامهاي علمي را دارند، روابط اجتماعي متقابل برقرار مي‌شود. هر فرد، حتي اگر گوشه‌گيرترين شخص باشد، خود را در اجتماعي احساس مي‌کند که از طريق شبکه‌ا‌ي ارتباطي با تعداد قابل توجهي از افراد ديگر در ارتباط است. اين پيوستگيها شبکه ارتباطي ميان افراد را شکل مي‌بخشند و در مجموع شامل تماسهايي هستند که به صورت مستقيم يا غيرمستقيم ميان افراد متخصص برقرار مي‌شوند، يعني شبکه‌اي که تجربه‌ها و يافته‌ها را با هم تسهيم مي‌كنند و اين رابطه مي‌تواند پس از پايان جلسة ملاقات نيز ادامه يابد. با اينکه اين گروهها در اصل از نوع گروههاي رسمي هستند، اما روابطي که ميان افراد برقرار مي‌شوند، مي‌توانند در آينده به روابطي غيررسمي تبديل شوند (محسني 1372، 225).

بنگاههای نشر

ناشران پس از انجمنهای علمی، از واسطه‌هاي اصلي و احتمالاً مهم‌ترين واسطه در نظام ارتباطات علمي هستند. علائق اصلي ناشران تجاري در اين كسب‌وكار عبارت‌اند از (Rao 2001):

1.گسترش تعداد مخاطباني كه آثار ناشر مورد نظر را مطالعه مي‌كنند؛

2.گسترش پوشش موضوعي؛

3.برتري هيئت تحريريه؛

4.دريافت بهره‌هاي بيشتر و افزايش سهم خويش از بازار؛

5.حفظ قواعد كيفي؛

6.فراهم‌آوري رسانه‌هاي چاپي و غيرچاپي؛

7.دست‌يابي به حقوق مالكيت معنوي؛ و

8.مشاركت جهاني با ديگر واسطه‌هاي اطلاعات.

كتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی

كتابخانه‌ها بايد فعالانه با ناشران همكاري كنند تا بتوانند نيازهاي پژوهشگران را برآورده سازند و ارتباطات علمي را افزايش دهند و كتابداران، تسهيلگران اصلي نظام ارتباطات علمي بين توليدكنندگان و استفاده‌كنندگان نهايي هستند.

کانالهاي ارتباطات علمي

اطلاعات علمي به شيوه‌هاي مختلف مبادله مي‌شود (شكل 5) که عبارت‌اند از (Fiallbrant 1994):

1.کانالهاي شفاهي، مانند کنفرانسها، سمينارها، سخنرانيها، و مصاحبه‌هاي فردي؛

شكل5. انواع كانالهاي ارتباط علمي (Fiallbrant 1994)

2.کانالهاي کتبی (چاپي يا غيرچاپی)، مانند گزارشها، مقالات ژورنالها، گزارش کنفرانسها، کتابها، و رساله‌ها؛ و

3.کانالهای کامپيوترمبنای ديجيتال، مثل اتاقهای عمومی يا خصوصی چت²⁸، پست الکترونيک، و کتابهای الکترونيک.

بنابراين ارتباط علمي در عمل به دو شيوة بحث و گفت‌وگو، و انتشار حاصل مي‌شود كه هر دو ممكن است آنالوگ يا ديجيتال باشند (شكل 6).

شكل6. كانالهاي ارتباط علمي (Ng 1998)

ارتباطات شفاهي

اصلي‌ترين شکلهاي ارتباطات غيررسمي و مستقيم در علوم، فناوري، پزشکي، و غيره از طريق کانالهاي ارتباطي شفاهي يعنی تماسهاي شخصي با همکاران و استادان، سمينارها، سخنراني‌ها، بحث و گفت‌وگو در کنفرانسها، نمايشگاه‌ها، و مانند آنها صورت می‌گيرد. اين کانالهاي ارتباطي از سويی داراي انعطاف‌پذيري بالا و نيز سادگی هستند و از سوی ديگر غالباً به‌طور عمومي با پذيرش و استقبال روبرو مي‌شوند. امکان ارتباطات دوسويه بين توليدکننده و دريافت‌کنندة اطلاعات نيز از طريق اين کانالها وجود دارد. اما ارتباطات شفاهي به‌ندرت جامعيت دارند. به عنوان مثال، مشکل بتوان اطلاعات مفصل و دقيقي درباره روشها، سازه‌ها، يا نتايج پژوهشها به صورت شفاهي ارائه كرد. ارتباطات شفاهي اغلب شنونده را برمي‌انگيزد تا در پي شکلي از ارتباطات چاپي باشد. اما در مقابل، برخي از اطلاعات در قالبهاي چاپي وجود ندارد و فقط مي‌توان آن را از طريق ارتباط شفاهي به‌دست آورد (Fiallbrant 1994). انواع ارتباطات رسمی با استفاده از کانال شفاهی و ويژگیهای آنها در جدول يك آمده‌اند.

برخي ديگر از كانالهاي شفاهی ارتباطات علمي در دورة معاصر كه ديجيتال بودن از مشخصه‌هاي اصلي آن به‌شمار مي‌رود، عبارت‌اند از: ارتباطات تلفني (ثابت و همراه)، كنفرانسهاي تلفني (معمولی و وبی)، و چت صوتي (خصوصی و عمومی). برخي از اين کانالهای ارتباطی کمتر مورد توجه سازمانهاي پژوهشي و پژوهشگران قرار گرفته‌اند. براي نمونه مي‌توان به سيستم «چت زنده‌اي» اشاره كرد كه انجمن كتابخانه‌هاي دانشكده‌اي و پژوهشي فراهم آورده است تا با مخاطبان خويش به طور مؤثري ارتباطات علمي برقرار نمايد. بسياري از نرم‌افزارها مانند «ياهو مسنجر»²⁹ و «ام.اس.ان مسنجر»³⁰ اين قابليت را دارند كه از طريق آنها به شبكة جهاني وب متصل شد و با همالان خويش در حوزه‌هاي تخصصي مشخصي به بحث و تبادل نظر پرداخت.

مزاياي کانالهاي شفاهي ارتباطات. مهم‌ترين مزاياي كانالهاي شفاهي ارتباطات عبارت‌اند از (Menzel 1967; Fiallbrant 1994):

1.سرعت: ارتباطات ميان‌فردي‌ (غيررسمي) دانشمندان، در ارائة اطلاعات مربوط به پيشرفتهاي علمي جديد به افرادي كه به پايه‌هاي علمي مناسبي تكيه كرده‌اند، سريع‌تر از رسانه‌هاي چاپي است. بنابراين، براي بدست آوردن اطلاعات جاری بسيار تازه‌ای که هنوز منتشر نشده است سودمندند.

جدول1. انواع ارتباطات رسمی علمي با استفاده از کانال شفاهی و

ويژگيهاي آنها (محسني 1372، 224)

نوع
ويژگيها

سخنراني

◻روش سنتي سخنراني فردي

◻ دشواري برقراري ارتباط ميان سخنران و شنوندگان

پانل

◻بحث گروهي عده‌اي متخصص در مقابل حاضران

◻ ارتباط بيشتر سخنران و شنونده

بحث گروهي

◻محدود‌ بودن تعداد شرکت‌کنندگان

◻ ارتباط زياد ميان شرکت‌کنندگان

سمينار و کنفرانس

◻بحث انفرادي يا گروهي در مقابل حاضران

◻ ارائة نتايج تحقيقات جديد

◻ ارتباط محدود ميان سخنران و مخاطب

کنگره

◻تعداد زياد شرکت‌کنندگان

◻ تقسيم برنامه به جلسات متعدد و هم‌زمان

◻ جنبه ملي يا بين‌المللي

◻دوره‌اي

سمپوزيوم

◻بحث درباره جنبه‌هاي مختلف و جزيي يک موضوع

◻ محدوديت ارتباط ميان سخنران و فرد حاضر

◻ محدوديت نسبي تعداد افراد شرکت‌کننده

کارگاه آموزشي

◻سخنراني همراه با کار گروهي

◻ تقسيم حاضران به گروههاي مختلف

◻ محدوديت تعداد شرکت‌کنندگان

◻ ارتباط زياد ميان شرکت‌کنندگان و سخنران

2.انتقال گزينشي اطلاعات: شبكة ارتباطات ميان‌فردي، اخبار علمي را به دانشمندان مربوط هدايت مي‌كند. اين امر با نوعي باريك‌انديشي صورت مي‌پذيرد و فراتر از فعاليتهاي آگاهي‌رساني جاري و خدمات مشابه است. در گذشته، حتي خود دانشمندان نيز به اهميت ارتباطات علمی خويش واقف نبودند، اما اين كار با مبادلة پيش‌چاپها مفهوم يافت و به اوج خود رسيد. بنابراين، دانشمندان اخبار جديد مربوط به رشته يا زمينة موضوعي خويش و نيز دست‌نوشته‌هاي خويش را قبل از انتشار به همالان خويش مي‌رساندند و چون اين فرايند در گسترة محدودي از افراد صورت مي‌گيرد به «انتقال گزينشي» مشهور شده است.

3.بررسي، ارزيابي، و تركيب اطلاعات: هنگامي كه يك پژوهشگر يا دانشمند، پرسش مرجع خويش را به جاي رجوع به كتابخانه، نمايه، يا ديگر خدمات بازيابي سنتي با يك همكار در ميان مي‌گذارد منافع زيادي را براي وي در پي دارد. نخست آنكه همكارش به جاي دادن مدرك، به وي اطلاعات مي‌دهد. مزيت دوم آن است كه همكارش به علت علاقه‌ و فعاليتش در اين حوزه، به مدارك زيادي رجوع كرده و مداركي را برگزيده است كه ارزش بررسي و صرف وقت دارند. به عبارت ديگر، پيش‌تر عمليات بررسي و ارزيابي مدرك و احتمالاً تركيب اقلام اطلاعاتي صورت گرفته است و نتايج نهايي چندين فعاليت در اختيار پرسشگر قرار مي‌گيرند.

4.استخراج الزامات عمل: ارتباط با يك همكار، برخلاف بيشتر ارتباطهايي كه با ابزارهاي رسمي صورت مي‌پذيرند، به دانشمند امكان مي‌دهد بر اساس حس قضاوتي كه در وي به‌وجود مي‌آيد، دانش علمي خويش را در موقعيتي خاص ارزيابي كند.

5.انتقال ناگفته‌ها: در ارتباط مستقيم يك دانشمند با ديگري، پيامهايي با محتواهاي مشخص، منتقل مي‌شوند. سطح معيني از اطلاعات با نام دانش فني در اين ارتباطات وجه غالب دارد. به‌طور كلي، اطلاعات بسيار جزئي دربارة يافته‌هايي كه قبلاً منتشر شده‌اند، اطلاعاتي راجع به استفاده از متون، كاربرد ابزارها،‌ يا در دسترس بودن منابع اطلاعاتي، محصول اين تجربة ارتباطي‌ هستند. اطلاعاتي از اين نوع، در نوشتجات پ‍ژوهشي رسمي يافت نمي‌شوند.

6.بازخورد فوري: يكي از مزاياي كاملاً آشكار ارتباطات رودررو، بازخورد فوري و مبادلة آني پيامهاي اطلاعاتي است. اين امر، در مبادلة اطلاعات علمي نيز صادق است. ارتباطات ميان‌فردي، به دانشمند امكان مي‌دهد پاسخها و واكنشهايي را براي ادعاهاي خود در اثر پژوهشي‌‌ خويش دريافت كند. بنابراين، بازخورد، نقش مهمي در كنترل و تسهيل مبادلة اطلاعات دارد. براي نمونه، فرد از طريق ارتباط با همكار خويش و ارائة اثرش به وي، مي‌تواند بازخوردهای منفي يا مثبت او را نسبت به نوشته‌اش بدست آورد و كيفيت اثر خود را ارتقا دهند.

7.سادگی: استفاده از کانالهای ارتباط شفاهی بسيار ساده است و انتقال اطلاعات را نه تنها ميان افراد يک اجتماع علمی، بلکه در بين افرادي که در حوزه‌هاي موضوعي گوناگون فعاليت دارند، ساده و آسان مي‌سازند و اين امر مي‌تواند در مطالعات بين‌‌رشته‌اي بسيار سودمند باشد.

كاستيهاي کانالهاي شفاهي ارتباطات. كاستيهاي كانالهاي شفاهي براي ارتباطات علمي را مي‌توان در اين سه مورد خلاصه كرد (Fiallbrant 1994):

1.به روي هر کسي گشوده نيست. تنها پژوهشگران برجسته به شبکه‌هاي ارتباطي خوب و مهم دسترسي دارند و يافتن چنين افرادي نياز به زمان دارد.

2.مي‌تواند به برداشتها و استنباطهاي نادرست منجر شود، چون اطلاعات ارائه شده در بسياري از موارد کامل نيست.

3.حفظ روابط در چنين کانالهايي مشکل است، بنابراين کانالهاي ناپايدار محسوب مي‌شوند.

ارتباطات کتبی (چاپي و غيرچاپی)

ارتباطات علمي معمولاً به شکلي از انتشارات رسمي يا فرايند عمومي‌سازي منتهي مي‌شود که از نتايج، يافته‌ها، مشاهده‌ها، و بررسيهاي پژوهشگر استخراج شده است. وجه غالب اين انتشارات به صورت مواد چاپي درمي‌آيند. اسناد مکتوب يا کاغذی هستند و يا در قالب رسانه‌هاي ديگري مانند ميکروفيش، ميکروفيلم، يا قالبهاي چندرسانه‌اي و ماشين‌خوان ذخيره و منتشر شوند. امروزه در ارتباطات علمي و حرفه‌اي، از نشر الکترونيک استفاده بسياري مي‌شود و اطلاعات بر روي رسانه‌هاي مختلفي مانند ديسک فشرده يا وب ارائه مي‌شوند، و از اين رو کتابخانه‌ها بيشتر به دنبال آن هستند که اطلاعات چاپي يا ساير رسانه‌هاي رسمي را به شکلهاي الکترونيک و يا شبکه‌اي بدست آورند و از آن طريق، دسترسي به آثار پيشين را براي پژوهشگران فراهم سازند (Fiallbrant 1994).

بدين ترتيب، آشکار است که از انواع کانالهای ارتباط کتبی در ارتباطات علمی استفاده می‌شود، که مهم‌ترين آنها عبارت‌اند از مقاله، تك‌نگاشت، و كتاب.

شكل هفت جریان اطلاعات علمي را نشان مي‌دهد (Parrott 2004). همان‌گونه که در اين شکل مشاهده مي‌شود، ابتدا يک ايده يا انديشه در ذهن پژوهشگر يا گروهي از پژوهشگران پديد مي‌آيد، اين انديشه پس از پژوهش(هايی)، توسعه مي‌يابد. سپس، احتمالاً در دانشکدة نامرئي به شکلي غيررسمي بحث و بررسي مي‌شود. چنين بحثهاي غيررسمي مي‌توانند در سمينارها و کنفرانسها و از طريق پست سنتي، پست الکترونيک، يا گروه‌هاي خبري الکترونيک صورت پذيرد.

هنگامي که انديشه‌ها در کنفرانسهايي ارائه مي‌شوند که گزارشهاي آنها منتشر نشده‌اند، مرحله‌اي رسمي‌تر اتفاق مي‌افتد و حتي رسمي‌تر از آن مي‌توان به انتشار ايده‌ها به عنوان گزارشهاي فني يا پيش‌چاپهايي اشاره کرد که از طريق واحد دانشگاهي نويسنده منتشر مي‌شوند. اين انتشارات به نوشتجات خاکستري معروفند چون به ندرت مي‌توان کتابخانه‌هايي يافت که داراي اين منابع باشند.

مرحله بعدي در اين نمودار نوشتجات دست‌اول است که هم شامل مقاله‌هاي مجلات و هم شامل مقاله‌ها و گزارشهاي کنفرانسها مي‌شود. اين منابع به راحتي قابل دسترس هستند و پيشينه‌هاي پژوهشي دقيقي دارند.

مرحله بعدي توصيف پژوهش در نوشتجات دست دوم مانند چکيده‌نامه‌ها، نمايه‌نامه‌‌ها، يا ژورنالهاي مروري است که در فاصله کمي پس از انتشار مطالب، آنها را خلاصه و به آنها اشاره مي‌کنند. هدف اصلي نوشتجات دست‌دوم، آسان‌سازي دسترسي به اطلاعات علمي بي‌درنگ پس از انتشار آنهاست.

آخرين مرحله در اين جريان، توصيف پژوهش در نوشتجات دست‌سوم است که اين منابع نيز منابع دست‌اول را خلاصه و به آنها اشاره مي‌کنند اما پس از زماني که اطلاعات به‌طور گسترده‌اي توزيع و با استقبال عمومي روبه‌رو شدند. نمونه‌هايي از نوشتجات دست‌سوم عبارت‌اند از دست‌نامه‌ها، دانش‌نامه‌ها، و متنهاي درسي.

تک‌نگاشتها و كتابها بين مراحل دوم (نوشتجات دست‌دوم) و سوم (نوشتجات دست‌سوم) قرار مي‌گيرند. چون برخي از تک‌نگاشتها يا کتابها فقط به پژوهشهاي علمي پذيرفته ‌شده اشاره مي‌کنند، در حالي که برخي ديگر پژوهشهايي را ارائه مي‌دهند که هنوز در حال ارزيابي هستند (Parrott 2004).

مي‌توان ساختار نوشتجات علمي را از طريق ردگيري پيشرفت اطلاعات علمي از توليد آن به عنوان برون‌داد پژوهش گرفته تا اشاعة آن در نوشتجات دست اول، ارائة آن در خدمات دست دوم، و تركيب نهايي آن و بسته‌بندي دوباره در قالب بررسي‌ و نقدها، متون درسي، و دانشنامه‌ها به روشني دريافت كرد.

شکل7. جريان اطلاعات علمي (Parrott 2004)

شكل هشت نموداري از زنجيرة كتاب‌شناختي است كه پيشرفت اطلاعات علمي را نشان مي‌دهد. اين زنجيره با مرحلة ايده آغاز و تا اشاعة اطلاعات تازه توليد شده از طريق كانالهاي گوناگون ادامه دارد كه در نهايت به عنوان جزئي از دانش علمي پيشين درمي‌آيد.

شماره‌هاي دايره‌هاي دروني در اين شكل بيانگر دورة زماني بر حسب سال است كه در آن، پژوهش از مرحله ايده در زمان صفر شروع مي‌شود. محصولات يا بسته‌هاي كتاب‌شناختي منتج از هر يك از فعاليتها، در مستطيلهاي متصل به دايره‌هاي مربوط به هر فعاليت، در شكل نشان داده شده‌اند (Kent and Lancour 1971, 393-394).

شکل8. تکامل اطلاعات علمي (Kent and Lancour 1971, 26)

برخي ديگر از كانالهاي کتبی ارتباطات علمي در دورة معاصر كه ديجيتال بودن از مشخصه‌هاي اصلي آن است عبارت‌اند از: تابلو اعلانات الکترونيک، گروههای خبری، گروههای پستی (الكترونيک)، پيام کوتاه تلفن همراه، چت متني (خصوصی و عمومی)، وبلاگ³¹، و ويکی³².

مزاياي کانالهاي چاپي رسمي. مزاياي كانالهاي چاپي رسمي را مي‌توان به صورت زير برشمرد (Fiallbrant 1994):

1.اطلاعات به صورت گسترده و در اختيار انبوهي از خوانندگان قرار مي‌گيرد،

2.اطلاعات مفصل و دقيقي مانند توصيف روشها، جدولها، نمودارها، نتايج و غيره به آساني ارائه مي‌شوند،

3.مدارک چاپي داراي اطلاعاتي هستند که به آساني مورد بررسي و ارزشيابي قرار مي‌گيرند،

4.به هنگام نياز، به آساني به مدارک ارجاع و استناد مي‌شود، و

5.مدارک چاپي، ابزاري براي تعيين اولويت فعاليتهاي دانشگاهي فراهم مي‌سازند و از طريق آن به نظام شايسته‌سالاري نويسندگان دانشگاهي کمک مي‌کنند.

معايب کانالهاي چاپي رسمي. از جمله معايب كانالهاي چاپي رسمي مي توان به موارد زير اشاره كرد:

1.وجود فاصلة زماني بين توليد يك اثر و انتشار آن به علت سيستم همترازخواني كنوني

2.فراهم نبودن امكان گرفتن بازخورد از همكاران پس از انتشار اثر

3.محدوديت كانالهاي انتشار آثار علمي به علت سيستمهاي همترازخواني و پاره‌اي جبهه‌گيريها

ارتباطات علمي و فناوري اطلاعات

انقلاب ارتباطی و اطلاعاتی معاصر از سويی موجب پيدايی و فراگيری انواع فناوريهای نوين ارتباطی و اطلاعاتی شده كه از طريق آنها انواع فعاليتها و استنباطهاي افراد را مي‌توان به اشتراك گذاشت، و از سوی ديگر موجب شکل‌گيری نظام ارتباطي (تله‌ماتيك³³ از تركيب ارتباطات راه دور و انفورماتيك³⁴) و فضاي جديدي شد كه جوامع، گروهها، و افراد مي‌توانند در آن گردهم ‌آيند و به بحث و تبادل نظر بپردازند، و هر جا كه امكان مشاركت گسترده وجود داشته باشد و خدمات عمومي ايده‌آل فراهم باشد، اين نظام (تله‌ماتيك) مي‌تواند سواي انتقال انحصاري اطلاعات، فرصتي را نيز براي تبادلات فرهنگي و علمي فراهم آورد (Valente and Luzi 2000).

تأثير کاربرد ارتباطات کامپيوترواسط بر ارتباطات علمي در سالهاي اخير بسيار مطالعه شده است. البته بسياري از اين پژوهشها به علوم طبيعی اختصاص يافته و پژوهشهاي اندکي به علوم اجتماعي پرداخته‌اند. در هر حال ارتباطات کامپيوترواسط و ماهيت بين‌المللي ارتباطات علمي باعث شده‌اند که نتوان مرزهاي جغرافيايي مشخصي را براي يك پژوهش خاص تعيين کرد. بنابراين، می‌توان اظهار داشت که استفاده از ارتباطات کامپيوترواسط پيامدهای زير را برای ارتباطات علمی دربرداشته است (Costa and Meadows 2000):

1.افزايش ارتباطات غيررسمي،

2.افزايش انتشارات علمي پژوهشگر،

3.بهبود کيفيت اثر پژوهشي،

4.انتشار مقالات در ژورنالهاي الکترونيک،

5. گسترش اجتماع علمي پژوهشگر،

6.توليد آثار علمي و پژوهشي بيشتر در مدت زمان کمتر،

7.بهبود خلاقيت پژوهشگر،

8.تسهيل يافتن اطلاعات مرتبط،

9.کار علمي گروهي آسان‌تر،

10.تشکيل اجتماعات علمي جديد،

11.افزايش تعداد پروژه‌هاي مربوط به فناوري اطلاعات، و

12.کاهش زمان ارزيابي علمي مي‌شود.

حال از آنجا که بنيان اين فناوریها را بايد اينترنت دانست، در اينجا لازم است تا به تاثيرات آن (و امکانات وابسته و پيوسته مربوط) بر ارتباطات علمی اشاره کنيم. در مجموع مي‌توان سه نوع نشر علمي را در اينترنت مشخص كرد: 1) در نوع اول، دانشمندان و پژوهشگران مي‌توانند آثار خويش را در ژورنالهاي برخط موجود در اينترنت منتشر كنند كه معمولاً داراي استانداردهاي معتبر (ارزيابي دقيق علمي) هستند. در اينجا بايد بين ژورنالهاي برخط كه تنها بر روي اينترنت منتشر مي‌شوند و تعدادي از ژورنالهاي رسمي كه علاوه بر نسخه‌هاي چاپي، اطلاعات، چكيده‌ها، يا متن كامل مقالات را به‌طور الكترونيك نيز در عرضه مي‌كنند، تمايز قائل شد. 2) در نوع دوم، پژوهشگران مي‌توانند مدارك خود را از طريق اينترنت منتشر كنند كه در اين روش، اثر از سوي خود پژوهشگر تأييد مي‌شود و پژوهشگر بدون نياز به طي كردن فرايندهاي سازماني ناشران متون علمي، آن را از طريق اينترنت منتشر مي‌كند. 3) سومين امكان، انتشار فايلهاي پيش از چاپ و مقالاتي است كه براي انتشار در گروههاي خبري، ليستهاي پستي، صفحات وب شخصي، يا سرور پيش‌چاپها آماده شده است (Einsend 2002).

جوامع دانشگاهي قرنهاست به اين نتيجه رسيده‌اند كه تنها پژوهشگران خاصي هستند که با خارج از محدودة جغرافيايي زندگي خود ارتباط برقرار مي‌کنند، با ديگر پژوهشگراني که علاقة پژوهشي مشابهي دارند تماس مي‌گيرند، و از گسترة وسيعي از رسانه‌هاي ارتباطي مانند ملاقاتهاي رودررو و ارتباطات از راه دور بهره مي‌جويند. و اينترنت که در ابتدا براي تسهيل ارتباطات علمي ظهور کرد، تأثير فراواني بر ميزان ارتباطات مرسوم ميان علوم گذاشته است. دانشجويان نيز مانند اعضاي هيئت علمي دانشگاهها از اينترنت به منظور ارتباط با ساير پژوهشگران استفاده مي‌کنند. عمدة اين ارتباطات از طريق پست الکترونيک و وب صورت مي‌پذيرد.

وب مي‌تواند کانال ارتباطي مناسبي براي تسهيل فرايند توزيع دانش و فراهم‌آوري دسترسي کم هزينه و سريع به اطلاعات باشد. افزون بر اين وب با آسان‌سازي دسترسي به اطلاعات در ابعاد جهاني، دامنة فضايي توزيع اطلاعات را افزايش مي‌دهد و امکان جهاني‌سازي را پديد مي‌آورد. فرد در سيستم علمي منطقه‌اي با ساير افراد بيشتر ارتباط مي‌يابد و مؤسسه‌هاي علمي، بيشتر تحت تأثير رخدادهايي قرار مي‌گيرند که کيلومترها دورتر از آنها روي مي‌دهد. بنابراين ارتباطات علمي بين‌المللي به علت تأثيرات آن، پديده‌اي پيچيده است و هر مطالعة خاص مي‌تواند تنها جنبه‌هايي از آن را مورد بررسي قرار دهد (Park 2006).

در واقع، پيدايی اينترنت و گسترش گروههاي خبري، گزينه‌اي اثربخش از نظر هزينه در اختيار پژوهشگران قرار داده است. گروههاي خبري، تابلو اعلانات الکترونيک هستند و به کاربران اينترنت امکان مي‌دهند پرسشهاي خود را ارسال كنند و پاسخهايشان را بدون هزينه دريافت دارند. پس از گروههاي خبري، شکل پوياتري از ارتباطات ظهور کرد که گروه بحث و گفت‌وگو نام گرفت. بنيان ساختاري يک گروه بحث و گفت‌وگو در استفاده از پست الکترونيک و مفهوم ثبت‌نام يا اشتراک ريشه دارد. پست الکترونيک از زمان پيدايي، با استقبال اجتماع علمي روبرو شده است. چرا که پيامها (رسمي يا غيررسمي) به‌طور دائم به هر نقطه‌اي از جهان و با کمترين هزينه ارسال مي‌شوند. بنابراين، چندان عجيب نيست كه جامعة اينترنتي، امروزه از پست سنتي با عنوان پست حلزوني يا کند و آهسته ياد مي‌كند (Ng 1998).

اصولاً وب که از سال 1989 و در نتيجة يک پروژة گروهي به وجود آمد براي آسان ساختن ارتباطات ميان پژوهشگران در سراسر جهان طراحي شده بود (Marlow 1996). پست الکترونيک نيز خيلي زود و به‌طور مداوم در اجتماع علمي براي تسهيل ارتباطات به‌کار گرفته شد. اين استفادة روزآمد از وب و پست الکترونيک در اجتماع علمي، جست‌وجو و کنکاش علمي را بسيار جذاب‌تر کرده است.

با پيدايی وب و رشد و گسترش بي‌سابقة آن در ارتباطات جهاني، ويژگي سرعت كه در محيط چاپي از اهميت چنداني برخوردار نبود، اكنون بسيار ضروري و حياتي گشته است. نشر علمي در وب جهان‌گستر، اين امكان را فراهم آورده است كه اطلاعات جديد، در فاصله‌اي در حد چند ثانيه براي مخاطبان گسترده‌اي در سراسر جهان توزيع شود. افزايش سهولت دسترسي و سرعت فراهم‌آوري اطلاعات، الزاماتي را براي تكوين سياست علمي و نگرشهاي عمومي به علم، به گونه‌اي جدي‌تر نسبت به گذشته ايجاب كرده است. وب‌سايتهاي سياست علم، پادمانهاي علمي، و روزنامه‌نگاري علمي نمونه‌هايي از نوشتجات خاكستري محسوب مي‌شوند كه بر روي وب قرار دارند و منابع ارزشمندي براي ارتباطات ميان دانشمندان به حساب مي‌آيند (Weintraub 2000). وينتون سرف که پدر اينترنت ناميده می‌شود، برآورد کرده است حدود 75 درصد ترافيک اينترنت در بخش وب جهان‌گستر است، که يکي از رايج‌ترين شکلهاي ارتباطات به حساب می‌آيد (Cerf 2000).

فناوريهاي تصويري كه از تصويرهاي پزشكي، زيست‌شناسي، باستان‌شناسي، كيهان‌شناسي، زمين‌شناسي، و تصويرهاي مربوط به فيزيك نجوم پشتيباني مي‌كنند و آنان را با شفافيت بسيار بالا نمايش مي‌دهند، امكانات بي‌شماري را براي نشر علم در وب فراهم كرده‌اند (Gelfand 1998).

اين فناوريها در طرح پيشنهادي «وارموس» به روشني نشان داده شده‌اند. در سيستم پيشنهادي وي كه «ئي ـ بيومد»³⁵ نام دارد، توانايي انتقال و نگهداري منابع و گزارشهاي علمي را در زمينه‌هاي پشتيبان پژوهشهاي زيست‌پزشكي مانند پژوهشهاي باليني، زيست‌شناسي مولكولي و سلولي، پژوهشهاي رفتاري، مهندسي زيستي، و ديگر رشته‌هاي مرتبط به پزشكي و زيست‌شناسي داراست. ويژگي اصلي اين سيستم دسترسي رايگان و آسان خوانندگان به تمامي محتواي «اي ـ بيومد» است، به گونه‌اي كه هر خواننده مي‌تواند علاقه‌هاي پژوهشي خويش را دنبال نمايد و به اطلاعات لازم دست يابد. هنگامي كه الگوهاي استفاده از منابع كاربران ايجاد شد، جست‌وجوي كاربران به ميزان چشمگيري آسان مي‌شود و رفتار جست‌وجو و استفادة آنها از سيستم قاعده‌مند مي‌شود. «وارموس» بر اين عقيده است كه سيستم پيشنهادي وي، سرعت اشاعة اطلاعات را افزايش مي‌دهد، تجربه‌هاي مطالعاتي همكاران را بهبود مي‌بخشد، و مبادلة اطلاعات ميان دانشمندان را عميق‌تر و جدي‌تر مي‌كند (Varmus 1999). طرفدارن اين سيستم خاطرنشان مي‌كنند كه اين سيستم به دانشمندان سراسر دنيا امكان مي‌دهد دسترسي بهتري به آثار همكارانشان داشته باشند. در اين سيستم دانشمندان از اين توانايي برخوردارند كه نشر علمي را دوباره شكل دهند (Blumenstyk and Kiernan 1999; Kiernan 1999).

با اين همه بيشتر ارتباطات علمي در اينترنت در حوزة پژوهش که با ميانجي‌گري فناوري به ارتباطات بين شخصی تبديل شده است از طريق پست الكترونيك صورت مي‌پذيرد (Einsend 2002). در حال حاضر، پست الكترونيك در مقايسه با گفت‌وگوهاي عمومي مانند گروههاي خبري علمي نقش مؤثرتري ايفا مي‌كند. از آنجايي كه اشكال مختلف ارتباطات داراي كيفيتهاي متفاوتي هستند، وابستگي اشكال گوناگون ارتباطات با اهداف ويژة هر يك از آنها ممكن است توضيحي بر اين رابطه‌ها باشد (Daft and Lengal 1984).

در هر حال پست الكترونيك يك رسانة چندوجهي است كه امکان انواع گوناگون ارتباطات را فراهم مي‌آورد و قادر به تركيب اجزاي اصلي و تكامل انديشة علمي (فردي، گروهي، روان‌شناختي، متعارف) است كه مي‌تواند جنبه‌هاي عمومي، اجتماعي،‌ و اشتراكي آنها را در برگيرد (Valente and Luzi 2000).

به جز اجتماع علمی، بنگاه‌های نشر و کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی نيز از فناوريهای نوين ارتباطی و اطلاعاتی تاثير پذيرفته‌اند. ناشران به سرعت از سناريوي در حال تغيير آگاه شدند و فعاليتهاي نشر الكترونيك را به كار گرفتند تا بتوانند در كسب‌وكارشان باقي بمانند. ناشران با افراد دانشگاهي همكاري دارند و در تبديل فايلهاي پشتيبان خويش به رسانه‌هاي ديجيتال ميليونها دلار هزينه مي‌كنند. ناشران تجاري و مؤسسه‌هاي دانشگاهي بزرگ به خوبي با يكديگر جفت‌وجور شده‌اند تا با چالشهايي كه اينترنت به آنان تحميل كرده‌ است، كنار آيند. زيرا بخش عمده‌اي از داده‌هاي آنان به صورت چاپي است که بايد به شكل ديجيتال درآيد (Langner 1996). با اين حال، گرچه به نظر می‌رسد ناشران بر فناوري تفوق يافته‌اند، اما دو موضوع اساسي کماکان لاينحل باقی مانده است: يکی كپي‌رايت و ديگری هزينة دسترسي به اطلاعات (Rao 2001).

كتابخانه‌هاي دانشگاهي و پژوهشي نيز در پی آنند که سيستمهاي اطلاعاتي جديدي را توسعه دهند كه دانشمندان و پژوهشگران بتوانند از طريق ميز كار خود به سرعت به آخرين اطلاعات لازم دست يابند. براي دست‌يابي به يك سيستم اطلاعاتي مجازي در ارتباطات علمي بايد به مسائل مهمي مانند استانداردهاي ويراستاري، هزينة بالاي تغييرات گذشته‌نگر، نگه‌داري پايگاههاي اطلاعات، پذيرش از جانب كاربر، قيمت‌گذاري و كپي‌رايت، آرشيو و ذخيرة‌ مطمئن، و سازوكارهاي بازيابي توجه كرد (Cummings et al. 1992).

كتابخانه‌هاي دانشگاهي در حال از دست دادن فضاي ذخيرة‌ مجموعه‌هاي محلي خويش‌اند و در پي فرصتهاي جديدي مانند سازوكارهاي مؤثرتر تحويل مدارك از طريق عرضه‌كنندگان و تأمين‌كنندگان تجاري مدارك هستند. مسئلة نگه‌داري نسخه‌هاي آرشيوي ژورنالهاي الكترونيك و افزودن آنها به فهرستها و موجوديها اهميت زيادي براي كتابخانه‌ها دارند. افزون بر اينها كپي‌رايت و امنيت شبكه نيز هنوز پرسشهاي بدون پاسخي باقي مانده‌اند (Rao 2001). با اين همه در حال حاضر كتابخانه‌ها به‌ويژه كتابخانه‌هاي دانشگاهي فعالانه مشغول يك‌پارچه‌سازي رسانه‌هاي الكترونيك موجود در محيطهاي شبكه‌اي (صفحات وب) هستند تا هرچه بيشتر، اطلاعات پژوهشي لازم را فراهم‌ آورند (Branin and Case 1998).

بدين ترتيب، تقاضاي فزايندة استفاده‌كنندگان براي اطلاعات، از سويی، و نياز به بقا در رشته از سوی ديگر، كتابداران را واداشته تا با تغييراتي كه نيازمند مهارتهايي اساسي است، سازگاری يابند و به عنوان تسهيلگران و واسطه‌هاي اطلاعات و نه فقط سازمان‌دهندگان اطلاعات خدمت كنند (Wilson 1995). در نتيجه وظيفة كتابداران در فراهم‌آوري اطلاعات پژوهشي، سمت وسوي ديگري يافته و از رسانة چاپي سنتي، به اطلاعات ديجيتال شبكه‌اي تبديل شده است. با توجه به هزينة بالاي اشتراك ژورنالهاي الكترونيك، كتابخانه‌ها بار ديگر كنترل بر تحويل خدمات اطلاعاتي الكترونيك را ازسرگرفته‌اند، گرچه هر پژوهشگر مي‌تواند از طريق ميز كار خويش نيز به اطلاعات مورد نيازش دست يابد (Lynch 1993).

آخر اينکه محيط كنوني از مدلهاي نشر نوين در ارتباط رسمي و غيررسمي ميان دانشمندان پشتيباني مي‌كند. اين مدلها از فناوريهاي اينترنتي براي اشاعة منابع پژوهشي بهره مي‌گيرند و كاركردهاي آنها از كاركردهايشان در دنياي چاپي بسيار فراتر رفته است. فناوريهاي اطلاعاتي جديد همان‌گونه كه دسترسي سريع به مدارك علمي را افزايش مي‌دهند (كه در بيشتر موارد بدون هزينه صورت مي‌گيرد) دسترسي به منابع چندرسانه‌اي كه در پايگاههاي اطلاعاتي موجود در وب ذخيره شده‌اند نيز را تسهيل كرده‌اند (Ramalho Correia 2005).

کارکردهاي ارتباطات علمي

نظام رسمي ارتباطات علمي داراي کارکردهاي بسيار مهمي است كه از آن ميان مي‌توان به اين موارد اشاره كرد (Menzel 1967; Rosendaal and Geurts 1997; Shearer and Birdsall 2002; Bohlin, 2004):

1.نخستين كاركرد، ثبت و انتشار يافته‌های علمی يا کارکرد آگاهي‌رساني است که با انتشار مقاله‌ها و تک‌نگاشتها، دانش را اشاعه مي‌دهد و به پژوهشگران امکان مي‌دهد يافته‌هاي مهم خويش را به اجتماع پژوهشي گسترده‌تر و فراتر توزيع کنند. از سوی ديگر پژوهشگران می‌توانند پاسخ(هايی) براي پرسشهاي خود بيابند و بدين ترتيب، با پيشرفتهاي جديد در رشتة خود همگام شوند، با رشته(های) جديد آشنايی پيدا کنند.

2.اين نظام، کنترل کيفيت مقاله‌ها و در نتيجه ژورنالها را از طريق بررسي علمي دقيق به‌ويژه بررسي اعتبار اطلاعات با کمک شواهد مکمل و فرايند ويراستاري تضمين مي‌کند. اين كاركرد به نام کارکرد تأييد شناخته مي‌شود. بدين ترتيب ژورنالهاي علمی با توجه به اين نقش منحصربه‌فردی که در نگه‌داري مرز بين ارتباطات علمي رسمي و غيررسمي دارند، نهادي اساسي در اعتبارسنجي حقايق علمي بوده‌اند. بنابراين چندان عجيب نيست كه «زيمن» نظام داوري ژورنالها را سنگ‌بناي تمامي كسب‌وكار علم دانسته است (Ziman 1968, 111).

3.هنگامي كه منابع منتشر مي‌شوند، بخشي از قلمرو عمومي به حساب مي‌آيند و کتابخانه‌هاي پژوهشي در مجموع براي اين‌گونه منابع مانند يک آرشيو غيرمتمركز عمل مي‌کنند. اين كاركرد به نام کارکرد آرشيو شناخته مي‌شود.

4.نشر علمي وجهه‌اي رسمي را براي نويسندگان به ارمغان مي‌آورد که باعث مي‌شود بيشتر شناخته، قراردادهاي پژوهشي بيشتري با آنها امضا، يا به ترفيع و قدرداني از آنان منجر شود. افزون بر اين، سيستم ارتباط علمي، اولويت کشف يا اختراع خاص را در انحصار فردي قرار مي‌دهد که نخستين بار به آن دست يافته است (شکل 9).

شكل9.كاركردهاي ارتباطات علمي (Rosendaal and Geurts 1997)

کارکرد ثبت، کارکردي عيني و ملموس و کارکرد آگاهي‌رساني، کارکردي ذهني و انتزاعي است. کارکرد تأييد نيز ملموس و ذهني و کارکرد آرشيوسازي کارکردي انتزاعي و عيني است. بنابراين، نيم‌سطحي از دو کارکرد عيني و نيم‌سطحي از دو کارکرد ذهني در اختيار است. با ارائه طبقه‌بندي مشابهي از کارکردهاي ارتباطي براي کارکردهاي مربوط به نويسنده و کارکردهاي مربوط به خواننده، مي‌بينيم که کارکردهاي مربوط به نويسنده، ملموس و عيني و کارکردهاي مربوط به خواننده غيرملموس و انتزاعي هستند.

با توجه به شکل نه مشاهده مي‌شود که کارکردهاي ذهني ارتباط، کارکردهايي هستند که خود از کارکردهاي دروني فرايند پژوهش محسوب مي‌شوند. در حالي که کارکردهاي عيني ارتباط، از کارکردهاي بيروني فرايند پژوهش شمرده مي‌شوند. بنابراين بايد توجه داشت که ارتباطات علمي از برون‌داد برهم‌كنشها و تراکنشهاي همة کارکردهاي يادشده به دست مي‌آيد (Rosendaal and Geurts 1997).

سير تحول ارتباطات علمي

نظام كنوني ارتباطات علمي در حال تغيير است. كتابخانه‌ها و مؤسسه‌هاي پشتيبان آنها به علت افزايش حجم و هزينة منابع علمي، نمي‌توانند مدت زيادي به فعاليت خويش ادامه دهند. بنگاه‌های نشر كه به افزايش درآمدهاي خويش علاقه‌مندند، با بالابردن قيمتها و محدوديت استفاده از منابع اطلاعاتي، موانعي بر سر راه برآوردن وعده‌هاي انقلاب ديجيتال براي كاهش هزينه‌ها و افزايش دسترسي ايجاد كرده‌اند. پروژه‌ها و طرحهاي پژوهشي كه براي تغيير نظام كنوني ارتباطات علمي به انجام مي‌رسند، اغلب از سوي ذي‌نفعان خارج از دانشگاه انجام مي‌شوند. درحالي كه درگير كردن اعضاي هيئت علمي در تضمين نظام جديدي كه بتواند انتظارات فعلي و پژوهشگران آينده را برآورده سازد ضروري است (Iowa State University 2006).

واقعيت اين است که نظام كنوني ارتباطات علمي چندين كاستي اساسي دارد (Waaijers 1997):

1.اين نظام بسيار كند است. به‌طور‌كلي در اين نظام بيش از شش ماه طول مي‌كشد تا مقالة‌ ارائه شده، منتشر شود. علاوه بر اين، اگر مقاله پذيرفته نشود، كل فرايند بايد از نو تكرار شود.

2.نظام كنوني ارتباطات علمي غيرقابل اعتماد است. فرايند سنتي داوري مقاله‌ها بر پاية استانداردهاي نانوشتة بي‌طرفي و شايستگي استوار است و از طرفی، سرقت علمي را مردود مي‌شمارد. اما پديدآورندگان در برخي مواقع مشاهده مي‌كنند كه چاپ مقالة‌ ارائه شدة آنها به تأخير مي‌افتد يا به خاطر اينكه ايده‌اي مشابه ايدة آنان در ژورنال ديگري منتشر شده است، مقالة آنان رد مي‌شود.

3.سوم اينكه نمي‌توان از عهدة عواقب اين نظام برآمد. به نظر مي‌رسد كه ناشران بيش از پيش مي‌گويند كه «ما به پديدآورنده پيشنهادي مي‌دهيم كه نمی‌تواند رد کند». در نتيجة اين توافق تركمانچاي، پديدآورنده مجبور است كه حقوق معنوي اثر خود را در ‌ازاي انتشار آن به ناشر واگذار كند. پيامد اين توافق ناعادلانه، افزايش متناوب بهاي ژورنالهالي علمي تا چند برابر شاخص عمومي قيمتها در سال است. و از آنجايي‌كه بودجة كتابخانه‌ها نمي‌تواند همگام با اين افزايش قيمتها رشد يابد، خط‌مشي مجموعه‌سازي در آنها تبديل به خط‌مشيِ حذف مي‌شود.

بحران در ارتباطات علمي

چنانکه اشاره شد ارتباطات علمي به فرايندهاي رسمي و غيررسمي اشاره مي‌كند كه از طريق آن، پژوهشها و دانشهاي اكتسابي اعضاي هيئت علمي و پژوهشگران توليد، ارزيابي، ويرايش، سازمان‌دهي، توزيع، دسترس‌پذير، آرشيو، استفاده، و منتقل مي‌شود. نشر، سيستمي رسمي است كه گردانندگان اصلي آن اعضاي هيئت علمي، ناشران (شامل اجتماعهای علمي)، و كتابخانه‌ها هستند. اعضاي هيئت علمي ابتدا بر پاية آثار ديگران، پژوهش خود را انجام و سپس آن را به ناشران مي‌دهند. ناشران، پژوهشها را ارزيابي علمي، ويرايش، و به‌طور گسترده توزيع مي‌كنند. كتابخانه‌ها منابع اصلي و جديد را دريافت و سازمان‌دهي مي‌كنند و دسترسي به آنها را فراهم مي‌آورند و از آن براي استفاده‌هاي پژوهشگران آينده نگه‌داري مي‌كنند.

با وجود اين، چنين خدماتي با بحرانهايي نيز روبرو است كه بر اساس گزارش كتابخانة الكترونيك «ايووا» مي‌توان خاستگاه آنها را در چهار محل جست (Iowa State University 2006):

1.هزينه‌هاي بالای ژورنالها، كتابها و تک‌نگاشتها. كتابخانه‌هاي دانشگاهي در آمريكا در سال 1998 برخلاف كاهش 7 درصدي تعداد عناوين ژورنالها نسبت به سال 1986، 152 درصد بيشتر هزينه كرده‌اند. قابل توجه است كه هزينة ژورنالها در اين سال نسبت به سال 1986 حدود 175 درصد افزايش داشته است و ميانگين افزايش قيمت ژورنالها در هر سال نه درصد بوده است. عاملان اصلي نشر ژورنالهاي علمي و به‌ويژه ژورنالهاي علوم اجتماعي، ناشران تجاري هستند كه سود ناخالص 20 تا 40 درصدي را گزارش مي‌كنند. از طرف ديگر كتابخانه‌‌هاي دانشگاهي ايالات متحده اكنون در مقايسه با 15 سال اخير فقط قادرند 75 درصد تك‌نگاشتها را بخرند. «كيس»³⁶ رئيس دفتر برنامه‌هاي علمي انجمن كتابخانه‌هاي پژوهشي تأثير وقايع كنوني بر كتابخانه‌ها را چنين توصيف مي‌كند: «برخلاف آنكه هر كتابخانة پژوهشي عادي در سال 2000 نسبت به سال 1986 بايد براي خريد يا اشتراك پيايندها سه برابر بيشتر هزينه كند، تعداد عناوين پيايندها نيز به ميزان هفت درصد كاهش داشته است. علاوه ‌بر اين، چون كتابخانه‌ها منابع مالي خود را صرف پشتيباني از اشتراك ژورنالها مي‌كنند، خريد كتابها به‌طور شگفت‌انگيزي تا 17 درصد كاهش يافته است. بر اساس تراز مجموعه‌سازي سال 1986، اين ارقام بيانگر آن هستند كه كتابخانه‌ها ساليانه خريد بيش از 6000 جلد تك‌نگاشت را نيز از دست داده‌اند. با چنين كاهش عمده‌اي در بازار كتابها، ناشران چاره‌اي جز افزايش قيمتهاي خود ندارند. به همين دليل نيز در سال 2000 هزينة خريد كتابها نسبت به هزينه‌هاي سال 19896 بيش از 66 درصد افزايش يافته است» (Case 2002).

2.هزينه‌هاي بالای نشر الكترونيك. نشر الكترونيك فرصتي را براي دسترسي بسيار بهتر به اطلاعات فراهم مي‌كند و اطلاعات را بسيار انعطاف‌پذيرتر از محيط چاپي قابل جست‌وجو مي‌سازد. اما اطلاعات الكترونيك رايگان نيست. ناشران تجاري در بيشتر موارد براي انتشارات الكترونيك قيمتهايي معادل يا بيشتر از انتشارات چاپي مطالبه مي‌كنند. تحويل انتشارات الكترونيك به دانشگاهها نيز نيازمند هزينه‌هايي براي تجهيزات و شبكه‌بندي است كه بايد در پاسخ به تغييرات مربوط به فناوري، به‌طور مداوم ارتقا يابند. بسياري از انتشارات الكترونيك كه در كتابخانه‌ها وجود دارند، داراي مجوزهايي هستند كه در بيشتر مواقع، چگونگي استفاده از اطلاعات را بسيار محدود مي‌كنند. برخي از اين مجوزها اختيارات كتابخانه‌ها را در به اشتراك نهادن مقاله‌هاي ژورنالها و ساير اطلاعات از طريق امانت بين كتابخانه‌ها كاملاً محدود مي‌كند و يا اصلاً چنين امكاني را براي كتابخانه‌ها فراهم نمي‌كنند. از طرف ديگر، كتابخانه‌ها با مشكلاتي مانند نگه‌داري بلندمدت و مسائل مربوط به آرشيو روبه‌رو مي‌شوند كه رسانة الكترونيك ايجاب مي‌كند.

3.نداشتن كنترل در بازار. ناشران تجاري ژورنالها با فراهم‌آوري، تلفيق، و خريد عناوين خاص مجلات جوامع علمي مشهور، كنترل بيشتري بر بازار خويش اعمال مي‌كنند. اجتماعهای علمي در برخي موارد، آثار خويش را به ناشران تجاري‌اي مي‌فروشند كه براي توسعة ژورنال از طريق افزايش قيمت اشتراك كتابخانه‌ها سرمايه‌گذاري مي‌كنند. انتشارات دانشگاهي نيز نوشتجات باكيفيتي را كه داراي پتانسيل محدودي در بازار هستند، نمي‌پذيرند. چرا كه چنين نوشتجاتي نمي‌توانند هزينه‌هاي خويش را بازگردانند.

4.نداشتن كنترل بر كپي‌رايت. توافق‌نامة انتقال كپي‌رايت در بيشتر موارد ايجاب ‌مي‌كند كه تمام حقوق تأليف اثر به ناشر منتقل شود. بدين ترتيب توزيع عمومي پژوهش فقط در اختيار ناشر است و پديدآورنده هيچ كنترلي بر آن ندارد. ممكن است كه محدوديتهاي كپي‌رايت، توزيع شخصي اثر با اهداف آموزشي و پژوهشي را نيز دربرگيرد يا حتي از فرستادن اثر به آرشيوهاي عمومي وب از سوي پديدآورنده نيز جلوگيري به عمل آيد. توافق‌نامه‌هاي قانون كپي‌رايت كه بيشترِ ناشران تجاري از آن حمايت مي‌كنند، در راستاي هرچه بيشتر محدود كردن دسترسي به اطلاعات الكترونيك است.

تغييرات جهاني در ارتباطات علمي

چنانكه اشاره شد هزينة ژورنالهاي چاپي و الكترونيك، به‌ويژه در علوم طبيعی به سرعت افزايش يافته و هم‌زمان ميزان پژوهشهايي كه از طريق مقالات گزارش شده نيز بسيار افزايش يافته است. از آنجايي كه كتابخانه‌هاي دانشگاهي رفته رفته ديگر قادر به خريد همه ژورنالهاي مورد نياز اجتماع خويش نيستند، استفاده از اصطلاح ارتباط علمي متحول شده است تا بتواند زوال فرايند سنتي انتشارات علمي را نشان دهد. نظام كنوني ارتباطات علمي به عنوان ابزاري براي اشاعة نتايج پژوهش ديگر نمي‌تواند نيازهاي اجتماع علمي را در سطح كلان برآورده سازد. بنابراين، پژوهشگران رشته‌هاي مختلف، شيوه‌هايی متفاوتی را برای ارتباط با يکديگر پيدا کرده‌اند. برای مثال فيزيكدانان به علت نياز فراوان به تجهيزات گران‌قيمت، حتي پيش از استفاده از سرورهاي پيش‌چاپها و پست الكترونيك، از پايگاههاي پيش‌چاپها و گفت‌وگوهاي چندسطحي بهره ‌مي‌برند. ولی در رشتة شيمي، شايد به خاطر رابطة‌ نزديكش با كسب‌وكار و همچنين نياز به ثبت اختراعات، ارتباطات در سطح وسيع و گسترده‌اي صورت نمي‌گيرد. نتيجه اين امر بيانگر توجه اساسي به مسائل زير است (Thorin 2003):

1.پژوهشگران رشته‌هاي مختلف ممكن است بازنمونها و قالبهاي مختلفي را براي اطلاعات مهم و كليدي‌ به كار گيرند كه غيرقابل تركيب يا تطبيق باشند؛

2.فقدان آرشيو سيستماتيك داده‌ها كه با هزينه‌هاي هنگفتي گردآوري شده‌اند، بقاي بلندمدت آن را به مخاطره مي‌اندازد؛

3.تغييرات آتي فناوري کامپيوتر و كاربردهاي آن مي‌توانند بسياري از پروژه‌ها را قبل از انجام آنها كهنه سازند؛ و

4.اگر به موانع جامعه‌شناختي و فرهنگي پذيرش فناوري توجه نشود، اين امكان وجود دارد كه سرمايه‌گذاريهاي مربوط به فناوري هدر رود.

به‌طور خلاصه بايد اشاره كرد، فرايند پژوهش، اولين گام در ارتباطات علمي و بهترين نقطه براي شروع و تأثيرگذاري بر ساير ارتباطات غيررسمي و در نهايت، انتشار در اشكال مختلف است. «لينچ» عقيده دارد انباره‌هاي سازماني مي‌توانند: 1) دسترسي به محتواي علمي سنتي را آسان سازند، 2) به‌طور مستقيم انباره‌هاي مربوط به رشته را مجهز كنند، 3) از اكتشاف و پذيرش اشكال نوين ارتباط علمي حمايت كنند كه اين اكتشافات به شيوه‌هاي مختلف از رسانه‌هاي ديجيتال استفاده مي‌كنند، و 4) از فعاليتهاي جديد در علم كه بر داده‌ها به عنوان جزء دروني پيشينه‌ها تأكيد مي‌كنند و نيز از گفت‌وگوهاي علمي پشتيباني كنند (Lynch 2003).

«گاروي» و «گريفيث» در پژوهشي، به طراحي نوآوريها در ارتباطات علمي پرداخته‌اند. آنان با آگاهي از دانشها و الگوهاي جريان اطلاعات در نظامهاي ارتباطي، رويکردي سيستماتيک به طراحي و آزمون نوآوريها در نظامهاي ارتباطات علمي داشته‌اند. مهم‌ترين ويژگيهاي رويکرد آنان در طراحي نوآوري در اين نظامها عبارت‌اند از (Garvey and Griffith 1967):

1.نوآوريها در هر فناوري يا علم، بايد پس از مطالعة نظام موجود انتخاب شوند. لازم است که زمان‌بندي، توالي، و تنوع جريان اطلاعات و ويژگیهاي اشاعه‌دهندگان اطلاعات و کاربران هر يک از اين اجزا تعيين شوند تا بتوان اجزايي را شناسايي کرد که براي ايجاد ويژگيهاي کارکردي نظام به عنوان يک کليت، ضروري هستند. تلاشهاي نوآورانه بايد با مدارک موجود سازگار باشند. بايد توجه داشت که ممکن است يک نظام مناسب اشاعة اطلاعات براي پژوهشگران در يک علم، براي آناني که در علوم ديگر فعاليت دارند، سودمند نباشد.

2.نوآوري برگزيده نبايد فقط داراي کارکردي براي نيازهاي کاملاً معين باشد، بلکه بايد در کل نظام و در مسيرهاي درستي اعمال شود. به عبارت ديگر، چون اجزاي يک نظام با يكديگر ارتباطي پويا دارند و تعديل يک جزء بر کارکرد اجزاي ديگر تأثير مي‌گذارد، بايد از اين ارتباط دروني به عنوان يک مزيت در تأثيرگذاري بر تمام اجزاي نظام بهره جست.

3.نوآوريهاي انتخابي نياز ندارند به‌طور مستقيم با اجزايي در ارتباط باشند که نياز به اصلاح و تعديل دارند.

4.نوآوريها بايد باعث پيوند اجزاي رسمي و غيررسمي نظام شوند تا به صورت يک کل درآيند.

5.در ايجاد يک نوآوري، فرد بايد به پيوندهاي مستقيم و غيرمستقيم بين جريان اطلاعات و جريان منابع توجه داشته باشد.

6.نوآوريها بايد به گونه‌اي طراحي شوند که بتوان كارآمدي و اثربخشي آنها را اندازه‌گيري کرد.

افراد نمي‌توانند همة آثار ناشي از يک نوآوري خاص را پيش‌بيني کنند. بنابراين، مي‌توان به اين نتيجه رسيد كه طي سالهاي گذشته نظام ارتباطات علمي عملكردي ضعيف داشته است و علت آن هم تكيه بر روشهاي سنتي ارتباطات بوده است. مطالعات صورت گرفته در رشتة فيزيك (Barschall and Arrington 1988)، كشاورزي (Cornell University 1998)، زيست‌پزشكي (McCabe 2000)، و پژوهشهاي اخير دانشگاه ويسكانسين در رشتة شيمي، اقتصاد، فيزيك، و عصب‌شناسي (University of Wisconsin-Madison Libraries 1999) همگي اين نتايج را تأييد مي‌كنند.

آيندة ارتباطات علمي

ارتباطات علمي يكي از موضوعهاي چندوجهي است كه در حال تجربة تحولي عميق است. در بحثهاي رايج كنوني ارتباطات علمي، بيشتر توجه‌ها معطوف به ژورنالها و به‌ويژه «بحران پيايندها» است كه كتابخانه‌ها نمي‌توانند از عهدة نرخهاي اشتراك روزافزون آنها برآيند. نشر الكترونيك كه از اينترنت بهره مي‌گيرد، شيوه‌اي احتمالي براي كاهش فشار هزينه‌هاست، اما بر بخش كوچكي از ارتباطات علمي متمركز است و تصوير كاملي از تحولاتي را كه در حال رخ دادن هستند، ارائه نمي‌كند (Odlyzco 1997; Odlyzco 1996).

برخي از مهم‌ترين ملاحظات دربارة ارتباطات علمي در شكل 10 آمده‌اند.

شكل10. همكاري علمي ميان رياضي‌دانان (Odlyzco 2000)

اين شكل پاره‌اي از مقاله‌هاي رشتة رياضي را نشان مي‌دهد كه از سال 1940 تا آخر قرن بيستم منتشر شده‌اند و داراي يك، دو، يا دست‌كم سه نويسنده هستند. افزايش مداوم فعاليتهاي گروهي (كه در داده‌هاي ساير رشته‌ها نيز آشكار است) تحول عميقي را در ماهيت پژوهشهاي علمي ايجاد كرده است. گرايش به كار گروهي با رشد دانش تخصصي كه به‌طور فزاينده‌اي نيازمند چندين كارشناس براي پوشش‌ دادن مناسب همة‌ زمينه‌هاي فرعي مربوط است، توسعة كلي علوم را برمي‌تاباند (Odlyzco, 2000).

رشد پژوهشهاي گروهي با بهبود و توسعه‌هاي مربوط به فناوري همراه شده است. ارتباطات بهتر كه با پست معمولي شروع شده است و با فکس و اخيراً پست الكترونيك به پيش مي‌رود، به اندازة حمل‌ونقل بهتر (رايج‌تر و ارزان‌تر از همه از طريق مسافرت هوايي) از اهميت برخوردار است. اينترنت فقط جديدترين فناوري است كه در افزايش رشد همكاري علمي ايفاي نقش مي‌كند. اينترنت انواع جديدي از شكلهاي ارتباطي انعطاف‌پذير را ميسر ساخته است. آنچه كه به وفور شاهد آن هستيم، رشد شديد اشكال نوين ارتباط علمي است كه كاملاً از مزاياي رسانة پيوستة بهره مي‌گيرند (Odlyzco 1999).

3

مدلهاي مديريت ارتباطات علمي

مقدمه

با توجه به اهميت و جايگاه ارتباطات علمی، مدلهاي گوناگوني نيز براي مديريت آن ارائه شده‌اند كه صرف‌نظر از تفاوتهايي كه دارند بايد از عهده كاركردهاي زير برآيند (Buck, Flagan, and Coles 1999):

1.از نظامهاي ارزيابي علمي پشتيباني کنند؛

2.از مدلهاي جديدي که فناوريهاي شبکه‌اي را دربر دارند، پشتيباني کنند؛

3.امکان گفت‌وگوهاي پيوستة زنجيره‌اي را فراهم آورند؛

4.با تغيير در معيارهاي ميان‌رشته‌ها سازگار باشند؛

5.امنيت داده‌ها را تضمين کنند؛

6.هزينه و زمان توليد را کاهش دهند؛

7.نمايه‌سازي خودکار را دربرگيرند؛ و

8.امکان جست‌وجوهاي چندگانه را فراهم آورند.

در اينجا به مهم‌ترين اين مدلها اشاره مي‌شود که هر يک برای مديريت ارتباطات علمی در سطوح مختلف پيشنهاد شده‌اند. به عنوان نمونه «اكاف» و «شيرر» و «بيردسال» به ارتباطات علمي در سطح ملي توجه نشان داده‌اند و «يونيسيست»؛ «گاروي» و «گريفيث»؛ «بوک»، «افلاگان» و «کولز»؛ و «ساندرگارد»، «اندرسون»، و «هيورلند» از ديدگاه سازماني به اين موضوع پرداخته‌اند.

مدلهای مديريت ارتباطات علمی

مدل اوليه «يونيسيست»

مدل «يونيسيست» (UNISIST 1971, 29-31: 148) ديدگاه اجتماعي ـ ‌فني مهمي را از نظر فعاليتهاي موجود در ارتباطات علمي ارائه مي‌دهد (شكل 11). اين مدل که ارتباط اطلاعاتي بين توليدکننده و مصرف‌کنندة دانش را به تصوير مي‌کشد، به عنوان مدل تعميم‌يافته ساختارهاي اطلاعاتي در علوم و تکنولوژي و سازمان ارتباطي ميان آنها پيشنهاد شد. چنانکه مشاهده می‌شود نقطة آغازين اين مدل توليدکنندگان دانش هستند. توليدکنندگان داراي انواع گوناگوني هستند و در جوامع گوناگوني فعاليت مي‌کنند. بنابراين الگوهاي رفتاري متفاوتي در گردآوري اطلاعات دارند. توليدکنندگان دانش، داراي سه کانال اصلي براي توزيع اطلاعات هستند. اين کانالها در مبادله و ردوبدل کردن پژوهشها کاربرد دارند و شامل کانالهاي ارتباطي غيررسمي، رسمي، و کانالهاي جدول‌‌وار مي‌شوند.

ارتباط غيررسمي هنگامي انجام مي‌گيرد که توليدکننده و مصرف‌کنندة اطلاعات، يكديگر را مي‌شناسند و اطلاعات را از طريق کانالهاي ارتباطي غيررسمي مبادله مي‌کنند. اين ارتباط مي‌تواند به صورت نيمه‌رسمي در کنفرانسهاي حرفه‌اي، همايشها، يا سخنرانيها صورت پذيرد. کانالهاي ارتباطي غيررسمي از دو نوع متفاوت شامل بخش مکتوب (و يا چاپي)، و بخش شفاهي تشکيل شده‌اند.

ارتباط رسمی از طريق دو دستة مدارک منتشرشده و منتشرنشده انجام مي‌پذيرد. مدارک منتشرشده (کتابها و ژورنالها)، از سوي ناشران يا ويراستاران (از طريق کتابخانه‌ها، خدمات چکيده‌نويسي و نمايه‌سازي، و مراکز اطلاع‌رساني) از توليدکنندة دانش به دست مصرف‌کنندة آن مي‌رسند. منتشر شدن يك مدرک به معناي آن است که آن مدرك در دسترس عموم قرار گرفته است. مدارک بايد در چندين نسخه توليد شوند و براي عموم افراد و يا منتخبي از آنان دسترس‌پذير باشند. در اين صورت کنترل كتاب‌شناختي مدارک، انتشار و مشاهده‌پذيري آنها را تضمين مي‌کند. علاوه بر اين به نظر مي‌رسد وجود ناشران به عنوان مؤسسه‌هايي علمي که به‌طور نسبي مستقل از توليدکنندگان و سازمانهاي آنها (بيشتر پژوهشي) هستند، شرطي اساسي براي مفهوم انتشار باشد.

 شکل11. مدل «يونيسيست» (UNISIST 1971, 30)

مدارک منتشرنشده شامل رساله‌ها، منابع تکميلي آثار چاپي (مانند جدولهاي آماري، فيلمها، تفاسير دقيق تجربه‌هاي شخصي، و پيشينه‌ها)، و گزارشهاي فني پژوهشي هستند که از سوي مؤسسه‌هاي دولتي و در نسخه‌هاي محدود منتشر مي‌شوند. مدارک منتشرنشده نيز از طريق مراکز واسپاري و مراکز اطلاعاتي به دست مصرف‌کننده مي‌رسند.

کانال جدول‌وار شامل داده‌هاي علمي و فني است. اين داده‌ها برخلاف جريان خطي متن چاپي يا سخنراني‌ به شکل جدول ارائه مي‌شوند.

در مدل «يونيسيست»، علاوه بر منابع دست اول، با دو سطح ديگر از خدمات منابع اطلاعاتي بين توليدکنندگان و مصرف‌کنندگان دانش روبه‌رو هستيم: منابع اطلاعاتي دست‌دوم و خدمات اطلاعاتي دست‌سوم. منابع اطلاعاتي دست‌دوم به ثبت و توصيف مدارک دست‌اول براي بازيابي و مستندسازي آنها مي‌پردازد. نوشتجات دست‌دوم مانند کتابشناسيهاي موضوعي، نمايه‌هاي استنادي، فهرستهاي کتابخانه‌اي، و پايگاههاي اطلاعاتي به تجزيه و تحليل، توصيف، و ثبت متون دست‌اول مي‌پردازند. فرايندهاي کاري اصلي در منابع دست‌دوم تحليل، ذخيره، و اشاعة دانش است. در اين مدل خدمات نمايه‌سازي و چکيده‌نويسي، کتابخانه‌ها، مراکز اطلاع‌رساني، مراکز واسپاري، و مراکز آماري جزء خدمات اطلاعاتي دست‌دوم محسوب مي‌شوند. متون دست‌دوم، نوشتجات دست‌اول را گردآوري و يك‌پارچه مي‌کنند و به ترکيب آنها مي‌پردازند.

مدل «يونيسيست» (مدل توسعه يافته و روزآمد)

مدل «يونيسيست» كه از مدلهاي بسيار مهم ارتباطات علمي محسوب می‌شود، در سال 2003 به منظور تأکيد بر تفاوت بين قلمروهاي موضوعي مختلف، و انعكاس تغييراتي که اينترنت در ارتباطات علمي و پژوهشي ايجاد کرده است، روزآمد شد (Sondergaard, Anderson, and Hjorland 2003).

در واقع، اينترنت رسانه‌ای است که انواع مختلف واحدهاي سازماني و اسنادي ارائه شده در مدل اولية «يونيسيست» را دربرمي‌گيرد. بنابراين، در مدل «ساندرگارد»، «اندرسون»، و «هيورلند» اين واحدها با واحدهاي سازماني و اسنادي اينترنتي جايگزين شده است. بدين ترتيب، تنها دو تغيير در ساختار کلي مدل «يونيسيست» صورت گرفته است:

1.پيدايی پايگاههاي پيش‌چاپها؛ و

2.اختصاص بلوكي به ابزارهاي گوناگون جست‌وجوي اينترنتي (مانند موتورهاي جست‌وجو، ابرموتورهاي جست‌وجو و کتابخانه‌هاي مجازي، راهنماها، و مراکز واسپاري).

در شكل 12 ابتدا عناصر پيشنهادي «ساندرگارد»، «اندرسون»، و «هيورلند» در كنار آن نشان داده مي‌شوند تا فهم دقيق عناصر وارد شده در اين سيستم به روشني ميسر باشد. سپس در شكل 13 مدل جديد ارائه مي‌شود.

شکل12. عناصر وارد شده در مدل «يونيسيست»

 قبل از ادغام (Sondergaard, Anderson, and Hjorland 2003)

شکل13. مدل پيشنهادي «ساندرگارد»، «اندرسون»، و «هيورلند»

(Sondergaard, Anderson, and Hjorland 2003)

همان‌گونه که «اسميت» نيز اذعان کرده است، جريان ارتباطات کامپيوتري مي‌تواند به اصلاحات و جرح‌و‌تعديلهايي در طبقه‌بندي سنتي واحدهاي اسنادي و انواع منابع اطلاعاتي (دست‌اول، دست‌دوم، دست‌سوم) منجر شود (Smith 1999). حتي در محيط الکترونيک نيز بسيار مشکل است که بتوان مفهوم مدارک را به روشني تعريف کرد.

مدل «گاروي» و «گريفيث»

بيش از 30 سال پيش دو تن از جامعه‌شناسان به نامهاي «گاروي» و «گريفيث» ارتباطات را جوهر علم خواندند و مدلي را براي سيستم ارتباطات علمي پيشنهاد کردند که تمامي رفتارهاي ارتباطي رسمي و غيررسمي ميان روان‌شناسان را منعکس مي‌کند (Garvey 1979; Garvey and Griffith 1972). مدل آنان فرايندي را ترسيم مي‌کند که در خلال آن، نتايج پژوهش ردوبدل مي‌شوند. همچنين جزئيات مراحل گوناگون پژوهش در يک بازة زماني مشخص توصيف مي‌شود. گرچه مقياس زماني ارائه شده در اين مدل، از رشته‌اي به رشتة ديگر متفاوت است، اما به نظر مي‌رسد که عناصر اصلي اين مدل، عموميت داشته باشند (شكل 14).

شکل14. مدل «گاروي» و «گريفيث» (Garvey and Griffith 1972)

مقالة علمي داوري‌شده، واحد اصلي ارتباط در سيستم پيشنهادي «گاروي» ـ «گريفيث» است. ارتباطات رسمي و غيررسمي به انتشار ژورنالي مي‌انجامند که برون‌داد مورد انتظار هر پژوهش علمي محسوب مي‌شود. کارکرد ديگر سيستم پيشنهادي، پشتيباني از ساختار پاداش است که به مدت زيادي، معياري براي ارزيابي فعاليت دانشمندان در آموزش عالي بوده است. اين سيستم شامل رشد و توسعة گروهي از ناشران علمي مي‌شود که انجمنهاي غيرانتفاعي و سازمانهاي تجاري را دربرمي‌گيرد. اين مؤسسه‌ها ژورنالهاي دست‌اول يا دست‌دوم توليد مي‌کنند و دسترسي به محتواي ژورنالها از طريق خدمات چکيده‌نويسي و نمايه‌سازي صورت مي‌پذيرد.

نسخة ديگري از اين مدل (شکل 15) در پژوهش «ساندرگارد»، «اندرسون»، و «هيورلند» مشاهده می‌شود (Sondergaard, Anderson, and Hjorland 2003).

همان‌گونه كه در شكل 15 نيز مشاهده مي‌شود، پس از گذشت يک سال، پيشينة كتاب‌شناختي پژوهش در پايگاههاي چکيده ظاهر مي‌شود. به تدريج نتايج پژوهش در مقالات مروري مشاهده مي‌شوند، در انتشارات ديگر مورد استناد قرار مي‌گيرند، و در متون تخصصي ظاهر مي‌شوند. «گاروي» و «گريفيث»، بجای استفاه از اصطلاحات منابع دست‌اول، دست‌دوم، و دست‌سوم، بعد زمان را در مدل خود وارد كردند (Garvey and Griffith 1972).

مدل ارتباطات علمي و انتقال فناوري يا «اسکات»

مدل ارتباطات علمي و انتقال فناوري يا «اسكات»³⁷ در سال 1976 و در مقياس ملي طراحي شد (شكل 16). مفرو‌ضه‌های اصلی در مدل اسکات به شرح زيرند (Ackoff 1976, 25):

1.براي كسب نتايج بهتر در علم و فناوري، وجود يك «نياز اجتماعي» ضرورت دارد. اين نياز از طريق افزايش كارآمدي ارتباطات علمي و انتقال فناوري برآورده مي‌شود و تلاشهاي بيهوده و دوباره‌كاريها را كاهش مي‌دهد و به خلاقيت و نوآوري منجر مي‌شود.

2.خوبي يا بدي فعاليتهاي انجام گرفتة بشر در علم و فناوري تا اندازة‌ زيادي بستگي به «ميزان كاربرد» اين فعاليتها و كنترل آنها دارد. در مقابل، كنترل اين فعاليتها نيز تا حد زيادي به «قابل درك بودن» محتوا و پيامدهاي علم و فناوري براي پژوهشگران، فناوران، و به‌طور كلي عموم مردم دارد.

شکل15. مدل تعديل‌شدة «گاروي» و «گريفيث» (Sondergaard, Anderson, and Hjorland 2003)

3.توليد مؤثر و كارآمد و استفاده از علم و فناوري، از طريق «ارتباط ميان جوامع علمي و فني و جوامع بزرگتري صورت مي‌پذيرد كه آنها را دربرمی‌گيرند».

4.اسكات نوعي از ارتباطات را ارائه مي‌دهد كه توليد، توزيع، و استفادة‌ مؤثر و كارآمد از علم و فناوري را آسان مي‌سازد و بر اصل «مشتري‌مداري» استوار است. اين مدل بايد به ديگر مشاركت‌كنندگان و ذي‌نفعان مانند توليدكنندگان، ناشران، و توزيع‌كنندگان اطلاعات نيز خدمتي مؤثر ارائه كند.

5.مدل بايد انعطاف‌پذير باشد و با تغيير در نيازهاي استفاده‌كنندگان، مشاركت‌كنندگان، و ذي‌نفعان؛ محيط اجتماعي؛ علوم و فناوريهاي مرتبط سازگار باشد.

6.مدل بايد به بهترين شكل پاسخگوي نيازهاي افرادي باشد كه به‌طور مستقيم يا غيرمستقيم به آنان خدمت مي‌كند. اين امكان از طريق توانمندسازي افراد در بازطراحي و مديريت سيستم از طريق مشاركت مستقيم يا انتخابي؛ التزام سيستم به پشتيباني از خويش از طريق مطالبة هزينه براي خدمات؛ فراهم‌آوري خدمات رقابتي صورت مي‌پذيرد. به عبارت ديگر فرض مي‌شود كه مديريت مشاركتي و سازوكارهاي بازار، روشهاي مؤثري براي تجهيز «اسكات»، براي ارزيابي مداوم عملكرد آن از سوي مشاركت‌كنندگان است.

7.وقت پژوهشگران و فناوران يك منبع ارزشمند اجتماعي است و بنابراين مدت زماني كه صرف توليد، توزيع، دسترسي، و استفادة اطلاعات مي‌شود بايد به كمترين مقدار ممكن كاهش يابد.

8.استفاده از «اسكات» بايد بسيار آسان باشد و يادگيري كاربران را در چگونگي استفادة مؤثر و كارآمد از خدمات سيستم آسان سازد.

9.خدمات فراهم‌آمده از طريق «اسكات» بايد براي تمامي افرادي كه علاقه‌مند به آن هستند امكان‌پذير باشد.

10.«اسكات» بايد ارتباطات رسمي و غيررسمي را آسان سازد. به‌ويژه بايد به تشكيل و عملكرد مناسب شبكه‌هاي غيررسمي يا دانشكده‌هاي نامرئي كمك كند و دسترسي بدون زحمت به اين شبكه‌ها را فراهم سازد.

11.«اسكات» بايد از حريم خصوصي افراد پشتيباني كند و ميزان اطلاعات ناخواسته‌اي را كه افراد دريافت مي‌كند، كاهش دهد.

12.اطلاعات علمي و فني، دانش، و دريافت اطلاعات بايد براي عموم افراد امكان‌پذير باشد و محدوديت دسترسي به اطلاعات و خدمات فقط بايد به دلايل حريم خصوصي، امنيت ملي، و حفظ حقوق خصوصي اعمال شود.

13.مسؤوليت اصلي تعيين ربط، افزونگي، و سودمندي اطلاعات بايد برعهدة كاربران سيستم باشد و سيستم بايد به‌طور دقيق و موثق و با كمترين هزينة زماني و مالي، امكان چنين قضاوتهايي را براي آنها فراهم آورد.

شكل16. سيستم ارتباطات علمي و انتقال فناوري يا «اسكات» (Ackoff 1976, 26)

ويژگيهاي اين سيستم ارتباطي عبارت‌اند از (Ackoff 1976, 26-28):

1.توليد و مشاركت در سيستم مدارك و اطلاعات؛

2.همايشها و كنفرانسها؛

3.گردآوري اطلاعات و مدارك از طريق سيستم؛

4.بازخوران به و از استفاده‌كنندگان؛

5.امكان ذخيره‌سازي در سيستم؛

6.اعضا، بررسيهاي سالانه، و مشاوره؛

7.اقتصاد سيستم؛

8.پژوهش، توسعه، و آموزش؛

9.خدمات ويژه؛

10.ارتباطات بين‌المللي؛

11.شيوة سازمان‌دهي سيستم؛ و

12.نقش كتابدار.

مدل دانشكدة (نا)مرئي «زوكالا»

مدل پيشنهادي «زوكالا»، ريشه در كارهاي اولية «روزنباوم» دارد. «روزنباوم» براي نخستين بار يك «مدل ارزش‌افزودة آگاه از نظر ساختاري» را براي مطالعة سازمانها ارائه كرد (Rosenbaum 1996). در اصل رويكرد ساختاري وي براي آزمون رفتار اطلاعاتي در يك سازمان مديريتي به كار رفت. به هر حال اهميت اين مدل در آن است كه مي‌تواند به سازمانهاي گوناگوني مانند سازمانهاي علمي تعميم داده شود. مدل «روزنباوم» كه در شكل 17 نشان داده شده، از تركيب ارزش‌افزودة محيطهاي كاربرد اطلاعات «تيلور»³⁸ و نظريه سازماني «گيدن»³⁹ به‌وجود آمده است. تركيب اين دو بعد نظري، باعث «دوگانگي ساختار» شده‌ است. دوگانگي ساختار شيوه‌اي بسيار كارآمد در درك اين نكته است كه چگونه رفتارهاي اطلاعاتي (عوامل اجتماعي) و محيطهاي اجتماعي، به‌طور متقابل و هم‌زمان يك‌ديگر را به‌وجود مي‌آورند (Zuccalla 2006). به بيان ديگر، افرادي كه در موقعيتهاي اجتماعي مختلف با ديگران تعامل دارند، از ساختار محيط كاربرد اطلاعات خويش تأثير مي‌پذيرند. محيط كاربرد اطلاعات نيز ممكن است محصول يا نتيجة چگونگي ورود افراد در برهم‌كنشها و فعاليتهاي اجتماعي در خلال زمان باشد.

براي مطالعة مجدد يك سازمان علمي يا يك دانشكدة نامرئي، نيازي به تغيير جنبه‌هاي ساختاري و موقتي مدل «روزنباوم» و ناديده انگاشتن ماهيت دوگانگي رفتارهاي متقابل اجتماعي و محيط كاربرد اطلاعات نيست. بلكه تنها جرح‌وتعديلهاي اندكي بايد صورت پذيرند. نخست، برچسب جديدي با عنوان کنشگران اجتماعي به اين مدل افزوده مي‌شود. سپس قواعد منسوب به محيط كاربرد اطلاعات به جزء ديگري با نام تخصص موضوعي منتقل مي‌شود. در نتيجه مدل جديد (شکل 18)، از مجموعه‌اي از شكلهاي بيضي‌مانند تشكيل شده است كه با يك‌ديگر ارتباط دارند و روابط بين تخصص موضوعي، کنشگران اجتماعي، و محيط كاربرد اطلاعات را نشان مي‌دهند. مكاني كه اين سه عامل يك‌ديگر را قطع مي‌كنند، يك ساختار سازماني است كه دانشكده (نا)مرئي ناميده مي‌شود. دانشكده ممكن است مرئي يا نامرئي باشد و بستگي به رابطة آن با محيط كاربرد اطلاعات دارد. بنابراين‌ در اصل محيط كاربرد اطلاعات، مجموعه‌اي از عناصر است كه بر جريان و استفاده از پيامهاي اطلاعاتي در، بين، و بيرون از هر موجوديت تعريف‌پذير تأثير مي‌گذارد.

شكل17. مدل ارزش‌افزوده آگاه از نظر ساختاري به سازمانها (Rosenbaum 1996)

اگر محيط كاربرد اطلاعات به عنوان يك مكان فيزيكي مشخص شود، از اين توانايي برخوردار است كه با فراهم‌آوردن منابع انساني، فيزيكي، يا فناورانه به تقويت دانشكدة (نا)مرئي كمك كند. تخصص موضوعي بسيار مهم است، زيرا دانشكدة (نا)مرئي را از قوانين مربوط به رشته و مسئله‌هاي پژوهشي آگاه مي‌سازد. پژوهشگران برجسته‌اي كه قوانين را به درستي درك مي‌كنند، آنها را مي‌پذيرند، و با ساير افراد رفتارهاي متقابلي دارند تا بدين روش مسئله‌هاي پژوهشي را حل كنند، کنشگران اجتماعي به شمار مي‌آيند. اين کنشگران از دانشكده (نا)مرئي استفاده مي‌كنند تا از الگوهاي اشتراك و جست‌وجوي اطلاعات پشتيباني كنند. عوامل يادشده از طريق مصنوعات كتاب‌شناختي خويش و يا قضاوت دربارة اهميت نگه‌داري مدارك نيز دانشكده (نا)مرئي را تقويت مي‌كنند.

اولين جزء‌ اين مدل پژوهشي، كه تخصص موضوعي نام دارد، نقطة آغازين مطالعة دانشكده (نا)مرئي است. تخصص موضوعي، همان‌گونه كه قبلاً نيز اشاره شد، بدين خاطر مهم است كه دانشكده (نا)مرئي را از قواعد رشته و مسئله‌هاي پژوهشي آگاه مي‌سازد. اين عوامل از انگيزش فكري دانشمندان براي شركت در فعاليتهاي پژوهشي نيز پشتيباني مي‌كنند و انتظار مي‌رود دانشمندان در به اشتراك نهادن اطلاعات و پژوهشهاي گروهي با يك‌ديگر در ارتباط باشند. آشكار است كه هر تخصص موضوعي لزوماً يك دانشكدة نامرئي يا شبكة ارتباطي به هم پيوسته‌اي نيست، بلكه برخي زمينه‌هاي تخصصي پژوهش در علوم و علوم اجتماعي وجود دارند كه شواهدي را براي چنين كاركردهايي فراهم مي‌آورند (Zuccalla 2006).

شكل18. مدل دانشكده (نا)مرئي «زوكالا» (Zuccalla 2006)

مدل «بوک»، «افلاگان» و «کولز»

مدل «بوک»، «افلاگان» و «کولز» در سال 1999 ارائه شد (Buck, Flagan, and Coles 1999). در اين مدل سه موجوديت اصلي با يكديگر ترکيب شده‌اند:

1.کنسرسيومي از دانشگاهها: دانشگاههايي که به صورت گروهي يا احتمالاً زير نظر يک هيئت فرادانشگاهي مانند انجمن دانشگاههاي آمريکا فعاليت مي‌کنند، کنسرسيومي را تشکيل مي‌دهند که پاسخگوي نگه‌داري سرورها⁴⁰ براي کنسرسيوم، توسعه و نگه‌داري استانداردها و پادمانهاي عملياتي، و پشتيبانيهاي علمي لازم از کنسرسيوم است.

2.جوامع حرفه‌اي: جوامع حرفه‌اي، کميته‌ها، و گروههاي کاري رشته‌هاي ‌مختلف، ژورنالهايي را منتشر مي‌کنند که داراي هيئت تحريريه و کميسيوني براي بازبيني و اعتبارسنجي آثاري است که از سوي نويسندگان براي انتشار ارسال شده‌اند. جوامع يادشده، از اين توانايي برخوردارند كه ژورنالهاي خود را به صورت چاپي يا به شکلهاي الکترونيک غيرشبکه‌ای (بدون استفاده از اينترنت) مانند ديسک فشرده يا «دي‌وي‌دي»⁴¹ منتشر کنند و به فروش برسانند.

3.نويسندگان: نويسندگاني که با استانداردها و پادمانهاي ورود به نظام به خوبي پشتيباني مي‌شوند، نوشته‌هاي فني خويش را يا خود تدوين و ويرايش مي‌کنند و به آنها ساختار مي‌دهند يا بدين منظور از خدمات نگارش فني مؤسسه‌هاي خاص بهره مي‌گيرند. افزون بر اين ممکن است يافته‌هاي اوليه يا پيش‌چاپها را به پايگاه پيش‌چاپها ارسال کنند يا اثر کامل شده را براي بازبيني رسمي به‌طور مستقيم به هيئت تحريريه ارائه دهند.

اين مدل داراي دو جنبة عملياتي و مديريتي است كه به ترتيب در شكلهاي 19 و 20 نشان داده شده‌اند. اجزاي اين مدل عبارت‌اند از:

1.هيئت تحريريه: اين هيئت از کنسرسيوم کسب اجازه مي‌کند تا ژورنالي را براي سرورهاي کنسرسيوم توليد و از آن پشتيباني کند. اين هيئت مشخص مي‌کند که آيا يک مقاله نيازمند بازبيني و اصلاحات نويسنده، پاسخگویی نويسنده (نویسندگان) به انتقادات داور، و در نهايت پذيرش يا رد مقاله است. اين هيئت استانداردهايي را نيز براي آماده‌سازي مدارک ارسالي تدوين مي‌کند.

2.مجموعة مقاله‌هاي کنفرانسها: ممکن است گروهها يا مؤسسه‌هاي حرفه‌اي مانند سازمان‌دهندگان کنفرانسهاي فني، کارگاههاي آموزشي، يا سمپوزيومها از کنسرسيوم درخواست کنند كه به عنوان هيئت تحريريه، عنوان جديدي را پديد آورند كه در آن آثار ارزيابي و پذيرفته شده آرشيو خواهند شد.

3.خدمات آماده‌سازي مدرک: برخي از نويسندگان براي آماده‌سازي نوشته‌هايي که با استانداردهاي ارسال مدارک هيئت تحريريه هم‌خوان باشند، نيازمند کمک قابل توجهي هستند. در اين مدل، کنسرسيوم داراي نويسندگان و ويراستاران فني مستقلي است که در حوزه‌هاي مختلف تخصص دارند و مي‌توانند به نويسندگان کمک شاياني نمايند. کنسرسيوم ضوابطي را نيز براي تعيين صلاحيت اين مشاوران تدوين مي‌کند.

شکل19. جنبة عملياتي مدل «بوک»، «افلاگان» و «کولز»(Buck, Flagan, and Coles 1999)

4.کپي‌رايت⁴²: نويسندگان يا دانشگاهها بر اساس خط‌مشيهاي سازمان، كپي‌رايت را رعايت مي‌كنند. بنابراين، کنسرسيوم از نويسندگان درخواست مي‌کند، توافق‌نامه‌هاي چگونگي استفاده از و دسترسي به مطالب پذيرفته‌ شده را امضا کنند. چگونگي تخصيص منابع حاصل از فروش كپي‌رايت به سازمانهاي غيرتجاري و مؤسسه‌هاي غيرانتفاعي نيز در اين توافق‌نامه مشخص مي‌شود.

5.دسترسي و ثبت: به همة خوانندگان به محض ورود به پايگاه، اطلاع داده مي‌شود كه محتواي اطلاعاتي که در اين پايگاه وجود دارد، از قانون مالکيت فکري پيروي مي‌کند. بنابراين، از آنان درخواست مي‌شود که شرايط استفاده را بپذيرند. خوانندگان مي‌توانند از مقالات، برون‌دادهاي چاپي تهيه کنند يا اينکه نسخه‌هاي الکترونيک آنها را براي استفاده‌هاي شخصي فراهم آورند.

شکل20. جنبة مديريتي مدل «بوک»، «افلاگان» و «کولز» (Buck, Flagan, and Coles 1999)

6.گفت‌وگوهاي زنجيره‌اي: همکاران و اعضا مي‌توانند به بحث و گفت‌وگو دربارة يافته‌ها بپردازند. کنسرسيوم اين امکان را نيز فراهم مي‌آورد که آثار مهم، شناسايي، نقد، و بررسي شوند.

7.نگه‌داري از سرور و پشتيباني از سيستمها: با گسترش مسئوليت کتابخانه‌ها در تضمين دسترسي و امنيت انتشارات علمي، کتابخانه‌هاي دانشگاهيِ عضوِ کنسرسيوم مي‌توانند پاسخگوي نگه‌داري از سرورهايي باشند که شامل پيش‌چاپها، ژورنالها، گزارشها، و چکيدة مقاله‌هاي پذيرفته شده است.

8.حفظ و آرشيو: مسئوليت مهم نگه‌داري محتواي سرورهاي کنسرسيوم (به شکل الکترونيک) و آرشيوکردن مقاله‌هاي داوري شده نيز در زمرة فعاليتهاي کتابخانه‌هاي دانشگاهي باقي مي‌ماند. تا زماني که ابزارهاي مقرون به‌صرفه و نسبتاً مطمئني براي تبديل داده‌هاي الکترونيک فراهم آيد، نسخه‌هايي از مقالات تهيه، صحافي، و ذخيره مي‌شوند.

9.مديريت گفت‌وگو: مدلي كه مبناي عمليِ فراهم‌آوريِ گفت‌وگوي پيوسته ميان افراد مشارکت کننده در اين کنسرسيوم قرار گرفته است، از فرمت «ايکس‌ام‌ال»⁴³ به عنوان قالب داده‌ها استفاده مي‌کند و داراي اين قابليت است که به مرور زمان تقويت شود و بهبود يابد.

موفقيت اين مدل، به پشتيباني جوامع دانشگاهي مخاطره‌جو و نيز جذب داوطلباني از حوزه‌هاي پژوهشي جديدي بستگي دارد که هنوز ژورنالي منتشر نکرده‌اند و براي آزمونهاي اوليه آمادگي دارند. شناسايي حاميان بالقوه از سوي کتابداران مرجع فني صورت مي‌پذيرد. براي اين منظور اين کتابداران يا با اعضاي هيئت علمي، دانشجويان، و پژوهشگران در محدودة خود ارتباط برقرار يا در نوشتجات ژورنالهاي جديد جست‌وجو مي‌کنند.

کنسرسيوم بايد شرکت‌کنندگان مهم خود را از ميان گروههاي فناوري اطلاعات دانشگاه، کتابخانه‌ها، و اعضاي هيئت علمي انتخاب کند. افزون بر اين بايد اجزاي هزينه‌ را مشخص كند؛ بودجه را توسعه دهد؛ برنامه‌اي زماني براي فرايند توليد تدوين کند؛ سيستمها، استانداردها، و پادمانهاي موجود را توسعه دهد؛ و نيز بودجه‌هايي را از منابع داخلي کنسرسيوم و منابع خارجي ممكن به دست‌ آورد تا شرکت‌کنندگان و ويراستاران بتوانند ژورنالهاي جديدي توليد کنند.

مدل «هارد»

مدل «هارد» (شكل 21)، هم ويژگيهاي امروزين مدلها و هم ويژگيهاي گشتاري آنها را دربرمي‌گيرد. به همين دليل وي مدل خود را «مدلي براي سال 2020» ناميد (Hurd 2000). ويژگيهاي امروزين، ويژگيهايي هستند که با کاربرد فناوري از سوي گروهي از دانشمندان، ارزشمند قلمداد مي‌شوند. به عقيدة «هارد» ارزيابي علمي يکي از ويژگيهاي هر سيستم ارتباطي نوين است، گرچه ممکن است سازوکارهاي تضمين کيفيت در ارائة ديجيتال مقالات و نيز فرايند بررسي متفاوت باشد. دانشکدة نامرئي همچنان پابرجا است، اما استفاده از ايستگاه‌هاي کاري شبکه‌اي براي پشتيباني از ارتباطات ميان اعضا مي‌تواند تعداد اعضاي اين دانشکده را گسترش دهد. دانشکدة نامرئي مجازي که بنيان آن بر اينترنت است ارتباطات ميان اعضاي خود را تقويت مي‌كند و آن را بهبود مي‌بخشد.

شکل21. ارتباطات علمي: مدلي براي سال 2020 (Hurd 2000)

امروزه، اطلاعات مرتبط با پژوهش، مانند زنجيره‌هاي ژنتيك يا انبارة داده‌هاي خام، بر روي «سرورها» قرار مي‌گيرند تا افراد با دسترسي به آنها بتوانند تحليل خود را بر اساس اين داده‌ها انجام دهند يا از نتايج اين پژوهشها در كار خود استفاده کنند. در رشته‌هايي که از فرهنگ پيش‌چاپ پيروي مي‌کنند، يعني نوشته‌هاي افراد پيش از چاپ با همکاران مبادله مي‌شود، پايگاههاي پيش‌چاپ مي‌توانند از اشتراک به موقع نتايج اولية پژوهشها پشتيباني و به بهبود اين امر کمک شاياني کنند.

امکان دسترسي به اطلاعات مرتبط با پژوهش و فايلهاي جست‌وجوپذير پيش‌چاپها از طريق وب نيز مي‌تواند به ورود آزاد افراد به دانشکده نامرئي کمک کند. وقوع اين امر،

 مزايايي را نيز براي دانشمندان کشورهاي در حال توسعه ايجاد مي‌کند که احتمالاً به يک شبکه ارتباطي قوي متصل نيستند.

حتي در محيطهايي صرفاً چاپي نيز سيستم ارتباطات علمي تفاوتهاي ميان رشته‌ها را با توجه به جزئيات ويژة آنها آشكار ساخته است. براي نمونه، اهميت پيش‌چاپها به‌طور چشمگيري با توجه به زمينه‌هاي علمي تغيير كرده است. برخي از پژوهشگران اعتقاد دارند كه فرهنگ استفاده از پيش‌چاپها در رشته‌هايي كه در آنها استفاده از ثبت اختراع كالاها و فرايندها امري رايج است با موفقيت روبه‌رو نمي‌شود. در عصر ديجيتال انتظار مي‌رود چاپهاي الكترونيك (جايگزيني براي پيش‌چاپها) در رشتة فيزيك نقش بيشتري نسبت به رشته‌هاي شيمي و داروشناسي داشته باشند. اينكه پيش‌چاپها نخستين بار نيز در رشته فيزيك توسعه يافته‌اند، اعتبار اين استدلال را تأييد مي‌كند.

مدل «شيرر» و «بيردسال»

دانشي كه از سوي پژوهشگران منتشر مي‌شود با خريد کتابخانه‌هاي دانشگاهي دوباره به چرخة پژوهش وارد مي‌شود. اين دانش از طريق ترجمه، انتقال فناوري، و تجاري‌سازي در جامعه توزيع مي‌شود و پيوندي بسيار حياتي بين توليد دانش و کاربرد آن پديد مي‌آورد. بر اين اساس سيستم کنوني ارتباطات علمي در سطح ملي در كشور کانادا از سوي «شيرر» و بيردسال» به صورتي كه در شکل 22 آمده به تصوير كشيده شده است (Shearer and Birdsall 2002). در اين سيستم چهار گروه از بازيگران وجود دارند که هر يک از آنها تأثير پيشرانهاي بروني را بر فرايند ارتباطات علمي احساس مي‌کنند.

بازيگران اصلي

پژوهشگران. پژوهشگران، هم توليدکننده و هم مصرف‌کنندة دانش‌اند. پژوهشگران دانشگاهي نقش مهمي را به عنوان توليدکنندگان دانش ايفا مي‌کنند كه اين امر بستگي به دسترسي كامل و روزآمد اين افراد به دانش لازم در زمينة فعاليتشان دارد. يکي از پيشرانهاي اصلي سيستم ارتباطات علمي رسمي، اصل «انتشار يا نابودي» است. دورة زندگي پژوهشگران دانشگاهي بستگي به انتشار آثار علمي آنان دارد. کميته‌هاي ترفيع و ارتقاي استادان بر اساس تعداد و کيفيت آثار منتشر شدة آنان به قضاوت دربارة ايشان مي‌پردازند.

شکل22. سيستم ارتباطات علمي در كانادا (Shearer and Birdsall 2002)

ناشران. رسانة اصلي ارتباط علمي و آثار علمي، ژورنالهاي علمي و تک‌نگاشتهايي هستند که با علائق تجاري و غيرانتفاعي منتشر مي‌شوند. کارکرد ناشران به عنوان دروازه‌بانان دنياي ارتباطات علمي، نظارت بر هم‌ترازخواني پژوهشگران است که مشخص مي‌کند چه مطالبي بايد منتشر شود يا نشوند. در شالودة فرايند ارتباطات علمي، مفهوم كپي‌رايت قرار دارد. حمايت از مالکيتي که به علت بيان بديع خالق اثر به وي اعطا مي‌شود، شرطي اساسي در توليد دانش است. دسترسي به منابعي که داراي كپي‌رايت هستند چه در توليد دانش و چه در اشاعة آن بسيار ضروري است. در مدل يادشده، پديدآورندگان دانشگاهي حقوق مالكيت معنوي اثر خويش را به ناشر مي‌دهند تا در مقابل، ناشر نيز اثر آنان را منتشر كند.

کتابخانه‌ها. طي قرنهاي متمادي، کتابخانه، مرکزي براي پيشينه‌هاي مکتوب و نيز نماد قدرتمندي از پيشرفت فکري بشر بوده است. کتابخانه‌ها در سيستم ارتباطات علمي سنتي، انتشارات علمي را گردآوري، مديريت، نگه‌داري، و حفظ کرده‌اند. افزون بر اين به عنوان نمايه‌سازان و راه‌يابان اطلاعاتي بوده‌اند که خود، آن را در اختيار نداشته‌اند. کتابخانه‌ها به عنوان گردآوران و اشاعه‌دهندگان سنتي دانش، از نظر نقش، تغييراتي اساسي در سيستم ارتباطات علمي تجربه کرده‌اند كه به عنوان نمونه مي‌توان از تغيير مفهوم مجموعة کتابخانه، از «مالکيت» به «دسترسي»، نام برد. تاکنون متدوال‌ترين ابزار اشاعة دانشي كه در فرايند پژوهش توليد مي‌شود، انتشار آن بوده است. در اين حالت مالکيت فکري ايجاد شده از طريق پژوهش دانشگاهي، به عنوان يک کالاي عمومي جنبة اقتصادي پيدا مي‌کند. پژوهش مي‌تواند از طريق تلاشهاي همكارانه با صنايع خصوصي به صنعت نيز منتقل مي‌شود. در مقابل، مالکيت فکري نيز از طريق دانشگاه تجاري‌سازي مي‌شود. امروزه اين فعاليت از طريق دفتر ارتباط با صنعت دانشگاه صورت می‌پذيرد. سپس اين پژوهش، با کسب مجوز به بازار برده مي‌شود تا به توسعه و تجاري‌سازي فناوري جديد منجر شود.

پيشرانهاي اصلي

فناوري. فناوريهاي جديد از پيشرانهاي اصلي سيستم ارتباطات علمي هستند. فناوريهاي اطلاعاتي دسترسي آسان‌تر به شکلهاي چند‌رسانه‌اي قوي‌تر را نيز فراهم آورده‌اند. اين فناوريها امکان ترکيب متن، صدا، گرافيک، و ويدئو را به افراد مي‌دهند و به همين دليل داراي جذابيت بيشتري هم هستند. افزون بر اين، فناوريهاي کنوني تحويل سريع و جهاني انتشارات و داده‌ها را به کامپيوترهاي افراد فراهم مي‌آورند. اين فناوريها بر تواناييهاي پژوهشگران در گزارش، ارزيابي، و توزيع نتايج پژوهشي تأثير گذارده و مدلهاي سنتي نشر، ذخيره، و نگه‌داري از پژوهش را با چالش روبه‌رو ساخته‌‌اند.

جهاني شدن. پژوهش هميشه يکي از تعهدات بين‌المللي بوده است و جهاني شدن مستمر نظامهاي اقتصادي و پژوهشي، تأثير فراواني بر چگونگي مديريت دانش در سيستم ارتباطات علمي داشته است. کانادا يکي از کشورهايي است که صرفاً واردكننده اطلاعات است، بنابراين نياز بيشتري به نتايج پژوهشهاي ديگر کشورهايي دارد که پرجمعيت‌تر از کانادا و داراي منابع اقتصادي غني‌تري هستند.

اقتصاد. اقتصاد از ديگر عواملي است که تأثير مهمي بر سيستم ارتباطات علمي سنتي داشته است. به عنوان نمونه ناشران هر ساله، بيش از ميزان تورم بر قيمت محصولات خود افزوده‌اند. در نتيجه گرچه هزينه‌ها و پرداختهاي کتابخانه‌هاي کانادا طي پنج سال گذشته افزايش داشته اما ميانگين قدرت خريد آنان بين 6/21 تا 7/32 درصد کاهش يافته است.

تغيير در الگوهاي پژوهش. الگوهاي پژوهش محققان کانادايي به‌طور مداوم در حال تکامل است. حوزه‌هاي پژوهشي جديد و نيز پژوهشهاي گروهي بين‌رشته‌اي و چندرشته‌اي، مستلزم نيازهاي اطلاعاتي منحصربه‌فردي بوده و بر سيستم ارتباطات علمي تأثيرات عميقي داشته است. با افزايش کمــي انتشارات علمي، ميزان نوشتجات منتشر شده در دو دهة اخير، افزايش بسيار زيادي داشته است. اين ادعا به‌ويژه در علوم سخت بسيار مصداق دارد، چون تعداد مقالات منتشر شده در اين علوم، هر 10 تا 15 سال دو برابر مي‌شود. به عنوان مثال، تاکنون پژوهشگران در زمينة رياضيات حدود يک ميليون مقالة علمي منتشر کرده‌اند که انتشار نيمي از آنها در دهة اخير بوده است (AUCC 1996). به اين ترتيب سيستم ارتباطات علمي با چالشهايي واقعي روبه‌رو شده است. زيرا، اين سيستم براي روزآمد نگه‌داشتن دانشمندان در پي آن است که دسترسي به همة منابع مورد نياز آنان را فراهم کند.

سياست عمومي. پيامدهاي سياست عمومي، تأثير عظيمي بر ماهيت سيستم ارتباطات علمي گذاشته است. سياست و سرمايه‌گذاري دولت در پژوهشهاي دانشگاهي در کانادا تأثيرات مهمي بر ماهيت پژوهشهايي داشته است که در دانشگاههاي کانادا دنبال مي‌شوند. جنبة تجارتي دادن به پژوهش نيز به نتايجي چون تعيين اولويتهاي پژوهش، پژوهش کاربردي در برابر محض، مالکيت فکري و حقوق نشر، و مانند آنها منجر شده است. تکامل روشهاي نظارت قانوني مانند کپي‌رايت و کسب مجوز نيز قالب ارتباطات علمي را به کلي دگرگون کرده‌اند. از آنجايي که سياست عمومي کانادا، ساليانه و از مديريتي به مديريت ديگر تغيير مي‌کند، بنابراين سيستم ارتباطات علمي بايد با اين تغييرات هم‌ساز شود.

مدل «بیورك»

«بیورك» در سال 2005 مدلي با عنوان مدل چرخة حيات ارتباطات علمي طراحي كرد. در طراحی این مدل از روش مدل‌سازی «آی.دی.ای.اف.زيرو»⁴⁴ استفاده شده که پیش‌تر در مهندسی مجدد فرایندهاي کسب‌و‌کار در صنایع تولیدی به کار رفته است. هدف این مدل آن است که مانند یک نقشة راه، فرایندهای درگير در ارتباطات علمی رسمی را بازنمايد (Bjork 2005). در مقایسه با مدلهای پیشین، مدل «بجورک» بسیار جزئی‌تر و به شکل سلسله‌مراتبی است و سازه‌های مدل‌سازی بیشتری را شامل فعالیتها، درون‌دادها، برون‌دادها، عوامل كنترل، و سازوکارها در بر می‌گیرد. دامنة مدل وی همة زنجیرة ارزش ارتباطات، از آغاز پژوهش گرفته تا جذب و ترکیب نتایج پژوهش در فعالیتهای روزانه را شامل می‌گردد. این مدل در خدمت ارتباطات علمی رسمی و غیررسمی است، اما تمرکز اصلی آن بر مدل‌سازی انتشارات و نمایه‌سازی مقاله‌های مجلات دارای سیستم هم‌ترازخوانی سنتی است و فعالیتهایی که خوانندگان برای یافتن و دسترسی به مقاله‌ها انجام می‌دهند نیز در کانون توجه مدل است. مدلهای كسب‌وكار و کارکردهای موازی که از طریق اینترنت به وقوع پیوسته‌اند، مانند دسترسی آزاد به ژورنالها و انباره‌هاي منابع چاپی و الکترونیکی نیز در مرکزیت این مدل قرار دارند. این مدل از 26 نمودار، 80 فعالیت مختلف، و بیش از 200 درون‌داد، برون‌داد، عامل کنترل، و سازوکارهای گوناگون تشکیل شده است. این مدل سعی بر آن داشته است که تمام فعالیتهای ذي‌نفعان فرایند ارتباطات علمی را در بر گیرد. ذي‌نفعانی که این مدل به آنها پرداخته است، عبارت‌اند از (Bjork 2005):

•پژوهشگراني که پژوهش می‌کنند و آثار خویش را منتشر مي‌سازند؛

•ناشران که در حقیقت فرایند نشر را مدیریت و اجرا می‌کنند؛

•دانشگاهیاني که از طریق ویراستاری یا داوری در این فرایند مشارکت می‌نمایند؛

•کتابخانه‌هايي که به دست‌يابي به اطلاعات و فراهم‌آوری آن کمک می‌کنند؛

•خدمات کتابشناختی‌اي که شناسایی و بازیابی آثار منتشر شده را آسان می‌سازند؛

•خوانندگاني که به دنبال اطلاعات، بازیابی آن، و مطالعة آثار منتشر شده هستند؛

•عاملاني که نتایج پژوهش را به شکل مستقیم یا غیر مستقیم اجرا می‌کنند.

ساختار سلسله‌مراتبی کلی مدل «بجورک» در جدول دو آمده است كه عوامل و ذي‌نفعان یاد شده در قسمتهای مختلف آن گنجانده شده‌اند.

مدل «بیورک» در مقایسه با مدلهای پیشین مانند مدل «هارد» و مدل مشترک «گاروی» و «گریفیث» دارای تفاوتهای است كه عبارت‌اند از(Bjork 2005) :

1.ساختار سلسله‌مراتبی مدل؛

2.سازه‌های بیشتر موجود در مدل مانند عوامل کنترل و سازوکارها؛

3.مدل‌سازی بسیار جزئي برخی کارکردها؛

4.عدم تراکم درون‌دادها و برون‌دادها در سطوح بسیار جزئی؛ و

5.مدل‌سازی بسیاری از کارکردهای سیستم کنونی ارتباطات علمی که در نتیجة پيدايي اینترنت به وقوع پیوسته‌اند (مانند مخزنهاي دسترسی باز).

جدول2. تفکیک سلسله‌مراتبی مدل چرخة حیات ارتباطات علمی (Bjork 2005)

نمودار محدوده⁴⁵

پژوهش کنید، نتایج را اجرا و مبادله نمایید

پژوهش کنید

دانش را ردوبدل نمایید

نتایج پژوهش را به طور غیرمستقیم مبادله نمایید

نتایج را منتشر کنید

گزارش متنی نتایج را منتشر نمایید

دستنوشته را بنویسید

نتایج را منتشر نمایید

به شکل کتاب

به شکل تک‌نگاشت

به شکل مقالة کنفرانس

به شکل مقالة علمی ژورنال

فعالیتهای عمومی ناشر را انجام دهید

فعالیتهای عمومی ژورنال را انجام دهید

مقاله را پردازش نمایید

دست‌نوشته را بازبینی نمایید

دست‌نوشته را کپی ـ ویرایش نمایید

منتظر انتشار آن بمانید

دربارة کپی‌رایت و/ یا هزینة نویسنده بحث کنید

مقاله را منتشر نمایید

داده‌ها و مدلها را منتشر کنید

اشاعه و آرشیوسازی را تسهیل نمایید

بازیابی اثر منتشر شده را آسان نمایید

نسخه‌ای از نوشته یا دست‌نوشته را به طور رایگان در وب قرار دهید

آثار گوناگونی را به خدمات الکترونیکی خویش بیفزایید

ابرداده‌ها را در خدمات جست‌وجو بگنجانید

ابرداده‌ها را در خدمات جست‌وجو بگنجانید

بازیابی اثر را در سازمان (محل کار) خواننده آسان نمایید

از اثر منتشر شده نگهداری نمایید

نتایج را مطالعه نمایید

آثار منتشر شده را دریابید

در جست‌وجوی آثار منتشر شده باشید

گوش به زنگ انتشار آثار جدید باشید

اثر منتشر شده را بازیابی کنید

اثر را بخوانید

دانش موجود در آن را به کار گیرید

پژوهش یا پژوهشگر را ارزیابی نمایید

مقايسة مدلها

در يک نگاه كلي می‌توان گفت که مدلهای ياد شده همگی بر ارتباطات علمی رسمی تمركز دارند و ارتباطات علمی غيررسمی را که مي‌توان گفت دست‌کم به همان اندازه اهميت دارد، كمتر مورد توجه قرار داده‌اند. در جدول سه اقلام اصلي مطرح شده در مدلهاي ارتباطات علمي آمده‌اند.

جدول3. ابعاد بررسی شده در مدلهای پیشین ارتباطات علمی

ردیف

مدلهـــا

اقـــلام

اولية «یونیسیست»
روزآمد «یونیسیست»
«گاروی» و «گریفیث»
تعدیل شدة«گاروی» و «گریفیث»
«اکاف» با نام «اسكات»
دانشكدة نامرئي «زوکالا
«بوک» و ديگران
2010 «هارد»
«شیرر» و« بیردسال»
چرخة حيات «بجورك»

1
آرشیو الکترونیکي

✓

2
ابعاد اقتصادی

✓

3
ارائة دست‌نوشته‌های اولیه به همکاران

✓
✓

✓

4
تسهيم و اشاعة اطلاعات

✓

✓

5
انتقال فناوری

✓

6
اینترنت

✓

✓

7
نمایشگاه

✓

8
پایگاه پیش‌چاپ

✓

✓

✓
✓

✓

9
تجاری‌سازی

✓

10
ترجمة دانش

✓

11
تولید اطلاعات و دانش

✓
✓

12
ثبت‌اختراع

✓

13
جهانی‌سازی

✓

14
چکیده‌ و نمایه‌
✓

✓
✓
✓
✓
✓

15
رساله‌ و پایان‌نامه‌
✓

16
ژورنال و مجله‌
✓

✓
✓
✓

✓

✓

17
ژورنال الکترونیکی و دیجیتالی

✓

✓
✓

18
ساختار سازمانی

✓

19
سطوح ملی، منطقه‌ای و جهانی ارتباطات علمی

✓

20
فهرست و کتابشناسی
✓
✓

✓
✓

21
کاربران و پژوهشگران
✓

✓

✓

22
کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی
✓

✓

✓

✓

23
کتاب
✓

✓
✓

24
کنسرسیومهای دانشگاهی

✓

25
کنفرانس ، میزگرد و همایش
✓
✓
✓
✓
✓

26
گزارشهای پژوهشی و بررسیهای سالانه

✓
✓
✓

✓

27
مراکز داده‌ها
✓

✓

28
مراکز واسپاری
✓

✓

29
مسائل حقوقی

✓

✓

30
مصاحبه، سخنرانی، و بحثهای گروهی
✓

✓
✓

31
منابع اطلاعاتی
✓

✓

32
موتور جست‌وجو

✓

33
ناشران و ویراستاران
✓

✓

✓
✓

34
نقد و بررسی
✓

✓

✓

35
واژه‌نامه‌ و اصطلاحنامه‌

✓

36
هم‌ترازخوانی و داوری مقاله‌

✓
✓

✓

37
«یوزنت»

✓

چارچوب و مدل مفهومي نظام ارتباطات علمی پيشنهادی

چنانکه از مدلهای پيش‌گفته برمی‌آيد مديريت ارتباطات علمی در چهار گام زير صورت می‌پذيرد:

1.معرفي موجوديتهاي درون‌سازماني و برون‌سازماني در نظام ارتباطات علمی؛

2.تعريف و تبيين محدودة نظام ارتباطات علمی؛

3.ساخت و توسعة ارتباطات علمي رسمي و غيررسمی؛ و

4.پشتيباني از ارتباطات علمي و تسهيل آن.

بنابراين مدل مديريت ارتباطات علمي در يک سازمان پژوهشی نوعی در چهار سطح ميان‌فردی، بين فرد و سازمان، بين سازمان و فرد، و ميان‌سازماني تشريح می‌شود (شكل 23).

ارتباطات علمي ميان‌فردي

اين ارتباطات در سطح سازماني و فراسازماني صورت مي‌گيرد. يعني پژوهشگر مي‌تواند هم با پژوهشگران درون سازمان ارتباط علمي داشته باشد (ارتباط درون سازماني) و هم اينکه با پژوهشگران خارج از سازمان ارتباط برقرار کند (ارتباط برون سازماني). ارتباط با پژوهشگران خارج از سازمان، در دو سطح ملي و بين‌المللي انجام مي‌شود. يعني اين ارتباط هم مي‌تواند جنبة ملي (ارتباط برون‌سازماني ملي) و هم جنبة بين‌المللي (ارتباط برون‌سازماني فراملي) داشته باشد.

هدف اين‌گونه ارتباطات مي‌تواند از دست‌يابي به اطلاعات و نتايج پژوهشي اخير گرفته تا ردوبدل کردن پيش‌چاپها و همکاريهاي پژوهشي باشد. اين ارتباطات بيشتر بر علاقه‌هاي علمي فردي استوار است و مي‌تواند به دريافت بازخوران مثبت و منفي از سوي ديگر پژوهشگران نيز منجر شود.

موجوديتهاي اصلي در ارتباط علمي فرد با فرد در شكل 24 آمده‌اند.

انواع ارتباطات پژوهشگران سازمان با همالان خويش در سازمان و خارج از سازمان در شكل 25 خلاصه شده‌اند. همان‌گونه كه در اين شكل ديده مي‌شود، اين ارتباط شامل همكاري پژوهشي، مبادلة پيش‌چاپها، بحث و گفت‌وگوهاي علمي، و انتشارات مشترك مي‌شود.

ارتباط علمي فرد با سازمان

اين نوع ارتباطات نيز مي‌تواند در سه سطح تحقق يابد:

1.در سطح سازماني که پژوهشگر با سازماني كه در آن به كار اشتغال دارد، ارتباط برقرار مي‌سازد. چنين ارتباطي مي‌تواند از طريق شركت در جلسات، جلب حمايتهاي سازماني، و مانند آنها صورت پذيرد.

2.در سطح ملي که پژوهشگر با شركت در همايشهاي علمي ملي، ارتباط با مسؤولان برگزاركنندة همايشها، و ارتباط مستقيم يا غيرمستقيم با مؤسسه‌هاي علمي، گونه‌اي ديگر از ارتباطات علمي را شكل مي‌بخشد.

3.در سطح بين‌المللي که پژوهشگر با شركت در كنفرانسهای بين‌المللي و ارائة آثار پژوهشي خود در اين‌گونه همايشها، يا با چاپ كتاب و تك‌نگاشت از طريق سازمانهاي علمي بين‌المللي، ارتباطي فراملي را پديد مي‌آورد.

در ارتباط فرد با سازمان، موجوديتهاي اصلي را سازمان محل فعاليت پژوهشگر و مؤسسه‌هاي دانشگاهي و پژوهشي، كتابخانه‌ها و مراكز اطلاعات، سازمانهاي پشتيبان و متقاضي پژوهش، كنفرانسها، و ناشران تشكيل مي‌دهند (شكل 26).

سازمان متبوع. پژوهشگران به شكلهاي گوناگون با سازمان متبوع خود ارتباط علمي دارند (شكل 27):

1.شركت در جلسه‌هاي علمي و مشورتي سازمان؛

2.دريافت ترفيع و ارتقاي علمي؛

3.همكاري در برگزاري كارگاههاي آموزشي؛

4.همكاري در نشريه‌هاي علمي (سردبيري، عضويت در هيئت تحريريه، داوري، و...) ؛

5.همكاري در تصويب، نظارت، و داوري طرحهاي پژوهشي؛

6.همكاري در برگزاري كنفرانسها (عضويت در هيئت علمي، دبيري علمي، داوري دست‌نوشته‌ها، ارائة مقاله، سخنراني، و...)؛

7.همكاري در پايگاه پيش‌چاپها.

کنفرانسها. پژوهشگر مي‌تواند به روشهاي گوناگون با كنفرانسها ارتباط داشته باشد. اين ارتباط شامل شركت در كنفرانس (با مقاله يا بدون مقاله)، همكاري در برگزاري (شامل دبيري، داوري، عضويت در كميته‌هاي علمي، رياست جلسه‌ها، و...)، پذيرش دعوت براي سخنراني، و مانند آنها باشد (شكل 28).

کتابخانه‌ها و مراكز اطلاعات. كتابخانه‌ها و مراكز اطلاعات يكي از طرفهاي اصلي ارتباط علمي پژوهشگران هستند (شكل 29). اين‌گونه سازمانها منابع اطلاعات لازم را براي كاربران فراهم مي‌سازند. كاربران نيز با روشهاي گوناگوني مانند عضويت و استفاده از طرحهاي اشتراك منابع و همكاري ميان كتابخانه‌ها از اين منابع استفاده مي‌كنند.

مؤسسه‌هاي دانشگاهي و پژوهشي. پژوهشگران مي‌توانند با مؤسسه‌هاي دانشگاهي و پژوهشي، ارتباطات علمي متنوعي را برقرار سازند (شكل 30). از جملة مهم‌ترين انواع اين ارتباطات مي‌توان ايجاد و توسعة شبكة نامرئي و نيز همكاري در انجام پژوهشهاي مشترك اشاره داشت.

ناشران. ارتباط علمي پژوهشگر با ناشران به دو صورت همكاري و انتشار آثار انجام مي‌شود (شكل 31). اين همكاري مي‌تواند در قالب عضويت در هيئت تحريريه، داوري، ويراستاري، و مانند آنها باشد.

ارتباط علمي سازمان با فرد

در اين نوع ارتباط، سازمان با پژوهشگران خارج از سازمان ارتباط علمي برقرار مي‌کند. اين ارتباط مي‌تواند از طريق دعوت از آنان براي ارائة کارگاه آموزشي، مشاوره در تصميم‌گيري، همکاري در انجام بخشي از فعاليتهاي پژوهشي، و نيز سخنرانيها و همايشهاي سالانه يا سمينارهايي باشد که پژوهشگاه در برپايي آنها نقش دارد. در اين نوع ارتباط نيز دو سطح ملي و بين‌المللي وجود دارد.

در ارتباط سازمان با فرد، موجوديتهاي اصلي را پژوهشگران شاغل در سازمان، استادان داخلي و خارجي رشته‌هاي مرتبط، دانشجويان تحصيلات تكميلي رشته‌هاي مرتبط در داخل، و دانشجويان تحصيلات تكميلي خارج از كشور تشكيل مي‌دهند (شكل 32).

پژوهشگران شاغل در سازمان. سازمان به شكلهاي گوناگون با پژوهشگران خود ارتباط علمي دارد كه مهم‌ترين آنها عبارت‌اند از (شكل 33):

1.تأمين زمينه و ابزار ارتباط علمي پژوهشگران در سطوح گوناگون؛

2.انتشار آثار پژوهشگران؛

3.تصويب، نظارت، و داوري طرحهاي پژوهشي پژوهشگران؛

4.اعطاي ترفيع و ارتقاي علمي به پژوهشگران؛

5.همكاري در نظارت و داوري طرحهاي پژوهشي؛

6.آگاهي رساني جاري به پژوهشگران؛

7.ساخت و نگه‌داري پايگاه پيش‌چاپها.

استادان داخلي رشته‌هاي مرتبط. سازمان با استادان داخلي رشته‌هاي مرتبط با مأموريت و حوزه‌هاي علمي سازمان از طريق استفاده از آنان براي برگزاري دوره‌هاي آموزشي، همكاري در پژوهش، عضويت در شوراهاي پژوهشي و مشاوره ارتباط دارد (شكل 34).

استادان خارجي رشته‌هاي مرتبط. سازمان با استادان خارجي رشته‌هاي مرتبط با مأموريت و حوزه‌هاي علمي سازمان از طريق استفاده از آنان براي برگزاري دوره‌هاي آموزشي، همكاري در پژوهش، برگزاري جلسه‌هاي دانش‌افزايي، و مشاوره ارتباط دارد (شكل 35).

دانشجويان تحصيلات تكميلي خارج از كشور در رشته‌هاي مرتبط. سازمان با پشتيبانيهاي مالي و اطلاعاتي از يك سو و كاربرد يافته‌هاي پژوهشهاي دانشجويان تحصيلات تكميلي خارج از كشور در سازمان و معرفي موضوعهاي كاربردي پژوهش با آنها همكاري مي‌كند (شكل 36).

دانشجويان تحصيلات تکميلي رشته‌هاي مرتبط در داخل. سازمان با پشتيبانيهاي مالي و اطلاعاتي از يك سو و تأمين زمينة كارورزي و مهارت‌آموزي براي دانشجويان تحصيلات تكميلي رشته‌هاي مرتبط در داخل ارتباط دارد (شكل 37). افزون بر اين فراهم ساختن زمينة راهنمايي، مشاوره، و داوري پايان‌نامه‌ها و رساله‌هاي اين دانشجويان، كاربرد نتايج يافته‌هاي آنان در سازمان، و معرفي موضوعهاي كاربردي پژوهش با اين دانشجويان همكاري مي‌كند.

ارتباطات علمي بين سازمانی

در اين گونه ارتباطات با دو سطح روبرو هستيم: 1) در سطح سازمان از طريق برگزاري همايشهاي مشترك، فعاليتهاي علمي مشترك، پژوهشهاي گروهي، مبادلة اطلاعات، و مانند آنها با ديگر مؤسسه‌هاي علمي كشور ارتباط برقرار مي‌كند (سطح ملي)، و 2) در سطح سازمان با مؤسسه‌هاي علمي خارج از كشور (سطح بين‌المللي). به عنوان مثال، سازمان از طريق اعزام پژوهشگران خود به دانشگاهها و مؤسسه‌هاي خارجي مي‌تواند با آنها همكاري علمي داشته باشد.

در ارتباط سازمان با سازمان، موجوديتهاي اصلي را دانشگاهها و مؤسسه‌هاي پژوهشي، كتابخانه‌ها و مراكز اطلاعات، سازمانهاي پشتيبان و متقاضي پژوهش، شوراها و كميسيونهاي مرتبط، ناشران، هيئت امنا، و كنفرانسها تشكيل مي‌دهند (شكل 38).

‌

کتابخانه‌ها و مراكز اطلاعات. ارتباط ميان كتابخانه‌ها و مراكز اطلاعات با سازمان بيشتر در جهت تأمين منابع اطلاعات و انجام طرحهاي همكاري است. افزون بر اين، سازمان مسئوليتهايي نيز براي ارائة خدمات مشاوره و آموزش براي بهبود مديريت و فرايندهاي كتابخانه‌ها برعهده دارد (شكل 39).

شوراها و كميسيونهاي مرتبط. ارتباط سازمان و شوراها و كميسيونهاي مرتبط بيشتر براي تأثيرگذاري بر تصميمها و فعاليتها، و مشاركت در مديريت آنها صورت مي‌پذيرد (شكل 40). افزون بر اين، سازمان با عضويت و شركت در شوراها و كميسيونها، انديشه‌هاي علمي را در آنها ترويج مي‌كند.

دانشگاهها و مؤسسه‌هاي پژوهشي. ارتباط علمي سازمان با دانشگاهها و مؤسسه‌هاي پژوهشي با انجام طرحهاي پژوهشي مشترك، برگزاري دوره‌هاي آموزشي مشترك، برگزاري كنفرانسهاي مشترك، فرصت مطالعاتي، و مشاوره صورت مي‌پذيرد (شكل 41).

هيئت امنا. سازمان از طريق عضويت در هيئت امنا و مشاركت در مديريت آن بر تصميمها و چگونگي انجام وظايف آن تأثير مي‌گذارد (شكل 42). افزون بر اين، سازمان با بررسي علمي موضوعهاي مرتبط با وظايف اين هيئت، انديشه‌هاي علمي را در آن ترويج و جنبة علمي تصميمهاي آن را تقويت مي‌كند.

ناشران. ارتباط علمي سازمان با ناشران به دو صورت همكاري و انتشار مشترك آثار انجام مي‌شود (شكل 43). اين همكاري مي‌تواند در قالب استفاده از كانالهاي توزيع، و مانند آنها باشد.

کنفرانسها. سازمان مي‌تواند به روشهاي گوناگون با كنفرانسها ارتباط داشته باشد. اين ارتباط شامل شامل برگزاري مشترك و حمايت مالي از برگزاري كنفرانس است. (شكل 44).

4

مديريت ارتباطات علمي در پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران

مقدمه

 در اين بخش، پس از بررسي وضع موجود ارتباطات علمي در پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران در اوايل سال 1386، انواع ارتباطات علمي صورت گرفته در اين پژوهشگاه بر اساس مدل مفهومي طراحي شده توصيف مي‌گردد. بررسي وضع موجود ارتباطات علمي در اين پژوهشگاه بر اساس فهرست افراد و سازمانهايي انجام مي‌شود كه به عنوان طرفهاي اصلي ارتباط علمي شناخته مي‌شوند.

وضع موجود ارتباطات علمي در پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران

پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران در سال 1347 با نام مركز اسناد ايران تأسيس شد و در سال 1348 به عنوان يكي از مراكز چهارگانة مؤسسه تحقيقات و برنامه‌ريزي علمي و آموزشي درآمد. اين مركز در سال 1370 باتصويب شوراي گسترش آموزش عالي با نام مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران به يك پژوهشكدة مستقل تبديل شد و در تيرماه 1384 و با تصويب شوراي گسترش آموزش عالي از سطح پژوهشكده به پژوهشگاه ارتقا يافت.

ارتباطات علمی در پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ايران جايگاه ويژه‌ای دارد، به گونه‌اي که در مقدمه اساسنامه آن، اعتقاد به موارد زير تصريح شده است:

⬜اهميت و نقش روزافزون علوم و فناوري اطلاعات در كشور و جهان؛

⬜اهميت و نقش ظرفيت ملّي توليد و پردازش اطلاعات علمي و فني در ارتقاي جايگاه جهاني كشور؛

⬜اهميت و نقش كتابخانه‌ها،‌ و مراكز و كارشناسان اطلاع‌رساني در تحقق جامعه اطلاعاتي و دانش‌مدار؛

⬜ضرورت ايفاي نقش فعال در گسترش دانش بشري فرايند جهاني‌سازي؛

⬜لزوم حفظ ميراث علمي كشور و انتقال آن به نسلهاي آينده؛ و

⬜تعلق اطلاعات علمي و فني كشور به آحاد مردم.

بدين ترتيب، پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران، سازمانی است منحصر به‌فرد با ماموريت دوگانة پژوهش در حوزه علوم و فناوری اطلاعات و اطلاع‌رسانی علمی که از سويی به واسطة اين مأموريت پژوهشی و از سویي ديگر به خاطر فعاليت اطلاع‌رسانی‌اش بايد به ارتباطات علمی توجهي ويژه داشته باشد.

جايگاه سازماني ارتباطات علمي در ساختار سازماني پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران در نمودار 1 آمده است.

نمودار 1. نمودار سازماني پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران

ارتباط علمي ميان‌فردي در پژوهشگاه

ارتباطات بين فردی به شكل خودجوش انجام مي‌شود و از سوي پژوهشگاه براي آن تشويق يا پشتيباني ويژه‌اي صورت نمي‌گيرد. تنها مشوقي كه براي اين منظور وجود دارد، ضريب افزايشي امتياز انتشارات مشترك است كه آن هم تنها براي اعضاي هيئت علمي و در هنگام ترفيع سالانه و ارتقاي مرتبه به كار مي‌آيد.

وجود پست الكترونيك در پژوهشگاه نيز باعث شده است كه پاره‌اي از ارتباطات رسمي و غيررسمي ميان پژوهشگران پژوهشگاه پديد آيد. در بخش غيررسمي، پژوهشگران اطلاعاتي را كه براي ديگر پژوهشگران مناسب مي‌يابند براي يك يا چند نفر از آنان يا براي تمامي كاربران پست الكترونيك پژوهشگاه ارسال مي‌دارند. اين شبكه اختصاصي نيست و مديريتي نيز بر نامه‌هاي ارسالي صورت نمي‌پذيرد.

در بعد رسمي نيز اخيراً مديريت روابط عمومي پژوهشگاه پاره‌اي از اخبار خارجي و داخلي مرتبط با حوزه‌هاي علمي پژوهشگاه را گزينش و براي تمامي كاربران پست الكترونيك پژوهشگاه ارسال مي‌دارد.

از ديگر ارتباطات رسمي پژوهشگران در پژوهشگاه مي‌توان به شركت پاره‌اي از آنان در شوراي پژوهش و نيز كميتة منتخب ترفيع هيئت علمي اشاره كرد كه در آنها دربارة طرحهاي پژوهشي، انتشارات، و ديگر فعاليتهاي علمي اعضاي هيئت علمي پژوهشگاه تصميم‌گيري و داوري مي‌شود.

استادان رشته‌هاي مرتبط

ارتباطات علمي با استادان رشته‌هاي مرتبط تاكنون به دو شكل انجام شده است. يكي از اين دو شكل، ارتباطي رسمي براي نظارت و داوري طرحهاي پژوهشي است كه مشاركت اين استادان بر اساس تصميم شوراي پژوهش و با جلب موافقت آنان صورت مي‌پذيرد. حوزة ديگري كه استادان رشته‌هاي مرتبط با پژوهشگاه ارتباط دارند، انتشارات است. اين انتشارات به دو صورت انفرادي و مشترك صورت مي‌پذيرد. اين نوع ارتباط رسمي است و با پيشنهاد استادان و با موافقت شوراي پژوهش صورت مي‌گيرد.

ارتباط علمي در انتشار مقاله‌هاي مشترك، به صورت غيررسمي صورت مي‌پذيرد. اين‌گونه ارتباطات به شكل خودجوش انجام مي‌شود و از سوي پژوهشگاه براي آن تشويق يا پشتيباني ويژه‌اي صورت نمي‌گيرد.

دانشجويان تحصيلات تكميلي رشته‌هاي مرتبط

ارتباطي كه هم‌اكنون با دانشجويان تحصيلات تكميلي رشته‌هاي مرتبط وجود دارد، غيررسمي و خودجوش است. راهنمايي و مشاورة اين دانشجويان از سوي پژوهشگران پژوهشگاه به صورت غيررسمي و از طريق پست الكترونيك يا به صورت حضوري انجام مي‌شود. پاره‌اي از دانشجويان تحصيلات تكميلي در رشته‌هاي كتابداري واطلاع‌رساني، مديريت، فناوري اطلاعات، كامپيوتر، جامعه‌شناسي و رشته‌هاي وابسته هم با پژوهشگران پژوهشگاه در زمينه‌هاي علمي همكاري دارند كه اين همكاري نيز به صورت غيررسمي است و در بسياري از موارد نيز پس از پايان يافتن يك طرح پژوهشي پايان مي‌يابد.

گونة ديگر اين همكاري، پذيرش اين دانشجويان به عنوان كارآموز در پژوهشگاه است. كارآموزي با مراجعة شخص دانشجو به يكي از واحدهاي پژوهشگاه و توافق دوجانبه صورت مي‌گيرد. براي پذيرش كارآموز نيز از سوي پژوهشگاه پشتيباني خاصي صورت نمي‌پذيرد.

پاره‌اي از اين همكاري به صورت رسمي و در قالب راهنمايي و مشاورة پايان‌نامه‌هاي دانشجويان تحصيلات تكميلي صورت مي‌پذيرد. براي اين‌گونه همكاري نيز به جز موافقت با اين فعاليت آن هم در پاره‌اي از موارد، پشتيباني ويژه‌اي از سوي پژوهشگاه انجام نمي‌شود و دانشجويان خود اقدام به توافق با استادان و معرفي آنان به دانشگاه مي‌كنند.

افراد خارج از كشور

استادان رشته‌هاي مرتبط. اين نوع ارتباطات علمي به صورت رسمي وجود ندارد. در جنبة غيررسمي نيز چنين ارتباطي ميان پژوهشگران پژوهشگاه با استادان رشته‌هاي مرتبط در خارج از كشور وجود دارد كه بسته به افراد از لحاظ تعداد و ميزان ارتباط تفاوت دارد. اين‌گونه ارتباط مستند نشده است.

دانشجويان ايراني تحصيلات تكميلي در دانشگاههاي خارج. اين نوع ارتباط به صورت رسمي وجود ندارد.

ارتباط بين سازمانی پژوهشگاه

مؤسسه‌هاي داخلي

کتابخانه ملي. تنها ارتباطي كه پژوهشگاه با كتابخانة ملي دارد بر اساس تفاهم‌نامه‌اي صورت مي‌گيرد كه در تاريخ 17/2/85 ميان رئيسان دو سازمان منعقد گرديده است. بنابراين همكاري ميان پژوهشگاه و كتابخانة ملي در چارچوب ماده‌هاي اين تفاهم‌نامه انجام مي‌شود. برخي از مفاد اين تفاهم‌نامه عبارت‌اند از:

□«پژوهشگاه» در برنامه‌ريزي استراتژيك «كتابخانة ملي» همكاري ‌نمايد،

□«كتابخانة ملي» با همكاري «پژوهشگاه» استانداردهاي اطلاع رساني را تعيين و در صورت نياز نسبت به بومي‌سازي استانداردها اقدام كند،

□«كتابخانة ملي»و «پژوهشگاه» براي ترويج استانداردها در كشور و طراحي سازوكار قانوني رعايت استاندارهاي اطلاع‌رساني به مبادلة متخصص بپردازند،

□«كتابخانة ملي» با همكاري «پژوهشگاه» نسبت به طراحي سازوكارهاي لازم براي ايجاد مركز ملي تامين مدرك اقدام نمايد،

□براي صرفه جوئي در خريد منابع، «كتابخانة ملي» نشريات خارجي را به صورت متمركز خريداري ‌كند و در اختيار علاقه‌مندان قرار ‌دهد،

□«پژوهشگاه» و «كتابخانة ملي» نسبت به طراحي سياست اطلاعات در زمينة پايان نامه‌هاي دانشجويان ايراني و نشريات لاتين اقدام كنند،

□«پژوهشگاه» دانش خود در زمينة اشتراك منابع را براي تسري به كتابخانه‌هاي كشور به «كتابخانة ملي» منتقل كند.

البته اين تفاهم‌نامه تا زمان بررسي وضع موجود پژوهشگاه به مرحلة اجرا نرسيده است.

کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی دانشگاهي و اختصاصي. پژوهشگاه با هيچ‌يك از كتابخانه‌هاي دانشگاهي و اختصاصي ارتباط ويژه‌ و جداگانه‌اي ندارد. ارتباط با اين نوع كتابخانه‌ها به صورت كلي و در قالب طرحهاي غدير و امين صورت مي‌گيرد. طرح غدير سازوكاري براي دسترسي مستقيم به منابع كتابخانه‌هاست كه از سال 1374 در سطح وزارت علوم، تحقيقات و فنّاوري به اجرا درآمده است. دانشجويان تحصيلات تكميلي و اعضاي هيئت علمي اين وزارتخانه‌ با عضويت در اين طرح مي‌توانند به كتابخانه‌هاي عضو مراجعه و از منابع آنها در محل استفاده نمايند و تعدادي كتاب از آنها امانت گيرند. هم‌اكنون تعدادي از اعضاي هيئت علمي پژوهشگاه در اين طرح عضويت دارند.

طرح امين نيز سازوكاري براي دسترسي غيرمستقيم به منابع كتابخانه‌ها در سطح ملي است كه سابقة اجراي آن به سال 1347 بازمي‌گردد. براساس اين طرح، ‌تمامي افرادي كه كتابخانه‌هاي آنها به عضويت طرح درآمده باشند، مي‌توانند با واسطة كتابخانة خود و در قبال پرداخت هزينه، منابع موردنياز را از ديگر كتابخانه‌هاي عضو امانت گيرند يا تصوير آنها را دريافت كنند.

دانشگاهها و مراكز آموزش عالي. همان‌گونه كه پيش‌تر اشاره شد، پاره‌اي از اعضاي هيئت علمي پژوهشگاه به صورت انفرادي با دانشگاهها و مراكز آموزش عالي در راهنمايي و مشاورة پايان‌نامه‌ها و رساله‌هاي دانشجويان تحصيلات تكميلي همكاري دارند كه از سوي پژوهشگاه براي آن اقدام ويژه‌اي صورت نمي‌پذيرد. در اين زمينه اعضاي هيئت علمي پژوهشگاه از سوي دانشگاهها براي داوري پايان‌نامه‌ها و رساله‌ها دعوت مي‌شوند.

پژوهشگاهها و مؤسسه‌هاي پژوهشي. در زمينة ارتباط علمي پژوهشگاه با ديگر پژوهشگاهها و موسسه‌هاي پژوهشي مورد قابل ذكري وجود ندارد. با وجود اين، پژوهشگران خود با اين‌گونه سازمانها ارتباط برقرار مي‌سازند.

ناشران: مجلات تخصصي. پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران در حال حاضر فصلنامه علوم و فناوري اطلاعات را به عنوان يك مجلة تخصصي منتشر مي‌كند كه آثار پژوهشگران داخل و خارج پژوهشگاه در آن به چاپ مي‌رسند. پذيرش و چاپ مقاله در آن بر اساس هم‌ترازخواني صورت مي‌پذيرد. افزون بر اين، يك مجلة تخصصي پيوسته به نام «نما» نيز از طريق وب‌سايت پژوهشگاه منتشر مي‌شود كه انتشار مقاله در آن با دشواري كمتري انجام مي‌شود. انتشار مقاله در مجلات تخصصي خارج از پژوهشگاه از سوي پژوهشگران با ارائة مقاله به آنها از سوي خود پژوهشگران صورت مي‌پذيرد. به اين منظور از سوي پژوهشگاه پشتيباني ويژه‌اي صورت نمي‌پذيرد.

ناشران كتاب. ارتباط با ناشران تنها از سوي پژوهشگران پژوهشگاه و به صورت خود‌جوش صورت مي‌گيرد و در اين زمينه از سوي پژوهشگاه اقدام ويژه‌اي انجام نمي‌شود.

شوراها و كميسيونهاي مرتبط. ارتباط با شوراها و كميسيونهاي مرتبط با فعاليتهاي پژوهشگاه به دو صورت انجام مي‌شود. شكل اول اين ارتباط به عضويت رئيس يا نمايندة پژوهشگاه در آنها به عنوان يك شخص حقوقي اختصاص دارد. شكل دوم، اما به عضويت هر يك از اعضاي پژوهشگاه در آنها به عنوان متخصص مربوط مي‌شود. عضويت پژوهشگاه در كميسيون اطلاع‌رساني شوراي پژوهشهاي علمي كشور در گذشته از نوع اول اين ارتباط به شمار مي‌رود. اما عضويت در «كميتة راهبري نظام اطلاع‌رساني دانشگاهي» اين وزارت و «كميتة اطلاعات براي همه» در «كميسيون ملي يونسكو» از نوع دوم به حساب مي‌آيند.

دستگاههاي دولتي. ارتباط علمي با دستگاههاي دولتي به دو صورت انجام مي‌شود. شكل اول اين ارتباط از سوي رئيس پژوهشگاه برقرار مي‌شود و در آن رئيس پژوهشگاه، خود يا از طريق پژوهشگران ديگر، دانش آشكار يا پنهان پژوهشگاه را در اختيار دستگاههاي ديگر قرار مي‌دهد. اين ارتباط در پاره‌اي از موارد در قالب بازديدهايي است كه مديران و كارشناسان دستگاههاي دولتي از پژوهشگاه دارند. ارتباط با دستگاههاي دولتي گاه به انجام پروژه‌هايي نيز منجر مي‌شود. گونة ديگر اين ارتباط، از سوي پژوهشگران برقرار مي‌گردد. در اين حالت، پژوهشگران با روابطي كه به‌ شكل شخصي ايجاد مي‌شود با دستگاههاي دولتي همكاريهايي را به انجام مي‌رسانند. بيشترين فعاليتي كه پژوهشگاه ممكن است در اين زمينه به انجام ‌رساند، موافقت با چنين همكاريهايي است.

انجمنهاي علمي. ارتباط پژوهشگاه با انجمنهاي علمي تاكنون با كمكهاي مالي انجام شده است و پژوهشگاه به انجمنهاي علمي «كتابداري و اطلاع‌رساني ايران» و «ايراني مطالعات جامعة اطلاعاتي» كمك مالي كرده است. در پاره‌اي موارد نيز انتشارات انجمنهاي علمي از سوي پژوهشگاه صورت گرفته است. به عنوان نمونه مي‌توان از انتشار چند شماره از نشرية «ليبر»⁴⁶ (فصلنامة انجمن علمي ـ دانشجويي كتابداري و اطلاع‌رساني دانشگاه تهران)، نشرية «سيما» (نشرية انجمن علمي‌ ـ دانشجويي كتابداري و اطلاع‌رساني پزشكي دانشگاه علوم‌پزشكي شهيد بهشتي)، نشرية «كتيبه» (فصلنامة كتابداري و اطلاع‌رساني دانشگاه پيام‌نور مركز تهران) نام برد. پژوهشگران پژوهشگاه نيز به صورت شخصي در پاره‌اي از انجمنهاي علمي عضويت دارند كه در اين زمينه از سوي پژوهشگاه پشتيباني يا تشويق ويژه‌اي صورت نمي‌پذيرد.

هيئت امنا. پژوهشگاه علاوه بر عضويت رئيس آن در هيئت امنا به عنوان شخص حقوقي، داراي دو عضو حقيقي در هيئت امناست. در هر دو صورت، پژوهشگاه بر اساس اين دو گونه عضويت با هيئت امنا ارتباط علمي برقرار مي‌كند.

همايشها. تاكنون همايشهاي اندكي از سوي پژوهشگاه برگزار شده‌اند. به عنوان نمونه، پژوهشگاه با توافق‌نامه‌اي كه با كميسيون ملي يونسكو در ايران در تاريخ 1/5/1383 امضا كرد، نشست و كارگاهي را با عنوان «توسعة راهبرد ملي در زمينة فناوري اطلاعات با تأكيد بر توسعة محتواي بومي (تهران: 11-12 مهر 1383)» برگزار نمود. در برگزاري اين نشست كميسيون ملي يونسكو در ايران، دبيرخانة شوراي‌عالي اطلاع‌رساني، سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور، وزارت ارتباطات و فناوري اطلاعات، وزارت امور خارجه (ادارة كل مجامع و نهادهاي تخصصي)، و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي همكاري داشتند. اما از سوي ديگر، پژوهشگاه تا‌كنون در همايشهايي كه سازمانهاي ديگر برگزار كرده‌اند، همكاري چنداني نداشته است. پژوهشگران پژوهشگاه براي شركت در همايشهاي داخلي بر اساس مقررات و آيين‌نامه‌هاي موجود در وزارت علوم، تحقيقات، و فناوري از سوي پژوهشگاه پشتيباني مالي مي‌شوند. اين پشتيبانيها بر اساس محل برگزاري هر همايش و مدت آن صورت مي‌گيرند. گزينش و شركت در اين همايشها بر اساس اقدام شخصي پژوهشگران شكل مي‌گيرد.

رسانه‌هاي عمومي. ارتباط با رسانه‌هاي عمومي شكلي رسمي داشته است و شامل ارتباط با مطبوعات (از پاسخگويي به پرسشها گرفته تا ارائة يك گزارش كلي يا موضوعي از عملكرد پژوهشگاه) و شركت در برنامه‌هاي صدا و سيماست. البته مورد اخير بيشتر از سوي رئيس پژوهشگاه صورت مي‌گيرد. اين ارتباط به صورت غيررسمي نيز از سوي پژوهشگران پژوهشگاه انجام شده است.

مؤسسه‌هاي خارجي

دانشگاهها. پژوهشگاه تاكنون ارتباط قابل بياني با دانشگاههاي خارجي نداشته است.

مؤسسه‌هاي پژوهشي. پژوهشگاه تاكنون ارتباط قابل بياني با مؤسسه‌هاي پژوهشي خارجي نداشته است.

انجمنهاي علمي. پژوهشگاه از اوان تأسيس در پاره‌اي از انجمنهاي علمي بين‌المللی عضويت داشته است. البته اين عضويت با تصويب دولت امكان‌پذير است. از جملة اين انجمنها مي‌توان به «ايفلا»⁴⁷ (فدراسيون بين‌المللی انجمنها و مؤسسه‌هاي كتابداري) اشاره كرد كه عضويت پژوهشگاه در آن نيز در سال 2005 ميلادي تمديد شده است. عضويت پژوهشگران پژوهشگاه در انجمنهاي علمي بين‌المللی به صورت شخصي انجام مي‌پذيرد و از سوي پژوهشگاه هيچ‌گونه پشتيباني و تشويقي براي آن صورت نمي‌پذيرد. البته هم‌اكنون چنين عضويتهايي در ميان اعضاي پژوهشگاه وجود ندارد.

شوراها و كميسيونهاي جهاني و بين‌المللي. پژوهشگاه به دليل جايگاهي كه از بدو تأسيس در عرصة بين‌المللی داشته، در شوراها و كميسيونهاي جهاني نيز عضو بوده و پاره‌اي از آنها را نيز در كشور نمايندگي مي‌كرده است. در اين زمينه مي‌توان به ايفاي نقش كانون ملي «يونيسيست»⁴⁸ (نظام جهاني اطلاعات علمي سازمان ملل) در ايران، عضويت و نمايندگي ملي در تشكيلات «اپين»⁴⁹ (شبكة اطلاع‌رساني كشورهاي آسيايي و اقيانوس آرام)، و عضويت در «اينفوترم»⁵⁰ (شبكة ميان‌مللي اصطلاح‌شناسي) اشاره كرد.

همايشها. پژوهشگاه تاكنون همايشي در سطح جهان برگزار نكرده و در برگزاري چنين همايشهايي نيز همكاري نداشته است. پژوهشگران پژوهشگاه براي شركت در همايشهاي خارجي بر اساس مقررات و آيين‌نامه‌هاي موجود در وزارت علوم، تحقيقات، و فناوري از سوي پژوهشگاه پشتيباني مالي مي‌شوند. اين پشتيبانيها بر اساس محل برگزاري هر همايش و مدت آن صورت مي‌گيرند. گزينش و شركت در اين همايشها بر اساس اقدام شخصي پژوهشگران شكل مي‌گيرد.

ناشران مجلات تخصصي. پژوهشگاه ارتباطي با مجلات تخصصي بين‌المللی ندارد و پژوهشگران آن شخصاً براي انتشار مقاله‌هاي خود در اين مجله‌ها اقدام مي‌كنند. در اين زمينه نيز پشتيباني سازمان‌يافته‌اي از سوي پژوهشگاه صورت نمي‌گيرد. تنها تشويقي كه براي اين منظور انجام مي‌شود، پرداخت پاداشي است كه بر اساس آيين‌نامة وزارت علوم، تحقيقات، و فناوري صورت مي‌گيرد.

ناشران كتاب. تاكنون هيچ‌گونه ارتباطي ميان پژوهشگاه يا پژوهشگران آن با ناشران خارجي كتاب وجود نداشته است و حتي براي ترجمه‌هايي هم كه از سوي پژوهشگاه منتشر شده‌اند، از ناشران اجازه گرفته نمي‌شود.

5

برنامة استراتژيك ارتباطات علمي

مقدمه

اندكي پس از گذشت 200 سال از هنگامي كه «آدام اسميت» وجود يك دست نامرئي را در اقتصاد ابراز داشت، «آلفرد دو پونت چندلر» در سال 1977 در كتاب دست مرئي به سازوكارجديدي كه در اقتصاد قرن بيستم ظهور يافته بود،‌ اشاره كرد. اين سازوكار، نقش پيدا و آشكار مديران حرفه‌اي و متخصصي بود كه در رقابت با دست نامرئي بازار، سازمانهاي خود را توسعه و گسترش مي‌دهند. يكي از ابزارهاي چنين مديراني، برنامه‌ريزي استراتژيك است كه با توجه به محيط و فرصتها و تهديدهاي ناشي از آن براي سازمان و ره‌گيري تفكر و اقدام استراتژيك به هدايت سازمان به سرمنزل مقصود از ميان تلاطمهاي محيطي و آرايش منابع با شناخت نقاط قوت و ضعف سازمان مي‌انجامد.

رسالت وجودي يك سازمان و ارزشهاي حاكم بر آن تعيين‌كننده‌هاي بنيادين آرمانها و هدفهاي آن سازمان به‌شمار مي‌روند، اما ميزان دست‌يابي به اين آرمانها و هدفها، و بقا و پايداري سازمان در گرو برنامه‌ريزي درست است. از اين نگاه، سازمان در صورتي مي‌تواند حرکت در مسيري روشن و در جهت تعالي را داشته باشد كه افزون بر تعيين افق سازماني و تبيين اهداف دست يافتني، تمهيداتي را فراهم آورد تا امکان نائل شدن به اين هدفها نيز فراهم آيد. از جملة اين تمهيدات بهره‌گيري از استراتژيهاي مناسب است.

در اين بخش «استراتژيهاي ارتباطات علمي» پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران تبيين شده‌اند. اين برنامه با ارائة جهت و رويكردي پايدار پژوهشگاه را در انجام مأموريت خود در حوزه ارتباطات علمي ياري مي‌كند. بر اين اساس، پژوهشگاه با دنبال كردن استراتژيهايي براي نهادي‌سازي ارتباطات علمي، برقراري و توسعه برهم‌كنشهاي هدف‌مند با جامعة علمي و مديريت مطلوب روابط با پژوهشگران و مراكز علمي و پژوهشي در سطح ملي و جهاني، توسعة مهارتهاي پژوهشي پژوهشگران، و تشويق و پشتيباني از ارتباطات علمي آنها؛ بنيان پايداري را براي ارتباطات علمي پژوهشگاه به عنوان يك چشم‌انداز مطلوب فراهم مي‌كند. چشم‌اندازي كه بر محور نهادي‌سازي و تعالي اجتماعي و گسترش ارتباطات علمي شكل مي‌گيرد و در نتيجة آن پژوهشگران پژوهشگاه به پژوهشگراني ملي و جهاني تبديل خواهند شد.

در يك نگاه

چشم انداز

پژوهشگرانِ پژوهشگاه داراي ارتباط علمي روان، گسترده، و عميق در سطوح سازماني، ملي، و جهاني خواهند بود. پژوهشگاه نيز زمينة ارتباط علمي را براي پژوهشگران خود و پژوهشگران حوزه‌هاي علمي مرتبط در سطح كشور، با روشهاي نوآورانه و خلاقانه و با كاربرد فناوريهاي نوين فراهم مي‌سازد.

مأموريت

برقراري ارتباط علمي مطلوب به صورت مستقيم و غير مستقيم، ميان پژوهشگرانِ پژوهشگاه و ميان پژوهشگاه و افراد، گروهها، و سازمانهايي كه در حوزه‌هاي علمي مرتبط فعاليت دارند.

ارزشها

ارتباطات علمي در پژوهشگاه بر اساس اين باورها و اعتقادها دنبال مي‌شود:

نقش بنيادين ارتباطات علمي در گسترش دانش؛

كاربرد فناوريهاي نوين و كانالهاي نوپديد؛ و

پاي‌بندي به اصول اخلاقي در ارتباطات.

هدفهاي استراتژيك

پژوهشگران: توسعة مهارتهاي ارتباطي، و تشويق و پشتيباني از ارتباطات علمي پژوهشگران.

پژوهشگاه: نهادي‌سازي ارتباطات علمي و تعالي اعتبار علمي و اجتماعي پژوهشگاه.

اجتماع علمي: برقراري و گسترش ارتباطات علمي هدف‌مند در ميان اجتماع علمي مرتبط و مديريت كارا و اثربخش اين‌گونه ارتباطات آنان در سطح ملي و جهاني.

تاريخچه: از كجا آمده‌ايم؟

«پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران» كه در سال 1347 با نام «مركز اسناد ايران» تأسيس شده بود پس از تغييراتي چند، براساس اعتقاد به پاره‌اي از ارزشها و باورها ازجمله:

اهميت و نقش روزافزون علوم و فناوري اطلاعات در كشور و جهان؛

اهميت و نقش اطلاعات علمي و فني در توسعة همه جانبه كشور؛

اهميت و نقش ظرفيت ملّي توليد و پردازش اطلاعات علمي و فني در ارتقاي جايگاه جهاني كشور؛

اهميت و نقش كتابخانه‌ها،‌ و مراكز و كارشناسان اطلاع‌رساني در تحقق جامعة اطلاعاتي و دانش‌مدار؛

ضرورت توجه به پيامدهاي فرهنگي و اجتماعي كاربرد فناوري اطلاعات؛

توسعه نيروي انساني به عنوان محور توسعة علوم و فناوري اطلاعات؛

لزوم همگامي با تغييرات سريع علمي و فني در حوزة علوم و فناوري اطلاعات؛

ضرورت ايفاي نقش فعال در گسترش دانش بشري و فرايند جهاني‌سازي؛ و

لزوم حفظ ميراث علمي كشور و انتقال آن به نسلهاي آينده؛

با تصويب «شوراي گسترش آموزش عالي»، در تيرماه 1384 از سطح پژوهشكده به پژوهشگاه ارتقا يافت و به عنوان «پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران» وابسته به «وزارت علوم، تحقيقات، و فناوري» عرصة جديدي را در فعاليتهاي پژوهشي كشور در حوزة علوم و فناوري اطلاعات آغاز كرد.

ارتباطات علمي در پژوهشگاه، هم‌زاد آن است. اولين كتاب پژوهشگاه، «راهنماي روزنامه‌هاي ايران 1347» بود كه در سال 1348 منتشر شد. «نشرية فني مركز مدارك علمي» نيز اولين فصل‌نامة علمي در حوزة اطلاع‌رساني است كه انتشار آن از مهر ماه سال 1351 آغاز شد. اين روند در ارتباطات علمي ادامه داشت، اما با ارتقا به سطح پژوهشگاه، ارتباطات علمي نيز در كانون توجهي ويژه قرار گرفت و در تشكيلات مصوب سال 1384 پژوهشگاه، دفتري به نام دفتر ارتباطات علمي در معاونت پژوهشي، عهده‌دار اين حوزه شد. اما درعمل، اين دفتر در نيمة دوم سال 1385 رسميت يافت و تاكنون در حال گسترش فعاليتها و خدمات خود است.

افق آينده: به كجا مي‌رويم؟

پژوهشگاه با اعتقاد بنيادين به نقش ارتباطات در توسعة علمي، به ساخت سيستمي متناسب با محيط داخلي و خارجي خود براي گسترش ارتباطات علمي نائل مي‌آيد كه در آن، پژوهشگران به آساني با هم‌تايان خود ارتباطي دوسويه، عميق، و گسترده برقرار مي‌سازند. پژوهشگاه، با ارج نهادن به فعاليتهاي گروهي و تامين كانالهاي ارتباطي پژوهشگرانِ پژوهشگاه با ديگر افراد و مؤسسه‌ها، تحولي عميق را در ماهيت پژوهشهاي علمي پژوهشگاه ايجاد مي‌كند و پژوهشگرانِ ماهر در برقراري ارتباط علمي، نقش و جايگاه خود را در جامعة علمي، گسترشي روزافزون مي‌بخشند و با حضوري مؤثر‌تر در گسترش علم و دانش، پژوهشگراني ملي و جهاني خواهد بود.

پژوهشگاه با آگاهي از فرايند پرشتاب جهاني‌سازي به‌ويژه در علم و فناوري و از ميان رفتن مرزها در ميان جامعة علمي و با شناخت توانش بي‌بديل فناوري اطلاعات در ساخت روابطي فراگير، افزايش سرعت در ارتباطات علمي، و تحول در انتشارات علمي؛ كاربرد اين فناوري را در برقراري ارتباطات علمي نهادي مي‌سازد و از آن به عنوان عاملي پرقدرت در برقراري ارتباطات علمي پژوهشگاه فارغ از زمان و مكان بهره خواهد برد.

پژوهشگاه با نهادي‌سازي ارتباطات علمي، به كانوني براي هم‌گرايي پژوهشگران حوزه‌هاي علمي مرتبط بدل مي‌شود به‌گونه‌اي كه اين پژوهشگران، پاره‌اي درخور از اعتبار علمي خود را از مشاركت در اين كانون فراچنگ آورند. در مقابل نيز پژوهشگاه به اعتبار علمي و اجتماعي روزافزون دست مي‌يابد.

مأموريت

مأموريت پژوهشگاه در حوزة ارتباطات علمي، برقراري ارتباط علمي مطلوب به صورت مستقيم و غير مستقيم، ميان اعضاي هيئت علمي و گروههاي پژوهشي و آموزشي پژوهشگاه و ميان پژوهشگاه و افراد، گروهها، و سازمانهايي است كه در حوزه‌هاي علمي مرتبط فعاليت دارند. براي انجام اين مأموريت، پژوهشگاه:

روشها و فرايندهاي جديد ارتباطات علمي را در سطوح گوناگون فردي و سازماني، و ملي و جهاني شناسايي و در سيستم ارتباطات علمي خود به‌كار مي‌برد؛

فعاليتهاي علمي پژوهشگران خود را از كانالهاي گوناگون و متنوع به افراد، گروهها، و سازمانهاي علاقه‌مند در سطح كشور و جهان معرفي مي‌كند؛

از پژوهشگران خود در ايجاد ارتباط با جامعة علمي پشتيباني مي‌كند؛

سيستمي براي تشويق ارتباطات علمي در سطح پژوهشگاه بر بنيان پايش و پيمايش مداوم فراهم مي‌آورد؛ و

كانوني براي ارتباط و هم‌گرايي پژوهشگران كشور در حوزه‌هاي مرتبط فراهم مي‌آورد.

پژوهشگاه با اعتقاد به:

نقش بنيادين ارتباطات علمي در گسترش دانش؛

كاربرد فناوريهاي نوين و كانالهاي نوپديد؛ و

پاي‌بندي به اصول اخلاقي در ارتباطات؛

تلاش مي‌كند به نيازهاي اين ذي‌نفعان پژوهشگاه در حوزه ارتباطات علمي پاسخ‌گويد:

پژوهشگران و پديدآوراني كه اثري علمي را توليد مي‌كنند؛

ناشراني که دستاوردهاي پژوهشهاي علمي را بسته‌بندي و کالاي اطلاعاتي خلق مي‌کنند؛

کتابخانه‌ها و مراكز اطلاعاتي که كالاهاي اطلاعاتي را گرد مي‌آورند، اشاعه مي‌دهند، و حفظ مي‌کنند؛ و

افراد و سازمانهايي که نتايج دستاوردهاي پژوهشهاي پيشين را به ابتکارعملهاي پژوهشي جديد، سياستهاي دولتي، محصولات تجاري، و خدمات عمومي بدل مي‌سازند.

هدفهاي استراتژيك

پژوهشگران:	توسعه مهارتهاي ارتباطي، و تشويق و پشتيباني از ارتباطات علمي پژوهشگران.

مهارتهاي ارتباطي پژوهشگران مانند مهارتهاي نگارش علمي و ارائة شفاهي با كاربست روشهاي آموزشي گوناگون توسعه مي‌يابد و در كنار آن سيستمي براي تشويق آنان به گسترش ارتباطات علمي، بر اساس شناخت عوامل پيش‌برنده و بازدارنده، طراحي و اجرا مي‌شود. هر گاه كه پژوهشگران در فرايند ارتباط علمي، فراخور وضعيت، نياز به پشتيباني داشته باشند، پشتيباني لازم را به صورت نظام‌يافته دريافت مي‌دارند.

پژوهشگاه:	نهادي‌سازي ارتباطات علمي و تعالي اعتبار علمي و اجتماعي پژوهشگاه.

با طراحي و اجراي سيستم ارتباطات علمي به همراه پايش و پيمايش هميشگي آن، شناخت و تعبية انواع مجاري ارتباطات علمي، و طراحي و بازطراحي مستمر فرايندهاي ارتباط علمي، اين گونه ارتباط را به نهادي در سطح پژوهشگاه بدل مي‌سازد. اين نهادي‌سازي در ميان‌مدت باعث شناساندن بيشتر پژوهشگاه و فعاليتهاي پژوهشگرانِ آن و تعالي اعتبار علمي و اجتماعي پژوهشگاه خواهد شد.

جامعه علمي:	برقراري و گسترش ارتباطات علمي هدف‌مند در ميان جامعه علمي مرتبط و مديريت كارا و اثربخش ارتباطات علمي آنان در سطح ملي و جهاني.

با اتكا به سيستم نهادي ارتباطات علمي و با بهره‌مندي از مجاري رسمي و غيررسمي ارتباطات به طور مستقيم و غير مستقيم، همراه با شناسايي پژوهشگران و نيروهاي متخصص ايراني و خارجي، شرايط لازم براي گسترش ارتباطات علمي با مجامع علمي ملي و جهاني فراهم مي‌آيد و توسعه مي‌يابد. از اين رهگذر، پژوهشگاه به كانون ارتباطات علمي در حوزه‌هاي علمي مرتبط بدل مي‌شود و مي‌تواند اين ارتباطات را به‌گونه‌اي اثربخش و كارا مديريت كند.

اجرا

هدف استراتژيك اول

توسعه مهارتهاي ارتباطي، و تشويق و پشتيباني از ارتباطات علمي پژوهشگران.

نتايج/ برون‌دادها

1.گسترش ارتباطات علمي ميان‌فردي پژوهشگران؛

2.گسترش ارتباطات علمي پژوهشگران با سازمانهاي مرتبط؛

3.مهارت و توانمندي پژوهشگران در ارتباطات علمي.

استراتژيها

1.تأمين و توسعه زيرساخت ارتباطات علمي؛

2.تشويق ارتباطات علمي؛

3.تقويت دانش و مهارت ارتباطات علمي؛

4.پشتيباني از ارتباطات علمي؛

5.ارتقاي اعتبار علمي فصلنامه علوم و فناوري اطلاعات؛

6.حمايت از حقوق معنوي پديدآوران وابسته به پژوهشگاه؛

7.برگزاري تورهاي ارتباط علمي؛

8.طراحي شيوه‌نامه‌ها و استانداردهاي نگارش و نشر انواع آثار علمي؛

9.طراحي و ساخت وب‌سايت پژوهشهاي جاري در پژوهشگاه؛

10.ارائه خدمات آگاهي‌رساني جاري ارتباطات علمي در پژوهشگاه؛

11.ايجاد آرشيو واقعي و مجازي ارتباطات علمي پژوهشگاه؛

12.اعزام پژوهشگران به فرصت مطالعاتي؛

13.پشتيباني از شركت پژوهشگران پژوهشگاه در همايشهاي علمي داخلي و خارجي.

شاخصهاي عملكرد

برون‌داد اول:	گسترش ارتباطات علمي ميان‌فردي پژوهشگران.

شاخص عملكرد
مقياس نشانگر

همكاري پژوهشي

تعداد همكاريهاي ميان‌فردي در پژوهشگاه؛

تعداد همكاريهاي ميان‌فردي در سطح كشور؛

تعداد همكاريهاي ميان‌فردي در سطح جهان.

مبادلة پيش‌چاپها

تعداد مبادله پيش‌چاپها با افراد داخل پژوهشگاه؛

تعداد مبادله پيش‌چاپها با افراد خارج از پژوهشگاه در داخل كشور؛

تعداد مبادله پيش‌چاپها با افراد خارج از پژوهشگاه در خارج از كشور.

بحث و گفت‌وگوهاي علمي

تعداد گروههاي بحث و گفت‌وگوي علمي كه پژوهشگران پژوهشگاه در آنها عضويت دارند؛

تعداد گروههاي بحث و گفت‌وگوي علمي‌اي كه پژوهشگاه راه‌اندازي و مديريت مي‌كند.

انتشارات مشترك

تعداد انتشارات مشترك با افراد داخل پژوهشگاه؛

تعداد انتشارات مشترك با افراد خارج از پژوهشگاه در داخل كشور؛

تعداد انتشارات مشترك با افراد خارج از پژوهشگاه در خارج از كشور.

برون‌داد دوم:	گسترش ارتباطات علمي پژوهشگران با سازمانهاي مرتبط.

شاخص عملكرد
مقياس نشانگر

ارتباط علمي

پژوهشگران با پژوهشگاه

تعداد شركت در جلسه‌هاي علمي و مشورتي پژوهشگاه؛

تعداد كارگاههاي آموزشي برگزار شده از سوي پژوهشگران پژوهشگاه؛

ميزان همكاري در نشريه‌هاي علمي پژوهشگاه؛

ميزان همكاري در برگزاري كنفرانسهاي برگزار شده توسط پژوهشگاه؛

تعداد نظارت بر طرحهاي پژوهشي در پژوهشگاه.

ارتباط علمي پژوهشگران با پژوهشگاه

تعداد شركت در جلسه‌هاي علمي و مشورتي پژوهشگاه؛

تعداد كارگاههاي آموزشي برگزار شده از سوي پژوهشگران پژوهشگاه؛

ميزان همكاري در نشريه‌هاي علمي پژوهشگاه؛

ميزان همكاري در برگزاري كنفرانسهاي برگزار شده توسط پژوهشگاه؛

تعداد نظارت بر طرحهاي پژوهشي در پژوهشگاه.

مشاركت در انجمنها و كنفرانسها

شركت با ارائة مقاله در كنفرانسهاي داخلي؛

شركت با ارائة مقاله در كنفرانسهاي خارجي؛

شركت بدون ارائة مقاله در كنفرانسهاي داخلي؛

شركت بدون ارائة مقاله در كنفرانسهاي داخلي؛

همكاري در برگزاري كنفرانسهاي داخلي؛

همكاري در برگزاري كنفرانسهاي خارجي؛

تعداد عضويت در انجمنهاي علمي.

ارتباط علمي

با كتابخانه‌ها و مراكز اطلاعات

ميزان عضويت در كتابخانه‌ها و مراكز اطلاعات؛

ميزان منابع دريافتي از كتابخانه‌ها و مراكز اطلاعات؛

ميزان همكاري در مديريت كتابخانه‌ها و مراكز اطلاعات.

ارتباط علمي

با دانشگاهها و پژوهشگاهها

تعداد راهنمايي/ مشاوره/ داوري پايان‌نامه‌ها و رساله‌ها.

ارتباط با سازمانهاي

متقاضي پژوهش

تعداد طرحهاي انجام شده براي سازمانهاي ديگر؛

ميزان كمكهاي مالي دريافتي از سازمانهاي ديگر؛

تعداد ساعات مشاوره به سازمانهاي ديگر؛

تعداد فرصت مطالعاتي داخل كشور.

ارتباط با ناشران

تعداد آثار علمي منتشر شده پژوهشگران از سوي ناشران؛

ميزان همكاري پژوهشگران با ناشرين.

برون‌داد سوم:	مهارت و توانمندي پژوهشگران در ارتباطات علمي.

شاخص عملكرد
مقياس نشانگر

دوره‌هاي آموزشي مرتبط

تعداد برگزاري دوره‌هاي آموزشي؛

تعداد راهنماها و شيوه‌نامه‌هاي انتشار يافته.

هدف استراتژيك دوم

نهادي‌سازي ارتباطات علمي و افزايش اعتبار علمي و اجتماعي پژوهشگاه.

نتايج/ برون‌دادها

1.ارتباطات علمي نظام‌يافته؛

2.جايگاه و اعتبار علمي و اجتماعي متعالي پژوهشگاه در حوزه علوم و فناوري اطلاعات.

استراتژيها

1.طراحي سيستم ارتباطات علمي؛

2.كاربرد فناوري اطلاعات؛

3.تدوين خط‌مشيهاي ارتباطات علمي؛

4.پايش و شناخت مستمر كانالها، كاركردها، و نيازهاي ارتباطات علمي؛

5.ايفاي نقش كانوني براي ارتباطات علمي در حوزة علوم و فناوري اطلاعات؛

6.ايجاد نمايشگاه واقعي و مجازي ارتباطات علمي پژوهشگاه.

شاخصهاي عملكرد

برون‌داد اول:	ارتباطات علمي نظام‌يافته.

شاخص عملكرد
مقياس نشانگر

شيوه‌هاي برقراري

ارتباطات علمي

تعداد كانالهاي تعريف شدة ارتباطات علمي؛

ميزان رسميت فرايندهاي ارتباط علمي.

آگاهي ذي‌نفعان

 ميزان آگاهي ذي‌نفعان از سيستم ارتباطات علمي پژوهشگاه؛

 ميزان آگاهي‌رساني به ذي‌نفعان.

برون‌داد دوم:	جايگاه و اعتبار علمي و اجتماعي متعالي پژوهشگاه در حوزه علوم و فناوري اطلاعات.

شاخص عملكرد
مقياس نشانگر

تصوير ذهني ذي‌نفعان

جايگاه پژوهشگاه در ذهن عموم؛

جايگاه پژوهشگاه در ذهن ذي‌نفعان؛

جايگاه پژوهشگاه در رتبه‌بنديهاي ملي و جهاني.

پذيرش اجتماعي

تعداد عضويتها در مجامع علمي داخلي؛

تعداد عضويتها در مجامع علمي خارجي؛

ميزان منابع مالي جذب‌شده؛

تعداد بازديدهاي افراد و سازمانهاي ذي‌نفع؛

ميزان حضور در مديريت همايشهاي علمي.

هدف استراتژيك سوم

برقراري و گسترش ارتباطات علمي هدف‌مند در ميان جامعة علمي مرتبط و مديريت كارا و اثربخش ارتباطات علمي آنان در سطح ملي و جهاني.

نتايج/ برون‌دادها

1.ارتباط علمي گسترده با عاملان پژوهش در علوم و فناوري اطلاعات در سطح سازماني؛

2.ارتباط علمي گسترده با عاملان پژوهش در علوم و فناوري اطلاعات در سطح فردي.

استراتژيها

1.شناسايي و معرفي عاملان انساني و سازماني پژوهش در علوم و فناوري اطلاعات در ايران و جهان؛

2.تشكيل و گسترش كانون ارتباط علمي ميان پژوهشگران علوم و فناوري اطلاعات كشور؛

3.تأمين زمينة ارتباط علمي ميان پژوهشگران علوم و فناوري اطلاعات كشور و پژوهشگران خارج از كشور؛

4.پشتيباني از شبكه‌هاي ارتباط علمي مردم‌نهاد.

شاخصهاي عملكرد

برون‌داد اول:	ارتباط علمي گسترده با عاملان پژوهش در علوم و فناوري اطلاعات در سطح سازماني.

شاخص عملكرد
مقياس نشانگر

همكاري با كتابخانه‌ها

و مراكز اطلاع‌رساني

تعداد موافقت‌نامه‌هاي همكاري با كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني داخل كشور؛

تعداد موافقت‌نامه‌هاي همكاري با كتابخانه ها و مراكز اطلاع‌رساني خارج از كشور؛

ميزان مبادلة منابع اطلاعاتي با كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني.

ارتباط علمي با انجمنهاي علمي

و ديگر نهادهاي مرتبط

تعداد عضويت در انجمنهاي علمي داخلي؛

تعداد عضويت در انجمنهاي علمي خارجي؛

تعداد عضويت در ديگر نهادهاي مرتبط؛

ميزان مشاركت در مديريت ديگر نهادهاي مرتبط.

همكاري با مؤسسه‌هاي

پژوهشي و دانشگاهي

تعداد طرحهاي پژوهشي مشترك داخلي؛

تعداد طرحهاي پژوهشي مشترك خارجي؛

مبلغ طرحهاي پژوهشي مشترك داخلي؛

مبلغ طرحهاي پژوهشي مشترك خارجي؛

تعداد و تنوع دوره‌هاي آموزشي مشترك داخلي؛

تعداد و تنوع دوره‌هاي آموزشي مشترك خارجي؛

تعداد كنفرانسهاي مشترك با مؤسسه‌هاي داخلي؛

تعداد كنفرانسهاي مشترك با موسسه‌هاي خارجي.

ارتباط علمي با سازمانهاي

متقاضي و پشتيبان پژوهش

تعداد طرحهاي پژوهشي انجام شده براي ديگر مؤسسه‌ها؛

مبلغ طرحهاي پژوهشي انجام شده براي ديگر مؤسسه‌ها.

ارتباط علمي با ناشران

تعداد انتشارات مشترك پژوهشگاه با ناشران داخلي؛

تعداد انتشارات مشترك پژوهشگاه با ناشران خارجي؛

تعداد قراردادهاي منعقده براي توزيع انتشارات.

همكاري با كنفرانسها

ميزان حمايت مالي از كنفرانسها؛

ميزان مشاركت در مديريت كنفرانسها.

برون‌داد دوم:	ارتباط علمي گسترده با عاملان پژوهش در علوم و فناوري اطلاعات در سطح فردي

شاخص عملكرد
مقياس نشانگر

ارتباط علمي با پژوهشگران

تعداد طرحهاي پژوهشي تصويب، نظارت، و داوري شده؛

ميزان آگاهي رساني جاري به پژوهشگران؛

تعداد و كيفيت كاربرد شيوه‌ها و ابزارهاي نوين ارتباطات علمي؛

تعداد پيش‌چاپهاي مشترك.

ارتباط علمي

با استادان رشته‌هاي مرتبط

تعداد دوره‌هاي آموزشي برگزار شده توسط استادان خارج از پژوهشگاه؛

ساعات دوره‌هاي آموزشي برگزار شده توسط استادان خارج از پژوهشگاه؛

تعداد پژوهشهاي صورت گرفته توسط استادان خارج از پژوهشگاه؛

مبلغ پژوهشهاي صورت گرفته توسط استادان خارج از پژوهشگاه؛

 ميزان مشاركت استادان خارج از پژوهشگاه در مديريت پژوهشگاه؛

ساعات مشاوره استادان خارج از پژوهشگاه.

ارتباط علمي با

دانشجويان تحصيلات تكميلي ايراني داخل و خارج از كشور

در رشته‌هاي مرتبط

ميزان پشتيباني مالي از دانشجويان تحصيلات تكميلي ايراني داخل كشور؛

تعداد پشتيباني مالي از دانشجويان تحصيلات تكميلي ايراني داخل كشور؛

ميزان پشتيباني اطلاعاتي صورت گرفته از دانشجويان تحصيلات تكميلي ايراني داخل كشور؛

ميزان پشتيباني مالي صورت گرفته از دانشجويان تحصيلات تكميلي ايراني خارج از كشور؛

تعداد پشتيباني مالي صورت گرفته از دانشجويان تحصيلات تكميلي ايراني خارج از كشور؛

ميزان پشتيباني اطلاعاتي صورت گرفته از دانشجويان تحصيلات تكميلي ايراني خارج از كشور؛

تعداد كارآموزان و كارورزان تحصيلات تكميلي.

6

برنامة اقدام

مقدمه

دست‌يابي به وضع مطلوب ارتباطات علمي در پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران، مستلزم انجام اقدامهايي است كه در اين بخش ارائه شده‌اند. براي هر اقدام علاوه بر پيش‌نيازهاي احتمالي، شرح كوتاهي نيز بيان گرديده است.

اقدامها

شماره:	1

عنوان:	تدوين و تصويب خط‌مشيهاي ارتباطات علمي

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	خط‌مشيهاي ارتباطات علمي دست‌كم شامل اقلام زير هستند:

	1. همكاري با ناشران داخلي و خارجي براي انتشارات مشترك

	2. عضويت پژوهشگاه در انجمنهاي علمي داخلي و پشتيباني از فعاليتهاي آنها

	3. عضويت پژوهشگاه در انجمنهاي علمي خارجي

	4. پشتيباني از عضويت پژوهشگران پژوهشگاه در انجمنهاي علمي داخلي و خارجي

	5. همكاري پژوهشگاه در برگزاري همايشهاي علمي داخلي

	6. همكاري پژوهشگاه در برگزاري همايشهاي علمي خارجي

	7. پشتيباني از شركت پژوهشگران پژوهشگاه در همايشهاي علمي داخلي و خارجي

	8. عضويت پژوهشگاه در انجمنهاي علمي داخلي و خارجي

	9. كمكهاي پژوهشگاه به انجمنهاي علمي داخلي

	10. پذيرش كارآموز و كارورز تحصيلات تكميلي

	11. پشتيباني از پايان‌نامه‌ها و رساله‌هاي دانشجويان تحصيلات تكميلي

	12. فرصت مطالعاتي

	13. ارتباطات علمي پژوهشگران با سازمانهاي ديگر

شماره:	2

عنوان:	طراحي معيارها و فرايند گزينش ارتباطات علمي برتر در پژوهشگاه

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	ارتباطات علمي به شكلهاي گوناگوني به انجام مي‌رسد كه براي هر يك از آنها بايد معيارهاي سنجش كيفيت و همچنين فرايند گزينش برترين مصداقها را طراحي كرد تا بر اين اساس، اول پژوهشگران پژوهشگاه بتوانند براي فعاليتهاي خود سنجه‌هايي مناسب و كارآمد در اختيار داشته باشند و دوم بر اين اساس بتوان در دوره‌هاي زماني معين نسبت به انتخاب برترينهاي هر گونه از ارتباطات اقدام نمود. اين معيارها بايد براي گونه‌هايي مانند كتاب، مقاله، همايش، و... به صورت جداگانه طراحي شوند.

شماره:	3

عنوان:	طراحي معيارها و فرايند گزينش پژوهشگر برتر پژوهشگاه در ارتباطات علمي

پيش‌نياز:	2

شرح:	با وجود معيارها و فرايند گزينش ارتباطات علمي برتر در پژوهشگاه مي‌توان نسبت به طراحي معيارها و فرايند گزينش پژوهشگر برتر پژوهشگاه در ارتباطات علمي نيز اقدام كرد. در انتخاب پژوهشگر برتر، افزون بر ارتباطات برتر، تركيب آنها نيز در يك دوره و در دوره‌هاي گوناگون از اهميت برخوردار است.

شماره:	4

عنوان:	طراحي و اجراي سيستم تشويق ارتباطات علمي

پيش‌نياز:	2-3

شرح:	ترويج و توسعة ارتباطات علمي در پژوهشگاه با وجود سيستمي براي تشويق آن ضمانت بيشتري خواهد داشت. اين سيستم بر پاية معيارهاي گزينش ارتباطات علمي برتر و پژوهشگر برتر در ارتباطات علمي استوار است. بر اين اساس، سيستمي براي تشويق ارتباطات علمي در پژوهشگاه طراحي و اجرا مي‌شود كه به تقويت رفتارهاي ارتباطي مطلوب منجر گردد.

شماره:	5

عنوان:	طراحي و ساخت پايگاه اطلاعات پيش‌چاپها

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	يكي از حوزه‌هاي ارتباطات علمي، تبادل آثار پيش از ارائة آنها براي چاپ است. از اين رهگذر، پديدآورندگان آثار مي‌توانند بازخوردهايي را از همالان خود دريافت دارند و بر اساس آن به ويرايش آثار خود پيش از ارائه براي چاپ بپردازند. افزون بر اين جامعة علمي در جريان فعاليتهاي جاري پژوهشگران قرار مي‌گيرد.

شماره:	6

عنوان:	طراحي شيوه‌نامه‌ها و استانداردهاي نگارش و نشر انواع آثار علمي

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	توليد گونه‌هاي آثار علمي مانند كتاب و مقاله به صورت الكترونيك و چاپي نياز به شيوه‌نامه‌ها و استانداردهايي عمومي و اختصاصي دارند. شيوه‌نامه‌ها و استانداردهاي عمومي آنهايي هستند كه مانند شيوه‌نامة ارجاع به توليد تمامي گونه‌ها اختصاص دارند. پارة ديگر شيوه‌نامه‌ها و استانداردها مانند نگارش مقاله‌هاي پژوهشي به گونه‌هاي ويژه‌اي از آثار مربوط مي‌شوند.

شماره:	7

عنوان:	طراحي و ساخت وب‌سايت پژوهشهاي جاري در پژوهشگاه

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	يكي از فعاليتهاي اصلي در پژوهشگاه انجام طرحهاي پژوهشي است. با داشتن وب‌سايتي مخصوص پژوهشهاي جاري در پژوهشگاه، پژوهشگران مي‌توانند از مرحلة پيشنهاد طرح اطلاعات طرح خود را ارائه و در طول انجام آن، پيشرفت كار را به آگاهي ديگران برسانند. مخاطبان اين وب‌سايت نيز مي‌توانند علاوه بر قرار گرفتن در جريان كار، با مجريان ارتباط برقرار و علاوه بر نقد و پيشنهاد، پرسشهاي خود را نيز مطرح كنند.

شماره:	8

عنوان:	طراحي معيارها و فرايند گزينش كتابهاي خارجي براي ترجمه

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	يكي از گونه‌هاي ارتباط علمي، ترجمة آثار خارجي به زبان فارسي و انتشار آن براي خوانندگان فارسي زبان است. گزينش چنين كتابهايي بهتر است بر اساس معيارهايي مناسب و از سوي افرادي صاحب‌نظر صورت پذيرد تا از اعتبار و تناسب آنها با نيازهاي خوانندگان اطمينان حاصل شود.

شماره:	9

عنوان:	دريافت اعتبار علمي براي فصل‌نامة علوم و فناوري اطلاعات

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	وزارت علوم، تحقيقات، و فناوري براي مجلات علمي دو نوع اعتبار قائل مي‌شود كه عبارت‌اند از علمي ـ پژوهشي و علمي ـ ترويجي. فصل‌نامة علوم و فناوري اطلاعات با وجود اينكه سابقه‌اي طولاني دارد،‌ تاكنون موفق به دريافت هيچ‌يك از اين درجه‌هاي علمي نشده است. داشتن اعتبار به‌ويژه اعتبار علمي ـ پژوهشي، اعتبار پژوهشگاه را افزايش خواهد داد و باعث خواهد شد كه پديدآورندگان استقبال بيشتري از مجله داشته باشند. از سوي ديگر اعضاي هيئت علمي پژوهشگاه نيز محلي براي انتشار آثار خود در اختيار خواهند داشت.

شماره:	10

عنوان:	ثبت فصل‌نامة علوم و فناوري اطلاعات در نمايه‌هاي معتبر مانند نماية استنادي مؤسسة اطلاعات علمي (ISI)

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	مؤسسة اطلاعات علمي با شرايطي به ثبت مجلات غيرانگليسي در نماية استنادي خود مي‌پردازد كه براي مجلات، به‌ويژه مجلات فارسي اعتباري ويژه را به ارمغان مي‌آورد. گذشته از اين مؤسسه، ديگر نمايه‌نامه‌هاي جهاني معتبر نيز به اين مهم مبادرت مي‌ورزند. بدين‌ ترتيب با بررسي و شناخت اين شرايط و تلاش براي احراز آنها مي‌توان فصل‌نامة علوم و فناوري اطلاعات را نيز در اين نمايه‌نامه‌ها ثبت كرد و از امتيازهاي آنها بهره برد.

شماره:	11

عنوان:	خودكارسازي فرايندهاي فصل‌نامة علوم و فناوري اطلاعات

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	هم‌اكنون بيشتر فرايندهاي فصل‌نامة علوم و فناوري اطلاعات به صورت دستي به انجام مي‌‌رسند و پاره‌اي از آنها نيز كه به صورت خودكار هستند، فارغ از يك چارچوب و سيستم از پيش طراحي شده پديد آمده‌اند. با خودكارسازي فرايندهاي اين فصل‌نامه مي‌توان با پديد آوردن سيستمي يك‌پارچه تمامي فرايندهاي آن را از ارائة دست‌نوشته‌ها تا انتشار هر شماره با كاربرد فناوري اطلاعات خودكار ساخت و مزاياي بي‌شمار آن بهره برد.

شماره:	12

عنوان:	طراحي فرايند انتشار ويژه‌نامه‌هاي فصل‌نامة علوم و فناوري اطلاعات

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	در حوزة علمي فصل‌نامة علوم و فناوري اطلاعات، سرعت تغييرات و پيدايي موضوعهاي جديد بسيار زياد است كه انتشار ويژه‌نامه‌هايي بر محور اين موضوعهاي جديد مي‌تواند علاوه بر افزايش اعتبار فصل‌نامه نيازهاي اطلاعاتي مخاطبان را نيز فراهم آورد. اين ويژه‌نامه‌ها مي‌توانند با دعوت از متخصصان موضوع به عنوان guest editor منتشر شوند.

شماره:	13

عنوان:	طراحي سازوكار دعوت از پديدآورندگان به‌ويژه افراد صاحب‌نام براي نگارش براي فصل‌نامة علوم و فناوري اطلاعات

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	هم‌اكنون فصل‌نامة علوم و فناوري اطلاعات بر اساس دست‌نوشته‌هايي كه دريافت مي‌دارد، شماره‌هاي خود را تنظيم مي‌كند. در صورتي كه با رويكردي فعال به اين موضوع مي‌توان از پديدآورندگان به‌ويژه افراد صاحب‌نام داخلي و خارجي دعوت كرد تا دست‌نوشته‌هاي خود را براي انتشار در اختيار اين فصل‌نامه قرار دهند و حتي دست‌نوشته‌هايي را اختصاصاً براي آن تنظيم نمايند. اين اقدام در شكلي كه با اقدامهاي انگيزشي مانند پرداخت فكرمزد همراه باشد، مي‌تواند غناي فصل‌نامه را افزايش دهد.

شماره:	14

عنوان:	جلب همكاري و انتشار ويژه‌نامه‌هاي مشترك با مجلات علمي معتبر داخلي و خارجي

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	با توجه به ميان‌رشته‌اي بودن علوم و فناوري اطلاعات، در بسياري از موارد اين حوزه با ديگر حوزه‌هاي علمي پيوند مي‌يابد. در اين صورت مي‌توان با جلب همكاري مجلات علمي معتبر داخلي و خارجي و انتشار ويژه‌نامه‌هايي كه به علوم و فناوري اطلاعات و حوزه‌هاي تخصصي آن مجلات مربوط مي‌شود، به ارتباطات علمي وسعت و عمق بيشتري بخشيد. چنين ويژه‌نامه‌هايي مي‌توانند با مسئوليت علمي پژوهشگاه و در چارچوب خط‌مشيهاي هر مجله نيز منتشر شوند.

شماره:	15

عنوان:	طراحي فرايند گزينش و انتشار گزيدة علوم و فناوري اطلاعات با ترجمة هم‌زمان مقاله‌هاي معتبر

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	در حوزة علوم و فناوري اطلاعات هر روزه اطلاعات زيادي در سطح جهان در قالب مجلات و مقاله‌هاي علمي منتشر مي‌شوند. با اين وجود اين اطلاعات به دليل عدم دسترسي از يك سو و ضعف در زبان انگليسي براي پاره‌اي از افراد از سوي ديگر قابل استفاده نيستند. از همين‌رو نيز بسياري از مفاهيم جديد در اين حوزه براي بسياري از دانشجويان، كارشناسان، و پژوهشگران ايراني پنهان و ناشناخته باقي مي‌مانند بنابراين با طراحي فرايندي براي گزينش مقاله‌هاي معتبر و مورد نياز مخاطبان ايراني و ترجمة هم‌زمان با انتشار نسخة اصل آنها و انتشار به شكل گزيدة علوم و فناوري اطلاعات مي‌تواند اين كاستي را برطرف سازد. چنين گزيده‌اي مي‌تواند براي سطوح مختلف نيز مانند دانشجويان كارشناسي، كاركنان كتابخانه‌ها، دانشجويان تحصيلات تكميلي، استادان دانشگاه، و… منتشر شود.

شماره:	16

عنوان:	گزينش و انتشار ترجمة هم‌زمان يك يا چند نشرية تخصصي معتبر در زمينه‌هاي مرتبط با فعاليت پژوهشگاه

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	بسياري از مجله‌هاي تخصصي معتبر در جهان وجود دارند كه زمينة علمي پژوهشگاه را كاملاً پوشش مي‌دهند. با اين وجود به دليل عدم دسترسي و ضعف در زبان انگليسي براي مخاطبان پژوهشگاه قابل استفاده نيستند. از اين‌رو با گزينش، ترجمة هم‌زمان و انتشار هم‌زمان آنها مي‌توان پاره‌اي از نيازهاي اطلاعاتي مخاطبان را پاسخ گفت و آنها را در جريان آخرين دستاوردهاي علمي در جهان قرار داد.

شماره:	17

عنوان:	طراحي الگوي پيمايش و گزارش سالانة ارتباطات علمي در پژوهشگاه

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	مديريت كارامد ارتباطات علمي در پژوهشگاه با وجود بازخوران مناسب از وضعيت آن امكان‌پذير است. از سويي نيز لازم است ذي‌نفعان پژوهشگاه در جريان اين بخش از فعاليتهاي آن قرار گيرند. بر اين اساس ارتباطات علمي بايد پيمايش و وضع آن گزارش شود. اين پيمايش و گزارش مي‌تواند سالانه به انجام رسد و هر سال نيز وضع آن با سالهاي گذشته مقايسه گردد. چنين پيمايش و گزارشي نياز به يك الگوي از پيش طراحي شده دارد كه در آن منابع داده‌ها، چگونگي گرداوري آنها، و روش توصيف، تحليل، و گزارش آنها تبيين گردند. اين الگو مي‌تواند به صورت كامپيوتري نيز درآيد.

شماره:	18

عنوان:	طراحي و ايجاد نمايشگاه دائمي ارتباطات علمي پژوهشگاه به صورت واقعي و مجازي

پيش‌نياز:	17

شرح:	وجود يك نمايشگاه دائمي از ارتباطات علمي در پژوهشگاه خود مي‌تواند به عنوان ابزاري براي ارتباط علمي به كار رود. چنين نمايشگاهي خواهد توانست علاوه بر تبيين وضع ارتباطات علمي و پيشرفت آن در پژوهشگاه به عنوان عاملي انگيزشي براي پژوهشگران سازمان نيز عمل كند. اين نمايشگاه به هر دو صورت واقعي و مجازي طراحي و ساخته مي‌شود. بخش واقعي اين نمايشگاه بهتر است.

شماره:	19

عنوان:	طراحي و ايجاد آرشيو ارتباطات علمي پژوهشگاه به صورت واقعي و مجازي

پيش‌نياز:	17

شرح:	وجود يك آرشيو از ارتباطات علمي در پژوهشگاه خواهد توانست علاوه بر تبيين وضع ارتباطات علمي و پيشرفت آن در پژوهشگاه سوابق ارتباطات علمي را نگه‌داري كند. اين آرشيو به هر دو صورت واقعي و مجازي طراحي و ساخته مي‌شود.

شماره:	20

عنوان:	طراحي فرايند پذيرش كارآموزان و كارورزان تحصيلات تكميلي در پژوهشگاه

پيش‌نياز:	1

شرح:	پذيرش كارآموز و كارورز در سطح تحصيلات تكميلي مي‌تواند به عنوان راه‌كاري مؤثر براي ارتباط علمي ميان پژوهشگران پژوهشگاه و اين دانشجويان عمل كند. چنين اقدامي نياز به طراحي فرايندي براي پذيرش كارآموزان و كارورزان دارد كه در آن از مرحلة شناسايي افراد واجد شرايط و موضوعهاي كار تا مرحلة اجرا و ارزيابي را پوشش دهد.

شماره:	21

عنوان:	طراحي و اجراي همايشهاي دوره‌اي ويژه براي ارائة پايان‌نامه‌ها و رساله‌هاي دانشجويان تحصيلات تكميلي رشته‌هاي مرتبط

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	پايان‌نامه‌ها و رساله‌هاي دانشجويان تحصيلات تكميلي مرتبط، يكي از منابع پژوهشي اصيل به حساب مي‌آيند كه در حال حاضر تنها پس از پايان يافتن به اطلاع ديگران مي‌رسند. بر اين اساس طراحي و اجراي همايشهايي دوره‌اي كه تنها براي ارائة اين منابع از مرحلة پيشنهاد (Proposal) گرفته تا گزارش پيشرفت كار و در نهايت ارائه نتايج مي‌تواند شبكة ارتباطي وسيعي را فراهم سازد. در اين همايشها مي‌توان از اساتيد ايراني و خارجي مرتبط براي نقد و بررسي ارائه‌ها نيز بهره برد.

شماره:	22

عنوان:	طراحي و برگزاري سخنرانيهاي دوره‌اي با دعوت از استادان رشته‌هاي مرتبط در خارج از كشور

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	يكي از روشهاي آشنايي با مفاهيم و موضوعهاي روز در رشته‌هاي مرتبط، ايجاد ارتباط با استادان اين رشته‌ها در خارج از كشور است. گونه‌اي از اين ارتباط به صورت رودررو و حضوري قابل انجام است كه ويژگيهاي يگانه‌اي را داراست. از اين‌رو دعوت از اين استادان به‌ويژه استادان ايراني خارج از كشور مي‌تواند اين ارتباط را فراهم و ميان اين استادان با استادان و دانشجويان ايراني، ارتباط مناسبي را فراهم سازد كه در آينده هم ادامه يابد.

شماره:	23

عنوان:	طراحي و ساخت ليست پستي (mailing list) پژوهش در علوم و فناوري اطلاعات

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	هم‌اكنون براي پژوهشگران ايراني، تنها يك ليست پستي وجود دارد كه آن هم به اطلاع‌رساني اختصاص دارد. بنابراين طراحي و ساخت ليست پستي ديگري كه به پژوهشهاي علوم وفناوري اطلاعات بپردازد مي‌تواند به ارتباط علمي ميان پژوهشگران اين رشته كمك كند كه در حوزة پژوهش نيز از ايده‌ها و راهنماييهاي يك‌ديگر بهره برند.

شماره:	24

عنوان:	طراحي و ساخت پايگاه اطلاعات استادان و دانشجويان ايراني تحصيلات تكميلي رشته‌هاي مرتبط در داخل و خارج از كشور

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	ارتباط علمي ميان پژوهشگران نياز به شناخت آنها از يك‌ديگر دارد. به اين دليل لازم است پژوهشگران رشته‌هاي مرتبط با داشتن ابزاري بتوانند با ديگر پژوهشگران آشنا شوند يا خود را به آنها معرفي كنند. بر اين اساس، با طراحي و ساخت پايگاه اطلاعات استادان و دانشجويان تحصيلات تكميلي ايراني رشته‌هاي مرتبط در داخل و خارج از كشور مي‌توان چنين شبكه‌اي را ايجاد نمود.

شماره:	25

عنوان:	طراحي فرايند پشتيباني از پايان‌نامه‌ها و رساله‌هاي دانشجويان تحصيلات تكميلي داخل در رشته‌هاي مرتبط

پيش‌نياز:	1

شرح:	دانشجويان تحصيلات تكميلي رشته‌هاي مرتبط در داخل مي‌توانند به عنوان پژوهشگراني بالقوه به حساب آيند كه با پشتيباني از فعاليت آنها مي‌توان دستاوردهايي داشت. از اين‌رو بايد براي پشتيباني از پايان‌نامه‌ها و رساله‌هاي آنان فرايندي طراحي كرد كه در آن چگونگي انجام اين اقدام روشن و هدفهاي آن از پيش تعيين شده باشند. در بهترين حالت، پژوهشگاه از اين ظرفيت با تعريف پروژه‌هايي در حد و اندازة پايان‌نامه و رساله و در جهت هدفهاي پژوهشگاه استفاده مي‌كند.

شماره:	26

عنوان:	طراحي فرايند پشتيباني از پايان‌نامه‌ها و رساله‌هاي دانشجويان تحصيلات تكميلي ايراني خارج از كشور در رشته‌هاي مرتبط

پيش‌نياز:	1

شرح:	دانشجويان رشته‌هاي مرتبط در خارج از كشور مي‌توانند به عنوان يكي از مزيتهاي استراتژيك كشور در توسعه علمي درآيند. استفاده از اين مزيت در صورتي بهتر امكان‌پذير است كه پايان‌نامه‌ها و رساله‌هاي اين دانشجويان بر اساس نيازهاي كشور به انجام رسند. بر اين اساس وجود فرايندي براي پشتيباني از آنها مانند نيازسنجي و اعلام نيازها، كمك مالي، كمك در گرداوري داده‌ها، تسهيل ارتباط با سازمانها در ايران، تأمين دفتر كار در ايران و تسهيل حضور در ايران، و... مي‌تواند چنين هدفي را براورد.

شماره:	27

عنوان:	طراحي و اجراي فرايند فرصت مطالعاتي خارج از كشور

پيش‌نياز:	1

شرح:	يكي از روشهاي ارتباطات علمي،‌ فرصت مطالعاتي اعضاي هيئت علمي در خارج از كشور است كه براي انجام صحيح آن بايد فرايندي مناسب طراحي و اجرا شود.

شماره:	28

عنوان:	طراحي و اجراي فرايند فرصت مطالعاتي داخل كشور

پيش‌نياز:	1

شرح:	يكي از روشهاي ارتباطات علمي،‌ فرصت مطالعاتي اعضاي هيئت علمي در داخل كشور است كه براي انجام صحيح آن بايد فرايندي مناسب طراحي و اجرا شود.

شماره:	29

عنوان:	طراحي فرايند انتشار كتاب

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	انتشار كتاب در پژوهشگاه چه آثار پژوهشگران پژوهشگاه و چه از سوي پژوهشگران ديگر، يكي از روشهاي مهم ارتباط علمي است. فرايند اين فعاليت از مرحلة پيشنهاد كتاب تا انتشار آن را دربر مي‌گيرد. اين كتابها مي‌توانند تأليف يا ترجمه باشند و به صورت چاپي يا الكترونيك منتشر شوند.

شماره:	30

عنوان:	طراحي فرايند تدوين و انتشار مقاله به زبان انگليسي در مجلات معتبر خارجي

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	انتشار مقاله‌هاي انگليسي در مجلات معتبر خارجي علاوه بر اينكه يكي از روشهاي ارتباطات علمي به‌شمار مي‌رود، در سالهاي گذشته در كشور اهميت زيادي هم از ديدگاه تعيين ارتقاي جايگاه علمي كشور در جهان يافته است. افزون بر اين، اعضاي هيئت علمي براي ارتقاي مرتبة خود نياز به چاپ چنين مقاله‌هايي دارند. با اين وجود، چنين فعاليتي نياز به داشتن مهارتها و قابليتهايي دارد كه همگان از آن برخوردار نيستند. بنابراين نياز است از سوي پژوهشگاه و بر اساس فرايندي از پيش طراحي شده از اين فعاليت پشتيباني شود.

شماره:	31

عنوان:	طراحي تورهاي ارتباط علمي

پيش‌نياز:	18-19

شرح:	پژوهشگاه مي‌تواند ديگران را از وضعيت ارتباطات علمي خود آگاه سازد و همچنين افراد و سازمانهايي كه نياز دارند، با عملكرد خود آشنا سازد. به اين منظور يكي از روشهايي كه مناسب به نظر مي‌رسد، طراحي تورهاي بازديد است كه بايد با هدفهاي گوناگون و براي سازمانها و افراد گوناگوني كه نيازهاي مختلفي دارند، از پيش طراحي و بر اساس تقاضاي آنان يا با دعوت از آنان برگزار شود.

شماره:	32

عنوان:	برگزاري دوره‌اي همايش علمي در زمينه‌هاي مرتبط با پژوهشگاه

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	يكي از اقدامهايي كه پژوهشگاه مي‌تواند در زمينة توسعة ارتباطات علمي به انجام رساند و با تداوم آن، نهادي را ايجاد كند؛ برگزاري دوره‌اي همايش علمي در زمينه‌هاي مرتبط است. چنين همايشي مي‌تواند محلي براي تبادل اطلاعات ميان پژوهشگران داخل و خارج باشد و ارتباط رودررو ميان آنان را فراهم سازد. علاوه بر اين پژوهشگران مي‌توانند براي ارائة آثار خود در آن برنامه‌ريزي داشته باشند.

شماره:	33

عنوان:	طراحي سيستم آگاهي‌رساني جاري (current awareness services) ارتباطات علمي در پژوهشگاه

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	پژوهشگران پژوهشگاه هم‌اكنون خود به جست‌وجو و گرداوري اطلاعات لازم (مانند برگزاري همايشها و...) براي ارتباط علمي مي‌پردازند و از وضعيت ارتباطات علمي پژوهشگاه (مانند انتشارات جديد و...) آشنا مي‌شوند. بنابراين با طراحي سيستمي براي آگاهي‌رساني جاري ارتباطات علمي در پژوهشگاه مي‌توان به بخشي از اين نياز پاسخ داد.

شماره:	34

عنوان:	حمايت از حقوق معنوي پديدآورندگان

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	پديدآورندگان براي حمايت از حقوق معنوي نياز به حمايتهاي حقوقي دارند تا بتوانند با اطمينان خاطر نسبت به انتشار آثار خود به‌ويژه به صورت الكترونيك اقدام نمايند. چنين حمايتي نياز به يك اقدام سازماني دارد كه بايد از سوي دفتر ارتباطات علمي به‌انجام رسد.

شماره:	35

عنوان:	پشتيباني از ارتباط علمي پژوهشگران پژوهشگاه با سازمانهاي ديگر

پيش‌نياز:	1

شرح:	يكي از حوزه‌هاي ارتباط علمي در پژوهشگاه، ارتباط پژوهشگران آن با سازمانهاي ديگر است. انجام موفق اين فعاليت نياز به پشتياني سازمان براي تسهيل ارتباط، فراهم ساختن تسهيلات حقوقي مانند قرارداد، و... دارد.

شماره:	36

عنوان:	طراحي و اجراي دوره‌هاي آموزشي لازم براي توسعة ارتباطات علمي در ميان پژوهشگران پژوهشگاه

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	توسعة ارتباطات علمي در پژوهشگاه مستلزم افزايش دانش و مهارتهاي پژوهشگران است. از همين‌رو لازم است نيازهاي آموزش آنان سنجيده و براي پاسخ به آنها دوره‌هاي آموزش لازم را طراحي و اجرا كرد.

شماره:	37

عنوان:	عقد قرارداد فروش انتشارات پژوهشگاه با يك يا چند فروشگاه در خيابان انقلاب تهران

پيش‌نياز:	ندارد

شرح:	خيابان انقلاب تهران يكي از مراكز مهم فروش انتشارات و كتابهاي دانشگاهي در كشور است. از اين‌رو عرضة انتشارات پژوهشگاه در اين خيابان مي‌تواند دسترسي به آنها را براي خريداران افزايش دهد. يكي از روشهاي مناسب براي اين كار، عقد قرارداد فروش با يك يا چند فروشگاه در اين خيابان براي عرضة انتشارات پژوهشگاه در آنهاست. اين فروشگاهها مي‌توانند وابسته به سازمانهاي دولتي مانند «سمت»، «نشر دانشگاهي»، و «انتشارات علمي و فرهنگي» باشند.

7

الگوي پيمايش و گزارش سالانه

مقدمه

در بخش پيشين به شماري از اقدامهاي لازم براي بهبود سيستم ارتباطات علمي در پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران اشاره شده است. يكي از اين اقدامها (شمارة 17) طراحي الگوي پيمايش و گزارش سالانة ارتباطات علمي در پژوهشگاه بود. مديريت كارامد ارتباطات علمي در پژوهشگاه با وجود بازخوران مناسب از وضعيت آن امكان‌پذير است. از سويي نيز لازم است ذي‌نفعان پژوهشگاه در جريان اين بخش از فعاليتهاي آن قرار گيرند. بر اين اساس ارتباطات علمي بايد پيمايش و وضع آن گزارش شود. اين پيمايش و گزارش مي‌تواند سالانه به انجام رسد و هر سال نيز وضع آن با سالهاي گذشته مقايسه گردد. چنين پيمايش و گزارشي نياز به يك الگوي از پيش طراحي شده دارد كه در آن منابع داده‌ها، چگونگي گرداوري آنها، و روش توصيف، تحليل، و گزارش آنها تبيين گردند. اين الگو مي‌تواند به صورت كامپيوتري نيز درآيد. در اين بخش به عنوان نمونه چگونگي انجام اين اقدام تشريح مي‌شود.

اقلام اصلي ارتباطات علمي

ارتباطات علمي از كانالها و به شيوه‌هاي گوناگوني انجام مي‌شود. با اين وجود، شماري از اين كانالها و گونه‌ها از شمول بيشتري برخوردار هستند. به همين دليل نيز براي پيمايش و تدوين گزارش سالانة ارتباطات علمي در پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران، 39 قلم اصلي برگزيده شدند. شايان يادآوري است به برخی از این اقلام در پژوهشهای پیشین توجه شده است. این اقلام عبارت‌اند از:

1. مقالة ادواري علمي	2. کتاب

3. فصلي از كتاب⁵¹ 	4. مقالة همایش علمی

5. نقد و بررسي	6. گزارش علمي و فني

7. ثبت اختراع	8. شرکت در همایش علمی

9. شركت در كارگاه علمي	10. شرکت در نشست علمی

11. انتشار ادواري علمی	12. انتشار كتاب‌شناسي انتشارات پژوهشگاه

13. انتشار چكيده‌نامة انتشارات پژوهشگاه	14. انتشار نمايه‌نامة انتشارات پژوهشگاه

15. انتشار خبرنامة علمي	16. حضور در رسانه‌های گروهی

17. ايجاد وب‌لاگ علمي شخصي	18. عضويت در گروه بحث و گفت‌وگو

19. عضويت در ليست پستي	20. عضويت در گروه خبري علمي

21. ايجاد/ ادارة گروه بحث و گفت‌وگو	22. ايجاد/ ادارة ليست پستي

23. ایجاد/ ادارة گروه خبري علمي	24. سردبیری ادواري علمی

25. داوري مقاله در ادواري علمي	26. عضويت در هيئت تحريرية ادواري علمي

27. برگزاري همايش علمي	28. برگزاري نشست علمي

29. برگزاری کارگاه علمی	30. برگزاري نمايشگاه علمي

31. حضور در نمايشگاه علمي	32. پذيرش كارآموز/ كارورز

33. شرکت در بازدید علمی	34. بازديد علمي از پژوهشگاه

35. استفاده از فرصت مطالعاتي	36. پذيرش فرصت مطالعاتي

37. عضويت سازماني در كميتة علمي	38. عضويت فردي در كميتة علمي

39. عضويت سازماني در انجمن علمي	40. عضويت فردي در انجمن علمي

اقلام فرعي

در اين بخش، اقلام فرعي مربوط به 10 مورد انتخاب شده از فهرست بالا شامل مقالة ادواري علمي، كتاب، مقالة همايش علمي، شركت در همايش علمي، انتشار ادواري علمي، عضويت در هيئت تحريريه ادواري علمي، داوري مقاله در ادواري علمي، برگزاري همايش علمي، استفاده از فرصت مطالعاتي، و پذيرش فرصت مطالعاتي براي نمونه تشريح مي‌شود. اقلام اصلي و ريزاقلام مربوط به آنها عبارت‌اند از:

1.مقالة ادواري علمي

1.1.پديدآور(ان)

1.1.1.فردی/⁵² گروهي

1.1.1.1.فردي: نام و نام خانوادگي؛⁵³ مدرك تحصيلي (مقطع و رشته)؛ مرتبة علمي؛ سمت؛ پژوهشكده و گروه پژوهشي/ واحد سازماني

1.1.1.2.گروهي: تعداد؛ ترتيب؛ پديدآور رابط

1.1.1.3.گروهي: وابستگان پژوهشگاه؛ غيروابستگان پژوهشگاه

1.1.1.3.1.وابستگان پژوهشگاه: نام و نام خانوادگي؛ مدرك تحصيلي (مقطع و رشته)؛ مرتبة علمي؛ سمت؛ پژوهشكده و گروه پژوهشي/ واحد سازماني

1.1.1.3.2.غيروابستگان پژوهشگاه: نام و نام خانوادگي؛ مدرك تحصيلي (مقطع و رشته)؛ وابستگي سازماني؛ مرتبة علمي؛ سمت

1.2.مقاله

1.2.1.عنوان

1.2.2.چكيده

1.2.3.موضوع

1.2.4.چاپي/ الكترونيك (دي.او.آي)/ چاپي و الكترونيك(دي.او.آي)

1.2.5.تأليف/ ترجمه

1.2.5.1.تأليف: علمي پژوهشي/ علمي مروري/ علمي ترويجي

1.2.5.2.تأليف: زبان (فارسي/ انگليسي/ فرانسه/...)

1.2.5.3.ترجمه: زبان اصلي (انگليسي/ فرانسه/ ...)؛ اطلاعات كتاب‌شناختي كامل منبع به زبان اصلي

1.2.6.استخراج از: پايان‌نامه/ رساله/ طرح پژوهشي/ پروژة تحقيق و توسعه/ فرصت مطالعاتي

1.2.6.1.طرح پژوهشي/ پروژة تحقيق و توسعه: عنوان؛ سال؛ سازمان

1.2.6.2.فرصت مطالعاتي: سال؛ محل

1.3.ادواري علمي

1.3.1.عنوان

1.3.2.دوره

1.3.3.شماره

1.3.4.سال

1.3.5.فصل/ ماه

1.3.6.صفحه: آغاز؛ پايان

1.3.7.ناشر

1.3.8.نشاني پايگاه ‌وب

1.3.9.داخلی/ خارجی

1.3.9.1.داخلي: داراي اعتبار علمي از وزارت عتف/ بدون اعتبار علمي از وزارت عتف

1.3.9.1.1.داراي اعتبار علمي از وزارت عتف: علمي پژوهشي/ علمي ترويجي

1.3.9.1.2.بدون اعتبار علمي از وزارت عتف: داراي هيئت تحريرية معتبر/ بدون هيئت تحريرية معتبر

1.3.9.2.داخلي: نمايه شده در نمايه‌نامه‌هاي معتبر/ نمايه نشده

1.3.9.2.1.نمايه شده در نمايه‌نامه‌هاي معتبر: نمايه‌هاي جهاني/ نمايه‌هاي ملي

1.3.9.2.1.1.نمايه‌هاي جهاني: «آي.اس.آي.»/ «ليزا»/ «ايزا»/ ...

1.3.9.2.1.1.1.نماية «آي.اس.آي.»: ضريب تأثير سال انتشار

1.3.9.2.1.2.نمايه‌هاي ملي: نماية «آي.اس.سي.»/ ...

1.3.9.2.1.2.1.نماية «آي.اس.سي.»: ضريب تأثير سال انتشار

1.3.9.3.خارجي: نمايه شده در نمايه‌نامه‌هاي معتبر/ نمايه نشده

1.3.9.3.1.نمايه شده در نمايه‌نامه‌هاي معتبر: «آي.اس.آي.»/ «ليزا»/ «ايزا»/ ...

1.3.9.3.1.1.نماية «آي.اس.آي.»: ضريب تأثير سال انتشار

2.کتاب

2.1.پديدآور(ان)

2.1.1.فردی/ گروهی

2.1.1.1.فردي: نام و نام خانوادگي؛ مدرك تحصيلي (مقطع و رشته)؛ مرتبة علمي؛ سمت؛ پژوهشكده و گروه پژوهشي/ واحد سازماني

2.1.1.2.گروهي: تعداد؛ ترتيب

2.1.1.3.گروهي: وابستگان پژوهشگاه؛ غيروابستگان پژوهشگاه

2.1.1.3.1.وابستگان پژوهشگاه: نام و نام خانوادگي؛ مدرك تحصيلي (مقطع و رشته)؛ مرتبة علمي؛ سمت؛ پژوهشكده و گروه پژوهشي/ واحد سازماني

2.1.1.3.2.غيروابستگان پژوهشگاه: نام و نام خانوادگي؛ مدرك تحصيلي (مقطع و رشته)؛ وابستگي سازماني؛ مرتبة علمي؛ سمت

2.2.زبان

2.2.1.فارسي

2.2.2.انگليسي

2.2.3.ساير

2.3.عنوان: اصلي؛ فرعي

2.4.درباره

2.5.موضوع

2.6.همكاران

2.6.1.ويراستار(ان)

2.6.2.نمایه‌ساز

2.6.3.صفحه‌آرا

2.6.4.طراح گرافيك

2.7.ويژگيهاي نشر

2.7.1.سال

2.7.2.نوبت چاپ

2.7.3.شمارة ویرایش

2.7.4.شمارگان

2.7.5.تعداد صفحه

2.7.6.بها

2.7.7.شابک

2.7.8.ناشر(ان)

2.7.8.1.پژوهشگاه

2.7.8.2.ناشر(ان) ديگر

2.7.8.3.پژوهشگاه و ناشر(ان) ديگر

2.8.رده‌بندي: كنگره؛ ديويي؛ کتابخانة ملی

2.9.چاپي/ الكترونيك/ چاپي و الكترونيك

2.9.1.الكترونيك/ چاپي و الكترونيك: «دي.او.آي.»

2.10.تألیف/ ترجمه

2.10.1.ترجمه: زبان اصلي (انگليسي/ فرانسه/ ...)؛ اطلاعات كامل كتاب‌شناختي منبع به زبان اصلي

2.10.2.استخراج از: پايان‌نامه/ رساله/ طرح پژوهشي/ پروژة تحقيق و توسعه/ فرصت مطالعاتي

2.10.2.1.طرح پژوهشي/ پروژة تحقيق و توسعه: عنوان؛ سال؛ سازمان

2.10.2.2.فرصت مطالعاتي: سال؛ محل

3.مقالة همایش علمی

3.1.پديدآور(ان)

3.1.1.فردی/ گروهی

3.1.1.1.فردي: نام و نام خانوادگي؛ مدرك تحصيلي (مقطع و رشته)؛ مرتبة علمي؛ سمت؛ پژوهشكده و گروه پژوهشي/ واحد سازماني

3.1.1.2.گروهي: تعداد؛ ترتيب

3.1.1.3.گروهي: وابستگان پژوهشگاه؛ غيروابستگان پژوهشگاه

3.1.1.3.1.وابستگان پژوهشگاه: نام و نام خانوادگي؛ مدرك تحصيلي (مقطع و رشته)؛ مرتبة علمي؛ سمت؛ پژوهشكده و گروه پژوهشي/ واحد سازماني

3.1.1.3.2.غيروابستگان پژوهشگاه: نام و نام خانوادگي؛ مدرك تحصيلي (مقطع و رشته)؛ وابستگي سازماني؛ مرتبة علمي؛ سمت

3.2.مقاله

3.2.1.عنوان

3.2.2.چکیده

3.2.3.موضوع

3.2.4.زبان (فارسي/ انگليسي/ فرانسه/...)

3.2.5.چاپي/ الكترونيك (دي.او.آي.)/ چاپي و الكترونيك (دي.او.آي.)

3.2.6.شكل ارائه: سخنرانی/ پوستر

3.2.7.شكل انتشار: خلاصه/ متن كامل/ منتشرنشده

3.2.8.استخراج از: پايان‌نامه/ رساله/ طرح پژوهشي/ پروژة تحقيق و توسعه/ فرصت مطالعاتي

3.2.8.1.طرح پژوهشي/ پروژة تحقيق و توسعه: عنوان؛ سال؛ سازمان

3.2.8.2.فرصت مطالعاتي: سال؛ محل

3.3.همايش

3.3.1.عنوان

3.3.2.مكان: كشور؛ شهر؛ محل

3.3.3.تاریخ (خورشيدي؛ ميلادي)

3.3.3.1.شروع

3.3.3.2.پایان

3.3.4.نوع: داخلی/ خارجی

3.3.5.برگزاركننده(گان)

3.3.6.گستره: ملی/ منطقه‌اي/ بین‌المللي

3.3.7.نشاني پايگاه ‌وب

3.4.هزينه‌ها (ريال)

3.4.1.ثبت نام

3.4.2.مأموريت

4.شرکت در همایش علمی

4.1.نام و نام خانوادگی؛ مدرك تحصيلي (مقطع و رشته)؛ مرتبة علمي؛ سمت؛ پژوهشكده و گروه پژوهشي/ واحد سازماني

4.2.عنوان

4.3.موضوع

4.4.مكان: كشور؛ شهر؛ محل

4.5.تاریخ (خورشيدي؛ ميلادي)

4.5.1.شروع

4.5.2.پایان

4.6.نوع: داخلی/ خارجی

4.7.برگزاركننده(گان)

4.8.گستره: ملی/ منطقه‌اي/ بین‌المللي

4.9.نشاني پايگاه ‌وب

4.10.هزينه‌ها (ريال)

4.10.1.ثبت نام

4.10.2.مأموريت

5.انتشار ادواري علمی

5.1.عنوان

5.2.هدف و محدوده

5.3.شاپا

5.4.ترتیب انتشار

5.5.نوع انتشار: چاپي/ الكترونيك/ چاپي و الكترونيك

5.6.زبان: فارسی/ انگلیسی/ فارسي و انگليسي

5.7.گسترة توزيع: ملي/ منطقه‌اي/ بين‌المللي

5.8.سردبیر

5.9.اعضای هيئت تحریریه

5.10.بها

5.10.1.تك‌شماره

5.10.2.اشتراك يك‌ساله

5.11.تعداد مقاله‌هاي دريافت شده (در دورة گزارش)

5.11.1.تأليف

5.11.1.1.علمي ـ پژوهشي

5.11.1.2.علمي ـ مروري

5.11.1.3.علمي ـ ترويجي

5.11.2.ترجمه

5.12.تعداد مقاله‌هاي داوري شده (در دورة گزارش)

5.12.1.تأليف

5.12.1.1.علمي ـ پژوهشي

5.12.1.2.علمي ـ مروري

5.12.1.3.علمي ـ ترويجي

5.12.2.ترجمه

5.13.تعداد مقاله‌هاي پذيرفته شده (در دورة گزارش)

5.13.1.تأليف

5.13.1.1.علمي ـ پژوهشي

5.13.1.2.علمي ـ مروري

5.13.1.3.علمي ـ ترويجي

5.13.2.ترجمه

5.14.تعداد مقاله‌هاي منتشر شده (در دورة گزارش)

5.14.1.تأليف

5.14.1.1.علمي ـ پژوهشي

5.14.1.2.علمي ـ مروري

5.14.1.3.علمي ـ ترويجي

5.14.2.ترجمه

5.15.نشاني پايگاه‌ وب

5.16.وضعيت اعتبار: داراي اعتبار علمي از وزارت عتف/ بدون اعتبار علمي از وزارت عتف

5.16.1.داراي اعتبار علمي از وزارت عتف: علمي پژوهشي/ علمي ترويجي

5.16.1.1.تاريخ شروع اعتبار

5.16.1.2.تاريخ انقضاي اعتبار

5.16.2.بدون اعتبار علمي از وزارت عتف: داراي هيئت تحريرية معتبر/ بدون هيئت تحريرية معتبر

5.17.وضعيت نمايه: نمايه شده در نمايه‌نامه‌هاي معتبر/ نمايه نشده

5.17.1.نمايه شده در نمايه‌نامه‌هاي معتبر: نمايه‌هاي جهاني/ نمايه‌هاي ملي

5.17.1.1.نمايه‌هاي جهاني: «آي.اس.آي.»/ «ليزا»/ «ايزا»/ ...

5.17.1.1.1.نماية «آي.اس.آي.»: آخرين ضريب تأثير

5.17.1.2.نمايه‌هاي ملي: «آي.اس.سي.»/ ...

5.17.1.2.1.نماية «آي.اس.سي.»: آخرين ضريب تأثير

6.عضويت در هيئت تحريريه ادواري علمي

6.1.عضو: نام و نام خانوادگي؛ مدرك تحصيلي (مقطع و رشته)؛ مرتبة علمي؛ سمت؛ پژوهشكده و گروه پژوهشي/ واحد سازماني

6.2.ادواري علمي

6.2.1.عنوان

6.2.2.هدف و محدوده

6.2.3.ترتیب انتشار

6.2.4.ناشر

6.2.5.زبان: فارسی/ انگلیسی

6.2.6.نشاني پايگاه ‌وب

6.2.7.داخلی/ خارجی

6.2.7.1.داخلي: داراي اعتبار علمي از وزارت عتف/ بدون اعتبار علمي از وزارت عتف

6.2.7.1.1.داراي اعتبار علمي از وزارت عتف: علمي پژوهشي/ علمي ترويجي

6.2.7.1.2.بدون اعتبار علمي از وزارت عتف: داراي هيئت تحريرية معتبر/ بدون هيئت تحريرية معتبر

6.2.7.2.داخلي: نمايه شده در نمايه‌نامه‌هاي معتبر/ نمايه نشده

6.2.7.2.1.نمايه شده در نمايه‌نامه‌هاي معتبر: نمايه‌هاي جهاني/ نمايه‌هاي ملي

6.2.7.2.1.1.نمايه‌هاي جهاني: «آي.اس.آي.»/ «ليزا»/ «ايزا»/ ...

6.2.7.2.1.1.1.نماية «آي.اس.آي.»: ضريب تأثير سال انتشار

6.2.7.2.1.2.نمايه‌هاي ملي: نماية «آي.اس.سي.»/ ...

6.2.7.2.1.2.1.نماية «آي.اس.سي.»: ضريب تأثير سال انتشار

6.2.7.3.خارجي: نمايه شده در نمايه‌نامه‌هاي معتبر/ نمايه نشده

6.2.7.3.1.نمايه شده در نمايه‌نامه‌هاي معتبر: «آي.اس.آي.»/ «ليزا»/ «ايزا»/ ...

6.2.7.3.1.1.نماية «آي.اس.آي.»: ضريب تأثير سال انتشار

7.داوري مقاله در ادواري علمي

7.1.داور: نام و نام خانوادگي؛ مدرك تحصيلي (مقطع و رشته)؛ مرتبة علمي؛ سمت؛ پژوهشكده و گروه پژوهشي/ واحد سازماني

7.2.ادواري علمي

7.2.1.عنوان

7.2.2.هدف و محدوده

7.2.3.ترتیب انتشار

7.2.4.ناشر

7.2.5.زبان: فارسی/ انگلیسی

7.2.6.نشاني پايگاه ‌وب

7.2.7.داخلی/ خارجی

7.2.7.1.داخلي: داراي اعتبار علمي از وزارت عتف/ بدون اعتبار علمي از وزارت عتف

7.2.7.1.1.داراي اعتبار علمي از وزارت عتف: علمي پژوهشي/ علمي ترويجي

7.2.7.1.2.بدون اعتبار علمي از وزارت عتف: داراي هيئت تحريرية معتبر/ بدون هيئت تحريرية معتبر

7.2.7.2.داخلي: نمايه شده در نمايه‌نامه‌هاي معتبر/ نمايه نشده

7.2.7.2.1.نمايه شده در نمايه‌نامه‌هاي معتبر: نمايه‌هاي جهاني/ نمايه‌هاي ملي

7.2.7.2.1.1.نمايه‌هاي جهاني: «آي.اس.آي.»/ «ليزا»/ «ايزا»/ ...

7.2.7.2.1.1.1.نماية «آي.اس.آي.»: ضريب تأثير سال انتشار

7.2.7.2.1.2.نمايه‌هاي ملي: نماية «آي.اس.سي.»/ ...

7.2.7.2.1.2.1.نماية «آي.اس.سي.»: ضريب تأثير سال انتشار

7.2.7.3.خارجي: نمايه شده در نمايه‌نامه‌هاي معتبر/ نمايه نشده

7.2.7.3.1.نمايه شده در نمايه‌نامه‌هاي معتبر: «آي.اس.آي.»/ «ليزا»/..

7.2.7.3.1.1.نماية «آي.اس.آي.»: ضريب تأثير سال انتشار

8.	برگزاري همايش علمي

8.1.عنوان

8.2.نقش پژوهشگاه: برگزاركننده/ پشتيبان

8.3.موضوع

8.4.رئيس: وابسته به پژوهشگاه/ غيروابسته به پژوهشگاه

8.4.1.وابسته به پژوهشگاه: نام و نام خانوادگي؛ مدرك تحصيلي (مقطع و رشته)؛ مرتبة علمي؛ سمت؛ پژوهشكده و گروه پژوهشي/ واحد سازماني

8.4.2.غيروابسته به پژوهشگاه: نام و نام خانوادگي؛ مدرك تحصيلي (مقطع و رشته)؛ وابستگي سازماني؛ مرتبة علمي؛ سمت

8.5.دبير: وابسته به پژوهشگاه/ غيروابسته به پژوهشگاه

8.5.1.وابسته به پژوهشگاه: نام و نام خانوادگي؛ مدرك تحصيلي (مقطع و رشته)؛ مرتبة علمي؛ سمت؛ پژوهشكده و گروه پژوهشي/ واحد سازماني

8.5.2.غيروابسته به پژوهشگاه: نام و نام خانوادگي؛ مدرك تحصيلي (مقطع و رشته)؛ وابستگي سازماني؛ مرتبة علمي؛ سمت

8.6.اعضاي كميتة علمي: وابسته به پژوهشگاه/ غيروابسته به پژوهشگاه

8.6.1.وابستگان پژوهشگاه: نام و نام خانوادگي؛ مدرك تحصيلي (مقطع و رشته)؛ مرتبة علمي؛ سمت؛ پژوهشكده و گروه پژوهشي/ واحد سازماني

8.6.2.غيروابستگان پژوهشگاه: نام و نام خانوادگي؛ مدرك تحصيلي (مقطع و رشته)؛ وابستگي سازماني؛ مرتبة علمي؛ سمت

8.7.تعداد شركت‌كنندگان: با ارائة مقاله؛ بدون ارائة مقاله

8.8.گستره: ملی/ منطقه‌اي/ بین المللی

8.9.مكان: كشور؛ شهر؛ سازمان

8.10.تاریخ (خورشيدي؛ ميلادي)

8.10.1.شروع

8.10.2.پایان

8.11.سازمانهاي همكار و پشتيبان

8.12.نشاني پايگاه ‌وب

9.استفاده از فرصت مطالعاتي

9.1.استفاده‌كننده: نام و نام خانوادگي؛ مدرك تحصيلي (مقطع و رشته)؛ مرتبة علمي؛ سمت؛ پژوهشكده و گروه پژوهشي

9.2.محل: داخل/ خارج

9.2.1.داخل: شهر؛ دانشگاه/ سازمان اجرايي

9.2.2.خارج: كشور؛ شهر؛ دانشگاه

9.3.موضوع كار

9.4.تاريخ: آغاز؛ پايان

9.5.نتايج:

9.5.1.گزارش علمي و فني: پديدآور(ان)؛ سال؛ عنوان؛ محل

9.5.2.كتاب: پديدآور(ان)؛ سال؛ عنوان؛ ناشر؛ محل نشر

9.5.3.مقاله ادواري علمي: پديدآور(ان)؛ سال؛ عنوان مقاله؛ عنوان ادواري علمي؛ دوره؛ شماره؛ صفحة آغاز، صفحة پايان

9.5.4.مقالة همايش: پديدآور(ان)؛ سال؛ عنوان مقاله؛ عنوان همايش؛ تاريخ برگزاري؛ محل برگزاري؛ ناشر؛ محل نشر

10.پذيرش فرصت مطالعاتي

10.1.استفاده‌كننده: نام و نام خانوادگي؛ مدرك تحصيلي (مقطع و رشته)؛ مرتبة علمي؛ وابستگي سازماني؛ سمت

10.2.موضوع كار

10.3.مدت (به ماه)

10.4.تاريخ: آغاز؛ پايان

10.5.محل: پژوهشكده؛ گروه پژوهشي/ واحد سازماني

10.6.نتايج:

10.6.1.گزارش علمي و فني: پديدآور(ان)؛ سال؛ عنوان؛ محل

10.6.2.كتاب: پديدآور(ان)؛ سال؛ عنوان؛ ناشر؛ محل نشر

10.6.3.مقاله ادواري علمي: پديدآور(ان)؛ سال؛ عنوان مقاله؛ عنوان ادواري علمي؛ دوره؛ شماره؛ صفحة آغاز، صفحة پايان

10.6.4.مقالة همايش: پديدآور(ان)؛ سال؛ عنوان مقاله؛ عنوان همايش؛ تاريخ برگزاري؛ محل برگزاري؛ ناشر؛ محل نشر

توصيف اطلاعات در سطح تركيب اقلام

تركيب اقلام اصلي و فرعي ارتباطات علمي مي‌تواند اطلاعات جديدي را فراهم آورد كه پيمايش و گزارش اين گونه فعاليتها را بهبود بخشد. اين سطح از توصيف اطلاعات در قالب جدولهاي 4 تا 14 آمده‌اند.

مقالة ادواري علمي

جدول4. توزيع تعداد مقاله‌هاي تأليفي

 به تفكيك نوع مقاله، منبع، نوع ادواري، و محل نمايه در سال ****

مقاله
ادواري
استخراج از
نمايه

نوع
تعداد
درصد
نوع
تعداد
درصد
پايان‌نامه
رساله
طرح پژوهشي
تحقيق و توسعه
فرصت مطالعاتي
ساير
ISC
ISI
ISA
LISA
ساير
ندارد

علمي پژوهشي

علمي پژوهشي

علمي ترويجي

بدون اعتبار

علمي مروري

علمي پژوهشي

علمي ترويجي

بدون اعتبار

علمي ترويجي

علمي پژوهشي

علمي ترويجي

بدون اعتبار

جمع

جدول5. توزيع تعداد مقاله‌ها

به تفكيك واحدها، گروهها،‌ افراد، مرتبة علمي، پديدآور، و نوع مقاله در سال ****

پژوهشكده‌ها/

واحدهاي اجرايي

گروهها
پديدآور
مقاله

نام

و

نام خانوادگي

مرتبة علمي
نوع
زبان
نوع
پديدآور
گونه

استاد
دانشيار
استاديار
مربي
پژوهشي
مروري
ترويجي
جمع
فارسی
انگلیسی
ساير
چاپي
الكترونيكي
چاپي و الكترونيكي
فردي
گروهي
تأليف
ترجمه

پژوهشكدة

الف

الف
الف

ب

جمع

ب
الف

ب

جمع

جمع

پژوهشكدة

ب

الف
الف

ب

جمع

ب
الف

ب

جمع

جمع

پژوهشكدة

پ

جمع

واحد اجرايي الف

الف

ب

جمع

جمع

کتاب

جدول 6. توزيع تعداد کتابها

به تفكيك واحدها، گروهها،‌ افراد، مرتبة علمي، ناشر، استخراج، پديدآور، گونه، و ویژگیهای فیزیکی کتاب در سال ****

پژوهشكده‌ها/

واحدهاي اجرايي

گروهها
پديدآور
کتاب

نام

و

نام خانوادگي

مرتبة علمي
ناشر
استخراج از
پديدآور
گونه
ویژگی فیزیکی

استاد
دانشيار
استاديار
مربي
پژوهشگاه
ناشر(ان) ديگر
پژوهشگاه و ناشر(ان) ديگر
پايان‌نامه
رساله
تحقیق و توسعه
طرح پژوهشی
فرصت مطالعاتی
ساير
فردي
گروهي
تأليف
ترجمه
صفحات
شمارگان

پژوهشكدة الف
الف
الف

ب

جمع

ب
الف

ب

جمع

جمع

پژوهشكدة ب

جمع

واحد اجرايي الف

الف

ب

جمع

جمع

مقالة همایش علمی

جدول 7. توزيع تعداد مقالة همایش علمی به تفكيك واحدها، گروهها،‌ افراد، مرتبة علمي، شکل انتشار، استخراج، گستره، پديدآور، نوع، شکل ارائه، مکان، و هزینه در سال ****

پژوهشكده‌ها/ واحدهاي اجرايي
گروهها
پديدآور
مقالة همایش علمی

نام و نام خانوادگي

مرتبة

علمي

شکل

انتشار

استخراج از
گستره
پديدآور
نوع
شکل ارائه
مکان
هزینة شرکت (ریال)

استاد
دانشيار
استاديار
مربي
چکیده
تمام متن
منتشر نشده
پايان‌نامه
رساله
تحقیق و توسعه
طرح پژوهشی
فرصت مطالعاتی
ساير
ملی
منطقه‌ای
بین‌المللی
فردي
گروهي
داخلی
خارجی
سخنرانی
پوستر
داخل
خارج

پژوهشكدة الف
الف
الف

ب

جمع

ب
الف

ب

جمع

جمع

پژوهشكدة ب

جمع

واحد اجرايي الف

الف

ب

جمع

جمع

شرکت در همایش علمی

جدول 8. توزيع تعداد شرکت در همایش علمی

به تفكيك واحدها، گروهها،‌ افراد، مرتبة علمي، نوع، گستره، مکان، و هزینه در سال ****

پژوهشكده‌ها/ واحدهاي اجرايي
گروهها
شركت‌كننده

شرکت در

همایش علمی

نام و نام خانوادگي
مرتبة علمي

نوع
گستره
مکان
هزینه (ریال)

استاد
دانشيار
استاديار
مربي
داخلی
خارجی
ملی
منطقه‌ای
بین‌المللی
داخل
خارج

پژوهشكدة الف
الف
الف

ب

جمع

ب
الف

ب

جمع

جمع

پژوهشكدة ب

الف

ب

جمع

پژوهشكدة پ

الف

ب

واحد اجرايي الف

الف

ب

جمع

جمع

انتشار ادواري علمی

جدول 9. توزیع تعداد انتشار ادواری علمی

به تفکیک عنوان ادواری علمی، نوع انتشار، اعتبار، نمایه، و تعداد مقاله‌های دریافتی در سال ****

ردیف
عنوان ادواری علمی
نوع انتشار
اعتبار
نمایه
تعداد مقاله‌های دریافت شده در دورة گزارش

چاپی
الکترونیک
چاپی و الکترونیک
علمی پژوهشی
علمی ترویجی
ISI
ISC
ISA
LISA
ساير
ندارد

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

...

جمع

عضويت در هيئت تحريريه ادواري علمي

جدول 10. توزيع تعداد عضویت در هیئت تحریریه ادواری علمی

 به تفکیک واحد، گروهها، افراد، مرتبة علمی، نوع، و نمایه در سال ****

پژوهشكده‌ها/ واحدهاي اجرايي
گروهها
اعضا
تعداد عضويت در ادواری علمی

نام و نام خانوادگي
مرتبة علمي
نوع
نمایه

استاد
دانشيار
استاديار
مربي
داخلی
خارجی
جمع
ISI
LISA
ISA
ساير
ندارد

علمی پژوهشی
علمی ترویجی
بدون اعتبار

پژوهشكدة الف
الف
الف

ب

جمع

ب
الف

ب

جمع

جمع

پژوهشكدة ب

الف

ب

جمع

واحد اجرايي الف

الف

ب

جمع

جمع

داوري مقاله در ادواري علمي

جدول11. توزيع تعداد داوری مقاله ادواری علمی

به تفکیک واحد، گروهها، افراد، مرتبة علمی، نوع، و نمایه در سال ****

پژوهشكده‌ها/ واحدهاي اجرايي
گروهها
افر اد
تعداد داوري در ادواری علمي

نام و نام خانوادگي
مرتبة علمي
نوع
نمایه

استاد
دانشيار
استاديار
مربي
داخلی
خارجی
جمع
ISI
LISA
ISA
ساير
ندارد

علمی پژوهشی
علمی ترویجی
بدون اعتبار

پژوهشكدة الف
الف
الف

ب

جمع

ب
الف

ب

جمع

جمع

پژوهشكدة ب

الف

ب

جمع

واحد اجرايي الف

الف

ب

جمع

جمع

برگزاري همايش علمي

جدول 12. توزیع تعداد برگزاری همایش علمی

 به تفکیک عنوان همایش، نقش پژوهشگاه، رئیس، دبیر، تعداد، گستره و مکان در سال ****

ردیف
عنوان همایش
نقش پژوهشگاه
رئیس
دبیر
تعداد شرکت‌کنندگان
گستره
مکان

برگزاری
پشتیبانی
وابسته به پژوهشگاه
غیروابسته به پژوهشگاه
وابسته به پژوهشگاه
غیروابسته به پژوهشگاه
با ارائة مقاله
بدون ارائة مقاله
ملی
منطقه ای
بین المللی
داخلی
خارجی

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

...

جمع

استفاده از فرصت مطالعاتي

جدول 13. توزيع تعداد استفاده از فرصت مطالعاتی

به تفكيك واحدها، گروهها،‌ افراد، مرتبة علمي، محل، و نتایج در سال ****

پژوهشكده‌ها/ واحدهاي اجرايي
گروهها
افر اد
استفاده از فرصت مطالعاتی

نام و نام خانوادگي
مرتبة علمي
محل
نتایج

استاد
دانشيار
استاديار
مربي
داخل
خارج
گزارش علمی و فنی
کتاب
مقالة ادواری علمی
مقالة همایش

دانشگاه
سازمان اجرایی
کشور
دانشگاه

پژوهشكدة الف
الف
الف

ب

جمع

ب
الف

ب

جمع

جمع

پژوهشكدة ب

الف

ب

جمع

واحد اجرايي الف

الف

ب

جمع

جمع

پذيرش فرصت مطالعاتي

جدول 14. توزیع تعداد پذیرش فرصت مطالعاتی

 به تفکیک افراد، مرتبة علمی، محل، نتایج، و مدت (به ماه) در سال ****

ردیف
استفاده کننده از فرصت مطالعاتی
محل
نتایج
مدت (به ماه)

نام و نام خانوادگي
مرتبة علمی
پژوهشکده
گروه پژوهشی/ واحد سازمانی
گزارش علمی و فنی
کتاب
مقالة ادواری علمی
مقالة همایش

استاد
دانشیار
استادیار
مربی

1

2

...

جمع

اطلاعات تركيبي

با استفاده از اطلاعات موجود در جدولهاي پيشين مي‌توان به اطلاعات تركيبي مفيدي نيز دست يافت كه شماري از آنها را مي‌توان بدين صورت نشان داد:

جدول 15. ماتريس همكاري علمي پژوهشگرانِ پژوهشگاه در تأليف/ ترجمة كتاب در سال ****

نام و نام خانوادگي

پژوهشگران

پژوهشگر الف
پژوهشگر ب
پژوهشگر پ
پژوهشگر ت
پژوهشگر ث
پژوهشگر ج
پژوهشگر چ
جمع

پژوهشگر الف

پژوهشگر ب

پژوهشگر پ

پژوهشگر ت

جمع

جدول 16. ماتريس همكاري علمي پژوهشگرانِ پژوهشگاه در تأليف/ ترجمة مقاله در سال ****

نام و نام خانوادگي

پژوهشگران

پژوهشگر الف
پژوهشگر ب
پژوهشگر پ
پژوهشگر ت
پژوهشگر ث
پژوهشگر ج
پژوهشگر چ
جمع

پژوهشگر الف

پژوهشگر ب

پژوهشگر پ

پژوهشگر ت

پژوهشگر ث

پژوهشگر ج

پژوهشگر چ

جمع

جدول 17. ماتريس همكاري علمي پژوهشگاه و سازمانهاي ديگر در سال****

نوع همكاري

سازمانهاي همكار

تألیف/ ترجمه کتاب
تألیف/ ترجمه مقاله
شركت در همایش علمی
انتشار ادواری علمی
عضويت در هيئت تحريريه ادواري علمي
داوري مقاله در ادواري علمي
برگزاري همايش علمي
پذيرش فرصت مطالعاتي
استفاده از فرصت مطالعاتي
جمع

سازمان الف

سازمان ب

مؤسسة پژوهشی الف

مؤسسة پژوهشی ب

دانشگاه الف

دانشگاه ب

جمع

چگونگي تدوين گزارش روندها و تغييرات اقلام

گزارش ارتباطات علمي در پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران، مي‌تواند روندها و تغييرات اقلام را در طول سالهاي گوناگون نيز نشان دهد. در اين بخش چگونگي تبيين روندها و تغييرات براي مقاله‌ها به عنوان يك نمونه آمده است.

تغييرات تعداد مقاله‌هاي تأليفي به تفكيك منبع استخراج و محل نمايه. تغيير تعداد كل مقاله‌هاي تأليفي در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد است. تعداد كل مقاله‌هاي استخراج شده از پايان‌نامه در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، از رساله در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، از طرح پژوهشي در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، از تحقيق و توسعه در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، و از ساير منبعها در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد تغيير داشته‌اند.

نمودار 2. درصد تغييرات تعداد مقاله‌هاي تأليفي به تفكيك منبع استخراج

در سال **** نسبت به سال ****

تعداد كل مقاله‌هاي نمايه شده در ISC در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، در ISI در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، در ISA در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، در LISA در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، و در ساير نمايه‌ها در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد تغيير داشته‌اند. نمودار 2 درصد تغييرات تعداد مقاله‌هاي تأليفي را به تفكيك منبع استخراج در سال **** نسبت به سال **** نشان مي‌دهد.

نمودار 3 روند تعداد مقاله‌هاي تأليفي را به تفكيك منبع استخراج از سال **** تا **** نشان مي‌دهد.

نمودار 3. روند تعداد مقاله‌هاي تأليفي به تفكيك منبع استخراج از سال **** تا ****

نمودار 4، درصد تغييرات تعداد مقاله‌هاي تأليفي را به تفكيك محل نمايه در سال **** نسبت به سال **** نشان مي‌دهد.

نمودار 4. درصد تغييرات تعداد مقاله‌هاي تأليفي به تفكيك محل نمايه در سال **** نسبت به سال ****

نمودار پنج، روند تعداد مقاله‌هاي تأليفي را به تفكيك محل نمايه از سال **** تا **** نشان مي‌دهد.

نمودار 5. روند تعداد مقاله‌هاي تأليفي به تفكيك محل نمايه از سال **** تا ****

تغييرات تعداد مقاله‌هاي تأليفي به تفكيك منبع استخراج و محل نمايه. تغيير تعداد كل مقاله‌هاي تأليفي علمي پژوهشي در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، تغيير تعداد كل مقاله‌هاي تأليفي علمي مروري در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، و تغيير تعداد كل مقاله‌هاي تأليفي علمي ترويجي در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد است.

تعداد كل مقاله علمي پژوهشي استخراج شده از پايان‌نامه در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، از رساله در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، از طرح پژوهشي در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، از تحقيق و توسعه در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، و از ساير منبعها در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد تغيير داشته‌اند. تعداد كل مقاله علمي مروري استخراج شده از پايان‌نامه در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، از رساله در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، از طرح پژوهشي در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، از تحقيق و توسعه در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، و از ساير منبعها در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد تغيير داشته‌اند. تعداد كل مقاله علمي ترويجي استخراج شده از پايان‌نامه در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، از رساله در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، از طرح پژوهشي در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، از تحقيق و توسعه در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، و از ساير منبعها در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد تغيير داشته‌اند.

تعداد كل مقاله علمي پژوهشي نمايه شده در ISC در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، در ISI در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، در ISA در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، در LISA در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، و تعداد در ساير محلها در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد تغيير داشته‌اند. تعداد كل مقاله علمي مروري نمايه شده در ISC در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، در ISI در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، در ISA در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، در LISA در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، و در ساير محلها در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد تغيير داشته‌اند.

نمودار 6. تغييرات تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي پژوهشي به تفكيك منبع استخراج

در سال **** نسبت به سال ****

تعداد كل مقاله علمي ترويجي نمايه شده در ISC در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، در ISI در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، در ISA در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، در LISA در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد، و در ساير محلها در سال **** نسبت به سال ****، **/** درصد تغيير داشته‌اند. نمودار 6، درصد تغييرات تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي پژوهشي را به تفكيك منبع استخراج در سال **** نسبت به سال **** نشان مي‌دهد.

نمودار 7، درصد تغييرات تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي مروري را به تفكيك منبع استخراج در سال **** نسبت به سال **** نشان مي‌دهد.

نمودار 7. درصد تغييرات تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي مروري به تفكيك منبع استخراج

در سال **** نسبت به سال ****

نمودار هشت، درصد تغييرات تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي ترويجي را به تفكيك منبع استخراج در سال **** نسبت به سال **** نشان مي‌دهد همانگونه كه مشاهده مي‌شود اين نمودار نشان‌دهندة ميزان استخراج مقاله‌هاي تأليفي علمي ترويجي از منابع ياد شده است.

نمودار 8. درصد تغييرات تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي ترويجي به تفكيك منبع استخراج

در سال **** نسبت به سال ****

نمودار 9، روند تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي پژوهشي را به تفكيك منبع استخراج از سال **** تا **** نشان مي‌دهد.

نمودار 9. روند تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي پژوهشي به تفكيك منبع استخراج از سال **** تا ****

نمودار 10، روند تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي مروري را به تفكيك منبع استخراج از سال **** تا **** نشان مي‌دهد.

نمودار 10. روند تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي مروري به تفكيك منبع استخراج از سال **** تا ****

نمودار 11، روند تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي ترويجي را به تفكيك منبع استخراج از سال **** تا **** نشان مي‌دهد.

نمودار 11. روند تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي ترويجي به تفكيك منبع استخراج از سال **** تا ****

نمودار 12، درصد تغييرات تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي پژوهشي را به تفكيك محل نمايه در سال **** نسبت به سال **** نشان مي‌دهد.

نمودار 12. درصد تغييرات تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي پژوهشي به تفكيك محل نمايه

در سال **** نسبت به سال ****

نمودار 13، درصد تغييرات تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي مروري را به تفكيك محل نمايه در سال **** نسبت به سال **** نشان مي‌دهد.

نمودار 13. درصد تغييرات تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي مروري به تفكيك محل نمايه

در سال **** نسبت به سال ****

نمودار 14، درصد تغييرات تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي ترويجي را به تفكيك محل نمايه در سال **** نسبت به سال **** نشان مي‌دهد.

نمودار 14. درصد تغييرات تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي ترويجي به تفكيك محل نمايه

در سال **** نسبت به سال ****

نمودار 15، روند تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي پژوهشي را به تفكيك محل نمايه از سال **** تا **** نشان مي‌دهد.

نمودار 15. روند تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي پژوهشي به تفكيك محل نمايه

از سال **** تا ****

نمودار 16، روند تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي مروري را به تفكيك محل نمايه از سال **** تا **** نشان مي‌دهد.

نمودار 16. روند تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي مروري به تفكيك محل نمايه

از سال **** تا ****

نمودار 17، روند تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي ترويجي را به تفكيك محل نمايه از سال **** تا **** نشان مي‌دهد.

نمودار 17. روند تعداد مقاله‌هاي تأليفي علمي ترويجي به تفكيك محل نمايه

از سال **** تا ****

چگونگي تدوين گزارش اقلام براي يك سال

گزارش سالانة ارتباطات علمي در پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران، وضعيت اين گونه ارتباطات را در طول يك سال نشان مي‌دهد. اين گزارش داراي بخشهايي است كه در جدول 18 آمده‌اند:

جدول18. عناصر گزارش سالانة ارتباطات علمي

بخشهاي

اصلي

عناصر
اجزا

مواد

آغازين

1. عطف

□عنوان گزارش: ارتباطات علمي در پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران ـ سال

□سال انتشار

2. جلد

□نشان پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران

□عنوان گزارش: ارتباطات علمي در پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران ـ سال

□پديدآورنده

□سال انتشار

3. صفحة به‌نام خدا

4. صفحة عنوان

□نشان پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران

□عنوان گزارش: ارتباطات علمي در پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران ـ سال

□پديدآورنده

سال انتشار

5. چكيده

6. كليدواژگان

7. فهرست مطالب

□عنوانهاي اصلي

□شمارة صفحه

8. فهرست جدولها

□عنوان جدولها

□شمارة صفحه

9. فهرست اختصارات، سرواژه‌ها، و نشانه‌ها

□عنوان

□شرح

10. پيش‌گفتار

11. سپاس‌گزاري

متن
12. توصيف اطلاعات در سطح اقلام

13. توصيف اطلاعات در سطح تركيب اقلام

 14. توصيف روندها و تغييرات اقلام

مواد

پاياني

15. نماية افراد

□نام و نام خانوادگي افراد

□شمارة قلم

16. نماية سازمانها

□عنوان سازمانها

□شمارة قلم

17. نماية ادواريها

□عنوان ادواريها

□شمارة قلم

18. كليدواژگان به زبان انگليسي

19. چكيده به زبان انگيسي

20. صفحة عنوان به زبان انگليسي

واژه‌نامة فارسي به انگليسي

آرشيو پيش‌چاپ	prepreints archive

آرشيو غيرمتمركز	distributed archive

اثربخش از نظر هزينه	cost-effective

اجتماع علمي	scientific community

اجزاي هزينه	cost elements

ادبيات خاكستري	grey literature

ارائة ديجيتال	digital submission

ارائة نمادين	symbolic representation

ارتباط اطلاعاتي

	information communication

ارتباط‌گر	communicator

استانداردهاي ويراستاري	editorial standards

استخراج الزامات عمل

	extraction of action implications

اشاعه‌دهندگان اطلاعات

	information disseminators

اشتراك	subscription

اصلي	main

اصيل	original

اطلاعات مرتبط با پژوهش

	research related information (RRI)

اظهارنظر	comment

اعتبارسنجي	validating

اعضا	fellows

اكتشاف	exploration

امنيت ملي	national security

انبارة داده‌هاي خام	raw data repository

انتشار يا نابودي	publish or perish

انتقال گزينشي	selective switching

انگيزش فكري	intellectual motivation

ايستگاههاي كاري شبكه‌اي

	networked worksations

باريك‌انديشي	subtlety

بازخورد فوري	instantous feedback

بافت ملي	national context

بحث‌ و گفت‌وگو	discussion

بحران پيايندها	serials crisis

برچسبهاي كيفي	quality labels

بررسي اجمالي و تورق	scanning and browse

برتري اعضاي هيئت‌تحريريه

	editorial supremacy establishment

برونداد مورد انتظار	expected outcome

بحران پيايندها	serial crisis

برچسبهاي كيفيت	quality labels

بررسي اجمالي و تورق	scanning and browse

برتري هيئت تحريريه

	editorial supremacy establishment

برونداد مورد انتظار	expected outcome

بروندادهاي چاپي	paper print outs

بروني‌سازي	externalization

برهمكنشها	interactions

بلوكي	block

بي‌طرفي	impartiality

بيان بديع	original expression

بين‌شخصي	interpersonal

بين‌علمي	cross-scientific

بين‌رشته‌اي	interdisciplinary

پادمانهاي علمي	scientific protocols

پادمانهاي عملياتي	operational protocols

پادمانهاي ورود	input protocol.s

پذيرفته‌شده	accepted

پست حلزوني	snail mail

پويانمايي	animation

پيشرانهاي بيروني	external drivers

پيشينه‌هاي تاريخي	history records

تابلو اعلانات الكترونيكي (بي‌بي‌اس)

	bulletin board service (BBS)

تجاري‌سازي	commercialization

تخصص	specialization

تخصص موضوعي	subject specialty

تراكنش	transaction

تركيب	synthesis

تركيبي	hybrid

تزريق	injection

تعامل اجزا	interaction of elements

تعهدات	undertaking

تغييرات گذشته‌نگر	retrospective conversion

تك‌نگاشت	monograph

تنوع	variety

توافق تركمانچاي	feudal agreement

توافق‌نامة انتقال كپي‌رايت

	copyright transfer agreement

توالي	sequence

توالي ايده‌آل	ideal sequence

توليد ناخالص علم	gross output of science

جامعه‌پذيري	socialization

جريان خطي	linear flow

جست‌وجو	searching

جست‌وجوي چندگانه	multiple searches

جوامع حرفه‌اي	professional societies

جوهر	essence

چارچوب مفهومي	conceptual framework

چت زنده	live chat

چندرشته‌اي	multidisciplinary

چندسطحي	multilevel

حس اجتماع	sense of community

خدمات آماده‌سازي مدرك

	document preparation services

خط‌مشي حذف	cancellation policy

خط‌مشي مجموعه‌سازي	collection policy

داراييهاي نامرئي	intangible assets

داروشناسي	pharmacology

دانش تجربي	science

دانش فني	know-how

دانشگاهيان	academics

دروازه‌بان	gatekeeper

درون‌علمي	intra-scientific

دروني‌سازي	internalization

دسترس‌پذيري	accessibility

دسترسي و ثبت	access and registration

دوگانگي ساختار	duality of structure

ذهني و انتفاعي	subjective and abstract

راه‌يابان اطلاعاتي	information pathfinders

ربط	relevance

رسانة چندوجهي	multi facet media

رسانش	conductivity

رسمي	formal

رفتار اطلاع‌پراكني

	information disseminating behavior

رمزگذاري	encoding

روابط دروني	interrelationships

رودررو	face-to-face

زمان‌بندي	timing

زمينه‌هاي فرعي	subfields

زيست پزشكي	biomedicine

ژورنال مروري	review journal

ژورنال برخط	online journal

ساختار پاداش	reward structure

سازمان ارتباطي

	organization of communication

سرقت علمي	plagiarism

سرماية فكري	intellectual capital

سرورهاي ليستي	list servers

سنگ‌بنا	lynchpin

سود ناخالص	margins

سياست علم	science policy

سياست عمومي	public policy

سيستم بازخوران قوي و مستقيم

	strong and direct feedback system

سيستم پيام كوتاه	short message system

شاخص اصلي	prime indication

شايستگي	denecy

شايسته‌سالاري	meritocracy

شبکه های اجتماعی ـ شناختی

socio-cognitive networks

شبکه‌بندی	networking

شفاهی	oral

شهرت	recognition

صنایع خصوصی	private industry

طراحی نوآوریها	designing innovations

طرح دیداری	visual design

عامل	Practitioner

عرضه کنندگان وتأمین کنندگان تجاری مدارک

	commercial document supply vendors

عصب شناسی	neuroscience

عمومیت یافتن	generalize

عینی و ملموس	objective and concrete

غیرانتفاعی	not-for-profit

غیرقابل اعتماد	unreliable

غیرکلامی	nonverbal

فرااطلاعات	meta information

فرادانشگاهي	supra university

فراعلمی	extra-scientific

فراکاوش	meta search

فرامتن	hypertext

فرایند اشاعه	disseminating process

فرایند خلق	generating process

فرایند درک و جذب	assimilating process

فرایند عمومی سازی	generalization process

فرهنگ مبادلة بازار	market exchange culture

فرهنگستان	academy

فناوران	technologists

فناوریهای تصویری	image technologies

قانون مالکيت فکري

	intellectual property law

قواعد رشته	disciplinary rules

کابردپذیری	applicability

کاربرمدار	user-oriented

کارکرد آگاهی بخشی	informative function

کارکرد آگاهی رسانی	awareness function

کارکرد اظهاری	expressive function

کارکرد تأیید	certification function

کارکرد کنترل	control function

کارکردهای مربوط به خواننده	reader functions

کارکردهای مربوط به نویسنده	author functions

کالای رسمی نهایی	final formal product

کالاي عمومي	public good

کامپیوترواسط	computer-mediated

کامل و باز	full and open

کانالهای جدول وار	tabular channels

کتابخانه های مجازی	virtual libraries

کتابداران مرجع فني

	technical reference librarians

کسب و کار علم	business of science

کنشگران اجتماعي	social actors

کنفرانس از طریق دوربین های وب

	webcam conferencing

گذشته	past

گروه خبری	newsgroup

گفت و گوهای زنجیره ای پیوسته

	threaded online discourses

گفتمان غالب	dominant discourse

گفتمانهای زنجيره‌اي	threaded discourses

الگوهاي پژوهش	research patterns

الگوهای جریان	flow patterns

مازاد	redundancy

متعارف	conventional

مجموعة مقاله‌هاي کنفرانسها

	conference proceedings

مجوز	license

محتوا	content

محيطهاي كاربرد اطلاعات

	information use environments

مخاطره‌جو	risk taking

مدل ارزش‌افزودة آگاه از نظر ساختاري

	structurationally informed added

 value model

مدلهای نشر نوین	novel publishing models

مديريت گفت‌وگو	dialog management

مرکزی	central

مستندسازی	documentation

مشروع	legitimate

مصنوعات كتاب‌شناختي

	bibliographic artifacts

منابع اطلاعاتی دست اول

	primary information sources

منابع اطلاعاتی دست دوم

	secondary information sources

منابع اطلاعاتی دست سوم

	tertiary information sources

موجودیتها	entities

موجودیها	holdings

میکروفرم	microform

نامه‌های شخصی	private letters

نخبه	elite

نشانه‌ها	symbols

نظارت قانوني	Legal regimes

نظام اقتصادی استعدادهای دانشگاهی

	academic gift economy

نقطة آغازین	point of departure

نگاه خطی به بازار	linear view of the market

نوشتجات ژورنال‌هاي جديد

	recent journal literature

نمودار محدوده	context diagram

نهاد اجتماعی	social institution

نهان	tacit

نیم‌سطحی	half plane

واحد کارکردی	functional unit

واحدمند	moduled

واحدهاي سازماني و اسنادي

	documentary and organizational units

وجود	availability

ویراستاران فنی	technical editors

ويژگي‌هاي امروزين	modernized features

ويژگي‌هاي گشتاري	transformed features

هم ترازخوانی	Peer Review

همایشهای الکترونیکی	electronic meetings

هم‌ترازخواني	peer review

هنجارها	norms

هیئت تحریریه	Editorial board

واژه‌نامة انگليسي به فارسي

academic gift economy

	نظام اقتصادی استعدادهای دانشگاهی

academics	دانشگاهيان

academy	فرهنگستان

accepted	پذیرفته شده

access and registration	دسترسی و ثبت

accessibility	دسترس پذیری

agreement	توافق نامه

animation	پویانمایی

applicability	کابردپذیری

assimilating process	فرایند درک و جذب

author functions

	کارکردهای مربوط به نویسنده

availability	وجود

awareness function	کارکرد آگاهی رسانی

bibliographic artifacts

	مصنوعات كتاب‌شناختي

biomedicine	زیست پزشکی

block	بلوکی

Bulletin Board Service (BBS)

	تابلو اعلانات الکترونیکی

business of science	کسب و کار علم

cancellation policy	خط مشی حذف

carry	انتقال یافتن

central	مرکزی

certification function	کارکرد تأیید

collection policy	خط‌مشی مجموعه‌سازی

comment	اظهارنظر

commercial document supply vendors

	عرضه کنندگان وتأمین کنندگان تجاری مدارک

commercialization	تجاری سازی

communicator	ارتباط گر

computer-mediated	کامپیوترواسط

conceptual framework	چارچوب مفهومی

conductivity	رسانش

conference proceedings

	مجموعة مقاله‌هاي کنفرانس‌ها

content	محتوا

context diagram	نمودار محدوده

control function	کارکرد کنترل

conventional	متعارف

Copyright Transfer Agreement

	توافق نامة انتقال کپی رایت

cost elements	اجزاي هزينه‌

cost-effective	اثربخش از نظر هزینه

cross-scientific	بین علمی

decency	شایستگی

designing innovations	طراحی نوآوریها

dialog management	مديريت گفت‌وگو

digital submission	ارائة ديجيتال

disciplinary rules	قواعد رشته

discussion	بحث و گفت وگو

disseminating process	فرایند اشاعه

distributed archive	آرشیو غیرمتمرکز

document preparation services

	خدمات آماده‌سازي مدرک

documentary and organizational units

	واحدهاي سازماني و اسنادي

documentation	مستندسازی

dominant discourse	گفتمان غالب

duality of structure	دوگانگي ساختار

editorial boards	هیئت تحریریه

editorial standards	استانداردهای ویراستاری

editorial supremacy establishment	برتری هيئت تحريريه

electronic meetings	همایشهای الکترونیکی

elite	نخبه

encoding	رمزگذاری

entities	موجودیتها

essence	جوهر

expected outcome	برونداد مورد انتظار

explicit	آشکار

exploration	اکتشاف

expressive function	کارکرد اظهاری

extern	خارجی

external drivers	پیشرانهای بیرونی

externalization	برونی سازی

extraction of action implications

	استخراج الزامات عمل

extra-scientific	فراعلمی

face-to-face	رودررو

fellows	اعضا

feudal agreement	توافق ترکمانچای

final formal product	کالای رسمی نهایی

flow patterns	الگوهای جریان

formal	رسمی

full and open	کامل و باز

functional unit	واحد کارکردی

gatekeeper	دروازه‌بان

generalization process	فرایند عمومی سازی

generalize	عمومیت یافتن

generating process	فرایند خلق

Grey Literature	ادبیات خاکستری

gross output of science	تولید ناخالص علم

half plane	نیم‌سطحی

history records	پیشینه های تاریخی

holdings	موجودیها

hybrid	ترکیبی

hypertext	فرامتن

ideal sequence	توالی ایده آل

image technologies	فناوریهای تصویری

impartiality	بی طرفی

information communication

	ارتباط اطلاعاتی

information disseminating behavior

	رفتار اطلاع پراکنی

information disseminators

	اشاعه دهندگان اطلاعات

information pathfinders	راه‌يابان اطلاعاتي

Information Use Environments (IUEs)

	محيطهاي كاربرد اطلاعات

informative function	کارکرد آگاهی بخشی

injection	تزریق

input protocols	پادمانهای ورود

instantous feedback	بازخورد فوری

intangible assets	داراییهای نامرئی

intellectual capital	سرمایه فکری

intellectual motivation	انگيزش فكري

Intellectual Property Law

	قانون مالکيت فکري

interaction of elements	تعامل اجزا

interactions	برهمکنشها

interdisciplinary	بين‌رشته‌اي

intern	داخلی

internalization	درونی سازی

interpersonal	بین شخصی

interrelationships	روابط درونی

intra-scientific	درون علمی

Know-How	دانش فنی

legal regimes	نظارت قانوني

legitimate	مشروع

license	مجوز

linear flow	جریان خطی

linear view of the market

	نگاه خطی به بازار

list servers	سرورهای لیستی

live chat	چت زنده

lynchpin	سنگ بنا

main	اصلی

margins	سود ناخالص

market exchange culture

	فرهنگ مبادلة بازار

meritocracy	شایسته سالاری

meta information	فرااطلاعات

meta search	فراکاوش

microform	یکروفرم

modernized features

	ويژگي‌هاي امروزين

moduled	واحدمند

monograph	تک نگاشت

multi facet media	رسانة چندوجهی

multidisciplinary	چندرشته‌اي

multilevel	چندسطحی

multiple searches	جستجوهای چندگانه

national context	بافت ملی

national security	امنیت ملی

networked workstations

	ايستگاه‌هاي کاري شبکه‌اي

networking	شبکه‌بندی

neuroscience	عصب شناسی

newsgroup	گروه خبری

nonverbal	غیرکلامی

norms	هنجارها

not-for-profit	غیرانتفاعی

novel publishing models	مدلهای نشر نوین

objective and concrete	عینی و ملموس

online journals	ژورنالهای برخط

operational protocols	پادمان‌هاي عملياتي

oral	شفاهی

organization of communication

	سازمان ارتباطی

original	اصيل

original expression	بيان بديع

paper print outs	برون‌دادهاي چاپي

past	گذشته

Peer Review	هم ترازخوانی

peer review	هم‌ترازخواني

pharmacology	داروشناسي

plagiarism	سرقت علمی

point of departure	نقطة آغازین

practitioner	عامل

preprints archive	آرشیو پیش چاپ

present	حال

primary information sources

	منابع اطلاعاتی دست اول

prime indication	شاخص اصلی

private industry	صنایع خصوصی

private letters	نامه‌های شخصی

professional societies	جوامع حرفه‌اي

public good	کالاي عمومي

public policy	سياست عمومي

publish or perish	انتشار یا نابودی

quality labels	برچسبهای کیفیت

raw data repository	انبارة داده‌هاي خام

reader functions

	کارکردهای مربوط به خواننده

recent journal literature

	نوشتجات ژورنال‌هاي جديد

recognition	شهرت

redundancy	مازاد

relevance	ربط

repository	انباره

research patterns	الگوهاي پژوهش

research related information (RRI)

	اطلاعات مرتبط با پژوهش

retrospective conversion

	تغییرات گذشته نگر

review journals	ژورنال مروری

reward structure	ساختار پاداش

risk taking	مخاطره‌جو

scanning and browse

	بررسی اجمالی و تورق

science	دانش تجربی

science policy	سیاست علم

scientific community	اجتماع علمی

scientific protocols	پادمانهای علمی

secondary information sources

	منابع اطلاعاتی دست دوم

selective switching	انتقال گزینشی

sense of community	حس اجتماع

sequence	توالی

serials crisis	بحران پیایندها

Short Message System	سیستم پیام کوتاه

snail mail	پست حلزونی

social actors	کنشگران اجتماعي

social institution	نهاد اجتماعی

socialization	جامعه پذیری

socio-cognitive networks

	شبکه های اجتماعی ـ شناختی

specialization	تخصص

strong, direct feedback system

	سیستم بازخوران قوی و مستقیم

structurationally informed added value model

	مدل ارزش‌افزودة آگاه از نظر ساختاري

subfields	زمینه های فرعی

subject specialty	تخصص موضوعی

subjective and abstract	ذهنی و انتزاعی

subscription	اشتراک

subtlety	باریک اندیشی

supra university	فرادانشگاهي

symbolic representation	ارائة نمادین

symbols	نشانه‌ها

synthesis	ترکیب

tabular channels	کانالهای جدول وار

tacit	نهان

technical editors	ویراستاران فنی

technical reference librarians

	کتابداران مرجع فني

technologists	فناوران

tertiary information sources

	منابع اطلاعاتی دست سوم

threaded discourses	گفتمانهای زنجيره‌اي

threaded online discourses

	گفت و گوهای زنجیره ای پیوسته

timing	زمان بندی

transactions	تراکنشها

transformed features	ويژگي‌هاي گشتاري

undertaking	تعهدات

unreliable	غیرقابل اعتماد

user-oriented	کاربرمدار

validating 	اعتبارسنجي

virtual libraries	کتابخانه های مجازی

visual design	طرح دیداری

webcam conferencing

	کنفرانس از طریق دوربین های وب

فهرست منابع

آشتيانی، منوچهر. 1381. گفتارهايی پيرامون شناخت مناسبات اجتماعی. تهران: قطره.

ابراهيمي، قربانعلي. 1372. اجتماع علمي و ساختارهاي آن. فصلنامه سياست علمي و پژوهشي (رهيافت) 5 (تابستان ـ پاييز): 30-40.

دايره‌المعارف كتابداري و اطلاع‌رساني. 1381. تهران‌ : كتابخانه‌ ملي‌ جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌.

سهرابي، احمدعلي. 1366. تحقيقات و ارتباطات. نشريه علمي و فني اميركبير 2 (8): 249.

عبدالسلام، محمد. 1369. آرمانها و واقعيتها. مرتضي اسعدي و ناصر نفري. تهران: انتشارات انجمن فيزيك.

غريبی، حسين. 1383. مديريت دانش و تحليل اطلاعات در مرکز اطلاعات و مدارک علمی ايران. در مجموعه مدارک نشست و کارگاه توسعه راهبرد ملی در زمينه فناوری اطلاعات با تاکيد بر توسعه محتوای بومی، 177-139. تهران: مرکز اطلاعات و مدارک علمی ايران.

غنيمه، عبدالرحيم. 1364. تاريخ دانشگاههاي بزرگ اسلامي. نورالله كسايي. تهران: انتشارات يزدان.

كوهن، تامس اس. 1369. ساختار انقلابهاي علمي. احمد آرام. تهران: انتشارات سروش.

لنسکی، گرهارد و جين لنسکی. 1369. سير جوامع بشری. ناصر موفقيان. تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی

محسني، منوچهر. 1372. مباني جامعه‌شناسي علم. تهران: كتابخانه طهوري.

ويندال، سون و بنو سيگنايتزر و جين اولسون. 1376. کاربرد نظريه‌های ارتباطات. ترجمه عليرضا دهقان. تهران: مرکز مطالعات و تحقيقات رسانه‌ها.

Ackoff, R. L. 1976. Designing a national scientific and technological communication system. [Pennsylvania]: Univ. of Pennsylvania Press.

Adriano, Buzzati-Traverso. 1977. The scientific enterprise, today and tomorrow. UNESCO.

Althaus, S. 1997. Computer-mediated communication in the university classroom: An experiment with on-line discussions. Communication Education 46 (3): 158-74.

ALA. See American Library Association.

American Library Association .2006. Scholarly communication toolkit. http://www.ala.org/ala/acrl/acrlissues/scholarlycomm/scholarlycommunicationtoolkit/toolkit.htm (Accessed January 27, 2006).

AUCC-CARL/ABRC. See Association of Universities and Colleges of Canada and Canadian Association of Research Libraries/ABRC.

Association of Universities and Colleges of Canada and the Canadian Association of Research Libraries/ABRC. 1996. The changing world of scholarly communication, challenges and choices for Canada: Final report of the AUCC-CARL/ABRC task force on academic ibraries and scholarly Communication. Ottawa: AUCC.

Barschall, H. H., and J. R. Arrington. 1988. Cost of physics journals: A survey. Bulletin of the American Physical Society 33 (7): 1443-7.

Bartle, R. G. 1995. A brief history of the mathematical literature. Publishing Research Quarterly 11:3-9.

Bjork, 2005. A lifecycle model of the scientific communication process. http://oacs.shh.fi/publications/Model35explanation2.pdf (Accessed January 09, 2008).

Blumenstyk, G., and V. Kiernan. 1999. Idea of online archives of papers sparks debate on future of journals. The Chronicle of Higher Education 45 (44): A25-A27.

Bohlin, I. 2004. Communication Regimes in Competition. Social Studies of Science 34 (3): 365-391.

Borgman, C. 2000. Digital libraries and the continuum of scholarly communication. Journal of Documentation 56 (4): 412-430.

Borgman, C. L. Ed. 1990. Scholarly Communication and Bibliometrics. Newbury Park, CA: Sage Publications.

Bouthillier, France & Shearer, Kathleen (2002) Understanding knowledge management and information management: the need for an empirical perspective. Information Research, 8(1), paper no. 141. http://InformationR.net/ir/8-1/paper141.html (Accessed January 09, 2006).

Branin, J. J., and M. Case. 1998. Reforming scholarly publishing in the sciences: A librarian perspective. Notices of the American Mathematical Society 45 (4): 475-86.

Buck, A. M., R. C. Flagan, and B. Coles. 1999. Scholar’s forum: A new model for scholarly communication. http://library.caltech.edu/publications/ scholarsforum/ scholarsforum.pdf (Accessed January17, 2006).

Bush, V. 1996. As we may think. Interactions 3 (2): 35-46. Previously published in 1945. Atlantic Monthly 176 (1):101-8. www.theatlantic.com/unbound/flashbks/computer/bushf.htm (Accessed January17, 2006).

Case, M. M. 2002. Igniting change in scholarly communication: SPARC, its past, present, and future. Advances in Librarianship 26:1-26. http://www.arl.org/sparc/SPARC_Advances.pdf (Accessed January17, 2006).

Cerf, V. 2000. Cerf’s up into the new millennium. http://www.wcomcom/about_the_company/cerfs_up (Accessed January 27, 2006).

Cornell Univ. Division of Biological Sciences. 1998. Journal price study: Core agricultural and biological journals. Ithaca, New York : Cornell Univ. http://jps.mannlib.cornell.edu/jps/jps.htm (Accessed January 27, 2006).

Costa, S., and J. Meadows. 2000. The impact of computer usage on scholarly

communication among social scientists. Journal of Information Science 26 (4): 255-262.

Crane, D. 1969. Social structure in a group of scientists: A test of the Invisible College hypothesis. American Sociological Review 34 (3): 335-352.

Cronin, A. 2003. Scholarly communication and epistemic cultures. New Review of Academic Librarianship 9 (1): 1-24.

Cronin, B. 1984. The Citation Process: The role and significance of citations in scientific communication. London: Taylor Graham.

Crowther, Creq. 2001. Face-to-face or e-mail: The medium makes a difference. Communication World (Aug.) .http://findarticles.com/p/articles/mi_m4422/

is_5_18/ai_78404402 (Accessed June 25, 2007).

Cummings, A. M., M. L. Witte, W. G. Bowen, L. O. Lazarus, and H. E. Richard. 1992. University libraries and scholarly communication: A study prepared for the Andrew W. Mellon foundation. Association of Research Libraries. http://etext.lib.virginia.edu/reports/mellon/mellon.html (Accessed January17, 2006).

Daft, R. L., and R. H. Lengal. 1984. Organizational information requirements, media richness and structural design. Management Science 32 (5): 554-71.

Dascal, M. 2003. Transparency in scientific communication: From Leibniz’s dream to today reality. Studies in Communication Sciences 3 (1): 1-26.

Day, M. 1999. The scholarly journal in transition and the Pub Med central proposal. Ariadne 21. www.ariadne.ac.uk/issue21/pubmed/intro.html (Accessed January18, 2006).

Donohue, J. C. 1978. Understanding Scientific Literature: A bibliometric approach. Boston, MA: MIT Press.

Duque, R. B., M.Ynalvez, R. Sooryamoorthry, P. Mbatia, D. S. Dzorgbo, and W. Shrum. 2005. Collaboration paradox: Scientific productivity, the internet, and problems of research in developing areas. Social Studies of Science 35 (5): 755-785.

Einsend, M. 2002. The internet as a new medium for the sciences? The effects of internet use on traditional scientific communication media among social scientists in Germany. Online Information Review 26 (5): 307-317.

Fjallbrant, N. 1994. Communication in science and technology: An introduction. Chalmers University of Technology. http://internet.unib.ktu.lt/ physics/texts/communication/Communic.htm (Accessed January18, 2006).

Garfield, E. 1987. Little science, big science… and beyond gathers together the major works of Derek de Solla Price. Current Contents 11:3.

Garton, L., and B. Wellman. 1995. Social impacts of electronic mail in organizations: A review of the research literature. Communication Yearbook 18:434-53.

Garvey, W. D., and B. C. Griffith. 1972. Communication and information processing within scientific disciplines: Empirical findings for psychology. Information Storage and Retrieval 8:123–126.

Garvey, W. D., and B. C. Griffith. 1967. Communication in a Science: The system and its modification. Paper presented in Symposium on Communication in Science: Documentation and Automation, eds. Anthony De Reuck and Julie Knight, 22nd – 24th Nov., 1966.

Garvey, W. D., and B. C. Griffith. 1966. Scientific Communication as a Social System. Sicence 157 (792): 1011-6.

Garvey, W. D. 1979. Communication: The essence of science. Elmsford, NY: Pergamon Press.

Gelfand, J. 1998. Teaching and exposing grey literature: What the information profession needs to know: Examples from the sciences. Collection Building 17 (4): 159-66.

Hanson, C. W. 1973. Introduction to information-science work. London: Aslib.

Harmsze, F. A. P. 2000. A modular structure for scientific articles in an electronic environment. PhD diss., Amsterdam Univ. http://www.science.uva.nl/projects/commphys/papers/thesisfh/chapters/thesis.htm (Accessed January16, 2006).

Harnad, S. 1991. Post-Gutenberg galaxy: The fourth revolution in the means of production of knowledge. Public-Access Computer Systems Review 2 (1): 39-53. ftp://ftp.princeton.edu/pub/harnad/Harnad/harnad91.postgutenberg (Accessed January17, 2006).

Hurd, J. M. 2000. The transformation of scientific communication: A model for 2020. Journal of the American Society for Information Science 51 (14): 1279-83.

Iowa State Univ. n.d. Origins of the crisis in scholarly communication. Iowa State Library, E-library. http://www.lib.iastate.edu/ libinfo/reptempl /origins.html (Accessed January 27, 2006).

Kent, A., and H. Lancour, eds. 1971. Scientific information evolution. In Encyclopedia of library and information science, eds. Allen Kent, Harold Lancour, and Jay E. Daily, Vol. 26. New York: Marcel Dekker.

Kiernan, W. 1999. A new on-line data base will link dozens of journals in the biological sciences. The Chronicle of Higher Education 45 (43): A22-3.

Kiesler, S., J. Siegel, and T. McGuire. 1984. Social psychological aspects of computer-mediated communication. American Psychologist 39 (10): 1123-34.

Lally, E. 2001. A researcher's perspective on electronic scholarly Communication. Online Information Review 25 (2): 80-87.

Langner, I. 1996. Scholarly publishing and Information choice on the Internet. Digital Libraries 7.

Lyman, P. 1997. Digital documents and the future of the academic community. Paper presented at Proceedings of the ‍Conference on Scholarly Communication and Technology Atlanta. www.arl.org/scomm/scat (Accessed January 27, 2006).

Lynch, C. A. 1993. The transformation of scholarly communication and the role of the library in the age of networked information. Serials Librarian 23 (3-4): 5-20.

Lynch, C. A. 2003. Institutional repositories: Essential infrastructure for scholarship in the digital age. ARL: A Bimonthly Report on Research Library Issues and Actions 226 (Feb.): 1-7. http://www.arl.org/newsltr/226/ir.html (Accessed January 27, 2006).

Marien, M. 1996. New communication technologies: A survey of impacts and issues. Telecommunication Policy 20 (5): 375–387.

Marlow, E. 1996. Electronic public relations. Belmont, CA: Wadsworth.

Marron, H. 1971. Clearinghouses. In Encyclopedia of library and information science, eds. A. Kent. and H. Lancour, Vol. 5: 196-7. New York: Marcel Dekker.

McCabe, M. J. 2000. Academic journal pricing and market power: A portfolio approach. Paper presented at the 2000 American Economic Association Conference, Boston, MA.

Menzel, H. 1962. Planned and unplanned scientific communication. In Sociology of Science, eds. Barber, B., and Hirsch, W. New York: The New Press.

Menzel, H. 1967. Planning the consequences of unplanned action in scientific communication. Paper presented in Symposium on Communication in Science: Documentation and Automation, eds. DeReuck, Anthony and J. Knight, 1996.

Merton, R. 1973. The Sociology of Science: Theorical and imperical investigation. Chicago: Univ. of Chigaco Press.

Miller, Ron. 2005. The evolution knowledge management. EContent, November 2005, Pp. 38-41.

Ng, T. W. 1998. Electronic digests in scientific communication. Internet Research: Electronic Networking Applications and Policy 8 (3): 243-246.

Odlyzko, A. M. 1996. Tragic loss or good riddance? The impending demise of traditional scholarly journals. International Journal of Human-Computer Studies 42 (1): 71–122.

Odlyzko, A. M. 1997. The slow evolution of electronic publishing. Electronic Publishing '97: New Models and Opportunities., eds. A. J. Meadows and F. Rowland, 4-18, ICCC Press. http://www.research.att.com/~amo (Accessed January 27, 2006).

Odlyzko, A. M. 1999. Competition and cooperation: Libraries and publishers in the transition to electronic scholarly journals. Journal of Electronic Publishing 4 (4): 170. http://www.press.umich.edu/jep/ (Accessed January 27, 2006).

Odlyzko, A. M. 2000 The rapid evolution of scholarly communication. http://www.research.att.com/~ amo (Accessed January 27, 2006).

Odlyzko, A. M. 2000. The history of communications and its implications for the Internet. Somerville: MIT Dspace. http://www.research.att.com/~amo (Accessed January 27, 2006).

Okerson, A. 1992. Publishing through the network: The 1990 debutante. Scholarly Publishing 23 (3): 170-177. www.ariadne.ac.uk/issue21/pubmed/intro.html (Accessed January 27, 2006).

Park, H. W. 2006. Web-science communication in the age of globalization. New Media & Society 8 (4): 629-650.

Parrott, J. 2004. Flow of scientific information. Univ. of Waterloo library. http://www.lib.uwaterloo.ca/usered/grad/researchskills/flow_of_info.html (Accessed January 27, 2006).

Ramalho Correia, A. M. 2005. Reforming scholarly publishing and knowledge communication: From the advent of the scholarly journal to the challenges of open access. Online Information Review 29 (4): 349-364.

Rao, M. K. 2001. Scholarly communication and electronic journals: Issues and prospects for academic and research libraries. Library Review 50 (4): 169-175.

Rice, R. E., and D. Case. 1983. Computer-based messaging in the university: A description of use and utility. Journal of Communication 33 (1): 131-52.

Roosendaal, H. E., and P. A. Th. Geurts. 1997. Forces and functions in scientific communication: An analysis of their interplay. In Proceedings of the Conference on Cooperative Research Information Systems in Physics, Univ. of Oldenburg, Germany, September 1-3. http://www.physik.uni-oldenburg.de/conferences /crisp97/roosendaal.html (Accessed January 27, 2006).

Rosenbaum, H. 1996. Information use environments and structuration: Towards an integration of Taylor and Giddens. In Proceedings of the 56th Annual Meeting of the American Society for Information Science, eds. S. Bonzi, vol. 30: 235-245. Medford, NJ: Learned Information. Quoted in A. Zuccala, Modeling the invisible college (Journal of the American Society for Information Science and Technology 57 (2): 152-168.B, 2006).

Rowland, F. 1997. Print journals: Fit for the future? Ariadne (7). www.ariadne.ac.uk/issue7/fytton/intro.html (Accessed January 27, 2006).

Sauter, H. E. 1971. Clearinghouse for federal scientific and technical information. In Encyclopedia of Library and Information Science, eds. A. Kent, and H. Lancour, Vol. 5: 190-96. New York: Marcel Dekker.

Schaefermeyer, M. J., and E. H. Sewell. 1988. Communicating by electronic mail. American Behavioral Scientist 32 (2): 112-23.

Shearer, K., and B. Birdsall. 2002. The transition of scholarly communications in Canada. http://www.carl-abrc.ca/projects/kdstudy/public _html/pdf/bground.pdf (Accessed January 27, 2006).

Smith, A. 1999. The journal as an overlay on preprint databases, talk prepared for ALPSP, 9 April 1999. http://ridge.aps.org/APSMITH/ALPSP/ talk.html (Accessed January 27, 2006).

Sondergaard, T. F., J. Anderson, and B. Hjorland. 2003. Document and the communication of Scientific and scholarly information, revising and updating the UNISIST model. Journal of Documentation 59 (3): 278-320.

Tenopir, C., D. W. King, P. Boyce, M. Grayson, Y. Zhang, and M. Ebuen. 2003. Patterns of journal use by scientists through three evolutionary phases. D-Lib Magazine 9 (5). www.dlib.org/dlib/may03/king/05king.htm (Accessed January 27, 2006).

Thorin, S. E. 2003. Global changes in Scholarly Communication. Paper presented in e-Workshops on Scholarly Communication in the Digital Era, August 11-24, Feng Chia Univ., Taichung, Taiwan.

Thunberg, Anne-Marie, Kjell Nowak, Karl Erik Rosengren, and Bengt Sigurd. 1982. Communication and equality: A Swedish perspective. Stockholm: Almqvist & Wiksell International.

UNISIST. See United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization and the International Council of Scientific Unions.

UNISIST .1971. Study report on the feasibility of a world science information system. Paris: UNESCO.

University of Wisconsin. Madison libraries .1999. Measuring the cost-effectiveness of journals: Ten years after barschall. [Wisconsin]: Univ. of Wisconsin. http://www.library. wisc.edu/projects/ glsdo/ cost.html (Accessed January 24, 2006).

Valente, A., and D. A. Luzi. 2000. Different contexts in electronic communication: Some remarks on the communicability of scientific knowledge. Journal of Documentation 56 (3): 299-311.

Varmus, H. 1999. E-biomed: A proposal for electronic publications in the biomedical sciences. http://www.nih.gov./welcome/director/ebiomed/ebi.htm (Accessed January 23, 2006).

Waaijers, L. 1997. Towards a new system of scholarly communication. Interlending and Document Supply 25 (2): 77-78.

Weintraub, I. 2000. The impact of alternative presses on scientific communication. The International Journal on Grey Literature 1 (2): 54-59.

Wilson, T. 1995. In the beginning was the word…: Social and economic factors in scholarly electronic communication. Aslib Proceedings 47 (9): 195-202.

Xia, J. 2006. Scholarly communication in East and Southeast Asia: Traditions and challenges. IFLA Journal 32 (2): 104-112.

Ziman, J. 1968. Public knowledge: An essay concerning the social dimension of science. Cambridge: Cambridge Univ. Press.

Zuccala, A. 2006. Modeling the invisible college. Journal of the American Society for Information Science and Technology 57 (2): 152-168.

نمايه

آرشيو  12، 31، 52، 54، 56، 58-59، 79، 82، 91، 125، 141

آرشيو ارتباطات علمي  141

آگاهي‌رساني جاري  99، 130، 146

آي‌اس‌آي  مؤسسة اطلاعات علمي

اجتماع علمي  4، 6، 11-12، 19، 21، 43، 48، 50، 52، 59

اخلاق اجتماعي  4

اخلاق علمي 6

ادواري علمي  152-154، 159، 161-162، 165-166، 171، 173، 175-176

ارتباطات شفاهي  39-40

ارتباطات علمي

~  برتر 134

~  بين‌سازماني 100

~  خارجي  20-21

~  داخلي  20-21

~  ديجيتال  8، 13

~  رسمي  15، 22-24، 54، 84، 87-88، 90، 92

~  غيررسمي  23-24، 90

~  ميان‌فردي  93، 125

~  و  فناوري اطلاعات  47

ارتباطات علمي(ادامه)

آيندة ~  61

استراتژيهاي ~  119

الگوي ~  27

الگوي پيمايش و گزارش سالانه~   140، 151

انواع ~  20، 107

بحران در ~  56

برنامة استراتژيك ~  117

تاريخچة ~  8

تحول ~  19، 55

تعريف ~  17

تغييرات جهاني در ~  58

چرخة حيات ~  87، 89، 91

خط‌مشيهاي ~  133

سطوح ~  34، 36، 92-93

سيستم تشويق ~  135

علم در ~  4

فرايند ~  29، 84-85

كاركردهاي ~  53-54

كانالهاي ~  21، 38

مدلهاي مديريت ~  66

مديريت ~  4-5، 14-15، 66، 92

نظام ~  24، 32-33، 35، 37-38، 60، 92

نمايشگاه ~  140

ارتباطات كامپيوتري  70

ارتباطات كتبي  43

ارتباط‌گران  27، 36

اطلاع‌رساني جاري  آگاهي‌رساني جاري

افزونگي (بازيابي اطلاعات)  75

الگوهاي پژوهش  87

انبارة داده‌هاي خام 83

انجمنهاي علمي  3، 6، 10-11، 36-37، 113-115، 126، 129، 133-134

اي‌ـ‌بيومد  51

اينترنت  14، 26-27، 48-52، 61-62، 68، 79، 83، 88-89، 91

بازخوران 23، 27، 29، 75، 93، 140، 151

بازخورد  بازخوران

بازديد علمي  152

برنامة اقدام  131، 133

بنگاههاي نشر  3، 36-37

پايگاههاي اطلاعات پيش‌چاپها  135

پژوهش علمي  21، 28، 72

پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران  108، 112، 119، 121، 133، 152، 178، 188

پست الكترونيك  26، 39، 44، 49-51، 59، 62، 109-110

پيش‌چاپ  26، 31، 33، 44، 49، 59، 79، 81، 83، 96، 125-126

تك‌نگاشت  44، 85

تورهاي ارتباط علمي  125، 145

ثبت‌ اختراع  83، 152

جهاني‌شدن  86

چشم‌انداز (برنامة استراتژيك)  120

چكيده‌نامه  3- 4، 152

حق‌مؤلف  كپي‌رايت

خبرنامة علمي  152

دانش نهان  4

دانشكدة نامرئي  25، 76- 78، 83

دانشمندان  6، 10، 12، 23، 29، 32، 35، 42

دسترس‌پذيري  28

ربط (بازيابي اطلاعات)  75

رسانه‌هاي گروهي  152

زنجيرة ارزش  88

ژورنالهاي علمي  11-13، 23، 54، 57، 85

سازمان علمي  76

شاخصهاي عملكرد (برنامة استراتژيك)  125، 128-129

شبكة ارتباطي نامرئي  دانشكدة نامرئي

عاملان نشر  بنگاههاي نشر

فرايند اشاعه  29-30

فرايند جامعه‌پذيري  5

فرايند خلق  29

فرايند درك و جذب  29، 32

فرايند فراهم‌آوري  29، 31

فرصت مطالعاتي  99، 103، 125، 127، 134، 144، 152-154، 157-158، 165-169، 175-176

فعاليتهاي علمي 101، 109، 123

فناوريهاي تصويري  50

فهرست پستي  ليست پستي

كاربردپذيري  28

كاركرد آگاهي‌بخشي  7

كاركرد اجتماعي  7

كاركرد اظهاري  7

كاركرد تأييد 54-55

كاركرد كنترل  8

كاركردهاي ذهني  55

كارگاه علمي 152

كانالهاي ارتباطي رسمي  24

كانالهاي ارتباطي غيررسمي  66

كپي‌رايت  52، 58، 80، 85

كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني  36، 38، 52، 98، 129

كتابخانه‌هاي دانشگاهي  57، 81، 82، 84، 111

كتاب‌شناسي  152

كميتة علمي  152، 164

كنسرسيوم  79-82

كيفيت علمي  31

گروه بحث‌ و گفت‌وگو  50، 152

گروههاي خبري  26، 46، 49، 51

ليست پستي  142، 152

مؤسسة اطلاعات علمي  137

مأموريت (برنامة استراتژيك)  120، 122-123

مجلات علمي  ژورنالهاي علمي

مديريت دانش  5، 14-15، 86

مسافرتهاي علمي  8، 25

مقالة علمي  6، 18، 181-182

منابع اطلاعاتي  6، 42، 55، 68، 70، 104، 129

ناشران  بنگاههاي نشر

ناشران علمي 72

نامه‌نگاري  10

نسخه‌برداري  9

نشر الكترونيك  43، 52، 57، 61

نشر علمي  48، 50-51، 54

نشست علمي  152

نقد و بررسي  10، 81، 91، 142، 152

نمايشگاه علمي  152

نمايه‌نامه  137، 152، 154-155، 161-163، 166

نوشتجات علمي 25، 45

نهاد اجتماعي  4 – 7

~  علم 7

وب(سايت)  13، 14، 26-27، 40، 43، 49، 50، 52-53، 58، 83، 90، 112، 125، 136

وب‌لاگ علمي  152

هدف استراتژيك  124، 127-128

همايش علمي  145-146، 152-153، 157، 163، 169-170، 174، 177

هم‌ترازخواني  88، 91

همكاري علمي 61-62، 101، 176-177

يادمانه  آرشيو

Management of

Scientific

Communication

Sirous Alidousti

Mahmood Khosrowjerdi

Behzad Dowran

Tehran 2009

¹ Max Weber (1864-1920)

² Boyle's Invisible College

³ Leibniz

⁴ Royal Society of London

⁵ Paris Academy of Science

⁶ National Academy of Sciences of Italy

⁷ Americal Philosophical Society

⁸ Vannevar Bush

⁹ MIT

¹⁰ Wartime

¹¹ MEMEX

¹² BLRDD

¹³ ADONIS

¹⁴ Red Sage

¹⁵ BLEND

¹⁶ BELVYN

¹⁷ TULIP

¹⁸ Laswell (1948)

¹⁹ American Library Association: ALA

²⁰ Moravcsik

²¹ Royal Society of London

²² Royal Society of Scientists

²³ Price

²⁴ list serve

² مانند First search, DIALOG, STN, Lexis-Nexis و...

²⁶ analog

²⁷ valence

²⁸ chat room

²⁹ Yahoo Massenger

³⁰ MSN Massenger

³¹ Weblog or Blog

³² Wiki

³³ Telematics

³⁴ Informatics

³⁵ E-Biomed

³⁶ Mary Case

³⁷ SCATT (Scientific Communications and Technology Transfer)

³⁸ Taylor

³⁹ Gidden

⁴⁰ server

⁴¹ DVD

⁴² copyright

⁴³ XML

⁴⁴ IDEF0

⁴⁵ context diagram

⁴⁶ LIBER

⁴⁷ IFLA (International Federation of Library Associations and Institutions)

⁴⁸ UNISIST

⁴⁹ APIN

⁵⁰ InfoTerm

¹ فصلي از كتاب، در صورتي كه كتاب از سوي ناشري به جز پژوهشگاه منتشر شده باشد.

⁵² كاربرد علامت «/» به معناي انتخاب يكي از گزينه‌هاست.

⁵³ كاربرد علامت «؛» به معناي وجود تمام گزينه‌هاي ممكن است.