خرد هر كجا گنجی آرد پدید	         ز نام خدا سازد آن را كلید

فناوری اطلاعات

و كتابخانه‌ها

سیروس علیدوستی

فاطمه شیخ‌شعاعی

تهران 1385

تهران ـ صندوق پستی 1371-13185

www.irandoc.ac.ir

فناوری اطلاعات و كتابخانه‌ها

سیروس علیدوستی

alidousti@irandoc.ac.ir

فاطمه شیخ‌شعاعی

shoai@irandoc.ac.ir

نمایه: مریم صابری

طرح جلد و نظارت چاپ: سعید زراعتی

صفحه‌آرایی: علیرضا كبودان

كاریكاتورها: علی درخشی

نوبت چاپ: اول ـ 1385

شمارگان: 500

بها: 2200 تومان

سرشناسه: علیدوستی، سیروس،     1341-

عنوان و پدیدآور: فناوری اطلاعات و كتابخانه‌ها/ سیروس علیدوستی ؛ فاطمه شیخ‌شعاعی.

مشخصات نشر: تهران: پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمی ایران، 1385.

مشخصات ظاهری		: 205 ص.: مصور ، جدول.

شابك: 964-7519-46-X

ویژگیها: 22000 ریال

یادداشت: ص. ع. به انگلیسی: Sirous Alidousti: Fatemeh Sheykh Shoaee. Information

Technology and Libraries.

یادداشت: واژه‌نامه.

یادداشت: كتابنامه: ص. [191]- 199 همچنین به‌صورت زیرنویس.

یادداشت: نمایه.

موضوع: كتابخانه‌های الكترونیكی.

موضوع: شبكه‌های اطلاع‌رسانی كتابخانه.

موضوع: كتابخانه‌ها -- خودكاری.

شناسه افزوده: شیخ‌شعاعی، فاطمه،  1359-

شناسه افزوده: پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمی ایران.

رده‌بندی كنگره: 9ف8ع/4080ZA

رده‌بندی دیویی: 00285/025

شماره كتابخانه ملی	: 24809-85م

تقدیم به همسرم

ـ سیروس علیدوستی

تقدیم به پدر و مادرم

ـ فاطمه شیخ‌شعاعی

پیش‌گفتار

پیشرفتهای سریع فناوری اطلاعات و ارتباطات و كاربرد وسیع آن در تمامی ابعاد زندگی، جامعه امروز را با تغییراتی بی‌سابقه مواجه كرده است. آهنگ شتاب در زندگی، تجربه‌های روزمره، و برنامه‌های زمانی معمول انسانها چنان دگرگون شده‌اند كه در هیچ برهه‌ای از تاریخ مانند آن پیدا نمی‌شود. این تغییرات چنان با زندگی انسانها عجین گردیده‌اند كه انتظار ثبات در وضع موجود بسیار دور از انتظار می‌نماید [127].

سازمانها نیز در این میان از تغییرات و دگرگونیهای ناشی از فناوری اطلاعات به دور نبوده‌اند. این تأثیرات به‌گونه‌ای بوده‌ كه بنیان سازمانها را دست‌خوش تغییر ساخته‌اند. پژوهشگران كوشیده‌اند كه چگونگی تأثیر و كاربرد این فناوری را بر سازمانها در قالب مدلها و الگوهایی بازنمایند [56؛ 89؛ 124؛ 140]. بر این اساس، كاربرد فناوری اطلاعات در سازمانها با هدف كاهش هزینه‌ها و افزایش سرعت كارهای روزمره و تكراری آغاز می‌شود و تا آنجا ادامه می‌یابد كه سازمانها را به گونه‌ای بنیادین دگرگون می‌سازد.

كتابخانه‌ها نیز در ابتدا فناوری اطلاعات را برای تسریع كارهای روزمره و كاهش هزینه‌های‌ عملیات خود به كار گرفتند. در این مرحله بسیاری از فعالیتهای تكراری در زمینه فراهم‌آوری، سازمان‌دهی، و امانت منابع به فناوری اطلاعات سپرده شدند. با كاهش هزینه‌های فناوری اطلاعات و توسعه ظرفیتهای آن، زمینه برای تغییر بسیاری از خدمات كتابخانه فراهم شد. در دهه 1980 بانكهای اطلاعاتی فهرستهای مشتركی پدید آمدند كه بسیار بزرگ و حاصل همكاری كتابخانه‌های زیادی بودند. در دوره دوم تأثیر فناوری بر كتابخانه، برگه‌دانهای سنتی كنار رفتند و جای آنها را بانكهای اطلاعاتی بزرگ گرفتند. فهرستهای پیوسته منابع به سرعت نیاز به تبدیل منابع چاپی را به‌صورت دیجیتالی به‌وجود آوردند. چرا كه كاربران پس از پیدا كردن منابع مورد نیازشان از طریق این فهرستها، درمی‌یافتند كه این منابع چاپی هستند و اگر هم امكان دسترسی به آنها وجود داشته باشد باید ماهها منتظر بمانند. در اواخر دهه 1980 و اوایل دهه 1990 هزینه‌های ذخیره و بازیابی اطلاعات به‌شدت كاهش و سرعت شبكه‌ها افزایش زیادی یافت. همین امر همراه با ارائه روشهای جدید ذخیره و بازیابی، زمینه‌های تبدیل مواد و منابع چاپی به دیجیتالی را به‌وجود آورد. سهولت دسترسی به منابع الكترونیكی به‌اندازه‌ای برای كاربران جذاب بوده كه بسیاری از آنها مواد و منابع چاپی را فراموش كرده‌اند [77].

با تبدیل مواد و منابع سنتی اعم از چاپی یا آنالوگ به دیجیتالی،‌ كتابخانه‌ها در تمامی ابعاد خود دست‌خوش تغییراتی بنیادین شده‌اند. «رید» این ابعاد را به مواد و منابع، كتابداران و كاربران، خدمات، و فضای كتابخانه تقسیم می‌كند [96].

از لحاظ تأثیر این فناوری بر فضای كتابخانه به‌سادگی می‌توان گفت كه مفاهیم كتابخانه‌های مجازی یا كتابخانه‌های بدون دیوار، نشان‌دهنده‌ امكانات یك‌پارچه و منسجمی هستند كه از محیط دیجیتالی جدایی‌ناپذیرند. اگر مجموعه‌های قابل ملاحظه كتابخانه‌ای دیجیتالی باشند، دیگر حدود فضایی، مرزهایی را برای اطلاعات تعریف نمی‌كنند. مجموعه‌های مجازی از هر مكانی در دسترس هستند، بدون اینكه كاربر مكان استقرار آنها را بداند.

برای بازنمایی تأثیرات فناوری اطلاعات بر دیگر ابعاد كتابخانه‌ها و تغییرات ناشی از كاربرد این فناوری، در این كتاب ابتدا فناوری اطلاعات تعریف و سپس‌ تأثیرات آن بر جامعه، سازمانها، و كتابخانه‌ها ارائه می‌گردند. در ادامه نیز تأثیرات فناوری اطلاعات بر ابعاد گوناگون كتابخانه بررسی می‌شوند.

ساختار كتاب

فصل اول كتاب به تعریف فناوری اطلاعات و تأثیرات آن بر جامعه و سازمانها اختصاص دارد. در این فصل علاوه بر تبیین تأثیرات این فناوری بر اركان گوناگون جامعه، كاربرد آن در سازمانها در قالب مدلهایی بررسی می‌شود كه از سوی پژوهشگران برای بیان مراحل این كاربرد بیان شده‌اند.

در فصل دوم تأثیرات فناوری اطلاعات بر كتابخانه بررسی می‌شود. مراحل كاربرد فناوری اطلاعات در كتابخانه در واقع به سه دوره تقسیم می‌شوند. مرحله اول خودكارسازی فعالیتها و خدمات كتابخانه، مرحله دوم استفاده از قابلیتهای جدید فناوری، و مرحله آخر پدید آمدن مواد و منابع جدید و تغییرات بنیادین كتابخانه‌ها در نتیجه استفاده از این مواد و منابع است.

فصلهای سوم تا ششم تأثیرات فناوری اطلاعات را بر ابعاد گوناگون كتابخانه تبیین می‌كنند. فصل سوم به معرفی نسل جدید كتابخانه‌ها می‌پردازد و در آن، نسل جدید كتابخانه‌های مبتنی بر محیط شبكه معرفی می‌شوند. اصطلاحات و واژه‌های متعدد و رایج برای این ‌گونه كتابخانه‌ها، نقاط اشتراك و تمایز آنها، و همچنین فواید و چالشهای آنها ارائه می‌شوند. در انتها نیز وضع كتابخانه‌ها در آینده‌ای قابل پیش‌بینی بررسی می‌شود. پرسشهایی مانند اینكه آیا در آینده نیاز به كتابخانه‌های سنتی وجود خواهد داشت؟ و در صورت نیاز، چه نقشهایی برای این كتابخانه‌ها باقی می‌ماند؟ از جمله بحثهای این فصل هستند.

تأثیر فناوری اطلاعات بر مواد و منابع كتابخانه، عنوان فصل چهارم است. در واقع تغییر مواد و منابع كتابخانه‌ها از چاپی به دیجیتالی سبب شد كه بقیه ابعاد آن نیز دست‌خوش تعییر شوند. معرفی كتابها و مجله‌های الكترونیكی، و فواید، چالشها، و آینده قابل پیش‌بینی این مواد، از جمله مباحث عمده این فصل به‌حساب می‌آیند. شناخت آینده مواد و منابع اهمیت زیادی دارد چرا كه با تغییر در آنها، ابعاد دیگر كتابخانه نیز دست‌خوش تغییرمی‌شوند. وجود یا عدم وجود منابع چاپی در آینده، تعیین‌كننده نوع فضای كتابخانه، نوع نقشها و مهارتهای مورد نیاز برای كتابداران، و نوع خدمات كتابخانه خواهد بود.

كتابداران و كاربران دو گروه عمده‌ای هستند كه به‌عنوان افراد مرتبط با كتابخانه‌ها به‌ حساب می‌آیند. كتابداران و كاربران كتابخانه‌ها نیز از تغییرات ناشی از كاربرد فناوری اطلاعات به‌دور نمانده و بسیاری از نقشها و مهارتهای كتابداران و نیازهای اطلاعاتی كاربران تغییر یافته‌اند. پاره‌ای از نقشها و مهارتهای سنتی كتابداران از بین رفته،‌ برخی دیگر دست‌خوش تغییراتی جدی گردیده، و مهارتهایی جدید نیز لازم شده‌اند. بنابراین كتابداران باید برای تضمین آینده شغلی خود تلاش و این مهارتهای جدید را كسب كنند. از طرف دیگر سطح انتظار كاربران نیز به دلیل دسترسی مستقیم به اطلاعات در محیط شبكه بالا رفته و نیازهای اطلاعاتی جدیدی یافته‌اند. بحث پیرامون این موضوعها در فصل پنجم صورت می‌گیرد.

فصل ششم به بحث و بررسی درباره خدمات كتابخانه‌ها و تأثیرات فناوری اطلاعات بر آنها می‌پردازد. این بحث در دو بخش خدمات فنی و خدمات عمومی دنبال می‌شود و خدماتی مانند فراهم‌آوری، سازمان‌دهی، امانت، و مرجع را دربر می‌گیرد.

در نگارش متن كتاب، تلاش بر رعایت دستور خط پیشنهادی از سوی فرهنگستان زبان و ادب فارسی بوده و كتاب‌نامه نیز بر اساس شیوه‌نامه شیكاگو تنظیم شده و ارجاع به این منابع در درون متن با استفاده از شماره منبع و در صورت لزوم شماره صفحه انجام گرفته است. به عنوان نمونه [18: 12، 54-57؛ 32] به معنای ارجاع به منبع شماره 18، صفحه12 و صفحه‌های 54 تا 57، و منبع شماره 32 است. علامت(:) برای جدا كردن شماره یك منبع و شماره صفحات استفاده شده در آن و علامت (؛) برای جدا كردن چند منبع در یك ارجاع به كار می‌روند.

در پایان لازم می‌داند سپاس خود را به تمامی بزرگوارانی تقدیم دارد كه در پدید آمدن این اثر سهمی داشته‌اند. در این میان جناب آقای حمید كشاورز برای همكاری ارزشمند در تدوین پاره‌ای از مطالب و جناب آقای محمود خسروجردی به خاطر همكاری در تدوین پیوندهای مرتبط درخور تقدیری جداگانه هستند. خوانندگان فرهیخته‌ای كه كاستیهای این اثر را گوشزد می‌كنند، بر نگارندگان منت فراوان می‌گذارند.

سیروس علیدوستی

فاطمه شیخ‌شعاعی

پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمی ایران

تهران 1385

1

فناوری اطلاعات و تأثیرات آن

همان‌گونه كه نوگرایی در قرن نوزدهم میلادی، ساختار جامعه فئودالی را از بین برد و جامعه صنعتی را ایجاد كرد؛ نوگراییِ امروز نیز در حال محو كردن جامعه صنعتی است و تجددی نو در حال پدیدار شدن است [10]. جامعه امروز با تغییراتی بی‌سابقه مواجه است و بشریت در میان دگرگونیهایی زندگی می‌كند كه زندگی او را دست‌خوش تغییراتی اساسی نموده‌اند. ضرب‌آهنگ زندگی، تجربه‌های روزمره، و برنامه‌های زمانیِ معمول انسانها چنان دگرگون شده‌اند كه در هیچ برهه‌ای از تاریخ، مانند آن مشاهده نمی‌گردد. تنها با نگاهی به دهه پیش، به‌راحتی می‌توان سرعت گسترش فناوری اطلاعات را در تمامی اركان جامعه مانند خانه، محل كار، و محل آموزش مشاهده كرد. در مدتی كوتاه، دیجیتال‌سازی، خواه از طریق كامپیوتر، تلویزیون، یا تلفنِ همراه، پاره‌ای معمول از زندگی شده است. این تغییرات چنان با حیات بشر آمیخته‌اند كه هیچ‌كس نمی‌تواند حتی برای یك دهه، انتظار ثبات در وضع موجود را داشته باشد [127].

فناوری اطلاعات

واژه «فناوری اطلاعات» احتمالاً در اواخر دهه 1970 میلادی برای اشاره به استفاده از فناوری كامیپوتر برای كار با اطلاعات ابداع شده است [48]. برای فناوری اطلاعات تعریفهای گوناگونی ارائه شده‌اند كه با بررسی دقیق و عمیق، ناسازگاریهایی نیز بین آنها آشكار می‌شوند [37]. با این وجود بسیاری از آنها از لحاظ دامنه شمول مشابه یك‌دیگر هستند. «اسكات مورتون» این فناوری را بسیار گسترده و شامل تمامی گونه‌های كامپیوترها، هم سخت‌افزار و هم نرم‌افزار آنها، و همچنین شبكه‌های ارتباطات بین دو كامپیوتر شخصی تا بزرگ‌ترین شبكه‌های خصوصی و عمومی می‌داند. علاوه بر این، وی فناوریهای كامپیوتری و ارتباطی یك‌پارچه را شامل سیستمی كه یك كامپیوتر شخصی را به یك ابركامپیوتر در یك اداره متصل می‌كند، تا شبكه‌های جهان‌گستر در زمره فناوری اطلاعات می‌داند [107]. «هیكس» فناوریهای مربوط به كامپیوتر و ارتباطات از راه دور را كه ابزار خودكارِ كار با اطلاعات را فراهم می‌نمایند، به عنوان فناوری اطلاعات تعریف می‌كند. تعریف او هم سخت‌افزار و هم نرم‌افزار را شامل می‌شود [56]. «وارد» و «پپارد» فناوری اطلاعات را برای اشاره به سخت‌افزار، نرم‌افزار، و شبكه‌های ارتباط از راه دور به كار می‌برند. از نظر آنها این فناوری هم دارای جنبه‌های ملموس مانند كامپیوترهای شخصی، كابلهای شبكه، سرورها، و مانند آنهاست و هم شامل جنبه‌های غیر‌ملموس یعنی تمامی انواع نرم‌افزارها می‌شود [123]. بدین ترتیب، این فناوری علاوه بر سخت‌افزار و نرم‌افزار كامپیوتر، فناوریهای یكپارچه كامپیوتری و ارتباطی را نیز دربر می‌گیرد (شكل 1-1).

شكل 1-1. فناوری اطلاعات

تأثیرات فناوری اطلاعات بر جامعه

كامپیوترها از سال 1952 میلادی از حوزه نظامی وارد قلمرو كسب‌وكار شدند [98]. پس از آن، دگرگونیهای اجتماعی ناشی از فناوری اطلاعات از تبدیل اطلاعات به رقمهای صفر و یك آغاز گردید [17]. این دگرگونیها با تحولات وسیع در سیستمهای ارتباطی [92؛ 137] و یك‌پارچگی قدرت كامپیوترها با فناوریهای ارتباطی [27] ادامه یافته و به سرانجامی منتهی شده است كه با نامهایی گوناگون شناخته می‌شود. «كاستلز» این دوران را عصر اطلاعات می‌خواند [21]، عنوانی كه شاید پركاربردترین نام برای دوران معاصر به شمار ‌رود. این عصر در واقع محصول توسعه گسترده فناوری اطلاعات و ارتباطات است. توسعه پرشتاب و شدید فناوری اطلاعات كه از سالها پیش آغاز شده [118] و همچنان ادامه دارد [41]، منجر به كاربرد وسیع آن در ابعاد گوناگون جامعه گردیده است [126]. از این‌رو فناوری اطلاعات به عنوان عامل پرقدرت تغییرات اقتصادی و اجتماعی شناخته می‌شود [134؛ 40]. پیش‌بینیها نشان می‌دهند كه این فناوری به رشد سریع خود و كاربرد همه‌جانبه در ابعاد گوناگون زندگی بشر، در سالهای آینده نیز ادامه خواهد داد [98]. چنین كاربردی از زاویه‌های گوناگون بررسی گردیده و نامهایی متنوع را برای جوامع این عصر به همراه آورده است. جامعه شفاف [119]، فضای سیبرنتیك [130]، جامعه دانش‌مدار [81]، جامعه سیبرنتیك، جامعه برخط [63]، جامعه مراقبتی [78]، جامعه شبكه‌ای [22]، و جامعه اطلاعاتی [111] از جمله نامهایی هستند كه كاربردهای وسیع فناوری اطلاعات را در جوامع این عصر نشان می‌دهند.

«وبستر» هر چند به عنوان یك منتقدِ مفهوم جامعه اطلاعاتی،‌ اما به روشنی به توصیف تأثیرات فناوری اطلاعات بر جامعه پرداخته است (شكل 1-2). بر اساس دسته‌بندی وی، این تأثیرات را می‌توان به پنج گروهِ فناورانه، اقتصادی، شغلی، فضایی، و فرهنگی تقسیم كرد [126].

در بعد فناورانه، پیشرفت در پردازش، ذخیره، و انتقال اطلاعات باعث شده است كه فناوری اطلاعات تقریباً در تمام زوایای جامعه به‌كار رود. گسترش كاربرد این فناوری نتیجه كاهش شگفت‌انگیز بهای كامپیوترها و افزایش حیرت‌انگیز قدرت آنهاست.

فناوریهای ارزان‌قیمت پردازش و ذخیره اطلاعات یا همان كامپیوترها، باعث گسترش وسیع آنها از جمله در حوزه ارتباطات شده‌اند. در نتیجه، مدیریت و توزیع اطلاعات بهبودی عمیق و اساسی یافته است. این یك‌پارچگی و كامپیوتری شدن ارتباطات، به این معناست كه كامپیوترها می‌توانند در سراسر جهان به یك‌دیگر متصل شوند. چنین شبكه‌ای از كامپیوترها اغلب با عرضه الكتریسیته مقایسه می‌شود. همان‌گونه كه شبكه‌های سراسری برق، تمامی اماكن را برای عرضه انرژی به یك‌دیگر متصل می‌سازد، شبكه اطلاعات نیز اطلاعات را در هر جایی كه لازم باشد، ارائه می‌كند [126]. چنین توسعه‌ای در سیستمهای ارتباطات، از اساسی‌ترین تأثیرات فناوری اطلاعات و از ویژگیهای بارز این عصر به شمار می‌رود [92]. به‌همین دلیل است كه شاهد پدید آمدن مفهومی به نام جامعه شبكه‌ای هستیم [22].

شكل 1-2. حوزه‌های تأثیر فناوری اطلاعات بر جامعه از نگاه «وبستر»

در بعد اقتصادی، «كاستلز» كاربرد فناوری اطلاعات را در جامعه با تبیین مفهوم اقتصاد اطلاعاتی توضیح می‌دهد. در چنین اقتصادی، منبع اصلی تولید ثروت در قدرت خلق دانش جدید و كاربست آن در تمامی عرصه‌های فعالیت انسان از طریق رویه‌های سازمانی و فناورانه پردازش اطلاعات قرار دارد.

از لحاظ شغلی، گسترش فناوری اطلاعات منجر به رشد روزافزون بخش اطلاعات در مقابل بخش تولید شده است. در این بخش، وظیفه اصلی افراد خلق، پردازش، و كار با اطلاعات است. به همین دلیل شاهد نرخ رشد حیرت‌انگیز نیروی كار اطلاعاتی، برتری مشاغل اطلاعاتی، و جابه‌جایی توزیع مشاغل هستیم [126].

پیش از این، از لحاظ منطقی فضا به عنوان قلمروی محدود و زمان به عنوان دوره‌ای قابل اندازه‌گیری تلقی می‌شد. اما در نیمه دوم قرن بیستم میلادی، با گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات مفهوم فضا و زمان دست‌خوش تحول گردید و تغییرپذیری و تحرك غالب شد. به این ترتیب،‌ نسبت بیشتری از روابط از راه دور و از طریق این فناوری برقرار می‌شوند [78]. در بعد فضاییِ تأثیر فناوری اطلاعات، تأكید بر شبكه‌های اطلاعاتی است كه نقاط گوناگون را به هم متصل می‌سازند و در نتیجه بر سازمان زمان و فضا تأثیری شگرف می‌گذارند كه تجارت بی‌درنگ تنها یكی از دستاوردهای آن است [126].

تأثیرات فرهنگی فناوری اطلاعات بر جامعه از ملموس‌ترین تأثیرات آن به حساب می‌آیند. افزایش غیرعادی اطلاعاتِ در گردش، شتاب درهم‌گرایی فرهنگها از طریق تبادل وسیع و سریع اطلاعات، تشكیل خرده‌فرهنگهای مجازی در فراسوی مرزهای جغرافیایی، و تهاجم اطلاعات به قلمروهای خصوصی افراد از جمله تأثیرات مشهود این فناوری بر فرهنگ به شمار می‌روند [126].

تأثیرات فناوری اطلاعات بر سازمانها

فناوری اطلاعات دارای ویژگیهایی منحصر به فرد است كه آن را از دیگر فناوریها و تأثیرات آنها بر سازمانها متمایز ساخته است [27]. بر این اساس، موضوع تأثیرات این فناوری بر سازمانها هم‌زمان با ظهور و كاربرد آن در دهه 1950 [110: 4، 14] مطرح شده است. به عنوان نمونه «لِویت» و «ویسلر» در سال 1958 به بررسی و پیش‌بینی تأثیرات این فناوری نوپدید بر سازمانها، به‌ویژه سازمانهای بزرگ و متوسط پرداختند. از نظر آنها این تأثیرات، بیشتر معطوف به مدیریت میانی سازمان بودند. پیش‌بینی آنها این بود كه مشاغل مدیران میانی بسیارساخت‌یافته و میزان بیشتری از كار آنان برنامه‌ریزی شده خواهد گردید. بدین ترتیب تجدید ساختاری بنیادین در سطح مدیریت میانی به وقوع خواهد پیوست، به نحوی كه گونه‌های بخصوصی از مشاغل آنان به دلیل نیاز كمتر به اختیار و مهارت به سطوح پایین‌تر و پاره‌ای از آنها نیز به سطوح بالاتر سازمان انتقال خواهند یافت. در سازمانهای بزرگ نیز تمركز بیشتری پدید خواهد آمد، به نحوی كه مدیران ارشد، نسبت بیشتری از برنامه‌ریزی و دیگر وظایف خلاقانه را خود انجام خواهند داد [72].

با گسترش كاربرد فناوری اطلاعات [5]، پژوهشهای بیشتری نیز در این زمینه انجام شده‌اند. «روكارت» و «شورت» با بررسی نتایج مطالعات انجام شده در زمینه تأثیرات اصلی فناوری اطلاعات بر سازمانها تا اواخر دهه 80 میلادی به چهار دیدگاه عمده دست یافته‌اند [99: 203-206]. بسیاری از مطالعاتی نیز كه پس از این دهه انجام شده‌اند در همین چارچوب قابل ارائه هستند (شكل 1-3). در اینجا ضمن بیان این دیدگاهها، اطلاعات جدیدتر نیز درباره هر دیدگاه اضافه می‌شود.

شكل 1-3. حوزه‌های تأثیر فناوری اطلاعات بر سازمانها از نگاه «روكارت» و «شورت»

دیدگاه اول، بر تأثیرات این فناوری بر ساختار مدیریتی، نقشها، و فرایندهای داخلی سازمان تأكید دارد. یافته‌ها در این زمینه متفاوت هستند. تمركز یا عدم تمركز بیشتر در تصمیم‌گیری، سطوح كمتر مدیریت میانی و بالاتر، و تمركز یا عدم تمركز بیشتر قدرت مدیریتی از جمله این موارد محسوب می‌شوند. هر چند این یافته‌ها با یك‌دیگر در تعارض هستند، اما پژوهشهای بعدی كاربردهای دوگانه‌ای را برای این فناوری نشان می‌دهند كه تا حدی این مسئله را روشن می‌سازند. «مالون» با انجام پژوهشی به این نتیجه دست یافت كه كاهش چشمگیر هزینه‌های فناوری اطلاعات، باعث تغییر الگوی تصمیم‌گیری شده و كنترل غیر متمركز را در بسیاری از شرایط، مطلوب ساخته است. وی رابطه تغییرات در الگوی تصمیم‌گیری را با تغییرات در هزینه‌های فناوری اطلاعات بررسی كرد. مطالعات او نشان می‌دهند كه با توسعه فناوری اطلاعات و كاهش هزینه‌های آن، بهترین راه برای تصمیم‌گیری از سه مرحله عبور می‌كند. در مرحله اول كه این هزینه‌ها زیاد هستند، بهترین راه برای تصمیم‌گیری، استقلال و عدم‌تمركز است. با كاهش هزینه‌ها، در بسیاری از موقعیتها بهتر است كه اطلاعات پراكنده گرد آورده و تصمیمها به صورت متمركز گرفته شوند. در این صورت می‌توان به دیدگاهی وسیع دست یافت و بنابراین بهتر از تصمیم‌گیرندگان محلی و جدا از هم تصمیم گرفت. با كاهش بیشتر هزینه‌ها موقعیتی پدید می‌آید كه در آن تصمیم‌گیرندگان مرتبط و غیرمتمركز، مؤثرتر هستند. این افراد می‌توانند بهترین اطلاعات را از سراسر جهان با دانش و خلاقیت خود تركیب و بهترین تصمیم را بگیرند [80]. مفهوم كنترل نیز با جایگزینی بوروكراسی با زیرساخت و معماری اطلاعات دست‌خوش تغییر شده است. از این‌رو برای كنترل به سازوكارهای بوروكراتیك و نظارت سلسله‌مراتبی نیازی نیست. به این ترتیب، در سطوح ملی، سازمانهای محلی به‌طور مؤثری تحت كنترل مركزی قرار می‌گیرند [41: 114].

دومین دیدگاه بر پدیداری گروههای كاری مسئله‌محور، مبتنی بر كار تیمی، و متغیر به عنوان شكل اصلی سازمانی تمركز دارد كه با ارتباطات الكترونیكی پشتیبانی می‌شوند. بر این اساس، تیمها و دیگر ساختارهای تصمیم‌گیری موقت،‌ زیربنای یك شكل ثابت را برای سازمان فراهم می‌كنند. این دیدگاه بر نقش فناوری اطلاعات در تأمین هماهنگی بهتر فعالیتها برای گروههای پراكنده تأكید دارد. از نظر «فریسن» نیز برخلاف سابقه تاریخی كاربرد دیگر فناوریها در سازمانها و اداره امور دولتی كه با امكان بزرگ كردن مقیاس همراه بوده‌اند، فناوری اطلاعات از عدم تمركز و كاهش مقیاس پشتیبانی می‌كند. بدین ترتیت از لحاظ فنی دیگر نیازی به سازمانهای بوروكراتیك و سلسله‌مراتبی نیست و واحدهای سازمانی كوچك، هوشمند،‌ و منعطف، سازمانهای جدید را شكل می‌دهند. از سوی دیگر، افزایش ظرفیتهای فناوری اطلاعات در ذخیره و پردازش داده‌ها عملیات بزرگ‌مقیاس را امكان‌پذیر و اقتصادی ساخته است. بنابراین موضوع پشتیبانی از سازمانهای دولتی محلی با مقیاس خرد برای ارائه خدمات و گردآوری اطلاعات درباره امور محلی با این توجیه كه این سازمانها كارایی بیشتری دارند، اعتبار چندانی ندارد [41: 114]. ساختارهای شبكه‌ای كه با كاربرد این فناوری پدید آمده‌اند، می‌توانند بسته به نیاز هر كار، دارای اجزای اندك یا بی‌شمار، به صورت محلی یا گیتایی باشند. محلی یا گیتایی بودن برای شبكه محدودیتی فنی به حساب نمی‌آید. شبكه می‌تواند بسته به نوع استراتژی، بدون هزینه چندان زیادی تحول یا گسترش یابد یا محدود شود [22: 1، 75].

دیدگاه سوم، بر این اساس استوار است كه سازمانهای سلسله‌مراتبی در حال از دست دادن یك‌پارچگی خود هستند و مرزهای سازمانی خلل می‌یابند. این موقعیت به دلیل كاهش فزاینده هزینه‌های ارتباطات الكترونیكی و افزایش جریانهای اطلاعات است. واسطه‌گری الكترونیكی عاملی دیگر در این زمینه به حساب می‌آید كه بر قابلیت فناوری اطلاعات در ایجاد ارتباط میان عرضه‌كنندگان و مصرف‌كنندگان گوناگون از طریق پایگاههای اطلاعات مركزی استوار است. یك‌پارچگی الكترونیكی با ارتباط و اتصال محكم‌تر فرایندهای میان‌سازمانی، عاملی دیگر برای این موضوع به حساب می‌آید. در این دیدگاه، تأثیر اصلی فناوری اطلاعات بر سازمانها تنها در چگونگی انجام كارها (سریعتر، بهتر، ارزان‌تر، ...) خلاصه نمی‌شود، بلكه تأكید بیشتر بر چگونگی سازمان‌دهی جریان كالاها و خدمات در زنجیره‌های ارزش سازمانهاست. نتایج پژوهش «اسكات مورتون» نیز تأثیر این فناوری را بر یك‌پارچه‌سازی و ادغام كاركردها در تمامی سطوح، در درون و میان سازمانها بیان می‌كند. این پژوهش نشان می‌دهد كه رشد ارتباطات از راه دور باعث شده است كه مرزهای سازمانی نفوذپذیرتر شوند و مفاهیمی مانند محل انجام، زمان انجام، و انجام‌دهنده كار تغییر كنند. بر این اساس، یك‌پارچگی حاصل از كاربرد شبكه‌های كامپیوتری را می‌توان در چهار شكل ملاحظه كرد. یك‌پارچگی درون زنجیره ارزش سازمان، ارتباط پایان به پایان در زنجیره‌های ارزش بین سازمانها، جایگزینی بخشی از زنجیره ارزش با پیمان‌كاری یا ادغام، و بازارهای الكترونیكی چهار شكل متداول یك‌پارچه‌سازی الكترونیكی هستند [108: 13-14]. با كاربرد فناوری اطلاعات، سازمانها توانسته‌اند برای انجام بسیاری از كارهای خود بر منابع بیرونی تكیه كنند. بسیاری از وظایفی كه متخصصان در سازمانهای بزرگ به انجام می‌رساندند، اینك با بستن قراردادهایی با شركتهای كوچك‌تر و تخصصی‌تر انجام می‌شوند [134: 21]. افقی‌سازی روابط از دیگر تأثیرات فناوری اطلاعات است كه از افزایش ارتباطات الكترونیكی ناشی شده است. با كاربرد این فناوری، برای برقراری روابط درون و برون‌سازمانی به‌ویژه برای انتقال اطلاعات یا دانش،‌ نیازی به ساختارهای سلسله‌مراتبی نیست. از این‌رو تناظری میان شبكه‌های الكترونیكی و شبكه‌های خط‌مشی‌گذاری در حال رشد است كه باعث می‌شود خط‌مشی‌گذاری ماهیتی كمتر سلسله‌مراتبی داشته باشد [41: 115]. امكان ارتباط در هر زمان با عرضه‌كنندگان، مشتریان، پیمان‌كاران، و كارفرمایان؛ در سیستم اطلاعات و تصمیم‌گیری‌ای كه فرای كانالهای ارتباطی عمودی است، از دیگر قابلیتهای این فناوری به‌شمار می‌رود. نتیجه چنین ارتباطی، كیفیت بالاتر اطلاعات و سازگاری بهتر واحدها و افراد درگیر در فرایند كسب‌وكار است [22: 1، 76]. این فناوری با تولید اطلاعات لازم برای تصمیم‌گیری مدیریت به‌ویژه در سطح استراتژیك، چابكی یا قابلیت مدیریت سریع و آسان تغییرات سازمانی را برای بقا امكان‌پذیر می‌سازد [139].

دیدگاه چهارم، دیدگاهی بیشتر فنی است و یك‌پارچگی كسب‌وكار را بر اثر یك‌پارچگی داده‌ها و سیستمها مورد توجه قرار می‌دهد. در اینجا مفهوم یك‌پارچگی سازمانی با كاربرد فناوری اطلاعات، نتیجه طبیعی توسعه ارتباطات و دسترس‌پذیری بیشتر داده‌های مشترك تلقی می‌شود. بنابراین، منظور از یك‌پارچگی در این دیدگاه یك‌پارچگی داده‌ها، ارتباطات سازمانی با تأكید بر گروهها، و فرایندهای كسب‌وكار از لحاظ جغرافیایی، وظیفه‌ای، و محصول است. سازمانهای مجزا می‌توانند با كاربرد این فناوری، تمام یا بخشی از زنجیره‌های ارزش خود را به صورت خودكار توسعه دهند و ارتباط نزدیكی با یك‌دیگر برقرار سازند [50: 8].

تأثیر فناوری اطلاعات بر چگونگی انجام كار در سازمانها یكی از موضوعهای اصلی در بررسیهای این حوزه به‌شمار می‌رود. دانشگاه «ام‌آی‌تی» در سالهای 90-1984 پژوهشی را با هدف بررسی تأثیر فناوری اطلاعات بر سازمانها انجام داد. اولین و مهم‌ترین یافته این پژوهش، نقش این فناوری در میسر ساختن تغییرات بنیادین در چگونگی انجام كارهای تولیدی، هماهنگی، و مدیریتی است. در كارهای تولیدی، نقش فناوری اطلاعات قابل ملاحظه است. سه حوزه تولید كالا ، تولید اطلاعات، و تولید دانش با كاربرد «روبوت»ها، ابزار كنترل فرایند، كامپیوترها، و نرم‌افزارهای گوناگون تغییرات زیادی می‌كنند. كارهای هماهنگی نیز در سه زمینه دست‌خوش دگرگونیهایی اساسی خواهند شد. مقوله فاصله به سوی صفر میل می‌كند و روزبه‌روز از اهمیت آن كاسته می‌شود. بنابراین محل انجام كار و چگونگی گزینش همكاران بازنگری می‌شوند. زمان نیز به سمت صفر میل می‌كند یا اهمیت آن كاهش می‌یابد. بدین ترتیب، سازمانهای واقع در افقهای زمانی گوناگون با استفاده از این فناوری به راحتی مسئله تفاوت در زمانهای خود را حل می‌كنند. حافظه سازمانی نیز در قالب پایگاههای اطلاعات مشترك، بدون محدودیت زمانی، برای تمامی واحدها و اعضای سازمان قابل استفاده هستند. كارهای اصلی مدیریت شامل هدایت و كنترل نیز از كاربرد این فناوری تأثیر می‌پذیرند. كار هدایت به اطلاعات روزامد از تغییراتِ محیط بیرونی و ایده‌ها و واكنشهای درون سازمانی نیاز دارد كه این فناوری فراهم می‌كند. كنترل نیز دارای دو جنبه اصلی شامل ارزیابی عملكرد سازمان در مقابل استانداردها و انجام اقدامهای اصلاحی است. دو جنبه‌ای كه با دسترسی بیشتر به فناوری اطلاعات دچار تغییراتی اساسی می‌شوند [108: 11-13]. كاربرد این فناوری و تأثیر آن بر كار، مكان، و زمان گونه جدیدی از كار را با عنوان دوركاری پدید آورده است. بدین ترتیب امكان انجام كار در محلی سوای جایی كه نتایج آن مورد نیاز هستند یا محلی متفاوت با سرپرست، زیردست، یا همكار فراهم شده است [60: 124؛ 86]. آینده‌شناسان اعتقاد دارند كه گسترش شبكه‌های ارتباطی، دسترسی فراگیر به اطلاعات، و ظرفیت افزایش‌یابنده پردازش این اطلاعات باعث می‌شوند كه به جای ساختارها، فرایندها، و سلسله‌مراتب خشك و انعطاف‌ناپذیر عصر صنعتی، ساختارهای سازمانی سیال،‌ پراكنده، و شبكه‌مانند پدید آیند. در چنین شرایط متغیری روابط بلند‌مدت استخدامی كه بر اساس آن، كاركنانِ وفاداری كه در طول عمر كاری خود تنها برای یك سازمان واحد كار می‌كنند، به استثنا بدل خواهند شد [62: viii].

فناوری اطلاعات با تأثیر بر چهار متغیرِ معمولِ طراحی شامل متغیرهای ساختاری، فرایندی، ارتباطات، و روابط بین سازمانی فرصتهای جدیدی را برای طراحی ساختارهای سازمانی فراهم می‌كند. برخی از متغیرهای ناشی از كاربرد این فناوری، در واقع دنباله‌ای از متغیرهای معمول به حساب می‌آیند، درحالی كه پاره‌ای از آنها كاملاً از این متغیرها تمایز دارند. «لوكاس» و «بارودی» این متغیرها را شامل این موارد می‌دانند: اجزای مجازی، روابط و ارتباطات الكترونیكی، سطوح مدیریت، حیطه نظارت مدیران، خودكارسازی عملیات، جریانِ كارِ الكترونیكی، شبكه‌‌سازی الكترونیكی، و روابط الكترونیكی با مصرف‌كنندگان/ عرضه‌كنندگان [76]. كاربرد فناوری اطلاعات در سازمانها، پدید آمدن ساختارهای جدیدی را هم در سطح سازمان و هم در سطح محیط امكان‌پذیر كرده است كه با ساختارهای سنتی شباهتی ندارند [50: 8؛ 67].

سازمان مجازی از جمله ساختارهای جدیدی به‌شمار می‌رود كه حاصل كاربرد فناوری اطلاعات است. فناوری اطلاعات این امكان را برای سازمانها فراهم می‌كند كه در ابعاد زمان و مكان گسترش یابند. پاره‌ای از پژوهشگران، چنین امكانی را كه باعث پدید آمدن سازمانهای مجازی شده است، تغییری در پارادایم سازمان می‌دانند [54: 79-83]. بعد اصلی سازمان مجازی، اطلاعات است و چنین سازمانی بر اساس استفاده مؤثر از اطلاعات و سیستمهای اطلاعات كار می‌كند. سازمانهای مجازی بر سه محور استوارند. این سه محور عبارت‌اند از انعطاف‌پذیری، ارتباطات روان، و مجازی بودن [47]. سازمانهای مجازی با استفاده از قابلیتهای فناوری اطلاعات از جمله امكان واكنش انعطاف‌پذیر و سریع و همچنین سازمان دادن به كارها به روشهای نوین پدید آمده‌اند. این سازمانها چابك، دارای قابلیت بازطراحی، و با سیستمهای عملیاتی مبتنی بر این فناوری هستند. در مقایسه با سازمانهای سنتی، این سازمانها دارای مرزهای داخلی و خارجی نامشخص و سیالی هستند. سازمانهای مجازی به جای سلسله‌مراتب معمول كه نسبتاً ثابت و انعطاف‌ناپذیر است، دارای ساختارهای تخت و انعطاف‌پذیری هستند و از تیمهای میان‌‌بخشی استفاده می‌‌كنند. این تیمها قابلیت تشكیل، انحلال، و بازطراحی سریعی دارند [28]. سازمان مجازی امكان كار در فرای مكان، زمان، و مرزهای سازمانی و همچنین ارتباطات و هماهنگی را با كاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات فراهم می‌آورد [1].

كاربرد فناوری اطلاعات در سازمانها

توسعه فناوری اطلاعات در سازمانها را می‌توان از رویكردهای گوناگونی تحلیل كرد. این رویكردها منجر به ارائه مدلهایی برای تبیین چگونگی كاربرد این فناوری در سازمانها شده‌اند. پاره‌ای از این مدلها به مراحل كاربرد فناوری اطلاعات در سازمانها اشاره می‌كنند. پاره‌ای دیگر تنها به گونه‌های كاربردهای این فناوری می‌پردازند بدون آنكه الزاماً در پی تعیین مراحلی برای آن باشند. در اینجا مدل شش مرحله‌ای «نولان» و مدل شش مرحله‌‌ای «گالیرز» و «ساترمن» از پاره اول ارائه می‌شوند. دسته‌بندیهای «زوبوف»، «هیكس»، «ونكاترامان»، و «واتكینز» از كاربردهای فناوری اطلاعات نیز به عنوان نمونه‌هایی از پاره دوم معرفی می‌گردند.

«نولان» بر اساس مطالعه تعداد زیادی از سازمانها، شش گام را برای كاربرد فناوری اطلاعات در آنها می‌یابد. این شش گام در حقیقت بر مبنای مدل چهار مرحله‌ای خود وی و «گیبسون» استوار است كه در سال 1974 میلادی منتشر شد [46]. این شش مرحله به ترتیب عبارت‌اند از: آغاز به‌كارگیری، اشاعه، كنترل، تركیب و یك‌پارچه‌سازی، مدیریت داده‌ها، و بلوغ [89]. در مرحله اول، فناوری اطلاعات برای كاهش هزینه‌های عملیات به‌كار می‌رود. در مرحله بعد،‌ این كاربردها افزایش پیدا می‌كنند. در این مرحله سازمان، نوآوری و كاربرد وسیع فناوری اطلاعات را با ارائه آزادی عمل زیاد و كنترل كم، تشویق می‌كند. در مرحله سوم، كاربردهای موجود مستندسازی می‌شوند و ارتقا می‌یابند. در این مرحله، نگرش سازمان از مدیریت كامپیوترها به مدیریت منابع اطلاعات معطوف می‌شود. ویژگی اصلی این مرحله، بازسازی و تخصصی‌سازی كاربرد فناوری اطلاعات است تا پایداری بیشتری در سازمان بیابد. در مرحله بعد، با استفاده از فناوری پایگاههای اطلاعات، كاربردهای موجود از نو با یك‌دیگر هماهنگ می‌شوند. در این مرحله، كنترل بر كاربران افزایش می‌یابد. مرحله پنجم به تركیب و یك‌پارچه‌سازی كاربردها در سطح سازمان اختصاص دارد. در مرحله پایانی، یك‌پارچه‌سازی كاربردها به نحوی صورت می‌گیرد كه جریانهای اطلاعات را در سازمان منعكس می‌سازد. (جدول 1-1).

جدول 1-1. مدل كاربرد فناوری اطلاعات «نولان» (اقتباس از Nolan 1979)

مرحله
نام
كاربرد

اول
آغاز به‌كارگیری
كاهش هزینه‌های عملیاتی

دوم
اشاعه
افزایش و توسعه كاربردها

سوم
كنترل
مستند‌سازی و ارتقای كاربردهای موجود

چهارم
تركیب و یك‌پارچه‌سازی
هماهنگ‌سازی كاربردهای موجود با استفاده از فناوری پایگاههای اطلاعات

پنجم
مدیریت داده‌ها
تركیب و یك‌پارچه‌سازی كاربردها در سطح سازمان

ششم
بلوغ
یك‌پارچه‌سازی كاربردها برای انعكاس جریانهای اطلاعات در سازمان

«گالیرز» و «ساترلند» مدلی شش مرحله‌ای را برای كاربرد فناوری اطلاعات در سازمانها ارائه كرده‌اند (جدول 1-2). آنان با تركیب این مدل با مدل «هفت اس»¹ نیز به تبیین فعالیتهایی پرداخته‌اند كه باید برای گذار از هر مرحله به مرحله بالاتر در سازمان به انجام رسند. مدل «هفت اس» شامل استراتژی، ساختار، سیستمها، كاركنان، سبك مدیریت، مهارتها، و هدفهای فراگیر است. به این ترتیب آنان گامی فراتر از مدلهای پیشین نهادند كه تنها به مراحل كاربرد این فناوری اختصاص داشتند. خلاصه این مراحل عبارت‌اند از [42: 43-57]:

جدول 1-2. مدل كاربرد فناوری اطلاعات «گالیرز» و «ساترلند»

مرحله
نام
كاربرد

اول
بدون برنامه پیشین
استفاده كنترل نشده و موردی از فناوری اطلاعات

دوم
شالوده‌گذاری
آغاز حاكمیت تقدس فناوری اطلاعات در سازمان

سوم
استبداد متمركز
برنامه‌ریزی متمركز و از بالا به پایین برای توسعه فناوری اطلاعات

چهارم
همكاری و گفتمان دموكراتیك
یك‌پارچگی و هماهنگی میان واحد فناوری اطلاعات و كاربران

پنجم
فرصت كارآفرینی
اتكا به فناوری اطلاعات در تأمین منافع استراتژیك برای سازمان

ششم
روابط یكپارچه هماهنگ
هماهنگی میان متخصصان فناوری اطلاعات و دیگر كاركنان سازمان

مرحله اول: بدون برنامه پیشین. این مرحله، رویكرد كنترل نشده و موردی به استفاده از فناوری اطلاعات را نشان می‌دهد كه سازمانها معمولاً در آغاز كاربرد این فناوری دارند. تمامی سازمانها استفاده از فناوری اطلاعات را از این مرحله آغاز می‌كنند اما همگی در آن باقی نمی‌مانند و به مراحل بعد گذر می‌كنند. استراتژی اصلی و یگانه سازمانها در این مرحله، فراهم‌آوری سخت‌افزار، نرم‌افزار، و متخصصان فناوری اطلاعات در سراسر سازمان است. تمركز سازمان در این مرحله بر توسعه نرم‌افزارهای مالی است.

مرحله دوم: شالوده‌گذاری. در این مرحله، تقدس فناوری اطلاعات شروع به حاكمیت در سازمان می‌كند. متخصصان فناوری اطلاعات در سازمان تلاش می‌كنند نیازهای كاربران را درك نمایند و به آنها پاسخ گویند. در این مرحله سازمان بر توسعه نرم‌افزارهای كاربردیِ مربوط به دیگر حوزه‌های كسب‌وكار متمركز می‌شود. فعالیتهای سازمان در این مرحله از برنامه‌ریزی مؤثری پیروی نمی‌كنند.

مرحله سوم: استبداد متمركز. تلاش در این مرحله بر اصلاح عدم تعادلهای ناشی از ماهیت موردی و بدون برنامه كاربردهای مرحله اول و هجوم چشم‌بسته به سیستمها در مرحله دوم است. برخی از مدیران، نیاز به برنامه‌ریزی جامع را تشخیص می‌دهند. این برنامه‌ریزی در یك واحد متمركز و از بالا به پایین انجام می‌شود. این برنامه جهت توسعه آینده فناوری اطلاعات را تعیین خواهد كرد و فعالیتهای آتی بر اساس آن ارزیابی خواهند شد.

مرحله چهارم: همكاری و گفتمان دموكراتیك. تعارضهای ناشی از كنترل متمركز و حركت به سوی استقلال كاربران نهایی، فناوری اطلاعات را در وضعیتی آشفته و بی‌نظم قرار می‌دهد. در این حالت میان واحد سازمانی فناوری اطلاعات و استفاده‌كنندگان از این فناوری هماهنگی اندكی وجود دارد. بنابراین تأكید این مرحله بر یك‌پارچگی و هماهنگی است.

مرحله پنجم: فرصت كارآفرینی. در این مرحله كاركرد فناوری اطلاعات از ارائه صِرفِ خدمات پشتیبانی به دیگر بخشهای سازمان فراتر می‌رود و می‌تواند منافعی استراتژیك را تنها با اتكا به خود فراهم كند. استراتژی اصلی در این مرحله جست‌وجوی فرصتهایی برای كاربرد استراتژیك فناوری اطلاعات با هدف فراهم كردن مزیتی رقابتی برای سازمان است.

مرحله ششم: روابط یكپارچه هماهنگ. این مرحله، آغاز دوره جدیدی از پیچیدگی و كاربرد فناوری اطلاعات است. متخصصان فناوری اطلاعات و دیگر كاركنان سازمان روابط كاری هماهنگی می‌یابند و این فناوری در تمامی ابعاد سازمان ریشه می‌گیرد.

در تمام طول تاریخ، انسانها ماشینهایی را طراحی كرده‌اند تا ظرفیتها و نیروی بدن خود را به عنوان ابزاری برای كار،‌ بازتولید كنند یا توسعه بخشند. از آنجایی كه ماشینها خاموش، دقیق، و قادر به تكرار كارها هستند؛ می‌توان آنها را براساس مجموعه‌ای از اصول منطقی كنترل كرد كه انجام آن درباره بدن انسان امكان‌پذیر نیست. شكی نیست كه فناوری اطلاعات می‌تواند جایگزینی با دقت و قطعیت بیشتر نسبت به فناوریهای ماشینی برای بدن انسان باشد. «زوبوف» در اثر كلاسیك خود «در عصر ماشین هوشمند»، با این توضیح، به تفاوت این فناوری با انواع پیشین فناوریهای ماشینی اشاره می‌كند. فناوری اطلاعات در همان حالی كه برای بازتولید، گسترش، و بهبود فرایند جایگزینی عامل انسان با ماشین به كار می‌رود، داده‌هایی را نیز درباره خودِ فعالیتهای ماشینی شده، ثبت می‌كند و بنابراین جریانهای جدیدی را از اطلاعات پدید می‌آورد. این جریانهای جدید اطلاعات می‌توانند برای بسیاری از تحلیلها در سازمان به‌كار روند. بدین ترتیب، این فناوری هم از اطلاعات استفاده و هم آن را تولید می‌كند.

این ویژگی فناوری اطلاعات كه «زوبوف» آن را دوگانگی می‌خواند، باعث می‌شود كه این فناوری از یك طرف در «خودكارسازی» عملیات و انجام فرایندهایی كه انسان انجام می‌دهد با پیوستگی و كنترل بیشتر به كار رود و از طرف دیگر، به‌طور هم‌زمان اطلاعاتی را درباره فرایندهای عملیاتی و مدیریتی سازمان تولید كند. «زوبوف» این ظرفیت فناوری اطلاعات كه منطق معمول خودكارسازی را از دور خارج كرده، «آگاه‌سازی» نام گذارده است. این ظرفیتهای دوگانه فناوری اطلاعات در تضاد نیستند بلكه به صورت سلسله‌مراتبی تلفیق شده‌اند. در حقیقت، آگاه‌سازی از خودكارسازی نشأت می‌گیرد و بر آن بنا می‌شود. به عبارت دیگر، خودكارسازی شرط لازم برای آگاه‌سازی است اما كافی نیست. بنابراین سازمانها در عمل ممكن است تنها به خودكارسازی بپردازند، بدون اینكه از قابلیت آگاه‌سازی این فناوری بهره برند. در مقابل نیز امكان دارد مجبور باشند برای آگاه‌سازی، از خودكارسازی آغاز كنند، بدون اینكه واقعاً قصد استفاده از این قابلیت را داشته باشند.

سومین كاربرد فناوری اطلاعات كه «زوبوف» به آن اشاره می‌كند، «دگرگون‌سازی» است (جدول 1-3). از نظر وی ظرفیت آگاه‌سازیِ فناوری اطلاعات می‌تواند چنان تغییراتی بنیادین ایجاد كند كه ویژگیهای ذاتی كار را متحول سازد و گزینه‌های جدیدی را فراروی سازمانها قرار دهد [140: 8-12].

جدول 1-3. كاربردهای فناوری اطلاعات از نظر «زوبوف»

كاربرد
شرح

خودكارسازی
بازتولید، گسترش، و بهبود فرایند جایگزینی عامل انسان با ماشین

آگاه‌سازی
تولید اطلاعات درباره فعالیتهایی كه خودكار شده‌اند

دگرگون‌سازی
تغییرات بنیادین در ویژگیهای ذاتی كار و تأمین گزینه‌های جدید فراروی سازمانها

«شاین» با توسعه مدل «زوبوف»، آگاه‌سازی را به دو بخش آگاه‌سازی رو به بالا و آگاه‌سازی رو به پایین تقسیم كرده است. در آگاه‌سازی رو به بالا، فناوری اطلاعات برای گردآوری و تمركز هر چه بیشتر اطلاعات درباره تمامی قسمتهای سازمان با هدف تسهیل برنامه‌ریزی و كنترل از سوی مدیریت رده بالا به كار می‌رود. به این ترتیب، سازمان برای این مدیران كاملاً شفاف و آشكار می‌شود. در آگاه‌سازی رو به پایین، فرایندهای عملیاتی سازمان برای كاركنان تبیین می‌شوند. كاركنان به جای درك تنها یك جزء كوچك از یك فرایند، با تمام آن آشنا می‌شوند و به این ترتیب خواهند توانست تصمیمهایی را اتخاذ كنند كه پیش از آن از سوی لایه‌های متعدد مدیریت گرفته می‌شدند [105: 130].

«هیكس» به كاربردهای فناوری اطلاعات از دریچه اصلاحاتی اشاره می‌كند كه با پشتیبانی این فناوری امكان‌پذیر می‌شوند. به اعتقاد وی از لحاظ نظری هر آنچه فناوری اطلاعات می‌تواند به انجام رساند، با دیگر ابزارها نیز انجام شدنی است. اما در عمل، توان این فناوری در افزایش سرعت و/ یا كاهش هزینه‌ها بدین معناست كه فناوری اطلاعات می‌تواند كارهایی را امكان‌پذیر سازد كه بدون آن شدنی نیستند. از این رویكرد، این فناوری سه قابلیت بالقوه برای تغییر در چارچوب اصلاحات دارد كه عبارت‌اند از جایگزینی، پشتیبانی، و نوآوری (جدول 1-4). در كاربرد جایگزینی، فرایندهای دستیِ پذیرش، ذخیره، پردازش، برونداد، و انتقال اطلاعات، خودكار می‌شوند. به عبارت دیگر، فناوری اطلاعات جایگزین انسان می‌شود. این فناوری می‌تواند به انجام فرایندهایی نیز كمك كند كه انسان انجام می‌دهد. به عنوان نمونه كمك به فرایندهای تصمیم‌گیری، ارتباطات، و اجرای تصمیمها از این جمله‌اند. «هیكس» چنین كاربردی را پشتیبانی می‌خواند. نوآوری، سومین كاربرد این فناوری است. از این طریق فرایندهای جدیدی خلق می‌شوند كه كاملاً با فناوری اطلاعات به انجام می‌رسند یا این فناوری به عنوان پشتیبان فرایندهای جدیدی به كار می‌رود كه انسان انجام می‌دهد [56: 17].

جدول 1-4. كاربردهای فناوری اطلاعات از نظر «هیكس»

كاربرد
شرح

جایگزینی
جایگزینی انسان با فناوری اطلاعات در كار با اطلاعات

پشتیبانی
كمك به انجام فرایندهایی كه انسان انجام می‌دهد

نوآوری
خلق فرایندهای جدیدی كه كاملاً توسط فناوری اطلاعات انجام می‌شوند یا پشتیبانی از فرایندهای جدیدی كه انسان انجام می‌دهد

«ونكاترامان» كاربردهای فناوری اطلاعات را در بازطراحی كسب‌وكار در یك سلسله‌مراتب پنج‌سطحی طبقه‌بندی كرده است [120: 126-128]. البته این سطوح به عنوان مراحل تكامل ارائه نشده‌اند، اما سطوح متمایزِ بازطراحی كسب‌وكار را با تأكیدی روشن بر نقش فناوری اطلاعات نشان می‌دهند. شكل 1-4، این پنج سطح را در دو بعد اصلی نشان می‌دهد. این دو بعد عبارت‌اند از درجه دگرگونی كسب‌وكار وگستره منافع بالقوه.

در اولین سطح كاربرد فناوری اطلاعات یعنی بهره‌برداری محدود، از فناوری اطلاعات در اموری مانند تولید یا بازاریابی، یا حتی در فعالیتهایی مجزا در این امور استفاده می‌شود. در این سطح، هدف از كاربرد فناوری اطلاعات بهبود كارایی عملیات است، بنابراین برخی از عملیات را در بر می‌گیرد بدون اینكه لزوماً تأثیری بر حوزه‌های مرتبط با این عملیات داشته باشد.

دومین سطح كاربرد فناوری اطلاعات كه از لحاظ منطقی دنباله سطح اول به‌شمار می‌رود، یك‌پارچگی داخلی نام دارد. در این سطح، از قابلیتهای فناوری اطلاعات در تمامی فعالیتهای ممكن در فرایند كسب‌وكار استفاده می‌شود. دوگونه یك‌پارچگی در این سطح اهمیت دارند. اول، یك‌پارچگی فنی كه در آن سیستمها و كاربردهای گوناگون با استفاده از یك زیرساخت مشترك یك‌پارچه می‌شوند. دوم، یك‌پارچگی سازمانی نقشها و مسئولیتهایی كه از قابلیتهای یك‌پارچگی فنی بهره می‌برند. به عبارت دیگر، استفاده از زیرساخت مشترك فناوری اطلاعات، یك‌پارچگی فرایندهای كسب‌وكارِ سازمان، و كارایی و اثربخشی آن را به دنبال دارد.

شكل 1-4. پنج سطح كاربرد فناوری اطلاعات [120: 127]

دو سطح اول كاربرد فناوری اطلاعات، سطوح تكاملی هستند كه به تغییراتی تدریجی در فرایندهای سازمانی موجود نیاز دارند. در مقابل، سه سطح دیگر بنیادین هستند و چنان‌كه خواهد آمد، به تغییراتی اساسی در ماهیت فرایندهای كسب‌وكار نیاز دارند.

سطح سوم، بازطراحی فرایندهای كسب‌وكار است كه با استفاده از فناوری اطلاعات به عنوان وسیله و اهرم اصلی انجام می‌شود. در این سطح به جای تلقی فرایندهای موجود به عنوان محدودیت برای طراحی زیرساختِ بهینه فناوری اطلاعات، خودِ فرایندها با هدف استفاده بیشینه از این فناوری بازطراحی می‌شوند. این امر به معنای تلاش آگاهانه برای تناسب و هم‌خوانی زیرساخت فناوری اطلاعات با فرایندهای كسب‌وكار است نه اینكه تنها به قرار دادن زیرساخت فناوری بر پایه فرایندهای موجود اكتفا شود.

در سطح چهارم یا بازطراحی شبكه كسب‌وكار، كانون و وظایف شبكه كسب‌وكار كه به تولید و عرضه كالاها و خدمات مربوط می‌شوند، بازطراحی می‌گردند. این سطح، هم فعالیتهای درون و هم برونِ مرزهای رسمی سازمان مركزی را در بر دارد و منجر به بازطراحی شبكه مجازی كسب‌وكار از طریق قابلیتهای فناوری اطلاعات می‌شود.

در نهایت، سطح پنجم كاربرد این فناوری را بازتعریف حوزه كسب‌وكار تشكیل می‌دهد. در این سطح، مأموریت و حوزه فعالیت سازمان گسترش می‌یابد و همچنین حوزه كسب‌وكار از طریق جایگزینی قابلیتهای سنتی با مهارتهای ناشی از فناوری اطلاعات تغییر می‌یابد.

تغییر در تقاضا برای انواع خروجیهای سیستمهای كامپیوتری بر رشد و جهت توسعه این سیستمها در سازمان تأثیر می‌گذارد. فعالیتهای سازمان را می‌توان به سه دسته عملیاتی، كنترلی، و استراتژیك تقسیم كرد. این دسته‌بندی می‌تواند در بررسی تأثیر فناوری اطلاعات مفید واقع شود. كاربرد این دسته‌بندی منجر به ارائه گونه‌هایی از مدل «سه دوره‌ای» شده است كه توسعه فناوری اطلاعات را به سه دوره پردازش داده‌ها، سیستمهای اطلاعات مدیریت، و سیستمهای اطلاعات استراتژیك تقسیم می‌كنند. «واتكینز» خلاصه‌ای از این مدل را به این صورت بیان می‌كند [124: 58-60]:

دوره اول: پردازش داده‌ها. سیستمهای كامپیوتری در این دوره بر خودكارسازی فعالیتهای عملیاتی تمركز داشتند. این فعالیتها شامل وظایف اداری‌ای می‌گردند كه قبلاً به خوبی قاعده‌مند و درك شده‌اند. این سیستمها برای ثبت و ضبط، ذخیره، و پردازش داده‌ها به منظور تولید خروجیهای عملیاتی طراحی گردیده‌اند. چنین سیستمهایی گزارشهای مدیریتی ساده‌ای را نیز برای استفاده در كنترل و ره‌گیری فعالیتهای روزمره تولید می‌كنند. كاركرد اصلی فناوری اطلاعات در این دوره بهبود كارایی عملیاتی با خودكارسازی فرایندهاست. پیش‌بینی می‌شود كه حتی در آینده نیز بیش از 50 درصد سرمایه‌گذاریها در فناوری اطلاعات به بهبود كارایی از طریق پردازش داده‌ها اختصاص داشته باشد.

دوره دوم: سیستمهای اطلاعات مدیریت. این سیستمها از كامپیوتر برای ساخت دادن و كنترل كردن داده‌ها به منظور تولید اطلاعات متمركزتر برای سطح بالاتری از فعالیتهای كنترل و تصمیم‌گیری استفاده می‌كنند. هدف اصلی از سیستمهای اطلاعات مدیریت، افزایش اثربخشی مدیریت با پاسخ به نیازهای اطلاعاتی آنهاست. نیازی كه همچنان یكی از مسائل مدیریت به حساب می‌آید.

دوره سوم: سیستمهای اطلاعات استراتژیك. از اواخر دهه 1970 و اوائل دهه 1980، برخی از سازمانها از فناوری اطلاعات به نحوی استفاده كردند كه روش انجام كسب‌وكارشان دچار تغییرات بنیادین شد. در این دوره فناوری اطلاعات به یك سلاح استراتژیك با تأثیری مستقیم بر موقعیت رقابتی سازمانها بدل گردید. سیستمهای جدید این قابلیت را داشتند كه بخشهای اقتصادی، شركتها، و بازارها را از نو ساختار دهند.

2

از خودكارسازی تا دگرگون‌سازی

ك‌تابخانه به‌عنوان یك سازمان مانند دیگر سازمانها از تأثیرات فناوری اطلاعات به‌دور نبوده است. چنان‌كه «سامیوئل» در سال 1964 پیش‌بینی كرده بود كه تا سال 1984 یعنی بیست سال پس از آن زمان از كتابخانه‌های كاغذی به جز در موزه‌ها اثری نخواهد ماند [102]. تأثیرات این فناوری بر كتابخانه به‌گونه‌ای بوده كه امروزه كتابخانه‌های دیجیتالی یا كتابخانه‌های مبتنی بر محیط شبكه موضوع روز هستند. این تأثیرات تا جایی پیش رفته‌اند كه گروهی همچنان نابودی كتابخانه‌های سنتی را مطرح می‌كنند [19؛ 103].

تأثیر فناوری اطلاعات بر كتابخانه‌ها

«لینچ»² تأثیر فناوری اطلاعات بر كتابخانه‌ها را در قالب فرایندی سه مرحله‌ای ارائه می‌كند. بررسی این فرایند، روش مفیدی برای درك تغییراتی است كه در دهه‌های آخر قرن بیستم در كتابخانه‌ها رخ داده‌اند. این مراحل عبارت‌اند از نوسازی (انجام كارهای پیشین با اثربخشی بیشتر)، نوآوری (كاربست قابلیتهای جدیدی كه این فناوری پدید می‌آورد)، و دگرگونی (تغییر اساسی ماهیت كتابخانه‌ها از طریق این قابلیتها).

مرحله اول تأثیر فناوری اطلاعات، خودكارسازی یا نوسازی بود. در این مرحله كتابخانه‌ها از فناوری‌ اطلاعات برای مدیریت مجموعه‌های اطلاعات چاپی و انجام فعالیتها و خدمات تكراری كتابخانه استفاده ‌كردند. مشخصه‌ این مرحله كاهش هزینه‌ها و افزایش سرعت انجام كار بود. در مرحله‌ دوم كتابخانه‌ها به قابلیتهای جدید این فناوری پی بردند و از آن علاوه بر كارهای تكراری در ارائه‌ خدمات جدید نیز بهره گرفتند. مرحله‌ سوم كه در اواخر دهه 1980 و اوایل دهه 1990 آغاز شد كتابخانه‌ها را با تغییرات محیطی ناشی از فناوری اطلاعات مواجه كرد. این تغییرات بیشتر ناشی از پدید آمدن مواد و منابع جدید بودند كه در محیط شبكه‌های الكترونیكی ارائه می‌شدند. پدید آمدن این مواد و منابع و تغییرات ناشی از آنها باعث شد كه كانون توجه به سرعت از خود‌كارسازی و نوآوری به مجموعه‌ای از پرسشهای اساسی‌تر درباره نقشها و رسالتهای كتابخانه‌ها در عصر اطلاعات كشیده شود. كتابخانه‌ها مجبور بودند علاوه بر استفاده از پیشرفتها و كاربردهای جدید فناوری اطلاعات در شیوه‌های انجام فعالیتهای خود، نسبت به این پیشرفتها و كاربردها و پیامدهای فرهنگی و اقتصادی‌شان واكنش نشان دهند. شاید ظهور وب در اواسط دهه 1990 به‌همراه همه تأثیرات آن برای ارتباطات علمی، نمونه مناسبی در این زمینه باشد. با آغاز هزاره جدید كتابخانه‌ها تلاش بیشتری كردند تا ابداعات را جذب كنند و الزامات و معانی دگرگونیهای ناشی از فناوری اطلاعات را دریابند و در عملیات خود به كار گیرند.

كامپیوتری كردن عملیات كتابخانه

سابقه اولین كاربردهای فناوری اطلاعات در كتابخانه‌ها به دهه 1950 و اوایل دهه 1960 بازمی‌گردد. با این وجود در بیشتر كتابخانه‌های دانشگاهی این فناوری اولین بار در پایان دهه 1960 و اوایل دهه 1970 وارد شد. در ابتدا هدف از كاربرد این فناوری، خودكار كردن فرایندهای عملیاتی كتابخانه‌ها بود. برای خودكارسازی امانت و گردش كتابها، مینی‌كامپیوترها به كار گرفته و كتابها با باركُد علامت‌گذاری ‌شدند. برای سفارش كتاب و مجله‌ها از فروشندگان نیز سیستمهای سفارش كامپیوتری به كار گرفته شدند. این تغییرات، تنها فرایندهای دستی انجام كارها را كاراتر و به كنترل هزینه‌های آنها كمك می‌كردند.

شاید بزرگ‌ترین موفقیت این دوره كه تا اوایل دهه 1980 نیز ادامه داشت، ایجاد «سیستمهای مشترك فهرست‌نویسی» بود. در این دوره به‌دلیل خریداری هم‌زمان برخی از كتابها از سوی بسیاری از كتابخانه‌ها، نیازی وجود نداشت كه هر كتابخانه نیروی كار متخصصی را برای فهرست‌نویسی مستقل كتابها اختصاص دهد. در عوض، گروهی از كتابخانه‌ها شروع به استفاده از پایگاههای اطلاعات بزرگ و متمركز فهرست‌نویسی كردند. هر كتابخانه با دریافت كتابهای جدید، این پایگاهها را جست‌وجو می‌كرد. اگر كتابها فهرست‌نویسی شده بودند، كتابخانه تنها نامش را به فهرست كتابخانه‌های دارنده‌ آنها اضافه می‌كرد. سپس فهرست‌نویس با فشار دادن كلیدی در كامپیوتر خود، كارتهای فهرست‌نویسی كتابها را برای قرار دادن در برگه‌دان كتابخانه چاپ می‌كرد. علاوه بر این، نسخه‌ای الكترونیكی از اطلاعات كتاب‌شناختی این كتابها در فایلی ذخیره می‌شد. اما اگر كتابها فهرست‌نویسی نشده بودند،‌ ابتدا كتابها از سوی كتابخانه فهرست‌نویسی می‌شدند و سپس اطلاعات آنها برای استفاده در اختیار دیگر كتابخانه‌ها قرار می‌گرفت. این سیستمها زمینه مهمی را برای استفاده از كامپیوترها و شبكه‌های كامپیوتری در همكاری فراهم، راه را برای دیگر كاربردهای كلیدی این فناوری در جامعه كتابخانه‌ها در دهه 1980 و اوایل دهه 1990 باز، و مبالغ زیادی را برای كتابخانه‌ها صرفه‌جویی كردند.

پیشگامان فهرست‌نویسی مشترك در دهه‌های 1960 و 1970 تعدادی از كنسرسیومهای كتابخانه‌ای بودند. امروزه این سیستمها در دو سیستم اصلی تلفیق شده‌اند كه یكی از آنها «اوسی‌ال‌سی»³ در «اُهایو» و دیگری شبكه‌ اطلاعات كتابخانه‌های پژوهشی⁴ در كالیفرنیا هستند.

دسترسی عمومی

تا دهه 1980 پایگاههای اطلاعات فهرست‌نویسی مشترك به دلیل چندین سال استفاده برای كتابهای جدید و افزودن اطلاعات كتابهای موجود بسیار بزرگ شده بودند. پایگاههای اطلاعات مركزی، موجودیهای مشترك كتابخانه‌های پژوهشی اصلی را نشان می‌دادند. علاوه بر این، هر یك از كتابخانه‌ها نیز برای بسیاری از منابعشان از ركوردهای كتاب‌شناختی ماشین‌خوان برخوردار بودند. در همین هنگام، هزینه‌های فناوری اطلاعات و به‌ویژه سیستمهای تعاملی آن‌قدر كاهش یافتند كه می‌شد به كاربردهای بسیار وسیع‌تر فناوری اطلاعات نیز فكر كرد. این پیشرفتها زیربنایی را برای مرحله‌ دوم خودكارسازی ایجاد كردند كه زمینه شروع تغییراتی اساسی را برای بسیاری از خدمات كتابخا‌نه‌ها فراهم ساخت.

اولین پیامد این تغییرات، ایجاد فهرست كتابخانه‌ها با امكان دسترسی پیوسته عمومی به‌جای فهرست‌برگه‌‌های سنتی بود. برگه‌دانهای فیزیكی كتابخانه كنار رفتند و جای آنها را پایگاههای اطلاعات كامپیوتری گرفتند. فهرست پیوسته، ابزار بسیار قدرتمندی‌ بود كه جست‌وجوی اطلاعات كتاب‌شناختی مجموعه‌های وسیع كتابخانه‌های پژوهشی را امكان‌پذیر می‌كرد. كاربران اینك می‌توانستند در عرض چند ثانیه جست‌وجوهایی را انجام دهند كه پیش از آن با استفاده از برگه‌دانها یا فهرست‌برگه‌های قدیمی ممكن نبودند. همراه با رشد شبكه‌های دانشگاهی، امكان جست‌وجو در مجموعه‌های كتابخانه‌ها از طریق فهرست پیوسته بدون محدودیت زمانی و مكانی امكان‌پذیر شد و كاربران مجبور نبودند به آنها مراجعه كنند. با این وجود، تنها امكان مشاهده سیاهه كتابها یا مواد و منابع چاپی موجود در كتابخانه‌ها وجود داشت و كاربران از این طریق به محتوای كتابها یا منابع دسترسی نداشتند. به این ترتیب تنها می‌توانستند پی ببرند كه مواد و منابعی كه نیاز دارند در كدام كتابخانه‌ها هستند. از این گذشته، گروهی از كنسرسیومها علاوه بر آنهایی كه فهرستگانها را به‌وجود آورده بودند، به فكر ایجاد مجموعه‌های مجازی مشترك افتادند. با رشد اینترنت فهرستهای كتابخانه‌ها روی شبكه قرار گرفتند و كاربران در هر جای جهان توانستند به آنها دسترسی یابند.

فهرستهای پیوسته پیشرفت بزرگی به‌حساب می‌آمدند، اما به دلیل اینكه محتوای منابع را در دسترس كاربران قرار نمی‌دادند، تقریباً برای بسیاری از آنها كاربردی نداشتند. در گذشته فهرستهای كتابخانه‌ها شامل مدخلهایی برای كتابها و مجله‌ها بودند، اما اطلاعاتی دربار‌ه مقاله‌های داخل مجله‌ها به‌دست نمی‌دادند. با توجه به اینكه مجله‌ها بر خلاف كتابها، منابع بسیار مهمی در بسیاری از شاخه‌ها به‌ویژه علوم به‌حساب می‌آیند و تا اواسط دهه 1980 یك كتابخانه پژوهشی بیش از نیمی از بودجه خود را صرف خرید مجله‌ها می‌كرد، فهرست كتابخانه‌ها پاسخ‌گوی نیاز بسیاری از كاربران نبود.

خدمات چكیده‌نویسی و نمایه‌سازی‌ای مانند نمایه پزشكی⁵ كه امروزه به نام «مدلاین»⁶ شناخته می‌شود، چكیده مقالات مجله‌ها را در زمینه‌ علوم پزشكی تهیه می‌كردند كه همراه با فهرست كتابخانه استفاده می‌شدند. از دهه 1940 یا پیش‌تر كتابخانه‌ها این نمایه‌ها و چكیده‌ها را به‌صورت مجلدهای متوالی چاپی خریداری می‌كردند كه استفاده از آنها بسیار دشوار بود. در طول دهه‌های 1960 و 1970 اطلاعات این‌گونه خدمات با هدف تسهیل چاپ آنها در پایگاههای اطلاعات كامپیوتری وارد می‌شدند. در اواخر دهه 1960 این پایگاههای اطلاعات از طریق خدمات تجاری پیوسته‌ای مانند «دیالوگ»⁷ برای متخصصان آموزش‌دیده طراحی و در دسترس قرار گرفتند. چنین خدماتی در آن ‌زمان بسیار گران و بیشتر برای متخصصان قابل استفاده بودند. اگرچه فراهم كردن امكان چند جست‌وجو در سال برای اعضای هیئت علمی امكان‌پذیر بود، اما میسر ساختن جست‌وجو در سطحی گسترده برای دانشجویان از ‌لحاظ اقتصادی غیر قابل تصور بود. تا اواخر دهه 1980 و اوایل دهه 1990 هنوز پایگاههای اطلاعاتی چكیده‌ها و نمایه‌ها چه‌ در كتابخانه‌های پژوهشی و چه در خدمات تجاری جدیدی كه به جامعه كتابخانه‌‌ها عرضه می‌شد، برای دسترسی عموم قابل استفاده نبودند.

شاید امروزه و با گذشت زمان، چنین سیستمهایی به ‌نظر بی‌اهمیت جلوه ‌كنند، اما تأثیر آنها بر كاربران كتابخانه‌ها در دهه 1980 بسیار زیاد بود. این سیستمها موجب شدند كه مواد كتابخانه‌ها بسیار بیشتر از قبل دست‌یافتنی و نیز با شیوه‌های كاملاً جدیدی قابل جست‌وجو باشند. این سیستمها ایده دسترسی به منابع كتابخانه‌ها را در هر زمان و در هر مكان به واقعیت بدل كردند. به این ترتیب انتظار كاربران از كتابخانه‌ها، از خدمات كتاب‌شناختی پیوسته به سوی تحویل پیوسته محتوای منابع سوق یافت. در اینجا بد نیست به نقش كتابخانه‌ها در دهه 1980 در معرفی سیستمهای اطلاعاتی به بسیاری از افراد دانشگاهی اشاره شود. فهرستهای پیوسته اولین رابطه متقابلی بودند كه بسیاری از دانشگاهها و دانشجویان با فناوری اطلاعات و برای دسترسی به منابع اطلاعات برقرار كردند. به عبارت دیگر استفاده از فهرستهای پیوسته پس از دستگاههای خودپرداز بانكها اولین برهم‌كنشی بود كه بسیاری از استادان و دانشجویان، به‌ویژه خارج از حوزه‌های علوم و مهندسی، با فناوری اطلاعات داشتند.

در دهه 1980 و اوایل دهه 1990 پیشرفتهایی اساسی‌ در اشتراك منابع نیز به‌وجود آمدند. یك نمونه از این پیشرفتها ایجاد فهرستگانها بود. مثال دیگر، پیشرفت سیستمهای كامپیوتری امانت‌ بین كتابخانه‌ها بود كه بر مبنای فهرستگانهای ملی مشترك ساخته شده بودند. بر این اساس اگر كتابخانه‌ای به كتابی نیاز داشت می‌توانست دریابد كه كدام‌یك از كتابخانه‌های دیگر آن را در اختیار دارند. سپس در چارچوب امانت بین كتابخانه‌‌ها این كتاب را از یكی از آن كتابخانه‌ها امانت می‌گرفت. دستگاه فاكس نیز برای افزایش سرعت تحویل مقالات مجله‌ها به كار گرفته شد. در هر حال، مادامی‌كه هدف امانت بین كتابخانه‌‌ها از «دسترسی به منابع محدود و خاص» به صورت «امانت هر منبعی» در می‌آمد، محدودیتهای حقوق پدیدآورگان نیز خود را به‌صورت عاملی بسیار محدود‌كننده نشان می‌داد. در این حالت محدودیتهای حقوق پدیدآورندگان مانع از این می‌شد كه مؤسسه‌ها به‌طور منظم مواد پراستفاده را به‌صورت مشترك تهیه و استفاده كنند. در حقیقت به‌مرور كه شبكه‌ها قوی‌تر و فراگیرتر شدند و منابع اطلاعاتی به‌صورت الكترونیكی درآمدند، این مسئله بیشتر خود رانشان داد. اگرچه اشتراك بسیاری از منابع از لحاظ فنی امكان‌پذیر است اما حقوق پدیدآورندگان مانع از اشتراك زیاد منابع در كتابخانه‌ها می‌شود.

تبدیل محتوای چاپی به الكترونیكی

كتابخانه‌ها امروزه در مرحله سوم و شاید آخرین مرحله خودكارسازی قرار دارند. نوگرایی یا خودكارسازی خدمات كتابخانه‌ها راه درازی را پشت سر گذاشته است و مسائل جدید در زمینه تحول و دگرگونی غالب می‌شوند. فهرستهای پیوسته با گسترشی كه یافته‌اند، به سرعت این نیاز را به‌وجود آوردند كه محتوای منابع به‌صورت دیجیتالی درآید. خوشحالی كاربران كتابخانه از آزادی دسترسی بیست و چهار ساعته به منابع در مكانی دور از كتابخانه، به‌سرعت تبدیل به ناراحتی می‌شد، چرا كه می‌دیدند جست‌وجوهایشان تنها با آگاهی از وجود مواد چاپی خاتمه یافته است و مجبور هستند برای دسترسی به آنها ماهها انتظار بكشند یا به‌طور كلی از استفاده از آنها صرف‌نظر كنند. برای مثال اگر كاربران فهرستی را جست‌وجو می‌كردند كه در آن سوی جهان قرار داشت،‌ به‌سرعت از پاسخ به نیازشان ناامید می‌شدند. با این وجود، به‌تدریج تا پایان دهه 1980 و اوایل دهه 1990، هزینه ذخیره و نمایش اطلاعات به‌شدت كاهش و سرعت شبكه‌ها افزایش یافت. استانداردهای لازم نیز برای تحویل محتوا، چه به‌صورت تصویر و چه به‌صورت متن به‌وجود آمدند و ناشران و كارگزاران یعنی شركتهایی كه منابع اطلاعات را از ناشران متفاوت‌ دریافت و سپس آنها را به‌صورت یك پایگاه اطلاعاتی واحد ارائه می‌كردند، شروع به ارائه محتوای الكترونیكی به كتابخانه‌ها كردند. سهولت دسترسی به محتوای الكترونیكی منابع آن‌قدر جذاب بود كه بسیاری از كاربران، به‌ویژه دانشجویانی كه عجله داشتند، مواد چاپی موجود را فراموش ‌می‌كردند. هر چند در پاره‌ای از اوقات منابع چاپی برای برخی از مقاصد مناسب‌تر هستند. این روند تا آنجا ادامه یافت كه اینك شواهدی وجود دارند دال بر اینكه كاربران به‌عنوان اولین راه دسترسی به اطلاعات به موتورهای جست‌وجوی وب مراجعه می‌كنند. چراكه این ابزارها كل متن را به‌صورت الكترونیكی نمایش می‌دهند به‌گونه‌ای كه كاربران تصور می‌كنند همه چیز در وب قابل دسترس است.

انقلاب اطلاعات شبكه‌ای

در اواخر دهه 1980، دنیای ارتباطات علمی، آموزش، و پژوهش شروع به تغییراتی بر اثر فناوری پیشرفته اطلاعات و شبكه‌ها كرد. پس از آن وارد دهه‌ای شدیم كه با ویژگی شكوفایی گسترده و نشاط‌آور نوآوری، خلاقیت، و آزمایشگری شناخته می‌شد. ایده اطلاعات شبكه‌ای در همین زمان پدیدار گردید. منظومه‌ای عظیم از خدمات و محتوای دیجیتالی كه از طریق شبكه در هر زمان و از هر مكان؛ قابلِ بارها استفاده، مرور و تركیب، و بازطراحی بر اساس نیازها و هدفهای هر كاربر هستند. این قابلیتها در قالب ایده ایستگاه كاری پژوهشگران تجسم یافته بود. این ایده، سیستم سخت‌افزاری و نرم‌افزاری یادگیری، تحلیل، و تألیفی است كه واسطه میان كاربر و مجموعه منابع اطلاعات شبكه‌ای موجود برای شناسایی، بررسی، و استفاده از منابع لازم به شمار می‌رود.

اطلاعات شبكه‌ای به مفهوم از میان رفتن مكان به عنوان یك اصل سازمان‌دهی بود. تمامی منابع اطلاعات روی شبكه به یك اندازه نزدیك محسوب می‌شدند و می‌توانستند یك‌دیگر را تكمیل یا با هم رقابت كنند. روابط میان عرضه‌كنندگان و كاربران اطلاعات نیز به پیچیدگی بیشتر گرایید و اشتراك منابع و همكاری بین‌المللی بسیار تسهیل شد. استفاده از اینترنت در بسیاری از شكلهای ارتباطات علمی به امری حیاتی بدل شد. نسخه‌های پیش از چاپ منابع و گزارشهای فنی به شكلی گسترده روی اینترنت اشاعه پیدا كردند و نرخ ارتباطات را افزایش دادند. ارتباطات علمی با استفاده از فناوریهایی معمولی مانند لیستهای پستی یا فناوریهای پیچیده‌ای مانند محیطهای تعاملی، دوسویگی بیشتری یافت.

در اوان دهه 1990، ایده كتابخانه دیجیتالی تا حدی به خاطر پروژه «آرپا/ ان‌اس‌اف/ ناسا»⁸‌ عمومیت پیدا كرد. اگرچه تعریف كتابخانه دیجیتالی همچنان محل بحث است، اما كار در این پروژه سیستمهای پیچیده‌ای را برای جوامع خاص علمی و پژوهشی به ارمغان آورد. با این وجود، بیشتر این سیستمها به‌طور مستقیم به فعالیتهای جامعه كتابخانه‌های دانشگاهی ارتباط نداشتند و بیشتر برای ارزیابی فناوری بودند تا ارائه خدماتی پایدار. در حالی‌كه فناوریهایی ایجاد شدند و توسعه یافتند كه برای كتابخانه‌ها به عنوان نوعی سازمان اهمیت داشتند، اما این فناوریها به دنبال خلق مدلهایی برای آینده چنین سازمانهایی نبودند. در حقیقت به نظر می‌رسد كه كتابخانه‌ها به‌ویژه كتابخانه‌های دانشگاهی به كتابخانه‌های دیجیتالی بدل نخواهند شد، بلكه به نمایندگی از كاربرانشان دسترسی به مجموعه‌های دیجیتالی را شامل كتابخانه‌های دیجیتالی‌ای فراهم خواهند ساخت كه از سوی سازمانهای تجاری یا علمی و پژوهشی ایجاد خواهند شد.

این گستره عظیم از تغییرات پرسشهای بسیاری را برای كتابخانه‌ها پدید آورد. در این میان، پرسشهایی اساسی‌تر به نظر می‌رسند، مانند اینكه برای كتابخانه‌ها مدیریت، تأمین دسترسی به، سازمان‌دهی، فراهم‌آوری، و حفاظت از كدام بخش از منابع علمی و پژوهشی اصل حساب می‌شوند و برای پژوهشگران آینده چه منابعی باید گرداوری، سازمان‌دهی، و آرشیو شوند. روشن است كه این منابع بسیار فراتر از گستره كار ناشران سنتی و آثار چاپ و منتشر شده از سوی آنان است. بیشتر محتوای جدید از مرزهای كتابخانه و تمام سیستم نشر خارج است، به‌گونه‌ای كه میزان و چگونگی مسئولیتی كه كتابخانه‌ها می‌توانند یا باید درباره این منابع بر عهده گیرند، روشن نیست.

كتابخانه‌های دانشگاهی با دشواریهای دیگری نیز درباره چگونگی تخصیص منابع محدود خود به نیازهای حال و آینده مواجه هستند. بسیاری از منابع چاپی همچنان از اهمیت زیادی برخوردار هستند و افزایش بهای آنها از كنترل خارج شده است. پاره‌ای از منابع موجود نیز به دلیل نوع كاغذهایشان در حال خراب شدن هستند و ترمیم و حفاظت از آنها نیاز به سرمایه‌گذاری زیادی دارد. مجموعه‌ای از موضوعهای جدید نیز مانند چگونگی آرشیو اطلاعات دیجیتالی و چگونگی تصدیق هویت، درستی، و منشأ اطلاعات دیجیتالی به این مباحث اضافه می‌شوند.

برخی از مباحث كلیدی در این زمینه نیاز به قانون‌گذاری و خط‌مشی‌گذاری دارند. حقوق مالكیت معنوی به‌حق یكی از بزرگ‌ترین محدودیتها برای محیط دیجیتالی به شمار می‌رود. در اینجا موضوع تنها پرداخت پول به دارندگان حقوق معنوی اطلاعات دیجیتالی یا كار بر اساس شرایط مناسب برای فراهم‌‌آوری این نوع اطلاعات نیست. دشواریها و هزینه‌های تعیین حقوق برای محتوای دیجیتالی و پیچیدگیهای حل و فصل انواع دعاوی احتمالی در این زمینه، بهره‌برداری از بسیاری از منابع را در دنیای اطلاعات شبكه‌ای تهدید می‌كنند.

انقلاب اطلاعات شبكه‌ای آغاز شده است، اما هنوز در دوران جنینی خود به سر می‌برد. به نظر می‌رسد كه یك یا دو دهه آینده را باید به پالایش فناوری و تولید حجمی گسترده از محتوای دیجیتالی پرداخت. تولید محتوای دیجیتالی نه تنها درباره منابع جدید، بلكه باید برای دیجیتال‌سازی منابع چاپی و میراث قرنهای گذشته و مجموعه‌های خاص در كتابخانه‌ها، آرشیوها، و موزه‌ها صورت پذیرد.

بدین ترتیب كتابخانه‌ها باید كانون توجه خود را به بازتعریف مأموریت و فعالیتهایشان با توجه انقلاب فناوری اطلاعات در آموزش، یادگیری، و پژوهش معطوف دارند. این كار بسیار دشوارتر از خودكارسازی فعالیتهاست و فرایندی واكنشی دارد. تغییرات در ارتباطات علمی، استفاده از فناوریهای آموزشی، و مسائل مربوط به حقوق مالكیت معنوی بیشترین سهم را در ساخت آینده كتابخانه‌های دانشگاهی دارند.

3

نسل جدید كتابخانه‌ها

در دهه 1990، فناوری اطلاعات و ارتباطات بر شیوه‌های ذخیره و بازیابی اطلاعات در محیطهای شبكه‌ای مانند اینترنت تأثیر بسیاری گذاشت. به همین سبب بودجه‌های دولتی كلانی صرف پروژه‌هایی برای طراحی و ساخت الگوها و مدلهای جدید ذخیره و بازیابی اطلاعات در محیط الكترونیكی شد. از جمله‌ این پروژه‌ها می‌توان به «دی‌ال‌آی»⁹ در آمریكا، «ای‌لیب»¹⁰ در انگلیس، «برنامه‌های ساختاری»¹¹ در اتحادیه اروپا و پروژه‌های دیگری در سایر نقاط جهان مانند كانادا، استرالیا، و زلاندنو اشاره كرد [12؛ 18؛ 24: 16-17؛ 94؛ 136]. این الگوها و مدلها با برگزاری كنفرانسها، كارگاههای آموزشی و نیز انتشارات گوناگون در سطح جهان مطرح شدند [106]. از آنجایی كه پیش از این، كتابخانه تنها به‌ عنوان محل نگه‌داری منابع اطلاعاتی شناخته می‌شد، واژه‌ها و اصطلاحهای استفاده شده برای این الگوها نیز همگی دربردارنده واژه «كتابخانه» بودند. پاره‌ای از این الگوها و اصطلاحاتِ وابسته به آنها در پروژه‌های دیجیتال‌‌سازی كتابخانه‌ها پدید آمدند و رشد كردند و برخی دیگر نیز پایه و اساس خود را از محیطهای شبكه‌ای گرفتند، بدون اینكه به كتابخانه‌ای خاص وابسته باشند.

در این دهه عنوانهای گوناگونی برای نامیدن الگوها و مدلهای جدید ذخیره و بازیابی اطلاعات الكترونیكی پدید آمدند‌ كه برخی از آنها عبارت‌اند از (شكل 3-1) كتابخانه دیجیتالی [2؛ 106]، كتابخانه الكترونیكی [25؛ 93]، كتابخانه مجازی [9؛ 43: 1]، كتابخانه بدون دیوار [34: 20]، كتابخانه شبكه‌ای [117]، كتابخانه بدون كاغذ [125]، كتابخانه‌ یك‌پارچه [19]، كتابخانه پیوسته [33]، و «سایبرری»¹² [51]. بررسی نوشتجات نشان می‌دهد كه تعریف واحد و استانداردی برای هیچ‌یك از این اصطلاحات وجود ندارد. به‌عنوان نمونه «شوارتز» 64 تعریف رسمی و غیررسمی را برای كتابخانه‌های دیجیتالی در نوشتجات یافته و گزارش كرده‌ است [106]. علاوه بر این، مرز روشنی نیز میان تعریفهای موجود برای این اصطلاحات برای تمایز مفهومی آنها از یك‌دیگر یافت نمی‌شود. این موضوع سبب شده است كه گاهی برخی از این واژه‌ها به ‌علت اشتراك مفهومی به‌ جای یك‌دیگر به‌كار ‌روند. پاره‌ای از نویسندگان نیز با بررسی تعریفهای گوناگون، آنها را مفاهیم مشابهی دانسته‌اند [2؛ 34: 20؛ 70؛ 104: 2]. بدین‌ ترتیب، هر چند این اصطلاحات در برخی از نوشتجات به‌صورت نظری متمایز شده‌اند، اما رویكرد تجربی به این موضوع نشان می‌دهد كه آنچه بیشتر مورد توجه بوده و پروژه‌های فراوانی درزمینه طراحی، توسعه، و كاربرد آن صورت گرفته، مفهوم كتابخانه دیجیتالی است. از این گذشته كاربرد این اصطلاحات لزوماً اشاره‌ای به وجود نهادی مثل كتابخانه سنتی ندارد و ممكن است اشاره به فضایی مجازی در محیطهای شبكه‌ای باشد.

تنوع زیاد واژه‌ها و اصطلاحات موجود در این زمینه و همچنین تعاریف آنها، به‌عنوان چالشی در واژه‌شناسی و مفهوم نسل جدید كتابخانه‌ها مطرح می‌شود [57]. «آرمز» علت این پراكندگی آرا را حضور افرادی از رشته‌های گوناگون علمی در ساختن نسل جدید كتابخانه‌ها می‌داند. هر كدام از این افراد، اصطلاحات خاص خودشان را معرفی و استفاده می‌كنند. برخی از این واژه‌ها و اصطلاحات چنان اشارات ضمنی‌ای به حوزه‌های اجتماعی، حرفه‌ای، قانونی، و فنی بخصوصی دارند كه مانع بحث میان افرادی با زمینه‌های گوناگون علمی می‌گردند [7: 13].

شكل 3-1. عنوانهای گوناگون برای نسل جدید كتابخانه‌ها

با این وجود، «برگمن» با تحلیل تعدادی از تعریفهای كتابخانه‌های نسل جدید، دو دسته اصلی را تمیز می‌دهد (شكل 3-2). دسته اول تعریفهایی هستند كه از سوی پژوهشگران حوزه كتابخانه‌های جدید ارائه شده‌اند. این پژوهشگران بیشتر در آمریكا و از میان دانشمندان و مهندسان علوم رایانه بوده‌اند. دسته دوم تعریفها را متخصصان كتابداری و اطلاع‌رسانی ارائه كرده‌اند. در دسته اول، تأكید بیشتر بر دسترسی به محتوای دیجیتالی و بازیابی آن است، در حالی‌كه در دسته دوم بر جنبه‌های خدماتی كتابخانه‌های جدید تأكید می‌شود [12].

پیشرفت اولیه كتابخانه‌های جدید در آمریكا، در نتیجه پژوهشهای محققان علوم رایانه بود. این پژوهشها بر طراحی و ساخت فناوریهایی برای سیستمهای گوناگون كتابخانه‌های جدید، از جمله رابطهای كاربر، بهبود امكانات جست‌وجو، و مانند آنها استوار بودند. سپس پژوهشها بر مجموعه‌های كتابخانه‌های جدید، كاربران، و خدمات آنها تمركز یافت.

ولی در انگلستان تصویر از آغاز به گونه‌ای دیگر بود. جامعه كتابداری و اطلاع‌رسانی ابتكار عمل را به ‌دست گرفت و پژوهشهایی درباره كتابخانه‌های جدید انجام داد كه بر گسترش مجموعه‌ها و خدمات اطلاعاتی تأكید داشتند. به ‌هر حال در نتیجه پژوهشهای صورت گرفته در آمریكا، انگلستان، اروپا، و دیگر نقاط جهان شماری از كتابخانه‌های جدید در دهه گذشته یا پیش از آن برپا گشته‌اند. این كتابخانه‌ها با توجه به هدفها، محتوا، امكانات، و مانند آنها با یك‌دیگر تفاوت دارند [24: 16-17].

شكل 3-2. ویژگیهای دو دسته اصلی تعریفهای كتابخانه‌های نسل جدید از نگاه «برگمن»

كتابخانه دیجیتالی

كتابخانه دیجیتالی نسبت به اصطلاحات دیگر، بیشتر برای نامیدن نسل جدید كتابخانه‌ها به‌كار رفته است و به‌همین دلیل، تعریفهای موجود برای آن نیز بیشتر هستند. اما این واژه مانند خود واژه كتابخانه، برای افراد گوناگون معانی متفاوتی دارد [135: 5]. بسیاری از این تعریفها را افراد درگیر در پروژه‌های پژوهشی كتابخانه‌های دیجیتالی ارائه كرده‌اند. «برگمن» یك فصل كامل از كتابش را به تلاش برای ارائه تعریف كتابخانه دیجیتالی اختصاص داده است. او به‌‌دنبال معنای واژه‌های «دیجیتالی» و «كتابخانه» و پاسخگویی به این پرسش است كه آیا كتابخانه دیجیتالی، كتابخانه است یا دیجیتالی؟ او سرانجام نتیجه می‌گیرد كه این اصطلاح معانی متعدد و متنوعی دارد كه حول دو محور دسته‌بندی می‌شوند. از دیدگاه پژوهشی، كتابخانه‌های دیجیتالی مجموعه‌هایی هستند كه به نمایندگی از طرف كاربران گردآوری و سازمان‌دهی شده‌اند. از دیدگاه حرفه كتابداری، كتابخانه‌های دیجیتالی، نهادها یا سازمانهایی هستند كه خدمات اطلاعاتی را به‌شكل دیجیتالی تدارك می‌بینند و ارائه می‌كنند [14: 51].

«برگمن» در سال 1992 اولین تعریف پژوهش‌مدار را درباره كتابخانه‌های دیجیتالی ارائه كرد. در آن زمان از اصطلاح كتابخانه‌های الكترونیكی به‌جای كتابخانه دیجیتالی امروزی استفاده می‌شد. «برگمن» در این تعریف تأكید می‌كند كه یك كتابخانه ملی الكترونیكی تركیبی از این اجزاست [12]:‌

1. یك خدمت؛

2. یك معماری؛

3. مجموعه‌ای از منابع اطلاعاتی، پایگاههای اطلاعات متنی، اعداد، تصاویر، صدا، ویدئو، و غیره؛

4. مجموعه‌ای از ابزارها و قابلیتهای تعیین محل، بازیابی، و استفاده از منابع اطلاعاتی موجود.

تعریف «آرمز» ازكتابخانه دیجیتالی، بیشتر بر جنبه‌های مدیریتی مجموعه‌ها و خدمات دیجیتالی تأكید دارد. بر این اساس، كتابخانه دیجیتالی، مجموعه مدیریت شده‌ای از منابع اطلاعاتی همراه با خدمات وابسته به منابع است. در این‌گونه كتابخانه‌، اطلاعات در قالبهای دیجیتالی ذخیره شده و از طریق شبكه در دسترس است. منظور از شبكه در این تعریف، اینترنت است. ایجاد چنین شبكه انعطاف‌پذیر، كم‌هزینه،‌ و جهانی‌ای‌، عامل اساسی در رشد كتابخانه دیجیتالی بوده است. بخش جدایی‌ناپذیر این تعریف، مدیریت اطلاعات است. آرمز معتقد است كه جریانی از داده‌ها كه از ماهواره به ‌سوی زمین فرستاده می‌شوند، كتابخانه نیستند؛ بلكه داده‌های همانندی كه به‌صورت منظم سازمان‌دهی شده باشند، كتابخانه دیجیتالی را تشكیل می‌دهند.

كتابخانه‌های دیجیتالی، مجموعه‌های پراكنده‌ای از اطلاعات را برای استفاده بسیاری از كاربران گوناگون دربر ‌دارند. از لحاظ اندازه، كتابخانه‌های دیجیتالی از كوچك تا بسیار بزرگ متغیرند. این كتابخانه‌ها می‌توانند از هر نوع ابزار رایانه‌ای و نرم‌افزار مناسب استفاده كنند. موضوع مشترك در میان آنها این است كه اطلاعات بر روی رایانه‌ها سازمان‌دهی می‌شوند و از طریق شبكه در دسترس كاربران قرار می‌گیرند. همه عملكردهای یك كتابخانه دیجیتالی، شامل انتخاب مواد، سازمان‌دهی، دسترس‌پذیری برای كاربران، و آرشیو آنها بر اساس مجموعه‌ای از دستور‌عملها صورت می‌گیرند [7: 2، 17]‌.

تعریف «اپنهیم» و «اسمیتسون»، بیشتر به فناوریهای دیجیتالی اشاره می‌كند. در این تعریف، كتابخانه دیجیتالی، خدمتی اطلاعاتی است كه همه منابع اطلاعاتی را در قالب پردازش‌پذیر رایانه‌ای ارائه می‌كند. كاركردهای فراهم‌آوری، ذخیره‌سازی، محافظت، بازیابی، دسترسی، و اشاعه از طریق كاربرد فناوریهای دیجیتالی صورت می‌گیرند [90].

«چودهاری» و «چودهاری» علاوه بر اشاره به این موارد، تعریفهای دیگری نیز از كتابخانه دیجیتالی ارائه می‌دهند [24: 6]. در یكی از این تعریفها، كتابخانه دیجیتالی به عنوان مجموعه‌ای از ابزارهای ذخیره‌سازی، پردازش، و ارتباطات كامپیوتری همراه با نرم‌افزارهای مورد نیاز برای منابع دیجیتالی تعریف شده است. این مجموعه برای ارائه دوباره، الگوبرداری، و گسترش خدمات انجام شده از سوی كتابخانه‌های مرسوم بر پایه كاغذ، در محیط شبكه ایجاد می‌شود. خدمات سنتی شامل فراهم‌آوری، فهرست‌نویسی، بازیابی، و اشاعه اطلاعات هستند. یك كتابخانه دیجیتالی كه به ارائه خدمات كامل می‌‌پردازد، باید تمامی خدمات اساسی كتابخانه‌های سنتی را همراه با بهره‌برداری از فواید ذخیره‌سازی، جست‌وجو، و ارتباطات دیجیتالی انجام دهد.

«ماركیونی‌نی» و «فاكس» كار كتابخانه‌های دیجیتالی را در بستری از یك فضای طراحی پیچیده‌ای می‌دانند كه با چهار بْعد اجتماع، فناوری، خدمات، و محتوا شكل یافته است [82]:

1. اجتماع. بعد اجتماعی كتابخانه‌های دیجیتالی، موضوعهای اجتماعی، سیاسی، قانونی، و فرهنگی را منعكس می‌سازد.

2. فناوری‌. فناوری به ‌عنوان موتور محرك كتابخانه‌ دیجیتالی عمل می‌كند. كاربرد فناوری شامل كاربرد رایانه، شبكه‌سازی، ذخیره و بازیابی اطلاعات، چند‌رسانه‌ایها، طراحی رابط كاربر، و مواردی مانند آنهاست.

3. خدمات. خدمات، محور كتابخانه دیجیتالی است و كتابخانه‌های دیجیتالی آینده باید خدمات مرجع دیجیتالی، پاسخ‌گویی فوری به پرسشها، كمك به محض درخواست، سواد اطلاعاتی، و مشاركت كاربران را تسهیل كنند.

4. محتوا. كتابخانه دیجیتالی هر گونه ممكن از شكلهای اطلاعات را به دو صورت چاپی و دیجیتالی ارائه می‌كند.

بر اساس تعریف فدراسیون كتابخانه دیجیتالی¹³، این كتابخانه‌ها سازمانهایی هستند كه منابعی را شامل كاركنان متخصص برای گزینش، سازمان‌دهی، تأمین دسترسی، تفسیر، توزیع، حفاظت از یك‌پارچگی، و تضمین وجود پایدار مجموعه‌های دیجیتالی فراهم می‌سازند به نحوی كه این مجموعه‌ها به‌سادگی و باصرفه برای استفاده جامعه‌ای تعریف‌شده از كاربران در دسترس آنان قرار گیرد [35].

«باتاچاریا» كتابخانه‌های دیجیتالی را مجموعه‌های مدیریت شده‌‌ای از منابع دیجیتالی می‌داند. این منابع بر اساس قواعد مجموعه‌سازی، گرداوری شده‌اند. در این مجموعه‌ها، اطلاعات در قالب دیجیتالی همراه با ارزش‌ افزوده، ذخیره و توزیع می‌شوند تا كاربران بتوانند همانند یك كتابخانه سنتی، منابع را بازیابی و استخراج كنند. این منابع از طریق بسیاری از گزینه‌های كاربر‌پسند، قابل دسترس هستند و استفاده از روشهای مناسب برای محافظت از این منابع، تداوم وجود آنها را در طول زمان تضمین می‌كند [11]. این كتابخانه علاوه بر مجموعه‌ای از منابع و ابزارهای سخت‌افزاری و نرم‌افزاری مورد استفاده برای مدیریت منابع، شامل مجموعه‌ای از خدمات است كه با نظر كاربران گسترش و توسعه می‌یابد [106]. منابع دیجیتالی در این كتابخانه‌ها ممكن است به‌صورت محلی نگه‌داری شوند یا از طریق شبكه‌های كامپیوتری در دسترس كاربران قرار گیرند [97].

برخی از نویسندگان به وجود تعارضهایی میان تعریفهای گوناگون كتابخانه‌های دیجیتالی اعتقاد دارند [100]. شاید یك دلیل این تعارضها در این حقیقت نهفته باشد كه اصطلاح كتابخانه دیجیتالی همواره مقوله‌ای بسیار بحث‌ برانگیز و مبهم بوده است. برخی اعتقاد دارند كه اصطلاح كتابخانه دیجیتالی ماهیتی مشكل‌آفرین دارد، زیرا این اصطلاح به دنبال برقراری ارتباطی پیچیده میان مجموعه‌ای از اطلاعات دیجیتالی با كتابخانه به‌ عنوان یك سازمان یا نهاد است. پاره‌ای نیز به جمع نقیضها در اصطلاح كتابخانه‌های دیجیتالی اشاره می‌كنند. اگر یك كتابخانه، كتابخانه است، آن‌گاه دیجیتالی نخواهد بود و اگر یك كتابخانه دیجیتالی است، آن‌گاه دیگر كتابخانه نخواهد بود [15: 86].

با این وجود، اصطلاح كتابخانه دیجیتالی در نوشتجات علمی و به‌ویژه در حوزه اطلاع‌رسانی رواج پیدا كرده است و نسبت به بقیه اصطلاحات بیشتر استفاده می‌شود.

كتابخانه مجازی

واژه «مجازی» از لحاظ دستوری صفت است و با نامهای فعالیتها، اشیا، موجودیتها، و مكانهایی به كار می‌رود كه واقعیت فیزیكی ندارند. این موارد فقط به شكل دیجیتالی و در محیط مجازی وجود دارند. برای مثال می‌توان صندوق پست الكترونیكی یا چرخ‌دستی خرید الكترونیكی را نام برد [97].

در جهان اطلاعات، واژه مجازی نشان‌دهنده مفهوم دیجیتالی است. با پیشرفتهای اخیر فناوری اطلاعات، معنای كلمه مجازی به میزان زیادی برای توصیف اشیا یا عملكردهای فاقد محدودیتهای زمان و مكان مانند محل ‌كارهای مجازی، تیمهای مجازی، و جوامع مجازی به ‌كار رفته است [61: 574].

واقعیت مجازی نیز محیطی الكترونیكی‌ است كه برای كاربران كامپیوتر طراحی شده است. این محیط، با استفاده از نرم‌افزارهای شبیه‌سازی واقعیت سه‌بعدی و جلوه تصویری آن عمل می‌كند. در این حالت، اشیا به‌صورت فیزیكی وجود ندارند. از واقعیت مجازی، بیشتر برای هدفهای آموزشی و سرگرمیهای عمومی استفاده می‌شود [97].

اصطلاح كتابخانه مجازی نیز مانند اصطلاحات دیگر، محصول نوشتجات دهه 1990 است كه یكی از ویژگیهای آنها تأكید بر فناوری نوین بوده است. در این دهه، كتابخانه مجازی اصطلاح معروفی برای توصیف كتابخانه‌هایی بود كه دسترسی به اطلاعات دیجیتالی را با استفاده از انواع شبكه‌ها، شامل اینترنت و وب ارائه می‌كردند [104: 2]. چنین به‌نظر می‌رسد كه این اصطلاح تقریباً در سال 1990، در بافت «ائتلاف برای اطلاعات شبكه‌ای»¹⁴ پدید آمده باشد [117].

رایج‌ترین تعریف كتابخانه مجازی از سوی «كی گاپن»¹⁵ است. «گاپن» مفهومی كل‌نگرانه از كتابخانه مجازی ارائه می‌دهد. بر اساس این تعریف، كتابخانه مجازی حامل مفهوم دسترسی از راه دور به منابع و خدمات كتابخانه‌ها و دیگر مراكز اطلاعاتی است. این‌گونه كتابخانه، مجموعه‌ای درون‌مكانی از منابع جاری و منابع پر‌استفاده است كه در هر دو شكل چاپی و الكترونیكی وجود دارند. این كتابخانه شامل شبكه‌ای الكترونیكی برای دسترسی به كتابخانه‌ جهان‌گستر برونی و تحویل مواد و منابع دانش نیز هست. بدین ترتیب كتابخانه‌ای برای كاربر ایجاد می‌شود كه منابع و خدمات اطلاعاتی بسیاری از كتابخانه‌ها را از لحاظ فنی در كنار هم جمع می‌كند [104: 2؛ 33؛ 117].

یك دهه پیش از آن، «ای. جی. هارلی»‌¹⁶ كتابخانه مجازی را به‌عنوان جایی تعریف می‌كند كه كاربر تصور دسترسی سریع و هم‌زمان به مجموعه‌ بزرگی از اطلاعات را نسبت به مجموعه‌های موجود دارد.كاربر در پشت میزش بی‌درنگ به دانش جهانی دسترسی پیدا می‌كند. اما «دی‌آنجلو»‌ كتابخانه‌ مجازی را مجموعه مدیریت‌شده‌ای از منابع و خدمات اطلاعاتی می‌داند كه به‌صورت الكترونیكی از طریق اینترنت در دسترس هستند. كانون توجه این كتابخانه بر تلاشهای مشتركی متمركز است كه خدمات و منابع را از طریق دروازه‌ای عمومی در كنار هم جمع می‌كنند [33].

مفاهیم كتابخانه‌های مجازی یا كتابخانه‌های بدون دیوار، نشان‌دهنده‌ امكانات یك‌پارچه و منسجمی هستند كه از محیط دیجیتالی جدایی‌ناپذیرند. اگر مجموعه‌های قابل ملاحظه كتابخانه‌ای دیجیتالی باشند، دیگر حدود فضایی، مرزهایی را برای اطلاعات تعریف نمی‌كنند. مجموعه‌های مجازی از طریق منابع گوناگون فراوانی قابل راه‌اندازی و از هر مكانی در دسترس هستند، بدون اینكه كاربر مكان استقرار آنها را بداند. بر این اساس می‌توان برای نیل به بسیاری از هدفهای خاص، مجموعه‌های مجازی مشخصی را طراحی و ایجاد كرد. چنان‌كه پاره‌ای از كتابخانه‌های مجازی بزرگ هستند و مجموعه‌های بزرگی را در سراسر جهان به‌هم پیوند می‌دهند، ولی برخی دیگر بسیار كوچك و مجموعه دیجیتالی شخصی یك فرد هستند [34: 21].

به‌ نظر می‌رسد كه اصطلاح كتابخانه دیجیتالی نسبت به كتابخانه مجازی مناسب‌تر باشد، شاید به این دلیل كه واژه مجازی كه از واقعیت مجازی وام گرفته شده تداعی‌كننده این موضوع است كه تجربه استفاده از چنین كتابخانه‌ای مشابه كتابخانه سنتی نیست. چنان‌كه مطالعه یا دیدن یك مدرك روی صفحه نمایش كامپیوتر ممكن است از لحاظ كیفیت متفاوت با مطالعه اثر مشابه در شكل چاپی باشد، این در حالی است كه محتوای اطلاعاتی آنها صرف‌نظر از شكلی كه دارند، مشابه است [97].

كتابخانه تركیبی

در نوشتجات مربوط به نسل جدید كتابخانه‌ها، اصطلاح دیگری كه زیاد به چشم می‌خورد، كتابخانه تركیبی است [2؛ 9؛ 19؛ 24: 6؛ 33؛ 34: 21؛ 44؛ 53؛ 75؛ 90؛ 91؛ 101؛ 106]. این اصطلاح در روند پیدایش نامهای گوناگون برای نسل جدید كتابخانه‌ها، دیرتر از بقیه اصطلاحات به‌وجود آمد و در واقع در نتیجه ‌اجرای پروژه‌های دیجیتال‌سازی كتابخانه‌ها مطرح شد [91].

تعریفهای اصطلاحات و واژه‌هایی كه تا بدین‌جا برای نسل جدید كتابخانه‌ها ارائه شدند، دارای اشتراكات زیادی هستند؛ به‌گونه‌ای كه مرز بین آنها روشن نیست. كتابخانه تركیبی نیز تا حدودی از این اصل مستثنی نیست و بعضی از تعریفهایی كه برای اصطلاحات قبلی ارائه شد، دربردارنده تعریف كتابخانه تركیبی نیز هستند. با این وجود، صفت به‌كار رفته در كتابخانه تركیبی تا حدودی مرز آن را از حوزه دیگر مفاهیم متمایز می‌كند. اصطلاحات پیشین دارای صفاتی مانند مجازی، الكترونیكی، دیجیتالی، و بدون‌ دیوار هستند كه همپوشانی زیادی دارند. در حالی‌كه واژه‌ «تركیبی»، با این صفات همپوشانی ندارد.

فرایند پیوند از لحاظ زیست‌شناختی اهمیت زیادی دارد، چرا كه بر اساس نظریه «داروین»، تنوع ژنتیكی لازم را برای ایجاد تكامل در داخل یك گونه افزایش می‌دهد. اگر اوضاع اقلیمی یا بومی در محیطی تغییر كند، امكان حذف گونه‌هایی با تركیبهای معین و باقی ماندن گونه‌های دیگری با تركیبهای متفاوت وجود دارد. در این حالت صورت ظاهری و رفتار مربوط به گونه‌های باقی‌ مانده نیز در طول زمان برای سازگاری با محیط اطراف و بقا تغییر می‌كند. امروزه واژه تركیبی و فرایند پیوند جدای از نظریه تكامل طبیعی و عقیده «داروین» به صورتی گسترده برای انواع شرایط و موقعیتها استفاده می‌شود. در واقع می‌توان گفت كه واژه ‌تركیب، اغلب برای توصیف فعالیتها یا خدماتی به كار می‌رود كه دو شاخصه مهم را با هم تركیب می‌كنند یا به‌طوركلی مخلوطی از چیزهای دیگر هستند [90؛ 44]. به عنوان نمونه می‌توان از اصطلاح «مدیر تركیبی» نام برد كه در دهه‌های 1970 و 1980 برای مدیران فناوری اطلاعات پاره‌ای از شركتها به‌كار می‌رفت. این مدیران افرادی بودند كه دانش فناوری اطلاعات را با دانش مدیریت تركیب می‌كردند [90]. این واژه هنگامی كه از سوی جامعه كتابداری و خدمات اطلاع‌رسانی استفاده می‌شود، توانایی عمل كردن در هر دو محیط چاپی و الكترونیكی را منعكس می‌سازد [44]. بدین ترتیب كتابخانه تركیبی، نشان‌دهنده كتابخانه‌ای است كه در آن منابع اطلاعاتی دیجیتالی و چاپی در كنار هم وجود دارند. این منابع در چارچوب خدمات اطلاع‌رسانی یك‌پارچه‌ای گردآوری می‌شوند و به‌ صورت محلی و همچنین از راه‌دور در دسترس هستند [59].

بر اساس نظریه‌ «داروین»، تغییر شرایط محیط، سبب حذف پاره‌ای از موجودات زنده و بقای بقیه آنها می‌شود. موجودات باقی‌مانده نیز در طی زمان از لحاظ ظاهری و رفتاری به‌تدریج تغییر می‌كنند. اصل پنجم در قوانین «رانگاناتان»، كتابخانه را ارگانیسمی زنده و پویا می‌داند، بنابراین كتابخانه نیز مشمول نظریه داروین می‌شود. تأثیرات فناوری اطلاعات بر شیوه‌های ذخیره و بازیابی اطلاعات و ارائه بسیاری از منابع اطلاعاتی در محیطهای شبكه‌ای، بسیاری از كاربران را از مراجعه به كتابخانه‌ها بی‌نیاز ساخته است. بدین ترتیب كتابخانه‌های سنتی با خطر انقراض یا نابودی تدریجی مواجه شده‌اند. این وضعیت، همان تغییر شرایطی است كه در نظریه‌ «داروین» مطرح است. حال اگر كتابخانه‌ها سعی كنند خود را با شرایط جدید وفق دهند و نیازهای جدید كاربران و كاربران جدید را برطرف سازند، می‌توانند به بقای خود ادامه دهند و در غیر این ‌صورت با خطر نابودی مواجه‌اند. گروهی معتقدند استراتژی‌ای كه می‌توان برای بقای كتابخانه‌ها در آینده‌ای قابل پیش‌بینی اتخاذ كرد، استراتژی كتابخانه‌های تركیبی همراه با كاركنانی تركیبی است، كه كتابخانه‌های سنتی و دیجیتالی را یك‌پارچه خواهد ساخت [90؛ 91؛ 101].

می‌توان گفت كه اصطلاح كتابخانه تركیبی از اروپا و در جریان پژوهشهای برنامه «ای‌لیب» یا برنامه‌ كتابخانه الكترونیكی در انگلستان شكل گرفت و منجر به طراحی و اجرای پروژه‌هایی با عنوان پروژه‌های كتابخانه تركیبی گردید. برنامه‌ «ای‌لیب» به بررسی موضوعهایی درباره پیاده‌سازی و یك‌پارچه‌سازی كتابخانه دیجیتالی می‌پردازد. پروژه‌های كتابخانه تركیبی، بخشی از مرحله سوم برنامه «ای‌لیب» را تشكیل می‌دهند كه در ژانویه 1998 آغاز شدند. این پروژه‌ها موضوعهایی مانند بحث درباره كتابخانه تركیبی با توجه به نیازهای كاربران، مدیریت خدمات، تصدیق هویت، میان‌كنش‌پذیری، یك‌پارچه‌سازی خدمات، دیجیتال‌سازی، و جنبه‌های بسیار مهم و در‌حال توسعه كتابخانه تركیبی را در آموزش دانشگاهی دربر داشتند [91]. در پژوهشی كه با مصاحبه با دست‌اندركاران و مدیران پروژه‌های كتابخانه تركیبی برنامه «ای‌لیب‌» صورت گرفت، عقیده‌ كلی پاسخ‌دهندگان این بود كه كتابخانه‌های تركیبی قبل از شروع این پروژه‌ها وجود داشته‌اند، اما اكنون تنها اصطلاحی برای آنها ساخته شده است. این در حالی است كه نمونه‌های فراوانی از كتابخانه‌های تركیبی وجود دارند كه به این نام خوانده نمی‌شوند [90].

كتابخانه تركیبی،‌ در حقیقت كتابخانه‌ای است كه برای تجیمع گستره‌ وسیعی از فناوریها از منابع مختلف، در بستر كتابخانه‌ای كارآمد طراحی شده است. در این كتابخانه سیستمها و خدمات یك‌پارچه سازگار با هر دو محیط چاپی و الكترونیكی در كانون توجه هستند [24: 7؛ 34: 21؛ 44؛ 91؛ 101؛ 106]. كتابخانه تركیبی باید دسترسی به همه مواد و منابع را، اعم از سنتی، دیجیتالی، سنتی تبدیل شده به دیجیتالی، و مواد و منابع آینده فراهم كند. این دسترسی با استفاده از فناوریها و رسانه‌های گوناگون صورت می‌گیرد [101].

هدف از كاربرد اصطلاح كتابخانه تركیبی، انعكاس وضعیت درحالِ انتقالِ كتابخانه امروزی است. كتابخانه‌ای كه نه به‌طور كامل دیجیتالی است و نه به‌طور كامل چاپی [24: 7؛ 101]. بنابراین كتابخانه تركیبی نباید چیزی بیشتر از یك مرحله در حال انتقال و بی‌ثبات بین كتابخانه سنتی و دیجیتالی در نظر گرفته شود. با وجود این، بسته به مدت زمان انتقال، می‌توان كتابخانه تركیبی را به‌عنوان الگویی ارزنده و كارآمد توسعه داد و به‌كار گرفت [91؛ 106]. بدین ترتیب كتابخانه تركیبی در پیوستاری بین كتابخانه‌ سنتی و دیجیتالی قرار دارد، جایی كه منابع اطلاعات الكترونیكی و كاغذی در كنار هم مورد استفاده قرار می‌گیرند [24: 6-7؛ 34: 21؛ 44؛ 91؛ 106].

چالش مدیریتی این نوع كتابخانه‌، تشویق كاربر نهایی به كشف منابع و كاربرد اطلاعات در شكلهای گوناگون، از منابع محلی یا از راه دور،‌ به‌گونه‌ای كمابیش یك‌پارچه و یك‌دست است [91؛ 106]. این منابع می‌توانند در فرم آنالوگ یا دیجیتالی باشند و به‌صورت منطقه‌ای،‌ ملی، یا بین‌المللی در دسترس قرار گیرند. كتابخانه تركیبی محیطی برای ارائه خدمات مجازی و فیزیكی است. این نوع كتابخانه‌ از فعالیتهای تخصصی كاربران در محل كار آنان پشتیبانی می‌كند [44؛ 91].

«مادلز»¹⁷، اداره‌ای در انگلستان است كه با حمایت برنامه‌ «ای‌لیب» و كتابخانه ‌بریتانیا برای پی‌گیری ابتكار‌عمل در زمینه شبكه‌سازی اطلاعات و كتابخانه به‌وجود آمده است. یكی از مهم‌ترین دستاوردهای «مادلز» بیان «ام‌‌آی‌‌ای»¹⁸ یا معماری اطلاعات «مادلز» بود. «ام‌آی‌ای» زیر‌بنای مفهومی بسیاری از پیشرفتهای كتابخانه تركیبی به شمار می‌رود. «ام‌آی‌ای»‌ محیط یك كتابخانه تركیبی را جایی توصیف می‌كند كه گستره مناسبی از خدمات اطلاعاتی گوناگون، با شیوه‌ای هماهنگ و یك‌پارچه از طریق رابطی واحد به كاربر ارائه می‌شوند. این خدمات ممكن است هم در قالب الكترونیكی و هم در قالب چاپی، به‌صورت محلی یا از راه دور‌ ارائه گردند. چنین محیطی همه یا برخی از كاركردهای كشف،‌ مكان‌یابی، درخواست، تحویل، و استفاده از منابع اطلاعاتی را صرف‌نظر از مكانی كه منابع نگه‌داری می‌شوند، فراهم می‌كند. این مكان می‌تواند شامل كتابخانه‌ها، آرشیوها،‌ موزه‌ها، یا دولت باشد. در این محیط،‌ امكان وجود تركیب یا آرایشی پویا برای انعكاس علایق یك كاربر یا گروهی از كاربران وجود دارد. این محیط به سیستمهای باز و پروتكلهای استاندارد وابسته است [24: 83-85].

كتابخانه تركیبی ابزاری برای یك‌پارچه‌سازی كتابخانه سنتی با كتابخانه دیجیتالی است. چرا كه در حال حاضر عناصر كتابخانه دیجیتالی برای گسترش خدمات كتابخانه‌های سنتی و رایج و نه جایگزینی آنها به‌كار گرفته شده‌اند و كاربر امروزی اطلاعات‌ مجبور است در محیطی تركیبی شامل منابع الكترونیكی و كاغذی به جست‌وجو بپردازد. این كتابخانه نیز هر دو فضای فیزیكی و مجازی را در اختیار دارد و دسترسی كاربران را به گستره‌ای از منابع الكترونیكی و چاپی فراهم می‌كند [44؛ 90]. برنامه‌ «ای‌لیب» بریتانیا نیز با تشخیص اینكه نیاز و دسترسی هم‌زمان به منابع كاغذی و الكترونیكی برای آینده‌ای قابل پیش‌بینی ادامه خواهد یافت، از این مدل تركیبی استفاده كرده است [33].

تفاوتها در نسل جدید كتابخانه‌ها

چنان‌كه گفته شد، واژه‌های استفاده شده مانند دیجیتالی، مجازی، الكترونیكی، بدون دیوار، و مانند آنها برای نسل جدید كتابخانه‌ها نه تنها تعریف واحد و استانداردی ندارند، بلكه مرز روشنی نیز میان تعریفهای موجود برای آنها یافت نمی‌شود. گاهی نیز برخی از این واژه‌ها به‌علت اشتراك مفهومی به‌جای یك‌دیگر به‌كار می‌روند تا جایی كه «دیگان» و «تینر» با بررسی تعریفهای گوناگون،‌ آنها را مفاهیمی مشابه دانسته‌اند [34: 20]. با این وجود در اینجا تلاش شده است كه تفاوتهای احتمالی میان این اصطلاحات تا حدی كه در نوشتجات آمده‌اند، روشن شوند.

كتابخانه‌ دیجیتالی و كتابخانه الكترونیكی. كتابخانه دیجیتالی با كتابخانه‌ دارای مواد و منابع اطلاعات الكترونیكی (مانند «سی‌دی‌رام»‌ها و پایگاههای پیوسته اطلاعات) تفاوت دارد. پاره‌ای از نویسندگان كتابخانه‌ای با این نوع منابع را به‌عنوان یك كتابخانه‌ الكترونیكی در نظر می‌گیرند و معتقدند كه این گونه كتابخانه‌ها نباید با كتابخانه دیجیتالی اشتباه گرفته شوند. چرا كه در كتابخانه دیجیتالی، علاوه بر مواد و منابع الكترونیكی، ارتباطات از راه دور نیز به‌عنوان یك پیش‌شرط تلقی می‌شود. بر این اساس، یكی از ویژگیهای كلیدی كتابخانه‌ دیجیتالی، امكان بازیابی اطلاعات به‌طور هم‌زمان از چندین نقطه در محلهایی دورتر و خارج از محل اطلاعات است. این موضوع بدان معنی است كه مكان دسترسی لزوماً نباید ساختمان كتابخانه‌ای سنتی باشد، بلكه می‌تواند ایستگاهی كاری خارج از كتابخانه باشد [90].

كتابخانه‌ تركیبی و كتابخانه‌ دیجیتالی. از بررسی نوشتجات چنین به‌نظر می‌رسد كه كتابخانه دیجیتالی با مواد دیجیتالی سر و كار دارد،‌ حال آنكه كتابخانه‌ تركیبی هر دو نوع مواد چاپی و دیجیتالی را در اختیار دارد. با این وجود، این تمایز همیشه در عمل صورت نمی‌گیرد. به‌عنوان مثال كتابخانه دیجیتالی كالیفرنیا در دانشگاه كالیفرنیا، «آی‌جی‌ای‌ام‌اس»¹⁹، و كتابخانه دیجیتالی در دانشگاه فناوری «نانیانگ»²⁰ در سنگاپور با هر دو گونه منابع اطلاعاتی چاپی و سنتی سروكار دارند، ولی به‌جای استفاده از اصطلاح كتابخانه تركیبی از عنوان كتابخانه دیجیتالی استفاده می‌كنند [24: 7].

كتابخانه دیجیتالی و كتابخانه‌ مجازی. در محیط شبكه‌ای، كتابخانه‌های دیجیتالی به‌گونه‌ای تكامل یافته‌اند تا با تعریفی استاندارد هم‌خوان باشند. این كتابخانه مجموعه‌ای از منابع دیجیتالی شده است كه گاهی با دیگر منابع و خدمات الكترونیكی موجود نیز همراه می‌شوند. ولی كتابخانه مجازی چنین تعریف روشنی ندارد [33].

كتابخانه دیجیتالی، كتابخانه مجازی، و كتابخانه الكترونیكی. هیچ‌كدام از این واژه‌ها كامل نیستند. برای مثال مفهوم كتابخانه دیجیتالی و الكترونیكی به‌راحتی به سطح فناوری قابل تنزل هستند و بنابراین از جنبه‌های كلی‌تر سازمانی جدا می‌شوند. از این گذشته هر دو واژه «دیجیتالی» و «الكترونیكی» انحصاری به‌شمار می‌روند، زیرا فضای مربوط به فناوریهای دیگر مانند چاپ را به خود اختصاص می‌‌دهند. «دیجیتالی» از این هم گسترش بیشتری می‌یابد و حتی فناوری قیاسی را هم حذف می‌كند، در حالی‌كه خطوط تلفن، هنوز هم كانالی مهم برای انتقال داده‌های الكترونیكی به‌شمار می‌روند. از سوی دیگر این دو واژه دربر دارنده بار و مفهومی رقابتی هستند، به عنوان مثال میان مواد چاپی و دیجیتالی.

اصطلاح كتابخانه‌ مجازی شاید بهتر بتواند جنبه‌های سازمانی و فنی را دربر گیرد. واژه «مجازی»، دو مفهوم رایانه‌ای (اتصال منطقی بین دو شبكه كامپیوتری و مدلی برای مدیریت حافظه كامپیوتر) و همچنین كتابخانه‌ شبكه‌ای (منابع محلی و قابل دسترس از راه‌ دور، در همه قالبها) را شامل می‌شود.

از دیدگاه سازمانی واژه «مجازی» می‌تواند در «شركت مجازی» یا «سازمان مجازی» به‌كار رود و كتابخانه‌ مجازی می‌تواند به‌عنوان یك مورد خاص از سازمانهای مجازی، البته با ملاحظه‌ محتاطانه‌ مناقشات موجود در تعریف این نوع سازمانها، محسوب شود. می‌توان گفت كه اصطلاح «كتابخانه مجازی» به دو دلیل می‌تواند جایگزین دیگر اصطلاحات باشد. اول اینكه هر دو بعد فنی و اجتماعی كتابخانه را دربر می‌گیرد، و دوم اینكه كتابخانه مجازی، فناوری را محدود به «دیجیتالی» نمی‌كند. در حالی‌كه اصطلاحهای «كتابخانه‌ دیجیتالی» و «كتابخانه الكترونیكی» به‌سطح فنی قابل تنزل هستند و مواد و منابع را فقط محدود به دیجیتالی می‌كنند [117].

كاستیهای كتابخانه‌های سنتی

«بروفی» پاره‌ای از كاستیهای كتابخانه‌های سنتی را چنین بیان می‌كند [19]:

مراجعه‌كنندگان. مراجعه‌كنندگان گوناگون به‌صورت هم‌زمان، امكان استفاده از منبعی خاص را ندارند. از پیامدهای این ویژگی، به‌وجود آمدن لیستهای انتظار و رزرو مواد و منابع در كتابخانه‌هاست.

حجم ذخیره‌سازی. به‌علت محدودیتهای فیزیكی، هزینه‌ها، نیروی انسانی، و مانند آنها تنها دامنه محدودی از منابع‌ قابل ذخیره‌سازی هستند. به‌همین دلیل از سالها پیش كتابخانه‌ها به استراتژی اشتراك منابع روی آورده‌اند.

مواد و منابع. در این كتابخانه‌ها مواد و منابع زمانی قابل استفاده هستند كه به مخزن كتابخانه اضافه ‌شوند. به علت نوع استفاده از منابع، مواد پراستفاده آسیب فراوانی می‌بینند. از اینها گذشته هزینه نگه‌داری مواد كم‌استفاده و كار با مواد بسیار بالاست.

ویژگیهای نسل جدید كتابخانه‌ها

ویژگیهایی كه برای نسل جدید كتابخانه‌ها بیان می‌گردند، در حقیقت ایده‌آلهایی هستند كه برای این نوع كتابخانه‌ها تصویر می‌شوند. چنان‌كه در چالشهای این نسل از كتابخانه‌ها خواهیم دید، بسیاری از این ویژگیها در مقام عمل با مشكلات زیادی روبه‌رو می‌شوند. با این وجود می‌توان این مزیتها و ویژگیها را این به شرح برشمرد:

تسهیل دسترسی به خدمات. اطلاعات این كتابخانه‌ها با استفاده از اینترنت و سرویسهای آن به‌عنوان فناوری نوین اطلاعات،‌ از هر جای جهان قابل استفاده است. كاربران می‌توانند از طریق سازوكارهای مناسب،‌ اطلاعات مورد نیاز خود را بازیابی و به آنها دسترسی پیدا ‌كنند. بنابراین می‌توان گفت، به‌جای اینكه كاربران برای دسترسی به اطلاعات به كتابخانه مراجعه كنند، كتابخانه‌های نسل جدید، اطلاعات را در هنگام نیاز كاربران به خانه، محل كار، یا هر مكان دیگری می‌برند كه در آن هستند [7: 4-5؛ 24: 10؛ 90].

در این كتابخانه‌ها،‌ چندین كاربر می‌توانند از منبع اطلاعاتی واحدی به‌طور هم‌زمان استفاده كنند كه این كار در كتابخانه‌های سنتی (بر پایه كاغذ)، امكان‌پذیر نیست. به ‌این ترتیب مشكل دسترسی به مواد پرتقاضا و پراستفاده برطرف می‌شود [34: 32].

كاربران این كتابخانه‌ها برخلاف كتابخانه‌های سنتی، می‌توانند برای خودشان مجموعه‌های شخصی از منابع دیجیتالی برای استفاده‌های بعدی در محل كار یا هر جای دیگری تهیه كنند. اطلاعات دیجیتالی می‌تواند از سوی كاربران گوناگون با توجه به نیازهای فردی‌شان مرور و استفاده شود [7: 4؛ 24: 8].

كتابخانه‌های نسل جدید،‌ دسترسی بهتر به اطلاعات را با تدارك امكانات متعدد و پیشرفته جست‌وجو، و مرور و بازیابی سریع اطلاعات تسهیل می‌كنند. علت این امر پایگاههای اطلاعات الكترونیكی و موتورهای جست‌وجوی وب بوده‌اند كه پیشرفتهای مهم وقابل ملاحظه‌ای را در امكانات جست‌وجو برای كاربر نهایی به‌وجود آورده‌اند [6؛ 24: 10؛ 106].

امكانات بهتر برای اشتراك اطلاعات. كتابخانه‌های جدید امكانات بهتری را برای اشتراك اطلاعات میان كاربران و دسترسی به انواع منابع اطلاعاتی موجود در «سرور»های گوناگون جهان فراهم می‌كنند. بسیاری از واحدهای پژوهشی از منابع اینترنت و كتابخانه‌های نسل جدید برای اشتراك اطلاعات میان اعضای خود بهره می‌برند [7: 5؛ 24: 10].

كاربرد بهتر اطلاعات. كتابخانه‌های جدید برای تحقق رؤیای ایجاد یك زیرساخت اطلاعاتی جهانی واقعی، روزبه‌روز موانعی چون زمان، فضا، زبان، و فرهنگ را از بین می‌برند و دسترسی به اطلاعات و كاربرد آن را بهبود می‌بخشند. در حالت آرمانی، كاربران در هر جای جهان، می‌توانند از كتابخانه‌های جدید در هر زمان (24 ساعت شبانه‌روز و هفت روز هفته) و به هر زبان استفاده كنند. در این كتابخانه‌ها اطلاعات تولید شده در دیگر نقاط جهان از فرهنگها یا زبانهای گوناگون به‌آسانی به‌دست كاربران می‌رسد. كتابخانه‌های جدید به كاربران در به‌دست آوردن اطلاعات روزامد كمك می‌كنند. مدت زمان معمول بین تولید اطلاعات و دسترسی به آن در محیط كتابخانه سنتی طولانی است. كتابخانه‌های جدید معمولاً این فاصله زمانی را با كمك وب و نشر دیجیتالی و گنجاندن سریع اطلاعات دیجیتالی در مجموعه‌ خدمات كتابخانه‌های جدید به‌طور چشم‌گیری كاهش می‌دهند [7: 4-8؛ 24: 9، 11].

كاهش شكاف دیجیتالی. در حالی‌كه پیشرفتهای اخیر فناوری اطلاعات و ارتباطات، به‌ویژه اینترنت، فاصله میان مردم را در جهان كاهش داده است، اما هنوز فاصله‌ای بزرگ بین ملتها از ‌لحاظ برخورداری از امكانات، منابع، و زیر‌ساختها وجود دارد. این فاصله در حال رشد، شكاف دیجیتالی نامیده می‌شود. سازمان توسعه و همكاریهای اقتصادی²¹، شكاف دیجیتالی را چنین تعریف می‌كند: فاصله میان افراد، خانوارها، سازمانها، و مناطق جغرافیایی در سطوح گوناگون اقتصادی ـ اجتماعی از لحاظ امكان دسترسی آنان به فناوریهای ارتباطات و اطلاعات و استفاده آنها از اینترنت برای گستره وسیعی از فعالیتها [138: 8-9]. شكاف دیجیتالی،‌ یكی از مهم‌ترین موضوعهایی است كه جهان امروز با آن روبه‌روست و كتابخانه‌های جدید با رفع مانعهایی مانند فاصله، زمان،‌ زبان، و فرهنگ می‌توانند نقشی اساسی در كاهش این شكاف ایفا كنند [109].

همكاری بهتر. محیط دیجیتالی، تعامل و همكاری میان افراد را صرف‌نظر از مكان فیزیكی آنها میسر می‌‌سازد [106]. پژوهشها نشان می‌دهند كه كتابخانه‌های جدید در محیط وب، همكاری میان كاربران را تسهیل می‌كنند. پژوهشگران معتقدند كه چنین همكاریهایی تأثیر عمیقی بر چرخه حیات اطلاعات پژوهشی خواهد گذارد. فرایندی كه طی آن پژوهشگران اطلاعات را پدید می‌آورند، به‌كار می‌برند، و اشاعه می‌دهند [13؛ 131].

تسهیل دسترسی به مواد و منابع اطلاعات. كتابخانه‌های نسل جدید علاوه بر تسهیل دسترسی به خدمات به‌طور اعم، دسترسی به مواد و منابع را نیز تسهیل می‌كنند. این كتابخانه‌ها امكان ادغام و یك‌پارچه‌سازی رسانه‌های گوناگون را اعم از متن، صدا، تصویر،‌ و فیلم پدید می‌آورند [24: 8؛ 34: 33؛ 51].

دسترسی آسان‌تر، سریع‌تر، و به‌صورت مجزا به بخشهای گوناگون مواد و منابع، مانند دسترسی به مقاله‌های یك مجله یا فصلهای گوناگون یك كتاب از دیگر امكاناتی است كه این كتابخانه‌ها فراهم می‌كنند. در این حالت كاربران می‌توانند به‌جای خرید یك مجله یا یك كتاب الكترونیكی به‌صورت كامل، مقاله‌ها یا بخشهای مورد نیاز آن را خریداری و دریافت كنند. چنین انعطافی برای جست‌وجو در تمامی بخشهای مواد و منابع از جمله متن نیز وجود دارد. علاوه بر این قابلیت نمایش موادی كه در قالبهایی غیرمعمول هستند، مانند منابعی در مجلدهای زیاد یا در اندازه‌های بزرگ مانند نقشه‌ها، به‌راحتی فراهم می‌شود. مشكلات و هزینه‌های تحویل مواد و منابع، صرف‌نظر از حجم زیاد آنها نیز كاهش می‌یابد. مواد و منابع در این كتابخانه‌ها به‌راحتی می‌توانند با مواد و منابع آموزشی هماهنگ و ادغام شوند. از این گذشته، امكان محافظت و نگه‌داری از مواد آسیب‌پذیر و گران‌بها،‌ با استفاده از جایگزینهای آنها در قالبهایی دسترس‌پذیرتر با سهولت بیشتری در این كتابخانه‌ها وجود دارد [34: 32؛ 90؛ 106].

كتابخانه‌های جدید نه‌تنها در الگوهای استفاده از اطلاعات،‌ بلكه در مفهوم مالكیت نیز تغییراتی را به‌وجود آورده‌اند. بیشتر كتابخانه‌ها،‌ موادی را كه مالك نیستند به‌صورت رایگان یا با صرف هزینه‌ای ناچیز برای كاربران خود فراهم می‌كنند. كتابخانه‌ها همواره از سیاستهای مجموعه‌سازی به‌عنوان سازوكار پالایش بهینه اطلاعات استفاده و تنها مواد و منابع مفیدتر را برای كاربران انتخاب می‌كنند. این نقش در جهان دیجیتالی قطعی‌تر خواهد شد، چرا كه مسئله‌ «نبود اطلاعات» نیست بلكه «سرریز اطلاعات» است. به‌این ترتیب كتابخانه‌های جدید باید از ساز و كارهای مناسبی برای پالایش موارد نامطلوب‌ استفاده كنند. این موضوع ویژگی متمایزكننده‌ كتابخانه‌های جدید از وب است [24: 8].

چالشهای نسل جدید كتابخانه‌ها

بررسی نوشتجات حاكی از آن است كه چالشهای زیادی برای پدیداری و بقای نسل جدید كتابخانه‌ها وجود دارند. این چالشها ناشی از محیط پیچیده فنی،‌ اجتماعی، قانونی، اقتصادی، و اطلاعاتی كتابخانه‌های جدید هستند كه موانع بسیاری را در مسیر خدمات آنها به‌وجود می‌آورد. بسیاری اعتقاد دارند كه كتابخانه‌های بدون دیوار، در واقع كتابخانه‌هایی با دیوارهای جدید هستند. چرا كه از لحاظ فنی و قانونی محدود و از نظر مدیریتی بی‌ثبات‌اند. كتابخانه‌های جدید شاید به همان اندازه كتابخانه‌های سنتی برای كاربران غیر قابل نفوذ و عمیقاً محدود باشند. به‌همین دلیل كارشناسان فنی می‌گویند در این كتابخانه‌ها تنها مجموعه‌های دیجیتالی جایگزین مجموعه‌های چاپی شده‌اند.

كوچك‌ترین حركتها به سوی مجموعه‌ها و خدمات دیجیتالی، به‌شدت از نظام حقوق مالكیت معنوی، محدودیتهای دریافت امتیاز، و همچنین هزینه‌های بازدارنده دیجیتال‌سازی و پشتیبانیهای زیر‌ساخت فنی تأثیر می‌پذیرند. بنابراین می‌توان گفت كه دورنمای دسترسی به مجموعه‌ها و خدمات دیجیتالی، با وجود موانع و چالشهای فراوان فنی، قانونی، اقتصادی، و اجتماعی، مسئله‌آفرین به‌نظر می‌رسد [70].

این‌ چالشها را می‌توان در پنج دسته كلی فنی،‌ اقتصادی، قانونی، اجتماعی، و اطلاعاتی تقسیم‌بندی كرد (شكل 3-3). بعضی از این چالشها، مانند چالشهای فنی به مرور زمان و با پیشرفتهای سریع فناوری قابل حل خواهند بود،‌ اما احتمال برطرف كردن چالشهای دیگری مانند پاره‌ای از چالشهای اجتماعی و قانونی در كوتاه‌مدت ضعیف به‌نظر می‌رسد و نیاز به گذشت زمان زیادی خواهد داشت.

چالشهای فنی

یك‌پارچه‌سازی و میان‌كنش‌پذیری. از زمانی كه اولین بار از رایانه‌ها برای شبكه‌سازی و اشتراك داده‌ها بین كتابخانه‌ها استفاده شد، موضوعهای میان‌كنش‌پذیری و یك‌پارچه‌سازی به مسئله فنی و سیاسی مهمی برای آنها بدل شدند [34: 28]. منظور از میان‌كنش‌پذیری این است كه سیستمهای رایانه‌ای با تجهیزات و برنامه‌های متفاوت، و مستقر در نقاط گوناگون چگونه با هم یا در كنار هم كار می‌كنند. یك‌پارچه‌سازی و میان‌كنش‌پذیری معمولاً با هم به‌كار می‌روند. در واقع یك‌پارچه‌سازی برای میان‌كنش‌پذیری صورت می‌گیرد، یعنی پیروی از اصول و استانداردهایی مشابه و دارای قابلیت اجرا در میان سیستمهای مختلف. موضوع یك‌پارچه‌سازی و میان‌كنش‌پذیری یكی از مسائل و چالشهای عمده‌ای است كه نسل جدید كتابخانه‌ها با آن مواجه هستند [2؛ 7: 69؛ 11؛ 19؛ 24: 72؛ 34: 28؛ 70؛ 136].

شكل 3-3. چالشهای نسل جدید كتابخانه‌ها

اساس و پایه نسل جدید كتابخانه‌ها بر محیطهای شبكه‌ای استوار است، به ‌همین دلیل این نوع كتابخانه‌ها همیشه با محیطهای پراكنده و كاربران گوناگون در نقاط مختلف در ارتباط هستند. این كاربران نیاز به دسترسیِ یك‌پارچه به منابع پراكنده و گوناگون دارند [2]. اهمیت این موضوع به‌اندازه‌ای است كه اساسی‌ترین چالش كتابخانه‌های جدید را یك‌پارچه‌سازی می‌دانند [24: 83].

در نسل جدید كتابخانه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها،‌ انواع گوناگونی از میان‌كنش‌پذیری از جمله میان‌كنش‌پذیری بین سیستمهای كامپیوتری گوناگون، میان‌كنش‌پذیری میان نرم‌افزارهای گوناگون، میان‌كنش‌پذیری معنایی، میان‌كنش پذیری میان زبانهای مختلف [24: 72] ، و میان‌كنش‌پذیری میان قالبها و فرمتهای گوناگون (برای نمونه مجموعه‌های سنتی با رسانه‌های الكترونیكی جدید) مطرح هستند [70]. راه‌حلی كه برای این چالش پیشنهاد شده استفاده از استانداردهایی یك‌سان در زمینه طراحی،‌ تولید، و مدیریت محتوای نسل جدید كتابخانه‌ها است [136]. «آرمز» به برخی ازاین استانداردها اشاره می‌كند كه مربوط به كاركردهای مختلف كتابخانه‌ها هستند [7: 70-72؛ 24: 72]:

⬜رابطهای كاربر مشترك؛

⬜سیستمهای شناسایی و نام‌گذاری یك‌سان؛

⬜قالبهای استاندارد برای منابع اطلاعاتی؛

⬜قالبهای ابر داده‌ای استاندارد؛

⬜پروتكلهای شبكه‌ای استاندارد؛

⬜پروتكلهای بازیابی اطلاعات استاندارد؛

⬜واحدها یا مقیاسهای اندازه‌گیری استاندارد برای ایمنی، تأیید، و مانند آنها.

«فدراسیون كتابخانه‌های دیجیتالی»²² نیز استانداردهایی را به عنوان ابزارهای اساسی كتابخانه‌های دیجیتالی لازم می‌داند [49: 13]:

⬜مدلی برای مذاكره پیرامون دسترسی به مجله‌ها و پایگاههای اطلاعات تجاری؛

⬜نیازمندیهای پایه برای تبدیل قالب كتابها و مجله‌ها به شكل الكترونیكی؛

⬜نیازمندیهای پایه برای آرشیو منابع دیجیتالی شامل مجله‌های الكترونیكی، و برنامه‌ای برای كدگشایی و انتقال داده‌هایی كه ابزاری برای درك اطلاعات مربوط به ویژگیهای ساختاری، اجرایی، و فنی موجودیتهای دیجیتالی هستند.

تلاشهای فنی زیادی برای دست‌یابی به این استانداردها و در نتیجه یك‌پارچه‌سازی صورت گرفته است و برخی سطوح یك‌پارچگی نیز از طریق وب، هر چند در سطحی پایین، به‌دست آمده‌اند. از جمله این استانداردها می‌توان به استاندارد بین‌المللی «زد ‌39. 50»²³ اشاره كرد، كه برای میان‌كنش میان پایگاههای اطلاعاتی گوناگون، به‌ویژه فهرستهای كتابخانه‌ای استفاده می‌شود.

مجموعه‌ای از استانداردهای عمومی نیز كه در وب كارایی دارند، در كتابخانه استفاده می‌شوند، كه از جمله‌ آنها می‌توان به استاندارد «آر‌دی‌‌اف»²⁴ اشاره كرد كه از زبان نشان‌گذاری «اكس‌ام‌ال»²⁵، به‌عنوان سیستم نشان‌گذاری استفاده می‌كند. با این وجود در این زمینه نیز موفقیت تضمین نشده است. به‌علاوه در بیرون از حوزه كتابخانه شاهد پدیداری درگاههای وب و فناوریهای مشابهی هستیم كه با پیشرفت مدیریت دانش ایجاد شده‌اند و می‌توانند منابع الكترونیكی را با كیفیت بالا و در زیرمجموعه‌هایی بسیار اختصاصی گرداوری و مرتب كنند [2]. «دیگان» و «تنر» اعتقاد دارند كه تلاشها در زمینه دست‌یابی به میان‌كنش‌پذیری كامل میان كتابخانه‌ها، سیستمها، و استانداردها و در میان جوامع هنوز به موفقیتی دست نیافته‌اند و دست‌یابی به این موفقیت در همه‌ این موارد بعید به ‌نظر می‌رسد. این ناكامی، حتی با فرض اینكه مشكلات فنی نیز قابل رفع باشند، باز هم به دلیل عوامل سیاسی، كنترلی، تأمین اعتبار، چارچوبهای قانونی، اختلاف جوامع بین‌المللی،‌ ملی، و محلی، و موانع سنتی بخشهای فرهنگی گوناگون مانند كتابخانه‌ها، مدارس، موزه‌ها، گالریها، و آرشیوها وجود خواهد داشت. بدین ‌ترتیب اگر موضوع میان‌كنش‌پذیری همچنان به‌عنوان بزرگ‌ترین مانع باقی بماند، هدف كتابخانه‌ گیتاییِ جهان‌گستر، احتمالاً غیرقابل تحقق خواهد بود [34: 28].

محافظت از منابع دیجیتالی. مواد ومنابع دیجیتالی علیرغم مزایای بسیار، در زمینه نگه‌داری، محافظت، و امنیت با چالشهای زیادی روبه‌رو هستند [11؛ 70؛ 106؛ 136]. به عبارت دیگر كار كتابخانه‌ها به‌سادگی و با دیجیتال‌سازی منابع آنها پایان نمی‌یابد [79]. البته این چالش در كتابخانه‌های سنتی نیز، درباره ‌مواد و منابع سنتی مطرح بوده است. چنان‌كه برای نگه‌داری مواد و منابع سنتی باید به شرایط اقلیمی، وضعیت حشرات، حوادث غیرمترقبه، و مانند آنها توجه شود، چه در غیر این‌صورت مواد و منابع به ‌مرور زمان از بین می‌روند و غیر قابل استفاده می‌شوند. با پیدایی مواد و منابع دیجیتالی یا الكترونیكی، نگه‌داری از این مواد نسبت به نگه‌داریِ پرهزینه و وقت‌گیر مواد سنتی،‌ ساده‌تر به‌نظر می‌رسید. در حالی‌كه به‌مرور زمان، عكس این باور اثبات شد و موضوع محافظت و نگه‌داری به چالشی برای مواد و منابع الكترونیكی بدل گردید [70].

در نسل جدید كتابخانه‌ها، مواد و منابع الكترونیكی، از دیدگاه نگه‌داری بر دو گونه‌اند. نوع اول، مواد و منابع الكترونیكی غیرپیوسته مانند دیسكت و لوح فشرده‌ كه برای نگه‌داری آنها نیز مانند مواد چاپی، باید شرایط اقلیمی، حوادث، و دیگر مسائل را در نظر گرفت. نوع دوم، منابع الكترونیكی پیوسته هستند. از آنجایی كه این مواد در محیط مجازی و دیجیتالی قرار دارند و دارای واقعیت فیزیكی نیستند، محافظت از آنها دیگر به‌صورت فیزیكی مطرح نیست. در این مورد، چالش محافظت به‌گونه‌ای دیگر رخ می‌نماید. برای نمونه یك مدرك یامنبع‌ ممكن است یك روز در جای خاصی از شبكه قرار داشته باشد ولی روز بعد به علت عوض شدن «یوآرال»²⁶ مواد و منابع [70]، حمله ویروسها یا «هكر»ها به سایتها [11؛ 136]، اتمام اشتراك سایتهایی مانند مجله‌های الكترونیكی [11]، برداشتن سایتها به‌دلیل عدم حمایت مالی، فنی، و علمی دیگر در آنجا نباشد. در چنین مواردی مواد و منابعی كه برای مدتی مورد استفاده قرار گرفته‌اند،‌ دیگر وجود نخواهند داشت و مراجعات بعدی به آنها‌ ناممكن خواهد شد. برای حل این مشكل، اتحادیه كتابخانه دیجیتالی ملی آمریكا²⁷، بر روی توسعه استراتژی سرمایه‌گذاری هماهنگ و تنظیم دستورعملهای انتخاب،‌ برای جمع‌آوری اطلاعات الكترونیكی مشغول به‌كار است [36].

بدون چنین توافقهایی، امكان تضمین این موضوع وجود ندارد كه «ترابایت»²⁸ها اطلاعات دیجیتالی كه در شبكه پراكنده‌اند، جمع‌آوری، سازمان‌دهی، و محافظت شوند. كتابداران معتقدند كه اگر در اصطلاح «كتابخانه دیجیتالی» بر واژه كتابخانه تأكید نشود و مجموعه‌های قابل حفاظت و نگه‌داری ساخته نشوند، نسلهای آینده به دوران معاصر به ‌عنوان «عصر تاریك دیجیتالی» نگاه خواهند كرد. عصری كه موارد ثبت وضبط شده دانش بشری به ‌دلیل عدم محافظت رو به ‌زوال و نابودی رفته‌اند. یكی از نتیجه‌گیریهای كلی گزارش نهایی نیروی كار در حوزه آرشیو اطلاعات دیجیتالی²⁹، این بود كه اولین صف دفاع در برابر نابودی یا فقدان اطلاعات ارزشمند بر عهده پدیدآورندگان، فراهم‌كنندگان، و مالكان اطلاعات دیجیتالی است [116: iv]. در این صورت، آیا كتابخانه‌ها، صف دوم دفاع هستند؟ آیا آنها باید یا می‌توانند مسئولیت نگه‌داری میراث الكترونیكی را به پدیدآورندگان، فراهم‌كنندگان، و مالكان اطلاعات دیجیتالی بسپارند. در حالی‌كه علاقه این گروهها‌ برای نگه‌داری این مواد و منابع،‌ بستگی به ارزش بازار آنها دارد و هنگامی كه این ارزش به صفر نزدیك شود، احتمال نابودی آنها افزایش پیدا می‌كند [70].

موضوع دیگر در این زمینه كه در هر دو شكل پیوسته و غیر‌پیوسته مواد و منابع مطرح می‌شود، كهنگی‌پذیری فناوری است. با پیشرفتهای سریع فناوری، بسیاری از نرم‌افزارها و سخت‌افزارهای پیشین منسوخ می‌شوند و اطلاعات ذخیره شده در آنها از طریق نرم‌افزارها و سخت‌افزارهای جدید قابل بازیابی نیستند. تغییرات سریع در وسایل ثبت و ضبط اطلاعات، در قالبهای ذخیره‌سازی، و در فناوریهای مورد استفاده برای آنها حیات اطلاعات در عصر دیجیتالی را تهدید می‌كنند و عمر چنین اطلاعاتی كوتاه است [116: 2].

پیشنهادی كه برای حل این مشكل ارائه شده، روزامدسازی مداوم اطلاعات دیجیتالی در قالب سخت‌افزارها و نرم‌افزارهای جدید است، اما انجام چنین پیشنهادی هزینه گزافی را نیاز دارد. از سوی دیگر استانداردهای خاصی برای به‌روزآوری و مدل خاصی برای برآورد هزینه‌های این كار نیز وجود ندارد [70؛ 106].

مقیاس‌‌پذیری و ماندگاری: مقیاس‌‌پذیری و ماندگاری از موضوعهای مهم دیگر برای طراحی نسل جدید كتابخانه‌ها با مقیاسی بزرگ هستند. بسیاری از تجارب كتابخانه‌های دیجیتالی به چند دلیل قابل تبدیل به كتابخانه‌هایی در مقیاسهای بزرگ‌تر نیستند [24: 71؛ 34: 29]:

⬜نرم‌افزارهای آنها تنها از برنامه‌های كاربردی كوچك پشتیبانی می‌كنند؛

⬜سخت‌افزارها و ویژگیهای شبكه با نیازمندیهای عملیاتی هم‌خوانی ندارند؛

⬜سربارهای عملیاتی افزایش زیادی می‌یابند؛

⬜نیازمندیهای انسانی و مالی به‌شدت افزایش می‌یابند؛

⬜تفاوت غیرمنتظره‌ای در سطح عملكرد به وجود می‌آید؛

⬜عملیات و رویه‌ها برای اجرا در مقیاس بزرگ بسیار پیچیده هستند.

موضوع مقیاس‌‌پذیری بر ماندگاری نسل جدید كتابخانه‌ها تأثیر می‌گذارد. ماندگاری به ‌معنای بقای یك خدمت، توانائی آن در پاسخگو باقی ماندن به كاربران، و انطباق‌‌پذیری آن با چالشهای داخلی و خارجی در بلندمدت است. حمایت مالی، مدیریتی، و فنی مداوم؛ تجدید نظر مداوم در نقشها و مسئولیتهای كاركنان؛ تحول مداوم برای همراهی با محیط، فناوریها، و كاربرانِ در حال تغییر از جمله عوامل مؤثر بر ماندگاری به شمار می‌روند.

دسترسی به مواد و منابع الكترونیكی. مدیریت فناوری در نسل جدید كتابخانه‌ها با طرح این موضوع كه كاربر كیست و هر كاربر تا چه حدی حق دسترسی به مواد و منابع را دارد، پیچیده‌تر می‌شود. این پرسش در قلمرو الكترونیكی چندان ساده نیست. اعتبار كاربران باید به‌گونه‌ای شناسایی شود. برای این كار سیستمهایی طراحی شده‌اند كه به كاربر معتبر اجازه می‌دهند، تنها تا حدی كه مجاز است از مواد و منابع استفاده كند. اولین سطح دسترسی به چنین سیستمهایی،‌ تأیید است كه فرایند شناسایی كاربران در شبكه به‌حساب می‌آید و معمولاً با تركیبی از نام كاربر و گذرواژه یا از طریق نشانی اینترنتی كاربر میسر می‌شود. سطح دوم، فرایند دادن مجوز است كه مشخص می‌كند برای هر كاربر بعد از دسترسی به سیستم،‌ امكان استفاده از چه منابعی وجود دارد. بنابراین اداره چنین سیستمها و چنین كتابخانه‌هایی نیاز به آشنایی با پیچیدگیهای فنی دارد تا سوء ‌استفاده‌ای از منابع صورت نگیرد [2؛ 70].

زبان. موضوع زبان به توانائی تولید، ذخیره‌،‌ ارائه، دسترسی، و تحویل مواد ومنابع دیجیتالی به زبان بومی كاربران نهایی اشاره دارد. اگر ارتباطات تنها به تبادلات متنی میان انگلیسی ‌زبانها محدود شود،‌ نسل جدید كتابخانه‌ها چندان مفید نخواهند بود. ارزش این كتابخانه‌ها به توانمندسازی افرادی از ملیتهای گوناگون و دارای زبانهای مختلف در كاربرد مواد و منابع گوناگون در تعامل با یكدیگر است. هر چند پژوهشگران اهمیت موضوع دسترسی چندزبانه و وجود رابطهایی برای این كار را در وب تشخیص داده و روی آن كار كرده‌اند [136؛ 58]، اما این موضوع همچنان چالشی برای نسل جدید كتابخانه‌ها به‌شمار می‌رود.

پهنای باند. نسل جدید كتابخانه‌ها دارای محصولاتی چندرسانه‌ای هستند كه متن، صدا، تصویر،‌ گرافیك، فیلم، و مانند آنها را گرد هم می‌آورند و به همین دلیل نیازمند استفاده گسترده از پهنای باند هستند [11]. پهنای باند اجازه می‌دهد تا به‌طور هم‌زمان مقدار زیادی از داده‌ها در اختیار كاربران متعدد قرار گیرد. كتابخانه‌ها به‌عنوان ركن اصلی پشتیبانی از آموزش عالی،‌ باید پهنای باند متناسبی را برای ارائه خدمات خود فراهم كنند [136].

چالشهای اقتصادی

هزینه به‌عنوان اصلی‌ترین مانع و چالش اقتصادی در ایجاد و تداوم نسل جدید كتابخانه‌ها به شمار می‌رود [7: 45؛ 11؛ 19؛ 24: 9؛ 34: 29؛ 70؛ 83؛ 90؛ 106؛ 117؛ 128؛ 136].

پیش‌فرض رایج درگزارشهای فناوری درباره هزینه‌های كتابخانه‌های جدید،‌ این است كه تهیه نسخه دیجیتالی مواد و منابع ارزان‌تر از چاپ درمی‌آید. اما این ادعا از حقیقت و عمل بسیار دور است. اگر چه صرفه‌جوییهای بسیاری در پروژه‌های كتابخانه‌های جدید صورت می‌گیرد، اما تحلیل هزینه/ فایده به تفكیك تمامی مراحل تولید تا كاربرد اطلاعات نامشخص باقی می‌ماند. این صرفه‌جوییها بیشتر در هنگام جایگزینی خدمات تحویل مدرك الكترونیكی به‌جای اشتراك با مجله‌های چاپی واقع می‌شوند. تجارب پروژه‌های تولید سیستمهای تحویل مدرك الكترونیكی نشان می‌دهند كه ساخت كتابخانه‌های جدید، فرایندی هزینه‌بر و طولانی خواهد بود. مجموعه‌سازی دیجیتالی هزینه‌های سنگینی برای راه‌اندازی، دریافت امتیاز،‌ آموزش،‌ تبلیغ، ‌توسعه، و پشتیبانی از یك زیرساخت فنی در برخواهد داشت. علاوه بر این، الگوهای اقتصادی برای كار كتابخانه‌های جدید با توجه به هزینه‌ها و فایده‌های واقعی آنها، تاكنون نه به‌صورت شفاف توضیح داده شده و نه اجرا گردیده‌اند [70].

بنابراین می‌توان گفت كه تمامی مراحل ایجاد و تداوم نسل جدید كتابخانه‌ها، اعم از پژوهش، برنامه‌ریزی، طراحی، اجرا، و ماندگاری آنها مانند كتابخانه‌های سنتی هزینه‌بر هستند. این‌ هزینه‌‌ها را می‌توان در قالب دو مرحله راه‌اندازی و پشتیبانی دسته‌بندی كرد.

هزینه‌های راه‌اندازی و ایجاد. این هزینه‌ها شامل پژوهش، برنامه‌ریزی،‌ طراحی،‌ اجرا، و راه‌اندازی كتابخانه‌های نسل جدید هستند [70]. تجربه نشان داده است كه ساخت و مدیریت كتابخانه‌های جدید، منابع مالی و فكری فراوانی را نیاز دارند [24: 9]. این در حالی است كه چنین سرمایه‌گذاریِ بزرگی، بازگشت سرمایه و صرفه‌جویی فوری و سریعی را در پی ندارد [34: 29].

تاكنون مبالغ هنگفتی برای پژوهش و توسعه كتابخانه‌های جدید در جهان صرف شده است. در ایالات متحده،‌ تنها در یك قلم بیش از 68 میلیون دلار برای پژوهش درباره این نوع كتابخانه‌ها تخصیص داده شده است. از این مبلغ، 24 میلیون دلار در سال 1994 به بخشی از اولین پروژه كتابخانه دیجیتالی و در حدود 44 میلیون دلار آن به مرحله دوم این پروژه اختصاص یافت. در انگلستان نیز برای سه مرحله برنامه كتابخانه الكترونیكی (ای‌لیب)، هزینه‌ای بالغ بر 20 میلیون پوند صرف گردیده است. علاوه بر این، پروژه‌های زیادی در اروپا وسایر نقاط جهان به انجام رسیده و هزینه‌های فراوانی صرف راه‌اندازی آنها شده است. با توجه به اینكه این مقدار هزینه تنها صرف پژوهش و مراحل اولیه راه‌اندازی كتابخانه‌های جدید شده است، ‌می‌توان تصور كرد كه چه بودجه هنگفتی برای ساخت كامل آنها نیاز خواهد بود. با این وجود در مرحله مطالعه، هنوز باید درباره چگونگی پشتیبانی كتابخانه‌های جدید از چرخه كامل حیات اطلاعات بررسی بیشتری صورت گیرد. این چرخه شامل شناسایی مدرك، بررسی، غربال كردن،‌ خواندن، و در نهایت كاربرد اطلاعات در كار یا حل مسئله است كه خود منجر به تولید اطلاعات نوینی می‌شود [24: 9].

بیشترین هزینه در این مرحله ، هزینه‌های مربوط به دیجیتال‌سازی یا تبدیل مواد و منابع سنتی به شكل دیجیتالی هستند. این هزینه‌ها به‌عنوان بزرگ‌ترین چالش برای دست‌یابی به كتابخانه‌های جدید معرفی شده‌اند. كتابداران تجربه فراونی در زمینه دیجیتال‌سازی دارند و از این اصطلاح به عنوان تبدیل گذشته‌نگر یاد می‌كنند. تبدیل فهرست‌برگه‌های چاپی كتابخانه به ركوردهای فهرست‌نویسی ماشین‌خوان، یكی از تلاشهای گسترده قدیمی در زمینه دیجیتال‌سازی است. كتابداران از این فرایند آموختند كه تبدیل كاغذ یا نسخه چاپی به دیجیتالی علی‌رغم مزایایی كه دارد، وقت‌گیر و هزینه‌بر است و هزینه‌های صرف شده برای آن از پیش‌بینیها فراتر می‌رود [11؛ 70؛ 83؛ 90؛ 117؛ 136].

این هزینه‌ها به اندازه‌ای سنگین هستند كه كتابخانه‌های كوچك در كشورهای در حال توسعه نمی‌توانند روی ساخت كتابخانه‌های جدید یا دیجیتال‌سازی مجموعه خود سرمایه‌گذاری كنند [11]. به كتابخانه‌های بزرگ نیز توصیه می‌شود كه تنها مواد و منابع ارزشمند و دارای استفاده فراوان را در چرخه دیجیتال‌سازی وارد سازند [136].

گاهی اوقات در فرایند دیجیتال‌سازی‏‏، مجموعه‌هایی دیجیتالی می‌شوند كه دارای اطلاعات مرده هستند. اطلاعات مرده، اطلاعاتی است كه دارای ارزش تجاری یا بازاری كم و مورد استفاده و علاقه اندك است و امانت آنها از طریق مشابه‌های كاغذی و میكروفرمی آنها نیز امكان‌پذیر است. بنابراین باید در انتخاب مجموعه‌ها برای دیجیتال‌سازی، به دلیل صرفه‌جویی در هزینه‌ها، دقت فراوانی به‌عمل آید. برخی از انواع رسانه‌ها به‌گونه‌ای هستند كه برای دیجیتالی شدن مناسب‌تر از بقیه به شمار می‌روند. منابع كتاب‌شناختی، مجموعه‌های آماری، مجموعه‌های «فتوگرافیك»³⁰،و حتی برخی ازنوشته‌های مجله‌ها آمادگی بیشتر و پاره‌ای مواد دیگر مانند نقشه‌ها و كتابها آمادگی كمتری برای دیجیتالی شدن دارند [70].

برای ایجاد كتابخانه‌های جدید، مواد و منابع پس از دیجیتال‌سازی باید میان كتابخانه‌ها و از طریق شبكه به اشتراك گذاشته شوند. به این ترتیب نیاز به زیرساختهای ارتباطی پدید می‌آید. بنابراین هزینه عمده دیگر در این مرحله، هزینه ساخت و راه‌اندازی زیرساختهای ارتباطات از راه دور، به‌عنوان پیش‌نیازی برای ایجاد كتابخانه‌های نسل جدید است. كشورهایی كه دارای زیرساختهای فناوری قوی هستند نیاز چندانی به هزینه كردن در این زمینه ندارند، اما كشورهای جهان سوم یا كشورهایی با زیرساختهای فناوری ضغیف باید هزینه هنگفتی را برای این زیرساختها صرف كنند [61: 575].

هزینه‌های پشتیبانی، روزامدسازی، و دسترسی. پروژه‌های كتابخانه‌های جدید مانند بسیاری از پروژه‌های اجرایی دیگر، بعد از ساخت و راه‌اندازی نیاز به پشتیبانی و حمایت مالی، علمی، وفنی دارند. در غیر این‌صورت، این كتابخانه‌ها بعد از مدتی كاركرد خود را از دست می‌دهند. موضوع پشتیبانی در این نوع كتابخانه‌ها از اهمیت زیادی برخوردار است، چرا كه پایه و اساس آنها مبتنی بر فناوری اطلاعات و ارتباطات و محیطهای شبكه‌ای است و این فناوری به سرعت در حال تغییر و توسعه است. به ‌همین دلیل، این نوع كتابخانه‌ها برای بقا نیاز به آخرین فناوریها دارند. بنابراین یكی از ابعادی كه در این كتابخانه‌ها نیاز به حمایت و پشتیبانی گسترده‌ای دارد، روزامدسازی است [7: 13؛ 11؛ 70].

موضوع روزامدسازی درباره كتابخانه‌های سنتی نیز مطرح است، چنان‌كه باید ویرایشهای جدید كتابها، شماره‌های جدید مجله‌ها، و مانند آنها را تهیه كرد. با این وجود، بحث روزامدسازی در كتابخانه‌های جدید شامل روزامد سازی سخت‌افزار، نرم‌افزار، و اطلاعات می‌شود.

چنان‌كه پیش از این گفته شد، نسل جدید كتابخانه‌ها با موضوعی به نام كهنگی فناوری روبه‌رو هستند. این موضوع شامل كهنه شدن سخت‌افزارها و نرم‌افزارها می‌شود. از آنجایی كه این نوع كتابخانه‌ها بر پایه زیرساختهای سخت‌افزاری و نرم‌افزاری شكل گرفته‌اند، با پیشرفتهای سریع فناوری اطلاعات، به سخت‌افزارها و نرم‌افزارهای جدیدی برای روزامد‌سازی آنها نیاز خواهد بود [70]. با وجود كاهش مداوم هزینه‌های سخت‌افزاری، هنوز این هزینه‌ها قابل توجه‌اند [7: 45]. بنابراین كتابخانه‌ها باید هزینه‌های زیادی را برای روزامدسازی سخت‌افزار، نرم‌افزار، و همچنین محتوای اطلاعاتی صرف كنند.

موضوع اساسی دیگر، دسترسی به مواد و منابع الكترونیكی است. پیش‌فرض عمده‌ای كه در عصر اطلاعات و پدید آمدن نسل جدید كتابخانه‌ها مطرح شد، امكان دسترسی به اطلاعات برای همه، به‌صورت رایگان، از هر كجا، و در هر زمان بود. اما این پیش‌فرض برخلاف زیربناهایی است كه این كتابخانه‌ها بر آن استوارند.

اطلاعات به معنای واقعی هرگز رایگان نبوده است، چرا كه هزینه‌های زیادی برای تولید و اشاعه آن صرف می‌شوند. كتابخانه‌های عمومی نیز كه خدمات رایگانی ارائه می‌كنند، یارانه دریافت می‌دارند كه معمولاً از دید مراجعه‌كنندگان به كتابخانه پنهان می‌ماند. كتابخانه‌های جدید، واقعیتها و روابط اقتصادی نوین و غیرقطعی‌ای را برای كتابخانه‌ها به ارمغان می‌آورند. به‌همین دلیل هزینه‌ها دیگر از دید كاربران مخفی نمی‌ماند و باید هزینه دسترسی به خدمات و مجموعه‌های دیجیتالی پرداخت شود. پرداخت این هزینه در قالب اشتراك، پرداخت در مقابل استفاده، یا هزینه‌های دریافت امتیاز صورت می‌گیرد. برای جلوگیری از استفاده بدون مجوز از اطلاعات،‌ از سیستمهای تأیید و ارائه مجوز بر پایه نام كاربر و گذرواژه استفاده می‌شود. این هزینه‌ها باعث می‌شوند كه عدم استفاده‌ گسترده‌ای از منابع ارزشمند پدید آید. بر این اساس، این پرسش مطرح می‌شود كه آیا هزینه‌های نسل جدید كتابخانه‌ها كمتر از هزینه‌های در حال افزایش برای گردآوری مواد ومنابع سنتی هستند؟ [19؛ 70].

چالشهای قانونی

چالش قانونی‌ای كه نسل جدید كتابخانه‌ها با آن مواجه هستند، حقوق مالكیت و پدیدآورنده است [70؛ 83؛ 101]. بر اساس قانون حقوق پدیدآورنده، تمامی امتیازها و مجوزهای یك اثر متعلق به مالك یا صاحب آن محسوب می‌شود [136]. صاحب اثر، می‌تواند پدیدآورنده (شخص یا مؤسسه‌ای كه به هر نحوی در پدید آوردن اثر دست داشته است) یا ناشر اثر باشد. قانون حقوق پدیدآورنده برای آثار چاپی اجرا می‌شود، اما در محیطهای دیجیتالی و شبكه‌ای با مشكلاتی روبه‌رو شده و در نتیجه پیشرفت كتابخانه‌های جدید را با مشكل مواجه كرده است.

چنان‌كه پیش از این گفته شد، یكی از وظایف اصلی كتابخانه‌های جدید فراهم‌آوری دسترسی آزادانه و گسترده كاربران به مجموعه وسیعی از اطلاعات و خدمات دیجیتالی است [70]. كتابخانه‌های جدید هنگام انجام این وظیفه با پرسشهایی مانند چگونگی كاربرد قانون حقوق پدیدآورندگان در محیط دیجیتالی و امكان پای‌بندی به قوانین محیط چاپی برای این منابع روبه‌رو هستند [136]. پرسش دیگر در همین زمینه امكان دسترسی گسترده به منابع پراكنده در نقاط گوناگون با وجود قانون حقوق پدیدآورنده است. می‌توان گفت كه هوز دركی كلی از جنبه‌های قانونی، مدیریتی، و فنی حقوق پدیدآورنده و مالكیت فكری در محیطهای دیجیتالی در حال شكل‌گیری است [106]. «كانی» و «كلولند» اصلاح قانون حقوق پدیدآورنده را در محیطهای شبكه‌ای، فرایندی كند می‌دانند. از این‌رو چنین چالشی این ظرفیت را خواهد داشت كه هر ایده مربوط به كتابخانه‌های جدید را با شكست مواجه كند [70].

اهمیت حقوق مالكیت فكری مربوط به متنها، تصویرها، داده‌ها، و دیگر رسانه‌ها و منابع موجود در كتابخانه‌های جدید، به اندازه قبل است. اما ایفای این حقوق از یك سو به‌ دلیل مشكلات سیستمهای امنیتی و حفاظت از اطلاعات دیجیتالی با چالش روبه‌روست [106]، و از سوی دیگر بر توانایی كتابخانه در تأمین دسترسی كاربران به مجموعه‌ها و خدمات وسیع دیجیتالی تأثیری نامطلوب می‌گذارد. بنابراین قانون حقوق پدیدآورنده، پیش‌فرض اطلاعات رایگان،‌ برای همه، در همه جا، و در هر زمان را با چالش مواجه می‌كند [70].

مسئله حقوق پدیدآورنده در محیطهای شبكه‌ای، نگرانی فزاینده‌ای را در میان دو گروه ایجاد كرده است. گروه اول جامعه كتابداری و از آن‌روست، كه اجرای قانون حقوق پدیدآورنده بر توانایی كتابخانه‌ها در دسترسی به مجموعه‌ها و خدمات دیجیتالی تأثیری نامطلوب می‌گذارد. بسیاری از كتابخانه‌های ملی و محلی از دیجیتال‌سازی مجموعه‌های چاپی‌شان برای تسهیل دسترسی به یك كتابخانه مجازی كه می‌تواند به كاربران دوردست ارائه خدمت كند و اشتراك منابع را سبب شود، اظهار نارضایتی می‌كنند. چنین كاری نه‌تنها انگیزه تولید آثار جدید دارای حقوق پدیدآورنده را از میان خواهد برد بلكه باعث می‌شود درآمدهای حاصل از آثار موجود را كه محل تأمین سرمایه‌ برای آثار جدید نویسندگان و ناشران است، از بین برود. گروه دیگر، صاحبان اصلی منابع اطلاعاتی (ناشران، پدیدآورندگان، و عرضه‌كنندگان) هستند كه از قوانین حقوق پدیدآورنده موجود رضایت ندارند و به‌دنبال قوانین جدیدی می‌گردند. مالكان اطلاعات، انتظار دارند كه كتابخانه‌ها استفاده از منابع متعلق به آنها را به كاربران یا جاهای خاصی محدود كنند. آنها فكر می‌كنند كه از این طریق تضمینهایی برای اجرای قانون حقوق پدیدآورنده به ‌دست می‌آید. اما این احتمال وجود دارد كه كاربران مجبور شوند به ساختمان فیزیكی كتابخانه مراجعه كنند چرا كه مجموعه‌های دیجیتالی بر روی پایانه‌های خاصی مستقر هستند یا برای دسترسی به آنها به تجهیزات ویژه‌ای نیاز است. برطرف كردن این چالش قانونی نیاز به گذشت زمان زیاد و انجام اقدامهایی دارد.

یكی از این اقدامها، اصلاح و مدیریت قانون حقوق پدیدآورنده به‌نحوی است كه اطلاعات دیجیتالی از طریق كتابخانه‌های جدید تولید و منتشر شوند به‌گونه‌ای كه هم برای تولیدكنندگان اطلاعات هم برای مصرف‌كنندگان آنها عادلانه باشد. در غیر این صورت حقوق پدیدآورنده می‌تواند به مانعی گریزناپذیر برای توسعه مجموعه‌های دیجیتالی تبدیل شود [70]. توافق برای چگونگی ارائه امتیاز دسترسی و استفاده و همچنین ایجاد سیستمهای ایمنی، تأیید كاربر، و حفاظت و پرداخت هزینه برای حمایت از قوانین اصلاح شده حقوق پدیدآورنده از دیگر اقدامها در این زمنیه به‌شمار می‌روند [106].

چالشهای اجتماعی

شكاف دیجیتالی. كتابخانه‌های نسل جدید تلاش می‌كنند با رفع موانع، نقشی اساسی در كاهش شكاف دیجیتالی ایفا كنند. از آنجایی كه دسترسی به این كتابخانه‌ها كه بر پایه فناوری شبكه شكل می‌گیرند، نیاز به تجهیزات سخت‌افزاری و نرم‌افزاری دارد [11]، دسترسی كاربران به فناوری به عاملی تعیین‌كننده تبدیل می‌شود. با این حال كاربران از لحاظ دسترسی به فناوریهای لازم در طیفی وسیع قرار می‌گیرند و در طراحی كتابخانه‌های جدید باید توجه داشت كه كیفیت فناوری در دسترس برای كاربران آنها، بسیار متفاوت و متنوع است [7: 13].

افراد بسیار كمی به جدیدترین رایانه‌های شخصی روی میز كارشان با سرعت بالای اتصال به اینترنت و جدیدترین نرم‌افزارهای عرضه شده به بازار برخوردارند. در این میان كاربران اندكی از پشتیبانی متخصصان ماهری برخوردارند كه بتوانند تجهیزات سخت‌افزاری و نرم‌افزاری را نصب و تنظیم، مشكلات را حل، و نرم‌افزارها را روزامد كنند. این در حالی است كه بیشتر مردم مجبورند با امكاناتی به‌مراتب كمتر از این كار كنند، چرا كه تواناییهای فنیِ بسیار كمی دارند و گرفتار محدودیتهای دسترسی هستند. این محدودیتها ناشی از هزینه‌های بالای دسترسی به این امكانات به‌ویژه در كشورهای در حال توسعه است. در این كشورها كاربران با تجهیزات قدیمی، نرم‌افزارهای غیر روزامد، ارتباط اینترنتی‌ پر دردسر، سرعت اتصال كند و كاركنان فنی و پشتیبانی ناكارآزموده و خسته از كار زیاد روبه‌رو هستند. بنابراین در آینده كه ممكن است منابع و خدمات چند رسانه‌ای پیچیده نیاز به سخت‌افزارها و نرم‌افزارهای پیشرفته‌ای داشته باشند، به‌گونه‌ای كه تنها شمار اندكی از پایانه‌ها بتوانند به اطلاعات دسترسی یابند، محدودیتهای پهنای باند شبكه و سرعت پایین انتقال می‌تواند دسترسی مؤثر بسیاری از كاربران را به اطلاعات با دشواری روبه‌رو سازد [7: 13؛ 70؛ 117].

نادیده‌ گرفتن شكاف دیجیتالی باعث می‌شود كه اطلاعات تنها در اختیار افرادی قرار گیرد كه از لحاظ مالی، توانایی فراهم‌آوری تجهیزات لازم را دارند. در این حالت، اطلاعات و دانش به صورت عادلانه در اختیار مردم قرار نمی‌گیرند [11] و كتابخانه‌های جدید نخواهند توانست به رسالت خود عمل كنند. برای پاسخ به این چالش،‌ باید سیستمهایی طراحی و تولید شوند كه بتوانند با وجود بهره‌گیری از فناوری‌ نوین، در وضعیتهای نامناسب نیز فعالیت كنند. با این وجود، ساختن چنین سیستمهایی خود یكی از بزرگ‌ترین چالشها در توسعه كتابخانه‌های نسل جدید است [7: 13].

شكاف دیجیتالی، علاوه بر كاربران، در سطح كشورها و دولتها نیز وجود دارد. در بیشتر كشورهای پیشرفته، دولت عامل اصلی و بنیان‌گذار كتابخانه‌های نسل جدید بوده است، اما در كشوهای در حال توسعه و كشورهایی كه از لحاظ فنی، مالی، و مناسب بودن وضع در سطح پایینی قرار دارند، دولت نیز به نوعی با چالش شكاف دیجیتالی روبه‌رو می‌شود. به‌عنوان نمونه در هند بیشتر كتابخانه‌های دانشگاهی و عمومی با محدودیتهای مالی مواجه هستند. بنابراین برای همه آنها ممكن نیست كه منابع خود را به منابع دیجیتالی تبدیل كنند. از این گذشته از لحاظ مناسب بودن وضع، باید اشاره كرد كه كمی بیش از 60 درصد جمعیت هند باسواداند و استاندارد زندگی بیشتر مردم پایین است. بنابراین اوضاع برای دیجیتالی كردن كتابخانه‌ها در هند به اندازه كشورهای توسعه‌یافته مناسب نیست. از لحاظ زیرساختهای موجود نیز می‌توان موانعی هم‌چون كیفیت پایین رسانه‌های ارتباطی، ناتوانی در پیوستن به شبكه‌های ارتباطی، كامپیوتری‌كردن ناكافی كتابخانه‌ها، و مجموعه‌های كتابخانه‌ای ضغیف را نام برد [11].

پذیرش كتابخانه‌های جدید. كتابخانه‌های جدید به افراد وابسته‌اند و نمی‌توان آنها را سریع‌تر از قدرت و ظرفیت پذیرش و انطباق‌پذیری افراد و سازمانها به آنان عرضه كرد. اهمیت این نكته در میان پدیدآورندگان اطلاعات، كاربران، و كاركنان حرفه‌ای (كتابداران و متخصصان كامپیوتر) پشتیبان آنها یك‌سان است. روابط میان این گروهها در حال تغییر است و كاربران بدون دیدن ساختمان كتابخانه یا هرگونه ارتباطی با كاركنان آن، به‌طور مستقیم به اطلاعات دست می‌یابند. پدیدآورندگان نیز اطلاعات فراوانی را تولید و فارغ از چارچوب بازار نشر سنتی به مخاطبان عرضه می‌كنند. كاركنان كتابخانه نیز‌ به مهارتها و آموزشهای جدیدی برای حمایت از این روابط نیاز دارند. برخی از این مهارتها از طریق تجربه حاصل می‌شوند و پاره‌ای نیز قابل آموزش‌اند. هر چند دانشكده‌های كتابداری و اطلاع‌رسانی در حال انطباق برنامه‌های درسی‌شان با تغییرات جدید هستند، اما تغییر این سنتهای دیرین، نیاز به زمان زیادی دارد [7: 19].

اصطلاح‌شناسی پراكنده. تنوع زیاد واژه‌ها و اصطلاحهای موجود برای تبیین نسل جدید كتابخانه‌ها به‌عنوان چالشی در اصطلاح‌شناسی و مفاهیم مربوط به این نسل از كتابخانه‌ها به‌حساب می‌آید. بنابراین درك درست مفاهیم مربوط به كتابخانه‌های جدید نیاز به یك اصطلاح‌شناسی استاندارد دارد. از آنجایی كه افراد زیادی از رشته‌های گوناگون در طراحی، توسعه، و مدیریت كتابخانه‌های جدید نقش دارند، مسئولیت تدوین، توسعه، و استفاده از چنین ابزاری بر عهده تمامی افراد درگیر در این زمینه است. به این ترتیب، همكاری میان متخصصان رشته‌های گوناگون تسهیل و زمینه برای توسعه سیستم كتابخانه دیجیتالی جهانی هموار خواهد گردید [24: 72].

پیچیدگی. پیچیدگی یكی از چالشهای اساسی پذیرش كتابخانه‌های جدید در میان كاربران است [93] كه خود می‌تواند ناشی از سه عامل باشد:

1. پیچیدگی سیستمهایی كه برای راه‌اندازی این كتابخانه‌ها استفاده می‌شوند؛

2. تلاشهای محدود و اندكی كه برای ایجاد ساختارهای مدیریتی این كتابخانه‌ها به ‌عمل آمده است؛

3. تغییر روحیه خدمات كتابخانه‌ها كه ناشی از اطلاعات دیجیتالی است.

تعاملات اجتماعی ضعیف: محیطهای مجازی الكترونیكی از لحاظ تعاملات اجتماعی، ضعیف عمل می‌كنند [19]. در چنین محیطهایی امكان برهم‌كنشهای رودررو و چهره‌به‌چهره‌ای كه از پایه‌های ارتباطات علمی و تبادل دانش به شمار می‌رود، وجود ندارد.

چالشهای اطلاعاتی

انتخاب و فراهم‌آوری اطلاعات مناسب. كتابخانه‌های جدید در محیطهای شبكه‌ای با حجم زیادی از اطلاعات روبه‌رو می‌شوند كه مقدار زیادی از آن غیرمفید است و فراهم‌آوری آنها سبب هدر رفتن وقت كاربر می‌شود [11]. بنابراین این كتابخانه‌ها نیاز به سیاستها و روشهایی برای پالایش مواد و منابع دیجیتالی همانند كتابخانه‌های سنتی دارند [24: 153]. یكی از این روشها، استفاده از خدمات كشف منابع است كه ابزارها و راه‌كارهای دسترسی به مواد و منابع مناسب را در اختیار كاربران قرار می‌دهد [87].

وجود متخصصان آشنا. با پیشرفتهای سریع فناوری اطلاعات و پدیداری سخت‌افزارها ونرم‌افزارهای جدید، نیاز به متخصصانی برای كنترل و كاربرد این فناوریها، روز به روز به نیازی ضروری تبدیل می‌شود. بنابراین برای بنیان‌گذاری كتابخانه‌های جدید باید به این مسئله توجه كافی داشت [11]. برای پاسخ به این چالش می‌توان به بازآموزی مداوم و منظم كتابداران و متخصصان پیشین كتابخانه پرداخت یا به تربیت متخصصان جدید در این زمینه همت گماشت.

درك نیازهای كاربران. افراد و گروههای زیادی در پذیرش و همه‌گیر شدن كتابخانه‌های جدید نقش دارند. یكی از این گروهها و در واقع اصلی‌ترین آنها، كاربران كتابخانه‌ها هستند. بنابراین مطالعه گسترده نیازهای كاربران، چگونگی كاربرد اطلاعات از سوی آنها، و اینكه آیا شكل دیجیتالی اطلاعات نیازهایشان را به خوبی برطرف می‌كند، از اهمیتی اساسی برخوردار است. دیجیتال‌سازی گسترده بدون داشتن دركی اساسی از نیازهای كاربران مانند بستن اسب به پشت گاری است. باید توجه داشت كه دیجیتالی بودن اطلاعات به معنای مورد استفاده بودن آن نیست [70].

نیاز كاربران به سواد اطلاعاتی. در كتابخانه‌های سنتی، مراجعه‌كنندگان یا كاربران با مراجعه به كتابخانه‌ به جست‌وجو و بازیابی منابع اطلاعات می‌پردازند و در صورت آشنا نبودن با روشهای كار، از كتابداران و متخصصان كتابخانه كمك می‌گیرند. اما در كتابخانه‌های نسل جدید، كاربران می‌توانند بدون مراجعه به محیط فیزیكی كتابخانه‌ و برخورد با كاركنان آن، اطلاعات مورد نیاز خود را جست‌وجو و بازیابی كنند. این روش با وجود مزایای بسیاری كه دارد، دچار چالش بزرگی نیز هست، چرا كه بسیاری از كاربران این كتابخانه‌ها سواد اطلاعاتی لازم را برای جست‌وجو و بازیابی اطلاعات در محیطهای دیجیتالی ندارند.

كتابخانه‌ها در آینده‌ای قابل پیش‌بینی

عقیده دسترسی آسان و سریع به اطلاعات، كه اساس و پایه الگوها و مدلهای نسل جدید كتابخانه‌ها را تشكیل می‌دهد، با ایده «ماشین ممكس»³¹ در دهه 1940 شروع شد [25]. «ممكس»، ماشینی مكانیكی تصور می‌شد كه همه اطلاعات مورد نیاز یك فرد را دربرداشت و در واقع نوعی كتابخانه شخصی به‌حساب می‌آمد [19]. این عقیده با هر پیشرفتی كه در فناوری اطلاعات به‌وجود می‌آمد، دچار تحول می‌شد. با ورود كامپیوترها به كتابخانه، این مفهوم بر روی پایگاههای اطلاعات كتاب‌شناختی بزرگ متمركز شد كه امروزه به نام سیستمهای بازیابی پیوسته و دسترسی عمومی شناخته می‌شوند. هنگامی كه كامپیوترها به شبكه‌های بزرگ متصل شدند و اینترنت را به ‌وجود آوردند، این مفهوم دوباره متحول شد. پژوهشها در این مرحله بر ایجاد كتابخانه‌هایی با اطلاعات دیجیتالی متمركز شدند، كه هر كسی از هر كجای جهان می‌توانست به آنها دسترسی داشته باشد. اصطلاحهایی مانند كتابخانه مجازی، الكترونیكی، بدون دیوار، و دیجیتالی همگی برای توصیف این مفهوم گسترده استفاده شده‌اند [25].

مفهوم دسترسی آسان به اطلاعات و ایده «ممكس» در دهه 1980 و 1990، چنان در طرز فكر عده‌ای از پژوهشگران تأثیر گذاشت كه منجر به پیش‌بینیهایی افراطی درباره كتابخانه‌های سنتی و متداول و پایان عمر آنها شد. پاره‌ای از این افراد مرگ كتابخانه‌ها را پیش‌بینی كردند و معتقد بودند كه سرانجام كتابخانه‌های متداول و مرسوم ناپدید می‌گردند. البته امكاناتی برای حفاظت از پیشینه‌های چاپی وجود خواهند داشت كه بیشتر شبیه آرشیوها یا حتی موزه‌هایی هستند كه خدمات عمومی كمی ارائه می‌كنند. به‌تدریج كتابخانه‌ها به‌عنوان واسطه‌ای برای منابع الكترونیكی كنار گذاشته خواهند شد، چرا كه مردم دلیلی برای مراجعه به كتابخانه‌ها و دسترسی به منابع اطلاعاتی آنها نمی‌بینند. با وجود این، تاكنون این پیش‌بینیها به وقوع نپیوسته‌اند [3؛ 19].

با پدید آمدن اینترنت و وب در دهه 1990، این پیش‌بینیها شدت بیشتری به خود گرفت. گروهی اینترنت و محصول جدید آن یعنی وب را كتابخانه جهانی عصر دیجیتالی نامیدند [117؛ 25]. وب مجموعه‌ای از هزاران هزار مدرك است [25] و دامنه وسیعی از منابع اطلاعاتی از طریق آن یافت می‌شوند [70]. امروزه بیشتر افراد به‌عنوان اولین محل برای جست‌وجوی منابع اطلاعات، به سراغ اینترنت و وب می‌روند. با این وجود، آیا وب كتابخانه دیجیتالی محسوب می‌شود؟ اگر وب وجود نداشت، درك ما از كتابخانه‌های دیجیتالی بسیار متفاوت بود. بدون شك وب ابزاری است كه با آن بیشتر كتابخانه‌های دیجیتالی در دسترس قرار می‌گیرند و خود دارای پاره‌ای از ویژگیهای یك كتابخانه دیجیتالی است. با این وجود، وب یك كتابخانه دیجیتالی به‌حساب نمی‌آید [34: 25-26]. چرا كه وب، بسیاری از كاركردها و وظایف یك كتابخانه، اعم از سنتی یا جدید را در بر نمی‌گیرد.

مهم‌ترین وظایف یك كتابخانه، مجموعه‌سازی، سازمان‌دهی، بازیابی (با استفاده از اصول سازمان‌دهی)، و محافظت اطلاعات است. وب این اصول را به‌ندرت رعایت می‌كند. وب دارای هیچ‌گونه قاعده مجموعه‌سازی نیست [9؛ 34: 26]. منابع اطلاعاتی زیادی از طریق اینترنت در دسترس هستند، ولی بخش عمده‌ای از این منابع در مقایسه با منابع چاپی موجود، كم اهمیت و بی‌ارزش به‌شمار می‌روند. كیفیت اطلاعات در وب كاملاً متغییر است. بسیاری از اطلاعاتی كه در وب یافت می‌شود دارای استانداردهای معتبر نیستند و افراد، خود آنها را منتشر كرده‌اند. این اطلاعات از طریق فرایند بررسی از سوی متخصصان هم‌تراز اعتباریابی و از سوی سازمانی خاصی منتشر نشده‌اند. به همین دلیل اینترنت و وب را به بازار كهنه فروشی یا انبار كاه تشبیه می‌كنند. این در حالی است كه وب همه منابع را نیز در بر ندارد و بسیاری از منابع چاپی به علت حجم بالایی كه دارند، دیجیتالی نشده‌اند [9؛ 25؛ 70].

اصول سازمان‌دهی برای منابع وب، هنوز در مراحل ابتدایی به سر می‌‌برد و بسیاری از منابع موجود در آن نیز سازمان نیافته‌اند. بازیابی اطلاعات از اینترنت، بستگی به قابلیتهای موتورهای جست‌وجو و پایگاههای اطلاعات، و مهارت كاربران در استفاده از آنها دارد [9]. به‌همین دلیل بازیابی اطلاعات در اینترنت برای كاربران ناآشنا، در مقایسه با منابع كتابخانه سنتی چندان نتیجه‌بخش نیست [70].

موضوع محافظت از مواد و منابع دیجیتالی در وب چندان مورد توجه نیست و به آنها به‌ عنوان منابعی با ارزش پایدار نگاه نمی‌شود. درحالی‌كه یكی از موضوعهای قابل توجه در جهان كتابخانه‌های دیجیتالی، نگرانی از چگونگی تضمین انتقال پیشینه اطلاعات موجود در وب، به نسلهای آینده است. بیشتر اطلاعات موجود در وب ناپایدار هستند. تبلیغات، صفحه‌های وب شخصی، اطلاعیه‌ها، و موارد دیگر با سرعت زیاد می‌آیند و می‌روند. در گذشته این نوع اطلاعات مانند اعلامیه‌ها و روزنامه‌ها بر روی كاغذ و بسیاری از قالبهای چاپی دیگر موجود بودند. بسیاری از آنها با وجود نامنظم بودن، باقی می‌ماندند، ولی بقای تصادفی منابع وب دور از انتظار است [34: 26]. نبود متخصصان اطلاع‌رسانی‌ای كه كاربران از پشتیبانیهای آنها بهره برند از دیگر دشواریهایی است كه ماهیت وب را از كتابخانه دیجیتالی دور می‌سازد. بدین ترتیب، پیش از اینكه اینترنت و وب یك‌دستی و كاربرپسندی یك كتابخانه را پیدا كنند، تغییرات و كارهای زیادی برای انجام دارند [70].

واقعیت این است كه شواهدی ظاهری درباره كاهش میزان استفاده از كتابخانه‌های سنتی نیز به طرح چنین پیش‌بینیهایی و تقویت آنها كمك كرده‌اند. به عنوان نمونه آمارها نشان می‌دهند كه در انگلستان، تا سال 99/1998 استفاده از كتابخانه‌ها در حال كاهش بوده كه در نتیجه تحویل الكترونیكی مواد، آموزش از راه دور، و... رخ داده است. كاربران با سرعت روزافزونی برای دسترسی به اطلاعات مورد نیاز خود از رایانه استفاده می‌كنند و از لحاظ مكانی پراكنده‌تر می‌شوند. براساس آمارهای موجود، ضریب اشغال صندلیهای كتابخانه‌ها كاهش یافته است. در انگلستان میانگین زمان اشغال صندلیهای كتابخانه‌ها از 45 درصد در سال 93/1992 به 39 درصد در سال 99/1998 رسیده است. در نتیجه كتابخانه‌های دانشگاهی از موقعیت اولین محل مراجعه كاربران، در حال تبدیل به منبعی تكمیلی برای منابع بیرون از دانشگاه، خدمات جست‌وجوی اینترنتی و غیرمتمركز، و مطالعه خانگی هستند [3].

در مقابل پیش‌بینیهای افراطی درباره پایان یافتن نقش كتابخانه‌های سنتی، پیش‌بینیهایی نیز وجود دارند كه گاهی به دفاع متعصبانه از نقش سنتی كتابخانه‌ها می‌پردازند. این پیش‌بینیها گاهی چنان پیش می‌روند كه دورنمای كتابخانه‌های جدید را فراموش می‌كنند [90].

«بروفی» اعتقاد داردكه اگر چه كتابخانه‌ها با دوره‌ای از گذار در عصر اطلاعات روبه‌رو هستند، ولی چنین اظهاراتی برای سالهای متمادی ابراز شده است، بدون اینكه در ساخت كتابخانه‌هایی مشابه با كتابخانه‌های صد سال پیش تاثیری داشته باشد. امروزه مراجعه‌كننده با ورود به هر كتابخانه بزرگ دانشگاهی یا عمومی، مانند گذشته با قفسه‌هایی انباشته از كتابها و مجله‌ها، میزهای مطالعه و مرجع شلوغ، و صفی طولانی در پشت میز امانت روبه‌رو می‌شود [19].

بنابراین می‌‌توان گفت كه اگرچه عقیده دسترسی سریع و یك‌پارچه به اطلاعات از هر جا، به‌عنوان آزادسازی كاربران از دیوارهای محدود‌كننده كتابخانه تلقی می‌شود و به نفی نیاز به كتابخانه‌ها می‌انجامد، ولی نقشهای ضروری و مهمی برای كتابخانه‌ها در بسترهای سازمانی باقی می‌مانند [101].

در یك جمع‌بندی باید اذعان داشت كه بسیاری از پیش‌بینیهای افراطی درباره پایان یافتن نقش كتابخانه‌های سنتی در كوتاه مدت، تا حدودی منتفی هستند [19]. اگر مفهوم كتابخانه كاملاً دیجیتالی را فراتر از داده‌ها و شامل سیستمهای ابر‌داده‌ای و سیستمهای پشتیبانی انسانی و محیطی مناسب برای تحویل اطلاعات در نظر بگیریم، پس می‌توان نتیجه گرفت كه كتابخانه كاملاً دیجیتالی هنوز در مراحل ابتدایی خود به سر می‌برد [2]. از سوی دیگر، بسیاری از نقشهای كتابخانه‌های سنتی نیز به‌تدریج در حال جایگزینی هستند. بنابراین كتابخانه‌های زمان حال، نه كاملاً سنتی و نه كاملاً دیجیتالی به‌شمار می‌روند و به همین علت برنامه‌ریزیها و سرمایه‌گذاریهای آینده در كتابخانه‌ها باید با توجه به آینده قابل پیش‌بینی آنها صورت پذیرد. با این وجود بررسی همه جوانب موضوع آینده كتابخانه‌ها در كمتر از یك تك‌نگاشت علمی یا پژوهشی امكان‌پذیر نیست [3].

در پاسخ به این پرسش كه آیا كتابخانه‌های سنتی در آینده به‌طور كلی ناپدید خواهند شد، باید به كتابخانه‌ها از زوایای گوناگون نگریست. از این نگاه می‌توان به كتابخانه به عنوان مفهوم، سازمان، و فضای فیزیكی اشاره كرد. بر این اساس، مفهوم كتابخانه به ‌عنوان مجموعه‌ای از منابع اطلاعاتی باقی خواهد ماند كه با مرزهایی تعریف شده‌ است. در نگاه سازمانی نیز به كتابخانه نیاز است، چون منابع دارایِ مجوز استفاده باید گزینش، ارزیابی، و تهیه و در سیستم مناسبی مانند وب یا هر محیط مناسب دیگری ارائه شوند. به نظر می‌رسد كتابخانه به ‌عنوان محیطی فیزیكی نیز دست‌كم در آینده‌ای نه چندان دور وجود داشته باشد. با وجود امكان دسترسی به خدمات كتابخانه‌های دیجیتالی از بیشتر مكانها و آزاد بودن آنها از محدودیتهای دسترسی، هنوز بحثهایی درباره نیاز به فضاهایی برای گرد هم آمدن كاربرانی وجود دارد كه حتی به‌صورت جداگانه كار می‌كنند [2؛ 3].

«ساتن» در بررسی سیر تحول كتابخانه‌ها بر اثر فناوری اطلاعات، طیفی شامل چهار نوع كتابخانه سنتی، خودكار، تركیبی، و دیجیتالی را شناسایی كرده است. در مراحل گذار از كتابخانه سنتی به دیجیتالی، تغییرات و تحولات زیادی در كتابخانه لازم است تا از موجودیتی مكانی به موجودیتی منطقی بدل شود.

كتابخانه سنتی به عنوان مكانی دارای مجموعه‌ای مشخص از اطلاعات چاپی یا قابل‌لمس تعریف می‌شود كه دسترسی به منابع آن از لحاظ جغرافیایی محدود است. رایانه‌ای كردن كنترل پیایندها و عملكردهای امانت و فهرست‌نویسی به كتابخانه خودكاری منجر می‌شود كه فهرستهای پیوسته همگانی، اصلی‌ترین مشخصه آن است. در كتابخانه‌های سنتی و خودكار، مواد و منابع به صورت غیردیجیتالی و تمركز بر روی مجموعه محلی است. در كتابخانه دیجیتالی، مفاهیم مكان و منابع غیردیجیتالی كنار گذاشته می‌شوند. این كتابخانه به‌عنوان مجموعه‌ای از منابع دیجیتالی تعریف می‌شود كه از هر مكان و در هر زمانی قابل دسترس است. كتابخانه تركیبی در فاصله انتقال و حاصل همزیستی كتابخانه‌های سنتی و دیجیتالی است. در این نوع كتابخانه، توازن اطلاعات چاپی و دیجیتالی به‌طور روزافزون به سوی اطلاعات دیجیتالی گرایش می‌یابد [114].

به این ترتیب در آینده‌ای قابل پیش‌بینی احتمال وجود سه نوع كتابخانه خودكار، تركیبی، و دیجیتالی را می‌توان تصور كرد. كتابخانه سنتی در این پیش‌بینیها جایی ندارد چرا كه امروزه بیشتر كتابخانه‌ها از فناوری اطلاعات برای انجام كارها و وظایف روزمره و تكراری‌ خود استفاده می‌كنند. بنابراین تعداد زیادی از كتابخانه‌ها در دنیا در وضعیت خودكارسازی در تعریف «ساتن» به سر می‌برند و می‌توان نتیجه گرفت كه كتابخانه‌های سنتی دیگر وجود ندارند، تنها به شكل كتابخانه‌های كوچك هستند، یا در كشورهای در حال توسعه و توسعه نیافته قرار گرفته‌اند.

كتابخانه خودكار در آینده‌ای قابل پیش‌بینی. احتمال تداوم چنین كتابخانه‌هایی در آینده خیلی دشوار می‌نماید. چرا كه اینترنت و وب روزبه‌روز كتابخانه‌ها را به مفهوم تركیبی نزدیك‌تر می‌كنند. هم‌اكنون به‌ نظر می‌رسد كه بسیاری از كتابخانه‌ها در كشورهای توسعه‌یافته در وضعیت تركیبی به ‌سر می‌برند. در كشورهای در حال توسعه و جهان سوم نیز كتابخانه‌های بزرگ و سازمانی به این سمت پیش می‌روند.

كتابخانه دیجیتالی در آینده‌ای قابل پیش‌بینی. احتمال دست‌یابی به چنین كتابخانه‌ای در آینده قابل پیش‌بینی بسیار دور از انتظار است [9؛ 19؛ 90]. پاسخ به چالشهای گوناگونی كه برای این كتابخانه‌ها وجود دارند، علاوه بر هزینه‌های هنگفت به گذشت زمان زیادی نیز نیاز دارد. از همین‌رو گاهی پژوهشگران از دست‌یابی به این نوع كتابخانه‌ها ناامید می‌شوند.

از این گذشته، كتابخانه‌های جدید تأكید فراوانی بر نیازهای كاربران دارند [3]. بنابراین باید نیازهای كاربران علاقه‌مند به مواد و منابع غیردیجیتالی نیز پاسخ داده شوند، حتی اگر این نیازها كم باشند. برخی از كاربران، كیفیت اطلاعات در شكل كاغذی و سهولت استفاده از منابع چاپی را ترجیح می‌دهند [90]. این موضوع، تبدیل همه كتابخانه‌ها را در آینده‌ای قابل پیش‌بینی به كتابخانه‌هایی كاملاً دیجیتالی، حتی در صورت برطرف شدن چالشها و مشكلات، منتفی می‌سازد. شاید با پدید آمدن مواد و منابع دیجیتالیِ قابل رقابت با كیفیت و سهولت كاربرد مواد و منابع چاپی در آینده‌ دست‌یابی به چنین كتابخانه‌ای در بلندمدت امكان‌پذیر شود.

كتابخانه تركیبی در آینده‌ای قابل پیش‌بینی. تنها مدل باقی‌مانده برای كتابخانه‌ها در آینده‌ای قابل پیش‌بینی، كتابخانه‌های تركیبی هستند. این اصطلاح برای توصیف تركیب كتابخانه سنتی و دیجیتالی به‌كار می‌رود و ممكن است به‌ عنوان مرحله گذار بین این دو كتابخانه ملاحظه شود. برنامه كتابخانه الكترونیكی بریتانیا نیز با تشخیص اینكه نیاز به دسترسی به مواد كاغذی برای آینده‌ای قابل پیش‌بینی تداوم خواهد داشت، از این مدل تركیبی نمونه‌برداری كرده است [33].

شماری از پژوهشگران عقیده دارند كه در آینده‌ای قابل پیش‌بینی، كتابخانه‌ها با وضعیتی تركیبی روبه‌رو هستند كه كتابخانه‌های سنتی و دیجیتالی را یك‌پارچه خواهد ساخت [7: 19؛ 9؛ 19؛ 24: 6؛ 33؛ 34: 61؛ 53؛ 90؛ 91؛ 101؛ 117]. اجماع بر این است كه جز در چند قلمرو خاص، كتابخانه‌های دیجیتالی و مجموعه‌های سنتی به همزیستی خود ادامه خواهند داد. بسیاری از كتابخانه‌های وابسته به مؤسسه‌ها مجموعه‌های بزرگ مواد سنتی را به موازات منابع و خدمات دیجیتالی خود نگه‌داری خواهند كرد. این در حالی است كه هزینه‌های تجهیزات رایانه‌ای به‌طور مداوم در حال كاهش و قابلیتهای آنها در حال افزایش است. همین موضوع می‌تواند منجر به جایگزینی كامل در پاره‌ای موارد شود. چنان‌كه واژه‌پردازها، دهها سال است كه ماشین‌نویسان را از دور خارج كرده‌اند و فهرستهای پیوسته نیز، فهرست‌برگه‌ها و برگه‌دانهای كتابخانه را جزء گنجینه‌های تاریخی كتابخانه‌ها قرار داده‌اند [7: 19]. در اینجا باید پرسید كه آیا كتابخانه‌های تركیبی برای همیشه باقی می‌مانند یا فقط مدلی برای دوره انتقال به‌شمار می‌روند [101].

كتابخانه‌های تركیبی در مرحله گذار. «لانكستر» و «ساندرو» اعتقاد دارند كه كتابخانه تركیبی، تنها یك سكوی پرتاب یا نخستین گام در رسیدن به كتابخانه‌های كاملاً دیجیتالی است [71]. به این ترتیب هدف نهائی، كتابخانه دیجیتالی است و چون دست‌یابی به آن در حال حاضر به‌علت وجود چالشهای گوناگون امكان‌پذیر نیست، كتابخانه‌های تركیبی جایگزین آن شده‌اند [7: 19؛ 19؛ 101].

به اعتقاد «آرمز» در بلندمدت، هیچ مانعی برای كتابخانه‌های دیجیتالی و نشر الكترونیكی وجود نخواهد داشت. چالشهای فنی، اقتصادی،‌ اجتماعی، و قانونی فراوان‌ هستند، اما به‌مرور برطرف می‌شوند. تعیین شكلی دقیق برای كتابخانه‌های دیجیتالی دشوار است، اما پیداست كه این نوع كتابخانه‌ها برای ماندگاری آمده‌اند [7: 19].

كتابخانه‌های تركیبی، مدلی ماندگار. در این رویكرد، كتابخانه‌های تركیبی در كنار كتابخانه‌های دیجیتالی و به ‌عنوان مدلی ارزشمند باقی خواهند ماند [34: 61؛ 53؛ 90]. علت بقا و ماندگاری این كتابخانه‌ها، علاوه بر دشواریهای گوناگون، علاقه اشخاص به مواد و منابع غیردیجیتالی [90] و محیطهایی برای تعامل و ارتباط با دیگران [2؛ 19] است.

محور و اساس كار كتابخانه‌های آینده، كاربران و نیازهای آنان است [3؛ 84]. بنابراین كتابخانه‌های آینده، كتابخانه‌هایی تركیبی‌ خواهند بود كه حجم زیادی از اطلاعات موجود را در قالبهای گوناگون نگه‌داری می‌كنند ودر دسترس كاربران قرار می‌دهند [34: 61؛ 90]. به ‌همین دلیل باید به‌ جای صرف هزینه‌های گزاف برای ایجاد كتابخانه‌های كاملاً دیجیتالی، به ارائه خدمات به كاربران كنونی و نیازهای آنها پرداخت. كاربران هیچ علاقه‌ای به دیدگاههای بلندپروازانه درباره آینده ندارند و خواستار دسترسی سریع به مواد موجود هستند [90؛ 136].

علاقه پاره‌ای از رشته‌های علمی به منابع سنتی و غیردیجیتالی، باعث می‌شود كه كتابخانه‌های آنها در بلند‌مدت نیز تركیبی باقی بماند و كتابخانه‌های دیجیتالی به دیگر رشته‌ها منحصر گردد [90]. از جمله این رشته‌ها، می‌توان برخی رشته‌های علوم انسانی را نام برد كه در آنها منابع كاغذی و غیردیجیتالی از اهمیت عمده‌ای برخوردارند. یكی از ویژگیهای جامعه‌ علوم انسانی، مقاومت در استفاده از منابع دیجیتالی است. بنابراین بسیار بعید به ‌نظر می‌رسد كه فناوری پیشرفته بتواند مواد و منابع كتابخانه‌های وابسته به این رشته‌ها را جایگزین كند. تلاش برای دیجیتالی كردن منابع آنها نیز هزینه‌ای گزاف می‌طلبد. بنابراین كتابخانه‌های دانشگاههای علوم انسانی مجبور خواهند بود برای چندین دهه یا بیشتر به‌صورت تركیبی باقی بمانند [91]. در مجموع می‌توان گفت كه نوع كتابخانه‌ها در آینده بلندمدت، بستگی به نیازها و علائق كاربران، ‌نوع رشته، اندازه مجموعه كتابخانه‌ها، و تواناییهای سازمان مادرِ آنها دارد.

نتیجه‌گیری

در سالهای اخیر در سراسر جهان، كتابخانه‌های دیجیتالی زیادی راه‌اندازی شده و پروژه‌های ملی گوناگونی برای بررسی موضوعها و چالشهای این نوع كتابخانه‌ها به ‌اجرا درآمده‌اند. براساس تجربه‌های اندوخته شده در این مدت، شور و شوق اولیه‌ای كه ایده و پیشرفت كتابخانه‌های دیجیتالی را احاطه كرده بود، با افكار و عقایدی منطقی جایگزین شده است [25]. بیشتر صاحب‌نظران به این توافق رسیده‌اند كه كتابخانه‌ها به‌تدریج دیجیتالی خواهند شد، ولی سرعت این تبدیل را نمی‌توان پیش‌بینی كرد [90]. كتابداران نیز پی برده‌اند كه به‌استثنای چند مورد، سرمایه‌گذاری در زمینه دیجیتال‌سازی و فناوری دیجیتالی مشكل‌تر از آن است كه در ابتدا تصور می‌شد [25]. كاربران كتابخانه‌ها نیز همچنان كتابخانه‌ها و منابع آنها را برای كار خود لازم می‌بینند و اعتقاد دارند كه به نیازهای آنها برای مكانی اجتماعی و فیزیك پاسخ می‌دهند [112].

«كرادفورد» معتقد است كه كتابخانه سال 2029، در صورت وجود، در مقایسه با كتابخانه‌های كنونی تغییراتی انقلابی را نشان خواهد داد. ولی آیا این تغییر انقلابی، تنها مخصوص این دوره است؟ اگر اكنون به وضعیت كتابخانه‌ها در طول 30 سال گذشته نگاه كنیم، تغییرات انقلابی زیادی مشاهده خواهند شد. بنابراین می‌توان گفت كه تغییرات، جزئی از كتابخانه‌ها و حرفه كتابداری و اطلاع‌رسانی بوده‌اند. از برخی جهات، تغییرات دو دهه اخیر چشم‌گیرتر بوده‌اند و با فرارسیدن هزاره جدید، جلوگیری از هیاهوی تغییر دشوار است. در كل می‌توان گفت كه تغییراتِ جزئی و قابل مدیریتی‌ای كه هر ساله شاهد آنها هستیم، در بلندمدت به تغییری همه‌جانبه منجر خواهند شد كه می‌توانند انقلابی به ‌نظر آیند. كتابدارانی كه ایده كتابخانه تمام دیجیتالی را كنار گذاشته‌اند و برای آینده در حال تغییر برنامه‌ریزی می‌كنند، به این تحول انقلابی در بلندمدت دست خواهند یافت. اما آنهایی كه بر تغییر اساسی در كوتاه‌مدت پای می‌فشارند و نیازهای امروز را به خاطر الزامات آینده‌ رها می‌كنند، پشتیبانان خود را از دست خواهند داد و سازمانهای خود را به خطر خواهند انداخت [32: 8-9].

بدین ترتیب به‌جای استفاده از روش تغییر انقلابی و سریع، باید پابه‌پای تحولات و پیشرفتهای فناوری اطلاعات در حوزه كتابخانه و كتابداری با گامهای كوچك، قابل مدیریت، و تكاملی پیش رفت و آن را تحت كنترل و بهره‌برداری درآورد [25].

4

فناوری اطلاعات و مواد و منابع كتابخانه

ب

ا پدید آمدن مواد و منابع الكترونیكی، دگرگونی كتابخانه‌ها و پدیداری نسل جدیدی از آنها آغاز شده است. در واقع این تغییر در شكل مواد و منابع بوده است كه موضوعهای جدیدی را در كتابخانه‌ها از جمله در خدمات، كتابداران و كاربران، و فضای كتابخانه‌ها پدید آورده است، چرا كه اطلاعات كانون و محور یك كتابخانه در هر شكل آن است.

مواد و منابع دیجیتالی

محیط الكترونیكی جدید مجموعه‌ای از محصولات گوناگون را به عنوان محملهای اطلاعات پدید آورده است [53] كه از جمله آنها می‌توان به انواع مواد و منابع دیجیتالی اشاره كرد.

مواد و منابع دیجیتالی مانند منابع سنتی دارای انواع گوناگونی هستند. كتاب، مجله، گزارش، پایان‌نامه، و مجموعه مقالات كنفرانسها همگی می‌توانند در قالب دیجیتالی ارائه شوند. برخی از كتابخانه‌های جدید تمامی این مواد و منابع را دربر دارند و پاره‌ای دیگر تنها یك گونه را شامل می‌شوند. برای مثال «ان‌دی‌ال‌تی‌دی»³²، تنها به پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دكترا اختصاص دارد. در حالی‌كه «ان‌سی‌اس‌تی‌آر‌ال»³³ در زمینه پایان‌‌نامه‌ها، گزارشها، و مقاله‌های علوم كامپیوتر فعالیت می‌كند.

فراهم‌آوری مواد و منابع دیجیتالی در كتابخانه‌ها می‌تواند به سه روش صورت پذیرد.

تبدیل مواد و منابع سنتی به دیجیتالی. اولین روش، تبدیل مواد و منابع سنتی شامل مواد چاپی و آنالوگی است كه جزئی از مجموعه كتابخانه به‌شمار می‌روند و تنها با صرف هزینه‌ای تبدیل به دیجیتالی می‌شوند [24: 103].

خرید مواد دیجیتالی. مواد و منابع ممكن است از ابتدا به‌صورت دیجیتالی تولید شوند و هیچ گونه مشابه چاپی نداشته باشند [34: 66]. برای فراهم‌آوری چنین منابعی می‌توان آنها را به‌طور مستقیم از تولید‌كننده و از طریق اینترنت و وب دریافت كرد. برای مثال، كتابخانه ملی پزشكی آمریكا³⁴ ، پایگاه چكیده‌های پزشكی یا «پاب مد»³⁵ را به‌صورت رایگان در وب قرار داده است. روش دیگر، دریافت منابع از طریق مراكز ارائه خدمات جست‌وجوی پیوسته با پرداخت هزینه است. از جمله این مراكز می‌توان به «دیالوگ»، «ساینس دایركت»³⁶، «اوید»³⁷، و «پروكوئست»³⁸ اشاره كرد [24: 101].

خرید هم‌زمان مواد دیجیتالی و چاپی. امروزه بسیاری از منابع اطلاعات، به‌ویژه مجله‌ها، هم به شكل چاپی و هم به شكل دیجیتالی عرضه می‌شوند [4؛ 24: 89؛ 34: 66]. برای فراهم‌آوری هر یك از این گونه‌ها باید از روشهای مخصوص به خودشان استفاده كرد.

بسته به اینكه كتابخانه‌های جدید تركیبی یا تمام‌دیجیتالی باشند، ممكن است هر دو گونه مواد چاپی و دیجیتالی یا تنها مواد دیجیتالی را در اختیار داشته باشند. البته میزان مواد و منابع دیجیتالی به‌طور روزافزونی در حال افزایش است [24: 103]. دو نوع معروف از این منابع دیجیتالی، كتابها و مجله‌های الكترونیكی هستند.

كتاب الكترونیكی

مفاهیم و تعریفهای ارائه شده برای كتاب الكترونیكی، بسیار متنوع و متفاوت [23؛ 95] و تا حدی نیز دارای ابهام هستند. عده‌ای كتاب الكترونیكی را بخش یا قطعه‌ای از كتاب می‌دانند كه در قالب سخت‌افزار كامپیوتری شكل گرفته است. گروهی دیگر آن را مجموعه‌ای از واژه‌ها و تصویرها می‌دانند كه در داخل یك قطعه سخت افزاری قرار گرفته‌اند. پاره‌ای نیز به هر دو تعریف اشاره می‌كنند. این در حالی است كه واژه كتاب به معنای عام، هم بر پیام (واژه‌ها و تصویرها) و هم بر رسانه (كاغذهای صحافی شده) تأكید دارد و یكی از این دو بدون دیگری معنای كتاب را نمی‌رساند [95].

بر محور این پدیده اصطلاحات گوناگون دیگری نیز ساخته شده‌اند كه از جمله آنها می‌توان به خواننده كتاب الكترونیكی، دستگاه كتاب الكترونیكی، و كتاب دیجیتالی اشاره كرد [23]. كتابهای الكترونیكی به دو صورت به بازار عرضه می‌شوند. یكی نیاز به تجهیزات خاصی برای خواندن دارد كه خواننده كتاب الكترونیكی و دستگاه كتاب الكترونیكی از آن جمله‌اند. گونه دیگر كتاب الكترونیكی به‌صورت پیوسته ارائه می‌شود [24: 97]. در واقع خواننده كتاب الكترونیكی ابزاری است كه برای خواندن كتابهای الكترونیكی به وسیله ماشین استفاده می‌شود. این ابزار می‌تواند دستی، اختصاصی و... باشد. معمولاً نرم‌افزارهایی كه برای نمایش كتاب الكترونیكی در كامپیوترها استفاده می‌گردند، به نام نرم‌افزارهای خواننده كتاب الكترونیكی شناخته می‌شوند [95].

تعریف

یك كتاب الكترونیكی، كتابی است كه در قالبی الكترونیكی شكل گرفته است. برای تولید این نوع كتابها كه قابلیت استفاده آسان و مؤثری داشته باشند از فناوری اینترنت بهره می‌گیرند [26]. به عبارت دیگر یك كتاب الكترونیكی بازنمود و نمایشی الكترونیكی از یك كتاب است كه معمولاً به صورت موازی با نسخه چاپی كتاب، منتشر می‌شود اما گاهی نیز تنها نسخه آن را تشكیل می‌دهد [73: 50].

«چن» كتاب الكترونیكی را از چهار جنبه رسانه، دستگاه، تحویل، و محتوا تعریف می‌كند [23]:

⬜رسانه. بیشتر نوشتجات، كتاب الكترونیكی را نوع دیگری از كتاب، در قالب رسانه‌ای الكترونیكی یا دیجیتالی معرفی می‌كنند.

⬜دستگاه. كتاب الكترونیكی كتابی است كه با استفاده از دستگاه یا ابزاری ویژه خوانده می‌شود. این دستگاه از نرم‌افزار و سخت‌افزار كامپیوتری تشكیل شده است.

⬜تحویل. كتاب الكترونیكی كتابی است كه در یك وب‌سایت منتشر می‌شود یا به‌صورت مستقیم از طریق یك شبكه كامپیوتری تحویل داده می‌شود.

⬜محتوا. محتوای كتابهای الكترونیكی با توجه به امكان كاربرد قابلیتهای فناوری اطلاعات در آنها می‌تواند متفاوت از كتابهای كاغذی باشد. از این گذشته این نوع كتابها برای ارائه و توزیع، وابسته به شی‌ئی فیزیكی نیستند.

«رائو» تعریفهای مطرح برای كتاب الكترونیكی را چنین ارائه می‌كند [95].

⬜كتاب الكترونیكی اصطلاحی است كه برای توصیف متنی شبیه به كتاب، اما در شكل دیجیتالی استفاده می‌شود.

⬜كتاب الكترونیكی كتابی است كه به شكل دیجیتالی در‌آمده و قابل خواندن با كامپیوتر است. این نوع كتاب به صورت پیوسته یا بر روی دیسك فشرده ارائه می‌شود. ویژگیهایی مانند پیوندهای فرامتنی، عملكردهای جست‌وجو، ارجاعهای درون‌متنی، و قابلیت چند رسانه‌ای، می‌توانند به این نوع كتاب اضافه شوند.

⬜كتاب الكترونیكی ماده یا منبعی خواندنی در شكل دیجیتالی است كه روی كامپیوترهای كیفی و رومیزی یا دستگاههای اختصاصیِ حمل‌شدنی، قابل مشاهده است. دستگاههایی كه دارای ظرفیت ذخیره‌سازی بالا، و توانائی فروفرستی عنوانهای جدید با اتصال به شبكه هستند.

⬜كتابهای الكترونیكی كتابهایی در قالب فایل كامپیوتری و قابل خواندن در انواع كامپیوترها هستند. این كتابها دارای ابزارهایی هستند كه منحصراً برای خواندن كتابهای الكترونیكی طراحی شده‌اند. كتابهای الكترونیكی در عین شباهت به كتابهای چاپی، دارای ویژگیهای بی‌مانند رسانه الكترونیكی هستند. این كتابها دارای قابلیتهای صدا، تصویر، فیلم، پیوندهای فرامتنی فعال، و تحویل از طریق فروفرستی یا به‌ صورت فایل پیوست نامه الكترونیكی هستند. كتابهایی كه بر روی دیسكت یا دیسكهای فشرده قرار دارند، از طریق پست ارسال یا در كتابفروشیها و دیگر مراكز فروش كالاهای فرهنگی فروخته می‌شوند.

⬜كتاب الكترونیكی به فایلهای الكترونیكی واژه‌ها و تصویرهایی گفته می‌شود كه در اندازه كتاب و برای ارائه در دستگاههایی به نام خوانندگان كتاب الكترونیكی قالب‌بندی و به ‌صورت محصولاتی مستقل فروخته می‌شوند.

«رائو» با توجه به این تعریفها، تعریف جامع‌تری را از كتاب الكترونیكی ارائه می‌دهد. بر اساس این تعریف، كتاب الكترونیكی، متنی به شكل دیجیتالی، كتابی كه به شكل دیجیتالی تبدیل شده، منبع خواندنی دیجیتالی، كتابی در قالب فایل كامپیوتری، یا فایلی الكترونیكی از واژه‌ها و تصویرهاست كه برای نمایش در كامپیوترهای رومیزی، كامپیوترهای كیفی، یا خواننده كتاب الكترونیكی قالب‌بندی شده است.

گروه كار كتاب الكترونیكی³⁹ در كتابخانه دیجیتالی دانشگاه كالیفرنیا، هشت ویژگی را برای یك كتاب الكترونیكی ایده‌آل ارائه كرده است كه عبارت‌اند از [38: 47]:

⬜قابلیت حمل و انتقال

▪بدون سخت‌افزار خاص؛

▪متن قابل خواندن در دستگاههای دیگر؛

▪تنوع در راههای دسترسی: به صورت پیوسته، بارگذاری روی كامپیوتر، دستگاههای خواننده اختصاصی.

⬜فناوری/ رابط‌ كاربر

▪بدون مشكل ناشی از پهنای باند؛

▪بدون نیاز به اتصال پیوسته به اینترنت در تمام مدت استفاده؛

▪سازگار با نیازهای معلولان؛

▪مستندسازی كامل و كمك‌كننده (گزینه كمك در تمامی موارد استفاده، راهنمای آموزشی برای استفاده).

⬜محتوا

▪دربر دارنده تمامی نمودارها، شكلها، و عكسها به صورت رنگی؛

▪در صورت امكان، نمایش صفحه‌ها با شماره‌گذاری اصلی.

⬜ابزار جهت‌یابی

▪وجود پیوند میان فهرست مطالب و نمایه با متن؛

▪امكان جلو و عقب بردن صفحه‌ها؛

▪امكان پرش به صفحه‌های دلخواه؛

▪امكان مرور (متن، فهرست مطالب، و نمایه).

⬜گزینه‌های تحویل

▪بارگذاری؛

▪پست الكترونیكی.

⬜عملكردهای استفاده

▪چاپ (گزینه‌های متنوع چاپ: یك صفحه، چند صفحه، امكان تعیین محدوده‌ای از صفحه‌ها برای چاپ، امكان چاپ با كیفیت بالا)؛

▪روبرداری در «كلیپ‌بورد»⁴⁰.

⬜ابزارها و خدمات

▪امكان جست‌وجوی پیشرفته (كوتاه‌سازی، «بولی»، بر اساس فیلد، هم‌جوار‌سازی)؛

▪نمایش نتایج جست‌وجو (برجسته‌سازی واژه‌های یافت‌شده در متن)؛

▪امكان نشان‌گذاری؛

▪امكان برجسته‌سازی متن؛

▪ابزارهای یادداشت‌گذاری (نوشتن نظر، برچسب زدن)؛

▪امكان «زوم» كردن و افزایش اندازه قلم؛

▪فرهنگ و اصطلاح‌نامه متعامل؛

▪تولید استنادات و كتاب‌نامه به شكل برگزیده كاربر؛

▪قابلیت نشان‌گذاری در یك كتاب به‌نحوی كه كاربر در دسترسیهای بعدی به آن، به‌طور مستقیم به صفحه‌ای برود كه در آخرین بار بوده‌ است؛

▪پیوند به اطلاعات مرتبط (زندگی‌نامه پدید‌‌آورنده، بررسیهای كتاب، نمایه‌های استنادی، آثار دیگر پدیدآورنده، اصل منابعی كه به آنها استناد شده است).

⬜نیازمندیهای سیستم كتابخانه

▪یك‌پارچگی با سیستم محلی؛

▪در صورت امكان، یك‌پارچگی با خدمات حال و آینده كتابخانه (امكان روزامدسازی)؛

▪ارائه ركورد «مارك»⁴¹؛

▪ارائه آمارهای كامل و قابل بهره‌برداری (مثلاً از طریق وب) از میزان استفاده.

تاریخچه

امروزه پیشرفت كتابهای الكترونیكی، به‌عنوان جدیدترین گرایش در صنعت كتاب معرفی می‌شود. امكان ایجاد چنین كتابهایی، دست نیافتنی‌ترین تغییر از زمان اختراع گوتنبرگ به‌حساب می‌‌آید [23]. با این وجود، ایده كتابهای الكترونیكی چندان جدید به ‌نظر نمی‌رسد [24: 97؛ 95]. «چن» تاریخچه این كتابها را چنین خلاصه می‌كند [23]:

اصطلاح كتاب الكترونیكی را «ون دام»⁴² بیش از 30 سال پیش مطرح كرد. اما می‌توان گفت كه عقیده كتاب الكترونیكی به ماشین «ممكس» برمی‌گردد. در سال 1945 «بوش»⁴³ مقاله مشهورش را به نام «آنچنان كه ممكن است فكر كنیم»⁴⁴ منتشر و در آن مفهوم «ممكس» را معرفی كرده بود. «ممكس» ابزاری است كه یك شخص در آن همه كتابها، یادداشتها، و مكاتباتش را ذخیره می‌كند. این ابزار به‌گونه‌ای خودكار شده است كه می‌تواند با انعطاف‌پذیری و سرعت بالا مورد استفاده شود. این وسیله دارای حافظه بزرگی نیز برای ذخیره اطلاعات است. به‌‌یقین ایده ممكس، ادغام انواع منابع را دربر داشت و این ایده بسیار شبیه كتابهای الكترونیكی امروزی است.

«كای»⁴⁵ در اواخر دهه 1960 رؤیای كتاب پویا⁴⁶ را در سر می‌پروراند. این پدیده از اجداد كامپیوترهای كیفی امروزی به‌ حساب می‌آید. كتاب پویا، كامپیوتر شخصیِ تعاملی و قابل حملی به‌حساب می‌آمد كه دسترسی به آن همانند یك كتاب بود.

در سال 1971 «مایكل هارت»⁴⁷ پروژه «گوتنبرگ»⁴⁸ را در دانشگاه «ایلینویز»⁴⁹ بنیان‌ گذارد. به عقیده وی بزرگ‌ترین ارزشی كه كامپیوترها می‌توانستند خلق كنند، محاسبات نبود بلكه ذخیره، بازیابی، و جست‌وجوی آنچه بود كه در كتابخانه‌ها انبار شده است. او سپس برای نخستین بار از طریق شبكه‌های كامپیوتری، متنی به نام پیام اعلام استقلال را به عنوان متنی الكترونیكی برای كاربران شبكه ارسال كرد.

به‌هرحال با مطرح شدن انتشارات «سافت‌بوك»⁵⁰ و خواننده «سافت‌بوك»⁵¹ و عرضه كتابهای الكترونیكی و دستگاههای خواننده كتابهای الكترونیكی از جمله «راكت ائی‌بوك»⁵² از سوی «نوامدیا»⁵³ در دهه 1990، كتابهای الكترونیكی به موضوعی داغ تبدیل شدند. «پرس»⁵⁴ كتاب الكترونیكی را وسیله‌ای واحد با كتابخانه‌ای كامل از مدارك به هم متصل تصور می‌كرد. این كتاب دارای جست‌وجوگر واژه‌نامه، و قابلیت حاشیه‌نویسی و جست‌وجو بود.

در طول دو دهه پیش، عوامل گوناگونی بر نیاز به كتابهای الكترونیكی و توسعه آنها تأثیر داشته‌اند كه از جمله آنها می‌توان به این موارد اشاره كرد [95]:

⬜پیدایش انتشارات رومیزی؛

⬜رشد اهمیت انتشار بدون كاغذ؛

⬜ایجاد، روزامدی، روبرداری، اشتراك، توزیع، و جست‌وجوی آسان اطلاعات الكترونیكی؛

⬜دسترسی گسترده‌تر به شبكه‌های ارتباطی محلی و جهانی؛

⬜شروع انفجار اطلاعات الكترونیكی.

به‌تازگی نیز چندین عامل سبب موفقیت كتابهای الكترونیكی در بازار و كسب وجهه عمومی شده‌اند. این عوامل عبارت‌اند از:

⬜پیشرفتهای سخت‌افزاری و نرم‌افزاری كامپیوترها؛

⬜پیشرفتهای اینترنت در تسهیل تبادل الكترونیكی متن و داده‌ها؛

⬜كاربردهای آسان وب، با استفاده از فناوریهایی مانند «اچ‌تی‌ام‌ال»⁵⁵، «اكس‌ام‌ال»⁵⁶، و «پی‌دی‌اف»⁵⁷ به عنوان استانداردهای پایه و اصلی.

مزایا

بسیاری از مزایای كتابهای الكترونیكی ناشی از ویژگیهای ذاتی رسانه استفاده شده برای تولید آنهاست. این رسانه دارای ویژگیها و انعطاف‌پذیریهایی است كه در كتابهای چاپی وجود ندارند (شكل 4-1).

 شكل 4-1. مزایای كتابهای الكترونیكی

قابلیتها

⬜حجم ذخیره‌سازی بالا. دستگاههای خواننده كتاب الكترونیكی با داشتن حافظه بالا، قابلیت ذخیره 100 كتاب را در آن واحد دارند [24: 98]. پاره‌ای از ابزارهای موجود در این زمینه امكان نگه‌داری مجموعه كتابهای یك كتابخانه كامل را دارند [95]. بنابراین با وجود ظرفیت بالای كتابهای الكترونیكی و دستگاههای خواننده آنها، امكان حمل و نقل و جابه‌جایی یك مجموعه بزرگ كتاب به‌راحتی امكان‌پذیر است [23؛ 26].

⬜روزامدسازی سریع و آسان. محتوای كتابهای الكترونیكی می‌تواند به‌آسانی و با سرعت روزامد شود. علاوه بر این، امكان سفارشی یا اختصاصی كردن این كتابها بر اساس علائق كاربران نیز وجود دارد [23؛ 95].

⬜جست‌وجوی كامل و پیشرفته. امكان جست‌وجوی پیشرفته در سرتاسر متن كتابهای الكترونیكی یا مجموعه‌ای از كتابهای الكترونیكی وجود دارد [24: 98؛ 26؛ 95]. ابزارهای این جست‌وجو براساس سیستمهای نمایه‌سازی انتهای كتابهای سنتی كار می‌كنند [95]. طراحی رابطهای جست‌وجوی سفارشی یا اختصاصی براساس نیاز كاربران، قابلیتهای جست‌وجو را افزایش می‌دهد.

⬜دارا بودن واژه‌نامه. امروزه برای افزایش كارآمدی كتابهای الكترونیكی، كتابهای مرجعی مانند فرهنگها به آنها پیوست شده‌اند [23]. این فرهنگها با دارا بودن قابلیت تعامل، امكان دسترسی سریع به تعریف واژه‌های مهم در داخل متن را فراهم می‌كنند [95].

⬜امكانات نمایش چند رسانه‌ای. این كتابها علاوه بر متن دارای صدا، تصویر، فیلم، نمودار، و به‌طور كلی ویژگیهای چندرسانه‌ای هستند [24: 98؛ 26؛ 95].

⬜ارائه اطلاعات به ‌صورت قابل اصلاح. اطلاعات ارائه شده در این نوع كتابها‌ دارای امكان تغییر اندازه قلم، تغییر زمینه [95]، كپی كردن اطلاعات از یك جا و چسباندن یا قرار دادن آن درجای دیگر هستند [24: 98].

⬜قابلیت متصل شدن به مدارك گوناگون. این امكان، بیشتر از طریق فهرست منابع یا كتاب‌نامه استفاده شده در یك كتاب الكترونیكی صورت می‌گیرد [26].

روش انتشار

⬜سرعت و سهولت. وقتی متن الكترونیكی اثری آماده می‌شود، امكان توزیع گسترده و فوری آن در اینترنت وجود دارد و به ‌صورت مجازی از هر مكانی در دسترس است. دسترسی به محتوای كتابهای الكترونیكی نیز آسان و برحسب تقاضای كاربران به‌سادگی صورت می‌گیرد [23؛ 24: 98؛ 95؛ 26].

⬜عدم‌ زوال تدریجی. كتابهای الكترونیكی با گذشت زمان از بین نمی‌روند. این در حالی‌ است كه كتابهای چاپی به‌ویژه آنهایی كه دارای كاغذ و چاپی با كیفیت پایین هستند، به‌مرور از میان می‌روند. از این گذشته كتابهای الكترونیكی قابل دزدیدن یا گم شدن نیستند[24: 98؛ 26؛ 95].

⬜تنوع كانالهای دسترسی. كتابهای الكترونیكی از كانالهای گوناگونی از وب گرفته تا امكان چاپ آنها بر اساس تقاضای كاربر، در دسترس هستند [73: 51-52].

⬜مزایای دیگر. از مزایای دیگر روش انتشار كتابهای الكترونیكی می‌توان به ادغام سریع و آسان تعدادی از كتابهای الكترونیكی موجود به فهرست پیوسته یك كتابخانه [95]، دسترسی به محتوای كتابها با استفاده از مرورگرهای وب، و استقلال ابزار برای دسترسی به محتوا [26] نام برد.

آسایش

⬜دسترسی دائمی. كتابهای الكترونیكی همیشه در دسترس قرار دارند. دسترسی از هر مكان و در هر زمانی از طریق اینترنت به مجموعه كتابهای الكترونیكی از ویژگیهای آنها به‌ حساب می‌آید و برای نمایش آنها تنها به یك كامپیوتر نیاز است. بنابراین دیگر لازم نیست برای دیدن كتابها به كتابخانه‌ها یا كتابفروشیها مراجعه شود. به‌ همین ترتیب لیستهای ذخیره و انتظار برای گرفتن كتابها نیز از میان می‌روند. با وجود كتابهای الكترونیكی دیگر هیچ نگرانی‌ای درباره آثاری ایجاد نخواهد شد كه چاپ آنها تمام شده است [26؛ 95].

⬜سازگاری با محیط زیست. برخلاف كتابهای چاپی، هیچ درختی برای تولید كتابهای الكترونیكی قطع نمی‌شود. به همین ترتیب هیچ گونه زباله‌ای نیز از دور ریختن این كتابها به محیط زیست وارد نمی‌شود [95].

صرفه‌جویی

⬜هزینه‌های انتشار و توزیع كتابهای الكترونیكی به میزان قابل توجهی نسبت به نوع چاپی آنها كمتر است. با وجود اینكه در دنیای كتابهای الكترونیكی هزینه‌های بیشتری برای كاربران ایجاد می‌شود، ولی در مجموع بسیاری از هزینه‌های مربوط به انتشارات چاپی در جهان دیجیتالی وجود نخواهند داشت. در این نوع كتابها، هیچ هزینه‌ای برای كاغذ، جوهر، صحافی، روكش‌كردن، و هزینه پست یا حمل و نقل وجود ندارد [24: 98؛95].

توسعه سواد

⬜افزایش سواد و آموزش در كشورهای در حال توسعه یا توسعه نیافته. بسیاری از مردم در كشورهای فقیر، امكان خرید كتاب را ندارند و به‌ندرت به كتابخانه‌ها دسترسی دارند. در چند سال اخیر كاهش مداوم هزینه‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری، راه را برای راه‌اندازی كتابخانه‌های عمومی مجازی هموار كرده است [95].

⬜افزایش استانداردهای آموزش و سواد ملی. كتابهای الكترونیكی می‌توانند برای افزایش استاندارد سواد ملی استفاده شوند و از این طریق به ناشران و نویسندگان نیز كمك كنند. كتابخانه‌های ملی نیز می‌توانند با خرید پیوسته عنوانهای كلاسیك و عنوانهای خاص دیگر و ارائه آنها به كاربران به توسعه این مهم یاری رسانند [95].

«رائو» در یك دسته‌بندی دیگر به ارائه بیشتر این مزایا به تفكیك افراد و حوزه‌های درگیر در صنعت نشر می‌پردازد [95].

⬜نویسندگان. افزایش تعداد مطالعه‌كنندگان، بازگشت سرمایه‌های صرف شده برای تولید آثار، و توانایی كنترل مداوم حقوق آثار.

⬜ناشران. تولید گروهی ارزان و بدون كاغذ، امكان پایان دادن به مسائل ناشی از تمام شدن چاپ آثار، توزیع آسان از طریق كارگزاران پیوسته، و بازاریابی مستقیم برای كاربران.

⬜كاربران. نرم‌افزار واژ‌نامه‌ای برای جست‌وجوی كلمات، ابزارهای جست‌وجو برای یافتن نوشته‌های خاص، مجموعه چند كتاب در یك بسته نرم‌افزاری كوچك، اتصال بین كتابهای الكترونیكی، امكان اختصاصی كردن برای تناسب با علایق و سلیقه‌های شخصی، دسترسی به منابع مرجع روزامد، دسترسی به محتوای كامل صدا و تصویر، دسترسی به كتابهایی كه چاپ آنها تمام شده‌ است، امكان مطالعه در نور كم، انتخاب اندازه قلم، و امكان داشتن و حمل كتابخانه مجازی شخصی.

⬜كتابخانه‌ها. تحویل سریع كتابهای خریداری شده، قلمهای قابل اصلاح به‌جای كتابهای چاپی بزرگ، قیمتهای پایین‌تر به‌دلیل هزینه‌های تولید كمتر، مساعدت با محیط، صرفه‌جویی در فضای قفسه‌ها، از بین رفتن مسائل مربوط به كتابهایی كه گم می‌شوند یا خسارت می‌بینند، و توانائی ایجاد كتاب.

⬜سرگرمی. قابلیتهای چند رسانه‌ای و تصاویر رنگی با وضوح و كیفیت بالا.

كاستیها [23؛ 95]

فناوری اطلاعات

⬜دوام. نسل جاری سخت‌افزارهای ارائه كتابهای الكترونیكی در مقایسه با كتابهای چاپی خیلی شكننده و حساس است.

⬜تغییرات سریع فناوری. این تغییرات سبب می‌شوند كه وسایل مبتنی بر فناوری به‌سرعت قدیمی یا منسوخ شوند. بنابراین سخت‌افزارها و نرم‌افزارهای وابسته به كتاب الكترونیكی با خطر كهنگی و عدم استفاده روبه‌رو هستند.

⬜وضوح و كیفیت. صفحه‌های نمایش كامپیوترهای كیفی و معمولی از لحاظ كیفیت و وضوح مطالعه قابل مقایسه با كتابهای چاپی نیستند. علاوه بر این، در كتابهای الكترونیكی امكان حاشیه‌نویسی، علامت‌گذاری، و حمل مانند كتابهای چاپی وجود ندارد.

⬜دسترسی. در حال حاضر دسترسی به كتابهای الكترونیكی تنها برای تعداد محدودی از دستگاههای خواننده اختصاصی فراهم آمده است. از این گذشته دسترسی هم‌زمان به چندین عنوان الكترونیكی با محدودیتهایی روبه‌روست.

⬜سازگاری. مسئله سازگاری به ‌دلیل نبود استانداردهایی برای سخت‌افزارها و نرم‌افزارهای كتابهای الكترونیكی مطرح می‌شود. برای مثال كتاب الكترونیكی‌ای كه دارای دستگاه خواننده اختصاصی است، در سخت‌افزارها و نرم‌افزارهای دیگر قابل خواندن نخواهد بود.

⬜پهنای باند. استفاده از كتابهای الكترونیكی و انتقال آنها نیاز به پنهای باند كافی دارد.

⬜

هزینه

 امروزه هزینه‌های كتابهای الكترونیكی شامل هزینه دستگاه خواننده، پهنای باند، و نرم‌افزارهای لازم در بسیاری از كشورها بسیار بالا هستند. نبود استانداردهای معتبر در زمینه كتابهای الكترونیكی در میان ناشران گوناگون، تغییرات فناوری و كهنگی سریع، و نصب پیچیده برخی از دستگاهها هزینه‌هایی مخفی‌ به ‌دنبال دارند. به‌همین دلیل می‌توان گفت كه فناوری علیرغم محرك بودن، اغلب مانعی غیرقابل‌حل در پذیرش گسترده كتابهای الكترونیكی نیز به‌شمار می‌رود.

قانون حقوق پدیدآورنده. قوانین مربوط به كتابهای الكترونیكی به اندازه كتابهای چاپی به كاربران و كتابخانه‌ها آزادی عمل را هنگام استفاده نمی‌دهند. ناشران الكترونیكی به‌منظور جلوگیری از استفاده‌های غیرقانونی، محدودیتهای زیادی را در زمینه مطالعه، چاپ، و امانت بین كتابخانه‌ها وضع می‌كنند. درواقع می‌توان گفت كه بیشتر فروشندگان یا پشتیبانان كتابهای الكترونیكی، یا قادر به درك نیازهای كتابخانه‌ها نیستند یا اینكه مجوزهای لازم را در اختیار ندارند.

فراهم‌آوری و سازمان‌دهی

⬜كمیت. در حال حاضر تعداد كتابهای الكترونیكی نسبت به كتابهای چاپی بسیار كم است و بسیاری از كاربران به همین تعداد نیز دسترسی ندارند. برای استفاده از كتابهای الكترونیكی باید قابلیت فراهم‌آوری، مفیدبودن، و سواد كامپیوتری وجود داشته باشند.

⬜فهرست كتابهای الكترونیكی. كتابخانه‌ها برای انتخاب و سفارش كتابهای چاپی از لیستها و فهرستهای گوناگونی مانند فهرست «كتابهای زیرچاپ»⁵⁸، و «چویس»⁵⁹ استفاده می‌كنند. اما در زمینه كتابهای الكترونیكی هنوز فهرست واحدی وجود ندارد. اگرچه مجله كتابداری و «چویس» به ‌صورت پیوسته رسانه‌های الكترونیكی را معرفی می‌كنند، اما پوشش آنها در این زمینه كم است.

⬜سازمان‌دهی. اطلاعات كتاب‌شناختی كتابهای الكترونیكی موجود به‌ندرت كافی است. این موضوع مشكلاتی را برای كتابخانه‌ها در هنگام فهرست‌نویسی ایجاد می‌كند.

چالشها

دسترسی و بازیابی كتابهای الكترونیكی به‌ صورت تمام متن، اصول زیربنایی كتابخانه‌های سنتی و اصول مرتبط با روشهای جست‌وجو و بازیابی در وب را با هم تركیب می‌كند. بدین منظور كتابداران باید خط‌مشیها، روشها، و فناوریهایی را برای پاسخ به انتشار و دسترسی به كتابهای الكترونیكی ابداع كنند [26]. بدین ترتیب، كتابهای الكترونیكی علاوه بر ایجاد فرصتهایی برای كتابداران، چالشهای زیادی را نیز برای آنها پدید می‌آورند. برخی از این چالشها عبارت‌اند از [23]:

⬜انتشار شخصی. با پیشرفت انتشارات الكترونیكی در اینترنت، انتشار شخصی آثار رواج بسیاری پیدا كرده است. این موضوع گزینه انتخابی كارآمدی برای بسیاری از نویسندگان در سراسر جهان است. اینكه چگونه از كیفیت محتوای انتشارات الكترونیكی اطمینان حاصل كنیم، مسئله‌ای حل نشده هم برای كتابها و هم برای مجله‌هاست.

⬜هزینه‌های فناوری اطلاعات. ناشران الكترونیكی مجبور هستند هزینه‌های زیادی را صرف حل پیچیدگیهای فناوری، هزینه‌های ناشناخته بازاریابی‌، رمزنگاری برای محافظت طولانی، و حقوق پدیدآورنده كنند. این اقلام سهم زیادی در بهای بالای كتابهای الكترونیكی دارند. از سوی دیگر، وظیفه كتابخانه‌ها تأمین دسترسی برابر به دانش برای كاربران است. بدین ترتیب اگر بهای كتابهای الكترونیكی از توانایی مالی كتابخانه‌ها فراتر رود، كتابخانه‌ها با مشكلی جدی‌ در زمینه فراهم‌آوری منابع الكترونیكی روبه‌رو می‌شوند.

⬜محافظت از مواد و منابع. موضوع محافظت از مواد و منابع اطلاعات، مسئولیت فرهنگی مهمی برای كتابخانه‌هاست. در دنیای دیجیتالی بسیاری از اطلاعات دارای ثبات و پایداری نیستند. در نتیجه اگر كتابخانه‌ها از مواد و منابع الكترونیكی محافظت نكنند، فقدان اطلاعات فاصله‌ای را در دانش بشری برای نسلهای بعدی ایجاد خواهد كرد. از طرف دیگر حفظ و نگه‌داری همه منابع الكترونیكی هزینه‌بر و وقت‌‌گیر است. بنابراین مشخص كردن نوع فایلها، شكل آنها، و نوع سخت‌افزارها و نرم‌افزارهایی كه باید محافظت شوند، از چالشهای دیگر برای كتابخانه‌های جدید به‌شمار می‌رود.

⬜اصل فروش اول. این اصل در طول سالهای متمادی به‌عنوان قانونی كلی برای استفاده مجاز و مجوزی حقوقی برای امانت بین كتابخانه‌‌ها توسعه یافته است. بر این اساس، كتابخانه‌ها می‌توانند كتابها را با توجه به اصول امانت بین كتابخانه‌ها امانت دهند. این در حالی است كه ناشران كتابهای الكترونیكی بر اساس قراردادهایی محتوای الكترونیكی را به كتابخانه‌ها می‌فروشند كه حق استفاده‌ دیگران از آنها را دربر نمی‌گیرند. برای استفاده مشترك، كتابخانه‌ها مجبور هستند قراردادی با محتوایی دیگر را به همین منظور و به عنوان كاربران كنسرسیومها منعقد كنند.

⬜معیارهای انتخاب. موضوع چگونگی انتخاب كتابهای الكترونیكی برای كتابخانه‌ها حیاتی است. این انتخاب باید بر اساس معیارهایی مانند دستگاههای خواننده، پهنای باند شبكه، استانداردها، هزینه، عناوین، نیاز كاربران، مالكیت، و استفاده مجاز انجام شود.

ملاحظات فراهم‌آوری

با توجه به چالشهای موجود درباره كتابهای الكترونیك، در فراهم‌آوری آنها برای مجموعه كتابخانه‌ها باید به این موارد توجه داشت [23]:

⬜توجیه محتوا. توجه به وجود تمایز میان نسخه‌های كاغذی و الكترونیكی و انواع نسخه‌های الكترونیكی از ناشران و توزیع كنندگان گوناگون.

⬜هزینه. بهای دستگاه خواننده كتاب الكترونیكی، بهای نسخه‌های كاغذی و الكترونیكی یك عنوانِ به‌خصوص، هزینه آموزش، و هزینه اتصال به شبكه.

⬜كاربرمداری. بارگذاری، نصب، و عملكرد دستگاههای خواننده.

⬜تعداد عناوین. رشته‌ها و خوانندگان اصلی.

⬜میان‌كنش‌پذیری. سخت‌افزار و نرم‌افزار دستگاه خواننده، شكل فایل، و كارایی رابط‌كاربر.

⬜ادغام و یك‌پارچه‌سازی منابع گوناگون. فهرستهای كتابخانه‌ای پیوسته یا «وب پك»⁶⁰، كتابها، و مرجعهای الكترونیكی.

⬜آرشیو یا دسترسی دائمی. پیش‌بینی اتفاقهای منجر به حذف یك كتابخانه از شبكه اینترنت و از میان رفتن یا ادغام ناشران.

⬜استفاده مجاز. اجازه امانت بین كتابخانه‌ها.

⬜كارایی. فهرست مندرجات، نشان‌گذاری، جست‌وجو، روبرداری و چسباندن، برجسته كردن، و یادداشت‌نویسی.

⬜امانت. مدل خدمات كتابهای الكترونیكی، به‌دلیل ویژگیهای منحصربه‌فرد این نوع كتابها متفاوت از كتابهای سنتی است. دو نوع مدل خدمات برای كتابهای الكترونیكی وجود دارند. یكی امانت محتوای كتاب همراه با دستگاه خواننده كتاب الكترونیكی و دیگری امانت محتوای كتابهای الكترونیكی به‌صورت مستقیم است. به ‌هر حال عملكرد این دو مدل یا برحسب تقاضا، یا بی‌درنگ است. الگوی جدید دیگری نیز پدید آمده است كه بر اساس آن، در صورت داشتن مجوزهای لازم، اجازه دسترسی كاربران را به‌طور هم‌زمان به كتابی مشابه فراهم می‌كند. در واقع اساس این مدل بر پایه مدل دسترسی «یك به چند» به جای «یك به یك» است.

كتابهای الكترونیكی در آینده‌ای قابل پیش‌بینی

علیرغم وجود كاستیها و چالشها، در سالهای گذشته پیشرفتهای زیادی در انتشار كتابهای الكترونیكی صورت گرفته است [26]. با این وجود كتابهای الكترونیكی هنوز در مراحل اولیه پیشرفت هستند. برای پیشرفت، كارامدی، و همراهی با نیازهای بازار، تولیدكنندگان كتابهای الكترونیكی باید ویژگیها و استانداردهای بهتری را فراهم كنند و به‌كار برند [4]. از سوی دیگر عقیده‌ای وجود دارد كه كتابهای چاپی علیرغم پیشرفتهای كتابهای الكترونیكی، به علت علاقه كاربران همچنان باقی خواهند‌ ماند. این علاقه ناشی از این است كه كتابهای چاپی را به‌راحتی می‌توان به هر جایی برد و آنها را در اتوبوس، قطار، ماشین، یا در هنگام قدم ‌زدن مطالعه كرد. از این گذشته، كتابهای چاپی بخشی از فرهنگ و تمدن بشری به‌حساب می‌آیند و باعث غنای جامعه می‌شوند [20].

موفقیت یا شكست كتابهای الكترونیكی، نه ‌تنها به پذیرش كاربران، بلكه به تواناییهای صنعت نشر برای درنوردیدن مدلهای كسب‌وكار سنتی نیز بستگی دارد. به ‌همین دلیل ناشران الكترونیكی باید توجه داشته باشند كه كتابهای الكترونیكی جایگزینی برای كتابهای كاغذی نیستند بلكه مكمل مجموعه كاغذی و چاپی به‌شمار می‌روند. در واقع «پیكسل»های⁶¹ كامپیوتر و خمیر كاغذسازی برای مدتی با یك‌دیگر همزیستی خواهند داشت. با این وجود كتابخانه‌ها و صنعت نشر حركتی غیرقابل اجتناب و تدریجی به سوی كتابهای الكترونیكی خواهند داشت [95].

مجله‌های الكترونیكی

تعریف. در تبیین مجله‌های الكترونیكی به اصطلاحهای گوناگونی مانند انتشارات الكترونیكی، پیایندهای الكترونیكی، مجله‌های پیوسته، مجله‌های وب یا ادواریهای الكترونیكی اشاره شده است [31: 2]. اما در یك تعریف ساده مجله الكترونیكی، نشریه ادواریِ دیجیتالی‌ای است كه در محیط اینترنت منتشر می‌شود. مقاله‌ها و نوشته‌های موجود در این نشریه را گروهی از ویراستاران و داوران منتخب، پیش از انتشار، بررسی و درباره هم‌خوانی آنها با استانداردهای نشریه اظهار نظر می‌كنند.

پیایندهای الكترونیكی به‌ عنوان هر مجله علمی، مجله عمومی، «ای‌زین»⁶²، «وب‌زین»⁶³، خبرنامه، یا هر نوع اثر ادواری الكترونیكی دیگری تعریف می‌گردند كه در محیط اینترنت منتشر می‌شوند. انتشار و دسترسی به این مجله‌ها می‌تواند با استفاده از فناوریهای گوناگونی صورت گیرد. این فناوریها شامل وب، «گوفر»⁶⁴، «اف‌تی‌پی»⁶⁵، «تل‌نت»⁶⁶، پست الكترونیكی، یا «لیست‌سرو»⁶⁷ هستند، اما امروزه دسترسی به همه مجله‌های الكترونیكی جدید از طریق وب امكان‌پذیر است [121: 60]. مجله الكترونیكی در اصل بازنمودی الكترونیكی از یك مجله است. در بسیاری از موارد، این مجله‌ها دقیقاً نسخه‌ای تكراری از ویرایش چاپی آنها هستند و گاهی نیز اطلاعاتی اضافی را مانند نمودارهای تعاملی و پیوندهای بیرونی دربر دارند. اما در پاره‌ای موارد نسخه‌ای چاپی در كنار این مجله‌ها وجود ندارد و این مجله‌ها از ابتدا به صورت دیجیتالی تولید می‌شوند [73: 43].

مزایا

سرعت تولید و توزیع. سرعت در تولید و توزیع مجله‌های الكترونیكی كه با یك‌پارچه‌سازی آسان سیستمهای پدید‌آوری و انتشار حاصل می‌شود و فرایندهای زمان‌بر چاپ و پست را حذف می‌كند، یكی از مزایای عمده این مجله‌هاست. در این مجله‌ها ارتباطات شبكه‌ای میان نویسندگان، داوران، ویراستاران، و حتی كاربران ایجاد می‌شود. قابلیت اظهار نظر، تفسیر، و حاشیه‌نویسی فوری برای این مجله‌ها از سوی جامعه علمی گسترده در سطح جهان از ویژگیهای دیگر این مجله‌هاست. مقالات به محض آماده شدن در وب قرار داده می‌شوند و نیازی نیست كه نویسندگان ماهها منتظر چاپ مقاله خود بمانند [34: 67؛ 121: 60؛ 73: 58].

دسترس پذیری. در مورد مجله‌های الكترونیكی، عوامل مكانی و زمانی، دسترسی به مقاله یا مجله‌ای خاص را محدود نمی‌كنند. امكان جست‌وجو و بازیابی در مجموعه‌های بزرگ مواد و منابع به‌طور هم‌زمان و با سرعت امكان‌پذیر است. عده‌ای درباره تبدیل اطلاعات به‌شكل دیجیتالی نگران و معتقدند كه با این كار پژوهشگران در جهان سوم از اطلاعات چاپی محروم خواهند شد. چنین به‌نظر می‌رسد كه خرید یك كامپیوتر همراه با خط اتصال به اینترنت از اشتراك مجله‌ها ارزان‌تر باشد. بنابراین می‌توان گفت كه مجله‌های الكترونیكی، ابزاری برای از بین بردن موانع پژوهش دموكراتیك خواهند بود [31: 36؛ 34: 68؛ 121: 61].

هزینه اشتراك. افزایش تعداد مجله‌های چاپی و هزینه اشتراك آنها و از سوی دیگر كاهش بودجه كتابخانه‌ها مشكلات زیادی را برای تأمین این‌گونه مجله‌ها پدید آورده‌اند. شواهد نشان می‌دهند كه میانگین بهای نشریه‌های ادواری از 45/123 پوند در سال 1987 به میزان 30/340 پوند در سال 1997 رسیده است [39: 5]. بررسی دیگری حاكی از آن است كه هزینه اشتراك پیایندها در طول سالهای 1986-2002 در آمریكا 227 درصد رشد داشته است، در حالی‌كه رشد تورم در این كشور در سالهای یاد شده تنها 64 درصد بوده است. این ارقام برای كشور انگلستان بین سالهای 1991 و 2001 به ترتیب معادل 158 درصد و 28 درصد بوده‌اند. این در حالی است كه در كنار این افزایش هزینه‌ها، تعداد مجلات ادواری از سال 1986 تا سال 2002 رشدی معادل 58 درصد داشته‌اند. چنین آمارهایی نشان می‌دهند كه انتشارات علمی به‌صورت سنتی در مشكل اقتصادی جدی‌ای قرار گرفته‌اند [31: 47-49].

این پدیده در جامعه كتابداری به عنوان بحران بهای مجله‌ها مطرح شده است و به مرحله‌ای رسیده كه ممكن است به‌طور جدی در كارایی اقتصادی سیستم چاپی ارتباطات علمی كنونی شك شود. امروزه مجله‌های الكترونیكی به ‌عنوان راه حلی محدود برای برون‌رفت از این بحران ارائه می‌شوند. برخی از ناشران معتقدند كه انتشارات الكترونیكی منجر به ذخیره هزینه‌ای در حدود 70 درصد می‌شود. چرا كه تنها دو نوع هزینه برای مجله‌های الكترونیكی باقی می‌مانند كه یكی هزینه بررسی مقاله‌ها از سوی كارشناسان هم‌تراز و دیگری هزینه‌های ویراستاری در محیطی كاملاً الكترونیكی است [34: 68-70؛ 121: 62].

قابلیتهای تعاملی. مقاله‌های چاپی و سنتی برای ارائه نتایج خود علاوه بر متن از جدول، تصویر، و نمودارهای سنتی و ساده استفاده می‌كنند. در مجله‌های الكترونیكی این اطلاعات را می‌توان به صورت چند رسانه‌ای ارائه كرد. علاوه بر اینها می‌توان از تمامی امكانات وب مانند پویا‌نمایی، واقعیت مجازی، و نمودارهای ریاضی تعاملی برای افزودن به ارزش مقالات بهره جست. خوانندگان مجله‌های الكترونیكی می‌توانند به‌ راحتی درباره مقالات اظهار نظر كنند. نتیجه این اظهارنظرها موجب اصلاح و بهبود مقاله‌ها می‌شود. در واقع سهولت ارسال نامه الكترونیكی و پركردن فرم‌هاست كه انجام سریع چنین ارتباطی را میسر می‌سازد. علاوه بر این، می‌توان اطلاعات بیشتری را به ‌صورت جداگانه برای پشتیبانی از نتایج مقاله‌ها به آنها پیوست كرد كه خود موجب بررسی عمیق‌تر نتایج آنها می‌شود. مجله‌های الكترونیكی می‌توانند ایده یك مقاله زنده را جامه عمل بپوشانند. این كار از با ارائه نتایج یك پژوهش در حال پیشرفت همراه با روزامدسازی نتایج آن صورت می‌گیرد [121: 62-63]. از ویژگیهای تعاملی دیگر می‌توان به گزینه «مقاله من» اشاره كرد كه از طریق آن كاربر می‌تواند یك زمینه موضوعی را انتخاب و تنها مقاله‌های منتشر شده در آن زمینه خاص را دریافت كند [34: 68].

پیوندهای داخلی و خارجی. ویژگیهای فرامتنی و فرارسانه‌ای، امكان پیوند میان بخشهای داخلی یك مقاله و میان مقالاتی در مجله‌ها و منابع الكترونیكی دیگر را فراهم می‌كنند. پیوندها قدرت تغییر بنیادی مجله‌ها را دارند. با پیشرفت انتشارات توزیع‌شده یا انتشارات شبكه‌ای، كاربران می‌توانند منابع و اطلاعات مورد علاقه خود را بدون توجه به ناشر آنها از طریق پیوندها به‌راحتی پیدا كنند. با استفاده از این ویژگی، مقاله‌ها نه‌تنها قابل پیوند به منابعی هستند كه در هر مقاله به آنها استناد شده، بلكه می‌توانند به مقاله‌های استناده‌كننده به یك مقاله نیز وصل شوند. باید اذعان داشت كه ارزش ذاتی پیوندهای یك مقاله به‌اندازه محتوای مقاله است [34: 67؛ 121: 63].

چالشها

چالش اصلی و عمده‌ای كه در بسیاری از نوشتجات برای مجله‌های الكترونیكی مطرح می‌شود، آرشیو آنها برای تضمین حفاظت و دسترسی همیشگی به آنهاست [24: 97؛ 34: 70-71؛ 121: 64]. اگر فرد یا سازمانی اشتراك مجله‌های الكترونیكی خود را پایان دهد، چه اتفاقی برای شماره‌های پیشین می‌افتد؟ در مورد مجله‌های چاپی موضوع روشن است چرا كه مجله‌های قبلی در قفسه باقی می‌مانند. بنابراین اگر كتابخانه‌ای اشتراك مجله‌ای خاص را در هر زمان قطع كند، كاربران می‌توانند به شماره‌های قبلی آرشیو شده در كتابخانه دسترسی پیدا كنند. اما در مورد مجله‌های الكترونیكی این موضوع چگونه است؟

اطلاعات مجله‌های الكترونیكی در اختیار ناشر یا كارگزار است و كتابخانه‌ها پس از اشتراك با وصل شدن به سایت آنها از این اطلاعات استفاده می‌كنند. بنابراین ممكن است كتابخانه‌ها با قطع اشتراك خود، حق دسترسی به شماره‌هایی را كه پیش از این مشترك بودند، از دست بدهند. بنابراین مدیریت مجموعه كتابخانه‌های جدید باید هنگام مذاكره برای اشتراك مجله‌های الكترونیكی به چند موضوع توجه كنند. در صورت پایان اشتراك، شماره‌های پیشین مجله‌ها در اختیار چه كسی قرار خواهد داشت و وضعیت دسترسی به آنها چگونه است؟ با پایان اشتراك، وضعیت پیوندهایی كه در شماره‌های پیشین وجود داشته‌اند، چگونه خواهد شد؟ به دلیل این دشواریها ممكن است گروهی اشتراك نسخه‌های چاپی مجله‌ها را گزینه بهتری بدانند [24: 97؛ 34: 70-71].

«جِی‌استور»⁶⁸ خدمتی است كه از سال 1995 و برای پاسخ به این چالش تدارك دیده شده است و می‌تواند دشواریهای دسترسی به شماره‌های پیشین مجله‌ها را در جهان كتابخانه‌های دیجیتالی كاهش دهد [8؛ 52]. هدف اصلی «جِی‌استور» ایجاد آرشیوی جامع و قابل اعتماد از نوشته‌های مجله‌های علمی مهم و توسعه دسترسی به آنها است. در حال حاضر 2650 سازمان از 98 كشور از بیش از 300 میلیون مقاله پیوسته از طریق این خدمت استفاده می‌كنند. در سال 2005 بیش از 24 میلیون مراجعه پیوسته از این طریق پاسخ داده شده‌اند [64؛ 66]. كتابخانه‌ها می‌توانند با پرداخت دو نوع هزینه به «جی استور» ملحق شوند. هزینه اول، یك بار و برای دسترسی به آرشیو مجموعه‌ای خاص و هزینه دوم برای دسترسی سالانه و كمك به روزامدسازی و نگه‌داری آرشیو در آینده پرداخت می‌شود [65].

علاوه بر چالش حفاظت باید به چالش قیمت نیز به عنوان موردی مهم در این زمینه اشاره داشت. میانه بهای پیایندهای الكترونیكی از حدود 157 دلار در سال 95-1994 به حدود 572 دلار در سال 99-1998 افزایش یافته است. نرخ افزایش بهای این پیایندها به میزان 3/8، 9/7، و 7/7 به ترتیب برای سالهای 2001، 2002، و 2003 بوده‌اند. این افزایش بها باعث شده است كه كتابداران به دنبال راههایی برای مقابله باشند. یكی از این روشها، انصراف از اشتراك نسخه‌های چاپی مجلات بوده است كه دشواریهایی را برای حفاظت از اطلاعات پدید می‌آورد [29].

چالشهای دیگری نیز با درجات اهمیت كمتر برای مجله‌های الكترونیكی مطرح شده‌اند كه برخی از آنها عبارت‌اند از [121: 63-64]:

⬜میان‌كنش‌پذیری میان سخت‌افزارها و نرم‌افزارهای سیستمهای كتابخانه‌ها با سیستمهای كاربران.

⬜ایجاد انگیزه سودآوری در ناشران تجاری الكترونیكی با اشتراكِ مجله‌های الكترونیكی آنها.

⬜برنامه‌ریزی برای توسعه مجموعه كه نیاز به دانشی درباره سازوكارهای تحویل الكترونیكی مدارك و محتوای موضوعی انتشارات الكترونیكی دارد.

⬜آرشیو مجله‌های الكترونیكی‌ای كه با خطر كهنگی فناوری یا رسانه روبه‌رو هستند.

⬜موانع فنی مانند وابستگی به شبكه، استانداردسازی، و كیفیت صفحه نمایش برای نقاشیها، تصویرها، و عكسها.

⬜موانع اقتصادی مانند هزینه‌های تجهیزات نمایش، چاپ، و هزینه‌های اینترنت و تركیب پیچیده هزینه‌های ناشران.

مزایای مواد و منابع دیجیتالی و انتشارات الكترونیكی

بر اساس آنچه كه رفت می‌توان مزایای مواد و منابع دیجیتالی و انتشارات الكترونیكی را به صورت زیر خلاصه كرد:

پیوند میان منابع گوناگون. مواد و منابع دیجیتالی دارای مرزهای نفوذپذیری هستند. بدین معنی كه می‌توانند به‌اندازه‌ای دارای پیوندهای داخلی باشند كه تشخیص ابتدا یا انتهای یك مدرك دشوار باشد. برای مثال در نسخه دیجیتالی یك مقاله، پانویسها می‌توانند دارای پیوندهایی فعال به منابع دیگر باشند. اگر به‌همین ترتیب منابع بعدی نیز دارای این‌گونه پیوندها باشند، كاربر می‌تواند از مقاله به كتاب، از كتاب به مقاله و به همین ترتیب به منابع بعدی متصل شود و اطلاعات زیادی را به ‌دست آورد. با توجه به ساختار اصلی و پایه داده‌های دیجیتالی، این پیوندها می‌توانند بین شكلهای گوناگون اطلاعات مانند تصویر به متن، متن به نقشه‌، و متن به صدا و تصویر ایجاد شوند. در این حالت دیگر نیازی به انباشته شدن منابع اطلاعات در یك مجموعه، یك كشور، یا حتی یك قاره وجود ندارد [34: 61].

دسترسی. كاربران می‌توانند پس از دیجیتالی شدن مواد و منابع، به‌صورت هم‌زمان و از نقاط گوناگون به آنها دسترسی پیدا كنند [24: 104]. این دسترسی تا زمان اتصال كامپیوتر به شبكه و پیروی از پروتكلهای ضروری وجود دارد [34: 61]. در این حالت نیازی به قراردادها یا مذاكره‌های جداگانه در كشورهای گوناگون برای توزیع جهانی انتشارات الكترونیكی نیست. از این گذشته هزینه‌های توزیع و چاپ مجدد نیز وجود ندارند [132].

تولید و توزیع. انتشارات الكترونیكی به سرعت می‌توانند تولید، توزیع، و برای ویرایشهای بعدی اصلاح شوند. متنی كه با برچسبهای «اچ‌تی‌ام‌ال»⁶⁹، كدگذاری شود، بی‌درنگ قابل انتشار است. متن الكترونیكی با همین سرعت نیز می‌تواند اصلاح و روزامد شود. این در حالی است كه تولید و توزیع انتشارات چاپی وقت زیادی می‌گیرد و اصلاح آنها تنها در چاپهای بعدی امكان‌پذیر است. اگر اشتباهاتی هم در آنها وجود داشته باشد باید به همراه آن یك غلط‌نامه نیز چاپ شود [132].

دوام اطلاعات. مجموعه‌ها یا انتشارات دیجیتالی، برعكس مجموعه‌های چاپی و آنالوگ (كاغذ، عكس، نقاشی، و ویدئو كاست) بر اثر استفاده زیاد خراب نمی‌شوند [24: 104].

جست‌وجو و پردازش اطلاعات. در دنیای انتشارات دیجیتالی شیوه‌های جست‌وجو و پردازش اطلاعات پیشرفته‌ای وجود دارند كه در حوزه اطلاعات آنالوگ، غیرممكن به شمار می‌روند [34: 61؛ 45].

امكانات افزوده. امكاناتی مانند ذخیره، چاپ، نوشتن یادداشت و نظر، و اشتراك و مبادله از ویژگیهای اطلاعات دیجیتالی نسبت به اطلاعات چاپی به حساب می‌آیند [34: 61].

همكاری. انتشارات الكترونیكی به‌علت سهولت ارتباطات، می‌توانند از طریق همكاری ایجاد شوند. در این حالت هر اثر به‌راحتی با همكاری چندین نویسنده پدید می‌آید [132].

صرفه‌جویی. آثار الكترونیكی هزینه‌های خرده‌فروشی كتاب را ندارند. در واقع هیچ هزینه‌ای مربوط به واسطه‌ها در این صنعت وجود ندارد [132].

مطالعه بازار. تولید‌كنندگان آثار و انتشارات الكترونیكی می‌توانند از طریق ارتباطات مؤثر و الكترونیكی با خریداران یا كاربران، اطلاعات ارزشمندی را به‌ارزانی درباره بازار محصولات خود گرداوری كنند [132].

چالشهای مواد و منابع دیجیتالی و انتشارات الكترونیكی

چالشهای مواد و منابع دیجیتالی و انتشارات الكترونیكی به سه دسته اطلاعاتی، اقتصادی، و فناوری تقسیم‌ می‌شوند.

چالشهای اطلاعاتی

محفاظت از اطلاعات. محافظت و آرشیو محتوای الكترونیكی مواد و منابع دیجیتالی از مسائل پردردسری است كه كتابخانه‌ها با آن روبه‌رو هستند [53؛ 84؛ 106]. كتابخانه‌ها اگرچه سالهاست كه با موضوع حفظ منابع چاپی روبه‌رو بوده‌اند، اما محافظت از منابع دیجیتالی مسائل جدید و مهمی را پدید آورده است. انتشارات چاپی دهها سال پس از انتشارشان همچنان قابل بازیابی هستند و علیرغم حساسیت و آسیب‌پذیر بودن كاغذشان، ممكن است قابل خواندن باشند [84]. مواد و منابع دیجیتالی جدای از شیوه فراهم‌آوری آنها (خرید، اشتراك، یا تبدیل از شكل چاپی)، نگرانیهایی جدی درباره سیاستهای دسترسی و ذخیره برای تولیدكنندگان، ناشران، و كتابخانه‌ها به وجود آورده‌اند [106]. اگر تهیه‌كننده اطلاعات دیجیتالی دانش لازم را درباره سخت‌افزار و نرم‌افزار مورد استفاده برای تولید محتوای الكترونیكی و آینده آنها نداشته باشد، اطلاعات دیجیتالی حتی برای چند سال محدود نیز قابل خواندن نخواهند بود [84].

بنابراین تهیه‌كنندگان اطلاعات دیجیتالی باید از همان ابتدای تولید مواد و منابع، به مسئله محافظت از آنها توجه كنند [84؛ 106]. مدیران مجموعه‌های دیجیتالی نیز باید به بررسی و مطالعه درباره فرمها و نسخه‌های لازم برای بایگانی این اطلاعات بپردازند. این مدیران همواره باید نگران خرابی كیفیت رسانه الكترونیكی در طول زمان و كهنگی فناوری هم‌زمان با تغییرات و پیشرفتهای سخت‌افزاری و نرم‌افزاری باشند. اتكا به استانداردهای واحد در این زمینه پرمخاطره است، چرا كه چنین استانداردهایی وابسته به زمان هستند. به‌همین دلیل روزامدسازی استانداردها و هم‌چنین رسانه‌های این حوزه برای پیش‌گیری از نابودی محتوای دیجیتالی ضروری است [106].

مقوله دیگر در چالش محافظت، مسئله كنترل ویرایشهای یك اثر الكترونیكی است. این مسئله درباره آثار چاپی یا دیسكهای فشرده قابل خواندن مطرح نیست، چرا كه آثار چاپی و دیسكهای فشرده شكل ثابت و پایداری دارند و ویرایشهای گوناگون آنها قابل ذخیره‌سازی و تغییرات آنها بی‌درنگ قابل تشخیص هستند. اما وضعیت درباره آثار الكترونیكی یا پیوسته فرق می‌كند. درباره این مواد، پرسشهایی مانند این موارد مطرح است: چطور كاربران از روزامد شدن مواد و منابع و تغییرات جدید آنها مطلع می‌شوند؟ نسخه‌های پیشین چگونه برای ارجاع تاریخی بایگانی می‌شوند؟ روابط بین نسخه‌های ذخیره شده چگونه است؟ اینها پرسشهایی هستند كه برای كتابداران كلیدی محسوب می‌شوند، چرا كه برای آنها صحت، درستی، و قابلیت اعتماد ركوردهای مستند از اهمیت زیادی برخوردار هستند. آثار پیوسته یك حالت آزمایشی شبیه به تولید كتابها پیش از چاپ را دارند. حالتی كه در آن با هر بار ویرایش، اطلاعات تغییر می‌كند. در اینجا این پرسش مطرح می‌شود كه آیا اشاعه و انتشار اطلاعات مهم‌تر است یا دوام و پایداری آن؟ در واقع تنش موجود در تولید آثار الكترونیكی باعث افزایش تدریجی شكل پیوسته آنها شده است [34: 75].

«هاروی» از میان 12 چالشی كه در حفاظت منابع دیجیتالی وجود دارند، به چهار چالش مدیریتی اشاره می‌كند كه از نظر متخصصان استرالیایی حفاظت از منابع دیجیتالی مهم‌تر از بقیه هستند. مدیریت حفاظت دیجیتالی به‌ویژه تركیب و یك‌پارچه‌سازی آن با جریان عملیات سازمان، تأمین منابع مالی برای دیجیتال‌سازی، تأمین منابع انسانی برای دیجیتال‌سازی، و تناسب دیجیتال‌سازی با ویژگیهای انواع گوناگون سازمانها این چالشها را تشكیل می‌دهند [55: 185].

شناسایی و فراهم‌آوری مواد و منابع مناسب. در محیط دیجیتالی، به‌طور معمول فرایندهای كنترل كیفیت اعمال شده از سوی ناشران درباره آثار چاپی وجود ندارند. اطلاعات در منابع زیاد و گوناگونی وجود دارد و به‌ همین دلیل كاربران اطلاعات، به‌ویژه كاربران بی‌تجربه و كم‌تجربه ممكن است قادر به تشخیص صحیح از ناصحیح و پژوهش خوب از عقاید فردی نباشند. در چنین محیطی انتشارات شخصی رشد سریعی پیدا می‌كند. این انتشارات ساختار انتشارات سنتی و كیفیت انتشارات را به‌تدریج ضعیف می‌سازد. به همین دلیل فرایند پژوهش در چنین محیطی شغل پیچیده‌ای است كه در آن باید حجم زیادی از اطلاعات برای یافتن تعداد محدودی منابع ارزشمند بررسی شود [3؛ 53؛ 83].

تأمین و حفظ دسترسی. در جهان آثار چاپی، كتابشناسیها و فهرستگانها نقش هدایت پژوهشگران را به محل وجود اطلاعات دارند. اما در جهان دیجیتالی، این ابزار یا مشابه‌ای ندارد یا كارهای جزئی و كم‌اهمیتی در زمینه آن انجام شده است. در محیط دیجیتالی، اطلاعات در محلی ثابت باقی نمی‌مانند و هیچ الزامی برای بازیابی آثاری وجود ندارد كه پیش از این بازیابی شده‌اند [53؛ 83].

ادغام منابع الكترونیكی با منابع سنتی. پشتیبانی هم‌زمان از منابع چاپی و دیجیتالی در كتابخانه‌ها دشواریهای زیادی را پدید می‌‌آورد و كتابخانه‌ها به علت كمبود مدلهایی برای مدیریت منابع تركیبی دچار مشكل می‌شوند.

چالشهای فناوری [53؛ 132]

ناتوانی در رقابت با آثار چاپی. دستگاههای خواننده كتابهای الكترونیكی، كامپیوترهای كیفی، و كامپیوترهای قابل حمل یا خیلی بزرگ هستند یا صفحه نمایش آنها كوچك است. از این گذشته در همه محیطها قابل استفاده نیستند. این در حالی است كه كتاب كاغذی دارای اندازه‌ای متناسب و تقریباً در همه محیطها قابل استفاده و خواندن است.

كاربر‌پسندی. آثار الكترونیكی برای بسیاری از افراد به سادگی قابل استفاده نیستند. به عبارت دیگر بسیاری از افراد هنگام استفاده از آنها احساس راحتی نمی‌كنند.

مصرف انرژی. فناوریهای لازم برای آثار الكترونیكی برای كار نیاز به انرژی زیادی دارند. هر چند پیشرفت علوم باعث كاهش این مصرف شده است اما انرژی نیز بهایی فزاینده‌ دارد.

چالشهای اقتصادی

عمده‌ترین چالش اقتصادی آثار الكترونیكی، هزینه آنهاست. اقلام گوناگون این هزینه عبارت‌اند از:

خرید تجهیزات. انتشارات الكترونیكی نیازمند دسترسی به فناوری نسبتاً پیشرفته‌ای هم از سوی كاربران و هم تولیدكنندگان اطلاعات هستند. این در حالی است كه حتی فراهم‌آوری پایین‌ترین سطوح فناوری نیز برای افراد معمولی گران تمام می‌شود. همین امر یكی از دلایلی است كه این انتشارات، كاربران یا مشتریان كمی را به‌ویژه در كشورهای كمتر توسعه‌یافته و جهان سوم به خود جذب كرده‌اند [132].

تهیه هم‌زمان منابع چاپی و دیجیتالی. به‌علت مخاطرات احتمالی برای منابع دیجیتالی مانند كهنگی فناوری و قطع اشتراك، ممكن است بعضی كتابخانه‌ها تصمیم به خرید هم‌زمان پاره‌ای منابع چاپی بگیرند كه هزینه‌ای اضافی برای كتابخانه‌ها دربر خواهد داشت. البته اشتراك منابع در این زمینه می‌تواند تا حدودی سبب كاهش هزینه‌ها شود [90].

تهیه مواد و منابع. در كتابخانه‌های جدید، هزینه های فراهم‌آوری ممكن است علاوه بر خرید و اشتراك، شامل هزینه‌های تبدیل مواد چاپی به شكل دیجیتالی نیز باشند. تبدیل متن چاپی و منابع تصویری به دیجیتالی همراه با قراردادن صدا و تصویر روی آنها، هزینه‌بر و وقت‌گیر است. مراحل این تبدیل شامل تهیه مدرك، اسكن، كنترل كیفیت، ویراستاری، و نمایه‌سازی هستند [106].

مجوز استفاده. دریافت اجازه دسترسی به مواد و منابع الكترونیكی مستلزم پرداخت هزینه‌های اشتراك و هزینه‌هایی از این قبیل است كه در پاره‌ای موارد زیاد هستند [16].

مواد و منابع دیجیتالی در آینده‌ای قابل پیش‌بینی

نابودی یا مرگ كتاب و به‌طور كلی آثار چاپی با پدیداری هر فناوری ارتباطی جدید مانند تلگراف، رادیو، سینما، تلویزیون، و اخیراً پیشرفت اینترنت و وب از سوی پژوهشگران پیش‌بینی شده است [34: 12؛ 132]. دلیل چنین پیش‌بینیهایی جلوه كردن مزایای فناوری جدید در ابتدای پیدایش نسبت به روشهای پیشین است كه منجر به پیش‌بینیهای افراطی در همان آغاز می‌شود. اما با گذشت زمان و پدیدار شدن چالشهای هر فناوری جدید، این پیش‌بینیها جای خود را به برخوردی منطقی می‌دهند. درباره انتشارات الكترونیكی نیز مزایایی چون سهولت دسترسی به مواد و منابع و دریافت آنها، پیشرفت روشهای جست‌وجو، و صرفه‌جویی در وقت [45]، پیش‌بینیهای مشابهی را موجب شدند. اما به‌تدریج چالشهایی مانند مشكلات اقتصادی، فنی، حقوقی، سازمانی، و اطلاعاتی [116] و از سوی دیگر مزایای چاپ [3]، این پیش‌بینیها را به سمت هم‌زیستی دو گونه انتشارات پیش برد [122].

در واقع می‌توان گفت كه «بیت»ها⁷⁰ برای تولید، ذخیره، بازیابی، و انتقال مدارك به صورت دیجیتالی مناسب هستند، اما در زمینه محافظت، صحت و درستی، و دسترس‌پذیری مداوم محل شك و تردید به شمار می‌روند. این در حالی‌ است كه كاغذ، فناوری آزمایش شده‌ای است [122].

به ‌طوركلی مزایای منابع دیجیتالی روزبه‌روز نسبت به كاستیهای آنها بیشتر می‌شود و به همین دلیل منابع چاپی مانند قبل در كانون توجه قرار ندارند [3]. با این همه منابع چاپی نیز دارای مزایایی نسبت به منابع دیجیتالی هستند كه سبب جلوگیری از حذف كامل منابع چاپی شده‌اند. از جمله اینكه نوشته‌های كاغذی برای خواندن و مطالعه بی‌مانند و تقریباً قابل حمل به هر مكان و قابل استفاده در هر جا هستند. به‌همین دلیل كمتر كسی حاضر می‌شود مطلبی را ساعتها از روی صفحه نمایش بخواند. از سوی دیگر اطلاعات در شكل كاغذی دارای كیفیت، و استفاده و ورق زدن آنها آسان است [3؛ 90؛ 122].

شواهد نشان می‌دهند كه منابع چاپی (به‌ویژه كتاب) به‌عنوان منبع مطالعه، همراه با محصولات جهان دیجیتالی تداوم خواهند داشت. این منابع علاوه بر نقشی كه در حفظ تمدن بشری دارند، هنوز كاركرد خود را در ذخیره و انتقال اطلاعات از دست نداده‌اند. امروزه اطلاعات الكترونیكی در پاره‌ای موارد جایگزین اطلاعات چاپی شده‌اند، اما صاحب‌نظران حركتی سریع و در مقیاس بزرگ را به سوی اطلاعات الكترونیكی مناسب نمی‌دانند. به‌همین دلیل می‌توان گفت كه حتی در صورت برطرف شدن سریع چالشهای فنی، اقتصادی، و حقوقی تغییر نقش منابع چاپی در ذخیره و انتقال اطلاعات جز به‌تدریج امكان‌پذیر نخواهد بود [3؛ 7: 4؛ 34: 12؛ 90].

افزون بر این شواهد عملی نیز حركت سریع از رسانه‌های چاپی به سوی رسانه‌های دیجیتالی را تأیید نمی‌كنند. به‌ عنوان مثال صنعت نشر و كتابخانه‌های مسئول حقوق پدیدآورنده، این حركت را به‌جا نمی‌دانند. چنان‌كه در ابتدای قرن بیست و یكم، كتابخانه‌های مسئول ثبت حقوق پدیدآورنده در انگلستان، مواد و منابع چاپی بیشتری را نسبت به قبل دریافت كرده‌اند. در سال 1999 رقم مواد و منابع ارسال شده به كتابخانه بریتانیا چیزی در حدود 105 هزار عنوان بود. این تعداد فقط برای دریافت ثبت حقوق پدیدآورنده به این كتابخانه رسیده بودند و مواد و منابع خریداری شده در این رقم در نظر گرفته نشده‌اند. چنین به‌نظر می‌رسد كه تعداد در حال افزایش منابع دیجیتالی مستلزم كاهش تولیدات چاپی نیست. این در حالی است كه هم صنعت نشر و هم جهان كتابخانه‌ها در حال تغییر هستند. در قرن پانزدهم معرفی انتشارات چاپی، تولید كتاب را به ‌صورت یك صنعت درآورد، اما تولید دست‌نوشته را متوقف نكرد. آنچه به وقوع پیوست، تغییر تولید كتاب از كارگاههای خانگی و صومعه‌ها به بخش تجاری بود كه به‌طور اتفاقی منجر به كاهش عظیم قدرت و اقتدار‌ بخشی از كلیسای مسیحیت در اروپا شد. افراد زیادی، انقلاب دیجیتالی را به انقلاب چاپ تشبیه كرده‌اند. اما هنوز خیلی زود است كه گفته شود این تأثیرات دگرگون‌كننده دارای پیامدهای مهم و وسیعی هستند [34: 12-13].

«اپنهایم» و «اسمیتسون» پژوهشی را با مصاحبه از مسئولان و دست‌اندركاران پروژه‌های كتابخانه تركیبی در انگلستان به‌عمل آوردند. پاسخ مصاحبه شوندگان به این پرسش كه آیا منابع اطلاعات دیجیتالی جایگزین چاپ خواهند شد؛ این بود كه چاپ برای همیشه یا حداقل برای زمانی نسبتاً طولانی باقی خواهد ماند [90].

بدین ترتیب می‌توان نتیجه‌ گرفت كه كتابخانه‌ها همچنان به خرید مواد و منابع سنتی (چاپی و آنالوگ) در كنار منابع الكترونیكی ادامه خواهند داد [4]. علت این امر علاوه بر چالشهای موجود، وفاداری كاربران كتابخانه‌ها به منابع چاپی نیز هست [4؛ 45]. به همین دلیل وب‌سایت كتابخانه‌های دانشگاهی علاوه بر اتصال به منابع دیجیتالی، فهرست استانداردی از منابع سنتی را نیز ارائه می‌كنند [45]. برای حل مشكلات ناشی از چنین تركیبی، كتابخانه‌ها باید به یك اصل اساسی توجه داشته باشند. این اصل ایجاد پلی میان منابع دیجیتالی و منابع كاغذی است. این پل، فناوریهایی هستند كه در خدمت به هر دو نوع منبع استفاده می‌شوند: فناوریهایی چون پرینتر برای تبدیل اطلاعات دیجیتالی به چاپی و اسكنر برای تبدیل مواد چاپی به دیجیتالی [122].

5

فناوری اطلاعات و كتابداران و كاربران

ت

أثیر فناوری اطلاعات بر افراد مرتبط با كتابخانه‌‌ها شامل كتابداران و كاربران به‌گونه‌ای بوده كه نقشها، مهارتها، و نیازهای اطلاعاتی آنها را دست‌خوش تغییر كرده است [69؛ 115]. نقشها و مهارتهای سنتی كتابداران در عصر دیجیتالی با مهارتهای جدیدی جایگزین شده یا ماهیت آنها تا حد زیادی تغییر كرده است. كاربران نیازهای اطلاعاتی جدیدی را مطرح می‌كنند و نیاز خود آنها به سواد اطلاعاتی از موضوعهای مهم و جدید در این حوزه است. بر این اساس، پرسشهایی پدید می‌آیند مانند اینكه آیا نقشها و مهارتهای سنتی كتابداران در عصر دیجیتالی منسوخ می‌شوند؟ آیا اصولاً شغلی به نام كتابداری باقی می‌ماند؟ اگر باقی بماند چه خدمات و نقشهایی برای آنها وجود خواهند داشت؟ كاربران جدید دارای چه ویژگیهایی هستند؟ چه نیازهایی دارند؟ و معمولاً چگونه آنها را برآورده می‌كنند؟

كتابداران در عصر دیجیتالی

كتابخانه‌های تمام دیجیتالی، معمولاً با این ویژگی می‌شوند كه نیازی به واسطه یا رابط اطلاعاتی ندارند. این ویژگی ناشی از آن است كه اطلاعات به‌طور مستقیم از طرف تولید‌كننده یا كتابخانه به پایانه كاربران وارد می‌شود. امروزه كاربران بدون اینكه به كتابخانه مراجعه كنند یا با كتابداران تماس رودررویی داشته باشند، به برآوردن نیازهای اطلاعاتی خود می‌پردازند. در محیط یك كتابخانه دیجیتالی، كاربران ارتباط مستقیمی با منابع و خدمات اطلاعاتی دارند. این برقراری ارتباط مستلزم رویارویی مستقیم با واسطه‌های انسانی نیست. این در حالی است كه بیشتر خدمات كتابخانه سنتی مبتنی بر نقش واسطه‌های انسانی است. مراجعه‌كنندگان به كتابخانه سنتی، به‌عنوان مثال برای بهره‌گیری از خدمات مرجع و مشاوره، نیاز به برقراری ارتباطی رو‌در‌رو با واسطه‌های انسانی دارند. حال این پرسش مطرح می‌شود كه آیا می‌توان كتابخانه‌ای كاملاً دیجیتالی را تصور كرد كه تمامی خدمات كتابداران را بدون واسطه ارائه كند؟ این پرسش برای آینده كتابخانه‌های تمام‌دیجیتالی، به‌ویژه برای حرفه كتابداری و اطلاع‌رسانی پرسشی حیاتی است [24: 284؛ 128].

از لحاظ نظری، كاربر یك كتابخانه دیجیتالی، می‌تواند هر كسی باشد كه در هر گوشه‌ای از دنیا زندگی می‌كند[24: 284]. اگر كاربران كتابخانه‌های دیجیتالی را از لحاظ اطلاعات مورد نیاز، ویژگیها، و تواناییهای آنها یك‌سان فرض كنیم، شاید نیازی به واسطه اطلاعاتی نباشد. چرا كه ممكن است این كتابخانه‌ها تمامی نیازهای كاربران یك‌سان خود را پاسخ گویند. اما در عمل و با توجه به پراكندگی كاربران این نوع كتابخانه‌ها، چنین به ‌نظر می‌رسد كه كاربران دارای نیازهای اطلاعاتی، ویژگیها، تواناییها، مهارتها، و زمینه‌های تخصصی متنوعی باشند [24: 153-154؛ 136]. از این‌رو ارتباطات انسانی و نقش واسطه‌ای كتابداران در عصر رشد تصاعدی اطلاعات، همچنان حیاتی باقی خواهد ماند [90؛ 136].

نیاز به وجود ارتباطات انسانی و نقش واسطه‌ای كتابداران در كتابخانه‌های جدید، بدین معنا نیست كه كتابداران به همان فعالیتهای سنتی خود در این كتابخانه‌ها نیز ادامه می‌دهند. بلكه برعكس فناوری اطلاعات به‌گونه‌ای بر حرفه كتابداری تأثیر گذاشته است كه نقش سنتی كتابداران را با تهدید و خطر مواجه كرده است. این فناوری باعث تغییر كانون توجه كتابداران از مدیریت مجموعه كتابهای سنتی به مجموعه‌های بزرگی از مواد و منابع پویا و غیرثابت شده است. پیشرفتهای فناوری كتابداران را با تهدید بزرگتری نیز مواجه می‌كند. این تهدید تضمین آینده شغلی این حرفه است. چنان‌كه امروزه در نوشتجات بحثهایی از نیاز به مدیران و متخصصان سیستمهای اطلاعاتی به جای كتابداران به چشم می‌خورد. به‌همین دلیل تغییر، توسعه، فراهم‌آوری نقشها مهارتهای جدید، و برنامه‌های آموزشی روزامد برای حرفه كتابداری نیاز است. در غیر این صورت، این حرفه كم‌كم با خطر نابودی مواجه خواهد شد [24: 285؛ 44؛ 83؛ 90؛ 91].

نوشتجات حرفه‌ای این رشته پر از استراتژیها و هشدارهایی برای بقای حرفه‌های اطلاعاتی است. در این نوشتجات، عبارت مبارزه برای بقای داروین برای توصیف وضعیت این حرفه‌ها استفاده می‌شود. در این سناریو، حرفه‌های اطلاعاتی با حرفه‌های دیگر برای به‌دست آوردن سهمی كارآمد از صنعت یا بازار اطلاعات مبارزه می‌كنند. استراتژی پیشنهادی برای بقای این حرفه، حفظ دانش پایه كتابداری به ‌همراه اضافه كردن حوزه‌های جدید دانش است. تخصصها دارای مخاطره‌ای ذاتی هستند و با تغییر محیط، تنها آنهایی باقی می‌مانند كه ضمن حفظ شكل كلی خود با محیط نیز سازگار شوند. این موضوع برخلاف گفته پاره‌ای از كتابداران است كه اعتقاد دارند چون كتابداری یكی از قدیمی‌ترین حرفه‌هاست، نیازی به اثبات شایستگی حرفه‌ای خود در زمینه كارهای انجام شده در طول قرنهای متمادی نمی‌بینند. اما این نگرش در پذیرش حقیقت تغییر محیط دچار شكست می‌شود. كتابداران در ابتدا هیچ‌گونه تخصصی در جست‌وجو از اینترنت یا ارزیابی منابع گسترده در مقیاس جهانی نداشتند. رسانه جدید رسانه‌ای تعاملی، كاربرمدار، و در حال رشدی همیشگی است و تنها كسانی كه فعال و خلاق باشند و خود را با ویژگیهای آن سازگار كنند، می‌توانند به كار ادامه دهند. كتابخانه‌ها و كتابداران سنتی احتمالاً در روزامدسازی خود با استفاده از فعالیتهای سنتی دچار مشكل می‌شوند. به‌هرحال كتابخانه‌ها باید به‌سرعت مجموعه دانش و مهارتهای كاركنان خود و تصورات آنها را روزامد سازند [44].

برای دست‌یابی به این نقشها و مهارتهای جدید، دانشكده‌های كتابداری در حال كاهش برنامه‌های درسی معمول و رایج و ارائه درسهای جدیدی هستند كه بیشتر به فناوری اطلاعات ارتباط می‌یابند. نام همه مدارس كتابداری تغییر كرده و واژه «اطلاعات» به‌گونه‌ای به نام جدید آنها اضافه شده است. این مدارس دریافته‌اند كه امروزه توجه حرفه كتابداری به‌جای كتابخانه و عملكردهایش بر مباحث مدیریت اطلاعات متمركز شده است. در این زمینه می‌توان به بودجه‌ای 10 میلیون دلاری اشاره كرد كه در سال 2002 به مؤسسه خدمات كتابخانه‌ای و موزه‌ای⁷¹ اختصاص یافت كه برنامه‌هایش را بر استخدام و آموزش نسل جدیدی از كتابداران متمركز كند [9؛ 84].

مهارتها و نقشهای جدید

مهارتهای لازم برای كتابداران عصر دیجیتالی را می‌توان به چهار دسته كلی تقسیم‌بندی كرد (شكل 5-1).

شكل 5-1. كتابداران در عصر دیجیتال

مهارتهای فناوری اطلاعات و ارتباطات. كامپیوترها و اینترنت دو پایه اصلی هستند كه زیربنای كتابخانه‌های جدید را تشكیل می‌دهند [24: 286]. بنابراین موفقیت كتابخانه‌های جدید بستگی به مهارتهای متخصصان در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات به همراه دانش حرفه‌ای آنها در زمینه كتابداری دارد. نیاز به كتابدارانی با مهارتهای فناوری اطلاعات در اواخر دهه 1980 مطرح شد. این نیاز هنگامی خود را نشان داد كه چندین مؤسسه آموزش عالی درصدد تركیب مراكز خدمات كامپیوتری و كتابخانه‌های خود برآمدند. در اواسط دهه 1990 نیز در میان گزارشهای مربوط به توسعه كاركنان و نیازهای آموزشی آنان در كتابخانه‌های دانشگاهی، نیاز به پیشرفت و روزامدسازی مهارتها و قابلیتهای فناوری اطلاعات آنان ارائه شده است [11؛ 44؛ 61: 575].

امروزه بسیاری از كتابداران، طراحان صفحات وب و نرم‌افزارهای كاربردی هستند و می‌توانند وب‌سایتهایی را برای روزامد كردن اطلاعات اعضای هیئت علمی در زمینه‌های آموزشی و پژوهشی آنان طراحی و ایجاد كنند. پاره‌ای از كتابداران حتی در طراحی نرم‌افزارهای كاربردی تخصصی كتابخانه دیجیتالی مشغول به ‌كار هستند [117؛ 136].

مهارتهای فناوری اطلاعات لازم برای كتابداران را می‌توان به این شرح بیان كرد [24: 287]:

⬜مهارتهای مدیریت مدارك و دیجیتال‌سازی؛

⬜مهارتهای اساسی شبكه‌سازی؛

⬜مهارتهای طراحی و توسعه صفحات وب؛

⬜مهارتهایی برای طراحی و ارزیابی نرم‌افزارها، سیستمها، و معماری كتابخانه‌های جدید؛

⬜مهارتهای طراحی خدمات و محصولات كتابخانه‌های جدید.

مهارتهای اطلاعاتی. بخش زیادی از مهارتهای اطلاعاتی در مدیریت و توسعه كتابخانه‌های سنتی، در محیط كتابخانه‌های جدید نیز مفید هستند. با این وجود، پاره‌ای از این مهارتها، ابزارها، و فنون برای استفاده در محیط دیجیتالی دست‌خوش تغییراتی شده‌اند. به ‌هر حال مهارتهای اطلاعاتی‌ای كه به گستردگی در حرفه‌های اطلاعاتی در محیط دیجیتالی نیز كارایی دارند، عبارت‌اند از [24: 289]:

⬜ مهارتهای مدیریت مجموعه؛

⬜ مهارتهای سازمان‌دهی اطلاعات؛

⬜ مهارتهای بازیابی اطلاعات؛

⬜ مهارتهای خدمات اطلاعاتی و مرجع دیجیتالی؛

⬜ مهارتهای مرتبط با انواع مختلف مطالعات كاربران، آموزش كاربران، و غیره؛

⬜ مهارتهایی برای تهیه تولیدات و خدمات اطلاعاتی دارای ارزش افزوده.

مهارتهای مدیریتی. پاره‌ای از مهارتهای مدیریتی، شامل مدیریت مالی، نیروی انسانی، و بازاریابی به عنوان مهارتهای اساسی برای یك مدیر موفق بیان می‌شوند. این مهارتها كه در كتابخانه‌های سنتی مهم هستند همراه با تغییراتی در محیط دیجیتالی نیز ضروری می‌نمایند. شباهتهای بسیاری میان منابع اطلاعاتی چاپی و دیجیتالی و در نتیجه اقتصاد آنها وجود دارد. در صنعت اطلاعاتِ پیوسته تغییرات زیادی صورت گرفته است. خدمات جست‌وجوی پیوسته‌ای مانند وب و كتابخانه‌های دیجیتالی پیوسته در حال تغییر مدلهای كسب‌وكار صنعت اطلاعات و انتشارات هستند. این در حالی است كه بسیاری از خدمات پیوسته، امكان جست‌وجوی رایگان اطلاعات را همراه با دسترسی رایگان به چكیده و در پاره‌ای از موارد به متن كامل فراهم می‌كنند. امروزه بسیاری از مجله‌های الكترونیكی و خدمات كتابخانه‌های جدید رایگان هستند كه ممكن است در گذشته پول زیادی برای تأمین آنها صرف می‌شد.

در جهان كتابخانه‌های دیجیتالی، نیاز به مدلهای كسب‌وكاری است كه محور اصلی آنها، كاربران و هدف آنها ارائه خدمات به آنها و جلب رضایتشان باشد. مهارتهای مدیریتی لازم برای حرفه‌های اطلاعاتی در محیط دیجیتالی عبارت‌اند از [24: 290]:

⬜ مهارتهای عمومی مدیریت، مانند بینش، رهبری، تصمیم‌گیری استراتژیك، و مهارتهای برقراری ارتباط با زیردستان؛

⬜ مهارتهای مدیریت مالی و نیروی انسانی؛

⬜ مهارتهای بازاریابی؛

⬜ مهارتهای مدیریت و روابط مشتری.

مهارتهای مدیریت پروژه و پژوهش. كتابخانه‌های محیط دیجیتالی هنوز در مراحل آغازین تكامل خود هستند. بنابراین حوزه‌های زیادی در این زمینه وجود دارند كه در آنها نیاز به پژوهش و توسعه استانداردهاست. علاوه بر این، یكی از فعالیتهای اصلی مدیران كتابخانه‌های آینده، اجرای پروژه‌های دیجیتال‌سازی است. بنابراین شاغلان حرفه‌های اطلاعاتی در محیط دیجیتالی نیاز به مهارتهایی از این دست نیز دارند [24: 290]:

⬜ مهارتهای مدیریت و طراحی پژوهش؛

⬜ مهارتهای فراهم‌آوری كمكها؛

⬜ مهارتهای مدیریت پروژه؛

⬜ مهارتهای آموزش؛

⬜ مهارتهای گزارش‌نویسی.

علاوه بر این مهارتها می‌توان از مهارت آموزش و مشاوره نیز نام برد [90]. آموزش، موضوع روز كتابخانه‌های جدید است [85]. این آموزشها می‌توانند به كاربرانی در محل كتابخانه یا از راه دور ارائه شوند [26؛ 136].

متخصصانی از رشته‌های دیگر

تغییرات و تحولات سریع فناوری اطلاعات و نیاز به افرادی متخصص برای كنترل و مدیریت آنها، از ویژگیهای عصر دیجیتالی به‌ حساب می آیند. از آنجایی كه در دهه‌های گذشته افراد كمی با مهارتهای لازم تربیت شده‌اند، امروزه شاهد تصدی افراد بسیاری از رشته‌های گوناگون در پستهای مدیریتی و حرفه‌ای پاره‌ای از خدمات اطلاعاتی جدید هستیم. برخورد دوگانه سازمانها و مؤسسه‌ها با مواد و منابع دیجیتالی و سنتی نیز از دیگر عوامل این پدیده به شمار می‌رود. در پاره‌ای از سازمانها با منابع دیجیتالی به‌عنوان یك حوزه تخصصی و جدید برخورد شده است و برای آنها بخشی جدای از كتابخانه در نظر گرفته شده است. در این سازمانها دو بخش، دو مدیر، و دو سیستم جداگانه برای منابع اطلاعاتی وجود دارند. یكی از این بخشها با مواد سنتی و رایج سروكار دارد و دیگری اطلاعات دیجیتالی را نگه‌داری می‌كند. به این دلیل متخصصانی غیر از كتابداران نیز در فعالیتهای مربوط به مواد و منابع دیجیتالی به‌كار گرفته شده‌اند [93].

به‌هرحال خدمات كتابخانه‌های جدید را كتابداران و افرادی از رشته‌های دیگر ارائه می‌كنند. متخصصان فناوری، كتابداران، ناشران، ویراستاران، معلمان، متخصصان چند رسانه‌ای، طراحان گرافیك، و حتی افرادی كه در داخل هیچ كدام از این گروههای حرفه‌ای قرار نمی‌گیرند به انجام فعالیت در این حوزه مشغول هستند. این افراد را می‌توان مدیران اطلاعاتی نامید. تغییرات سریع وب، حرفه جدیدی را به نام مدیر وب ایجاد كرده است. شخصی كه به‌تنهایی ممكن است هم تولید كننده، هم كاربر، و هم مدیر اطلاعات باشد [7: 17؛ 93].

كتابدار تركیبی

در جهان امروز و شاید در آینده‌ای قابل پیش‌بینی دو نوع خدمت می‌توانند در كتابخانه‌ها وجود داشته باشند. یكی خدمات دیجیتالی به تنهایی است. در این حالت كتابخانه سنتی وجود ندارد و حرفه‌های اطلاعاتی تنها در ارتباط با منابع اطلاعاتی و خدمات دیجیتالی تعریف می‌شوند. دیگری خدمات تركیبی است كه خدمات كتابخانه‌های دیجیتالی و سنتی را با هم جمع می‌كند. در این حالت حرفه‌های اطلاعاتی با منابع و خدمات اطلاعاتی دیجیتالی به‌اضافه سنتی سروكار دارند. یك‌پارچگی خدمات از ویژگیهای لازم برای چنین محیطی به شمار می‌رود تا خدمات اطلاعاتی به‌گونه‌ای مناسب به كاربران نهایی ارائه شوند. برای چنین محیطی نیاز به كتابداران یا نیروی كاری است كه قادر به ارتباط با هر دو نوع سیستم و حمایت از كاربران در هر دو محیط بر پایه شبكه و كتابخانه چاپی باشند [24: 285؛ 44].

با توجه به نیاز محیطهای تركیبی و متناسب با آنها، اصطلاح متخصص تركیبی كتابدار‌ـ‌كامپیوتر پدید آمده است. این اصطلاح برای شخصی به‌كار می‌رود كه قادر به اجرای هر دو گونه مهارتهای اطلاعاتی و فنی در كتابخانه‌های جدید باشد. در واقع این فرد دارای مهارتهای اطلاعاتی بر پایه فناوری اطلاعات است، به‌جای اینكه تنها دارای مهارتهای فنی یا كامپیوتری باشد. متخصص تركیبی كتابدار‌ـ‌كامپیوتر ، به یك اندازه قادر به كاركردن با منابع اطلاعاتی سنتی و الكترونیكی است [44].

كتابداران در آینده

آیا با دسترسی به محتوای دیجیتالی و ایجاد مجموعه‌های اطلاعاتی شخصی، كتابخانه‌ها و كتابداران كنونی دارای آینده‌ای هستند؟ بررسی نوشتجات حاكی از آن است كه كاربران متخصص برای بازیابی و ارزیابی اطلاعات الكترونیكی به كتابداران نیاز خواهند داشت. كتابداران در آینده، مجموعه‌های دیجیتالی را نگه‌داری و مدیریت و همچنین فهرستگان كتابخانه‌ای بزرگ و درگاههای كتابخانه‌ای را ایجاد خواهند كرد. در واقع می‌توان گفت كه اگر كتابداران مهارتهای جدید را برای دسترسی به منابع الكترونیكی كسب نكنند، ممكن است دارای آینده‌ای روشن نباشند [26].

«آكروید» اعتقاد دارد كه كتابداران نباید بیش از اندازه به بررسی نقش خود در آینده بپردازند چرا كه فشارهایی كه امروزه كتابداران تجربه می‌كنند، در بیشتر حرفه‌های دیگر نیز هست. بنابراین كتابداران به‌جای صرف وقت در این زمینه باید به موارد دیگری توجه كنند. آنان باید به ارزیابی نقشها و نیروی كار كتابداری بپردازند؛ سازمان‌دهی مجددی را به تلاشهای كاركنان در حوزه‌های در حال رشد مانند درگاهها بدهند؛ مهارتهای جدیدی را جست‌وجو كنند كه چالشهای جدید را برطرف می‌سازند؛ گونه جدیدی از اتحادیه‌ها و ائتلافها را همراه با متخصصان آموزشی و تربیتی، مدیران مدارك، ناشران، و دیگر حرفه‌های اطلاعاتی شكل دهند؛ و مهارتهای خود را با تغییرات فناوری بهبود بخشند [3].

برخی اعتقاد دارند كه كتابداران در آینده نیز فعالیت خواهند داشت، اما برای انجام مأموریت سنتی كتابخانه از آنجا خارج می‌شوند و اطلاعات مورد نیاز كاربران را به محل كار و استفاده آنها می‌برند. به‌عنوان نمونه در یك محیط دانشگاهی، این كار با رفتن نزد كاربران و ارائه اطلاعات به‌صورت رودررو به استادان، بخشها، گروهها، و كلاسها صورت می‌گیرد. در هر صورت كاربران با بازیابی اطلاعات به ‌صورت شخصی نمی‌توانند باعث حذف كتابداران شوند. بسیاری از انسانها می‌توانند با كسب مهارت، كارهای خود را انجام دهند. ولی به‌ علت كمبود وقت و علتهای دیگر چنین نمی‌كنند. به همین دلیل در جامعه انسانی موضوع تقسیم كار پدید آمده است. به همین ترتیب نیز به دلیل كمبود وقت و نبود مهارت كافی در بازیابی اطلاعات، این كار به كتابداران سپرده می‌شود [85].

در آینده كانون توجه از مجموعه‌های دیجیتالی به كتابداران دیجیتالی تغییر خواهد یافت. از آنجایی كه در جهان دیجیتالی، مجموعه‌های اطلاعاتی در یك جا قرار ندارند، پس تأكید چندانی بر روی یك مجموعه خاص نمی‌شود. در این حالت مراكز اطلاعاتی سعی می‌كنند كتابدارانی را تربیت كنند كه بتوانند دسترسی هرچه بیشتر كاربران را به اطلاعات پراكنده فراهم سازند. به این ترتیب سرمایه‌گذاریها بیشتر بر كتابداران و نه فناوری متمركز می‌شوند [70].

كاربران در عصر دیجیتالی

بافت جدید كتابخانه‌ها بر نحوه ارتباط افراد با یك‌دیگر، اطلاعات، نحوه جست‌وجوی اطلاعات، و چگونگی و چرایی استفاده از اطلاعات نیز تأثیر گذاشته است. در این بافت جدید كاربران كتابخانه‌ها انتظارات متفاوتی برای دسترسی و كسب اطلاعات دارند. به‌مرور كه كتابخانه‌ها مجهزتر و بیشتر متكی به فناوری می‌شوند، سطح توقع و انتظار كاربران نیز بالاتر می‌رود [26؛ 90؛ 133].

از لحاظ نظری، كاربر یك كتابخانه دیجیتالی، می‌تواند هر كسی باشد كه در هر گوشه‌ای از دنیا زندگی می‌كند. این تعریف به‌ویژه برای آن‌ دسته از كتابخانه‌هایی صدق می‌كند كه هدف آنها توانمندسازی كاربران در دسترسی به اطلاعات در مقیاسی جهانی است. برای مثال می‌توان به كتابخانه دیجیتالی پایان نامه‌ها و رساله‌ها، و «كتابخانه مرجع فنی علوم كامپیوتر»⁷²، یا كتابخانه دیجیتالی «گرینستون»⁷³ اشاره كرد. كاربران این كتابخانه‌ها ممكن است از نظر نیاز اطلاعاتی، و ویژگیها و تواناییهایی كه دارند با یك‌دیگر متفاوت باشند [24: 153]. این در حالی است كه كتابخانه‌های سنتی و رایج دارای جامعه كاربران تعریف‌شده‌ای هستند. این جامعه غالباً بر اساس ویژگیهایی جمعیت شناختی مانند تحصیلات، شغل، سن، یا موقعیت جغرافیایی تعریف می‌شود [87]. برای نمونه می‌توان به جامعه یك كتابخانه دانشگاهی اشاره كرد كه شامل دانشجویان، اعضای هیئت علمی، و كاركنان آن دانشگاه است. اما درباره كتابخانه‌های كاملاً دیجیتالی كه شعارشان دسترسیِ همه از هر كجا و در هر زمان است، چنین ویژگیهایی برای محدود كردن جامعه تعریف نمی‌شوند. از طرف دیگر، كتابخانه‌های دیجیتالی‌ای هم كه هدف آنها جامعه‌ای خاص است، نمی‌توانند كاملاً بر كاربران خود در محیط دیجیتالی كنترل داشته باشند.

بنابراین می‌توان گفت كه كاربران در عصر دیجیتالی گرفتار بسیاری از محدودیتهای كتابخانه‌های سنتی برای آنها نیستند و می‌توانند در محیط اینترنت و وب به اطلاعات بسیاری از كتابخانه‌های موجود دسترسی پیدا كنند. هدف بسیاری از كتابخانه‌ها در اینترنت، دسترسی همگان به اطلاعات است. اگرچه این اطلاعات ممكن است در حد چكیده باشد ولی باز هم می‌تواند مفید واقع شود.

ویژگیها و نقش جدید

ویژگیها و نقش كاربران در یك محیط دیجیتالی تا حدود زیادی متفاوت از ویژگیها و نقش كاربران كتابخانه‌های سنتی است. به همین دلیل امروزه از واژه جدیدی به نام بازیگران اطلاعاتی به‌ جای كاربران یا كاربران نهایی استفاده می‌شود كه ماهیت تغییرپذیر كاربران یك محیط دیجیتالی را نشان می‌دهد. این كاربران نه تنها باید از مهارتهای كافی برای خواندن و استفاده از اطلاعات، بلكه باید از پاره‌ای مهارتهای فناوری اطلاعات نیز برخوردار باشند تا بتوانند از محیط دیجیتالی استفاده‌ای مطلوب و بهینه‌ به‌عمل آورند [24: 153-154].

مطالعات و گزارشها حاكی از آن هستند كه كاربران برای یافتن نیازهای اطلاعاتی خود در وهله اول به وب مراجعه می‌كنند با وجودی كه می‌توانند اطلاعات معتبرتری را در یك كتابخانه دانشگاهی محلی پیدا بیابند. در واقع می‌توان گفت كه بسیاری از كاربران انتظار دارند كتابخانه‌ها خدمات و مجموعه‌های خود را به‌صورت پیوسته روی وب ارائه دهند و نیازی به دانستن محل نگه‌داری و نحوه مدیریت اطلاعات نمی‌بینند. از طرف دیگر گروهی از كاربران نیز وجود دارند كه به مواد و منابع سنتی اهمیت می‌دهند. آنها علیرغم موجود بودن مواد و منابع مورد نیازشان به‌صورت الكترونیكی، برای دسترسی به آنها به كتابخانه مراجعه می‌كنند. از جمله دلایل این رفتار می‌توان به علاقه به مواد سنتی یا نداشتن سواد اطلاعاتی و فناوری لازم اشاره كرد.

بررسیها نشان می‌دهند كه كاربران به ‌سهولت استفاده از منابع دیجیتالی به‌اندازه منابع چاپی و شاید بیشتر معتقدند. اما این اعتقاد نشان‌دهنده كاهش استفاده از كتابخانه‌ها نیست. امروزه بسیاری از كتابخانه‌ها مواد و منابع خود را به‌صورت دیجیتالی درآورده و روی وب قرار داده‌اند. كاربران از این طریق می‌توانند به اطلاعات مورد نیاز خود دست پیدا كنند و نیازی به مراجعه آنها به كتابخانه‌ها نیست. در واقع امروزه نحوه مراجعه و استفاده سنتی از كتابخانه‌ها تغییر یافته است [84].

تغییر ویژگیهای كاربران در عصر دیجیتالی، كتابداران را در توجیه بودجه لازم برای تهیه منابع و انجام دیگر فعالیتهای كتابخانه، برای مدیران سطوح بالاتر با دشواری مواجه كرده است. از آنجایی كه امروزه كتابخانه‌ها در یك دوره انتقال قرار گرفته‌اند، باید به نیازهای كاربران هم با فراهم‌آوری منابع الكترونیكی و هم چاپی پاسخ دهند. كتابداران باید رفتارهای جست‌وجوی اطلاعات كاربران را بررسی كنند و بر اساس نتایج این بررسیها به ارائه خدمات و ایجاد مجموعه‌های كتابخانه‌ای بپردازند [84؛ 91].

البته مطالعه رفتارهای اطلاع‌یابی و نیازهای اطلاعاتی كاربران چندان هم آسان نیست. كتابخانه‌ها و مراكز اطلاعاتی مدتهای مدیدی است كه تلاش كرده‌اند برای این مطالعه از شیوه كاربرمحور استفاده كنند. اما امروزه این روش به دلیل عدم تجانس بیشتر گروههای كاربران دچار دشواریهای زیادی شده است. با این وجود كتابداران باید با بررسی دقیق تا جایی كه می‌توانند خدمات و مجموعه‌های خود را براساس نیاز كاربران خود ایجاد كنند [91].

یكی از ویژگیهای مهم كاربران در عصر الكترونیكی نیاز بیشتر آنان به آموزش است [34؛ 87؛ 90]. یكی از دلایل مهم این نیاز، افزایش تواناییهای فنی كتابخانه‌هاست. در واقع كاربران برای دسترسی به منابع الكترونیكی نیازمند آموزش هستند [90].

در خاتمه می‌توان گفت كه كاربران عنصر مهمی در مجموعه‌ای به نام كتابخانه هستند. در واقع میزان استفاده آنها از كتابخانه است كه توجیه‌كننده بسیاری از بودجه‌ها، خدمات، و مجموعه‌های منابع است. در عصر دیجیتالی كاربران دیگر محدودیتهای چندانی در دسترسی به كتابخانه‌ها در سرتاسر جهان ندارند. بنابراین كتابخانه‌ها برای جذب كاربران بیشتر چه در محیط وب و چه محیط سنتی باید در سیاستهای و برنامه‌ریزیهای خود به آنها توجه زیادی داشته باشند.

6

فناوری اطلاعات و خدمات كتابخانه

خدمات كتابخانه سنتی به ‌طور كلی شامل فراهم‌آوری مواد و منابع مناسب، سازمان‌دهی، و ذخیره آنها برای دسترسی و بازیابی سریع از سوی كاربران به عنوان خدمات فنی، و مباحث مربوط به امانت و مرجع به عنوان خدمات عمومی است. پاره‌ای از نویسندگان، خدمات كتابخانه‌های جدید را در واقع ادامه‌ خدمات كتابخانه‌های سنتی می‌دانند. آنان اعتقاد دارند كه موضوعهای فراهم‌آوری، سازمان‌دهی، ذخیره و بازیابی، حفاظت، مرجع، و امانت در كتابخانه‌های جدید نیز مطرح هستند [87؛ 106]. به هر ترتیب، با پیدایی مواد و منابع جدید، خدمات كتابخانه‌ها نیز به همراه دیگر ابعاد آنها دست‌خوش تحولات زیادی گردیده و خدماتی جدید پدید آمده‌اند.

خدمات كتابخانه‌ها در عصر دیجیتالی

خدمات كتابخانه‌ها در مجموع به دو دسته فنی و عمومی تقسیم‌ می‌شوند. خدمات فنی یا خدمات داخلی، بنیادی، و پشت‌پرده خدماتی هستند كه در معرض دید كاربران قرار نمی‌گیرند. كاربران معمولاً تماس مستقیمی با این خدمات و كاركنان شاغل در آنها ندارند، به ‌همین دلیل به آنها خدمات پشت پرده نیز گفته می‌شود. این خدمات به‌طور كلی شامل به فراهم‌آوری، سازمان‌دهی،‌ ذخیره و بازیابی، و محافظت مواد و منابع هستند. در واقع این خدمات تمامی مراحل آماده‌سازی را از انتخاب تا زمان قرار گرفتن منابع روی قفسه یا در دسترس كاربران دربر می‌گیرند. در مقابل خدمات فنی، خدمات عمومی، خارجی، یا كاربرمدار قرار دارند. اینها خدماتی هستند كه كاربران آنها را مشاهده می‌كنند و با آنها سروكار دارند. عمده‌ترین موارد این خدمات، خدمات مرجع و امانت هستند [87].

امروزه فناوری اطلاعات خدمات كتابخانه‌ها را با چالشهای زیادی مواجه، خدمات جدیدی را مطرح، پاره‌ای از خدمات قدیمی را منسوخ، و برخی از آنها را با هم تركیب كرده است. با این همه پاره‌ای از نویسندگان معتقدند كه كتابخانه‌های جدید می‌توانند از خدمات متفاوت كتابخانه‌های سنتی پشتیبانی كنند و در واقع خدمات این كتابخانه‌ها انعكاسی از خدمات سنتی هستند. اگر چه نمونه‌های پیشرفته‌ كتابخانه‌های جدید از امكانات یك دنیای صرفاً دیجیتالی استفاده می‌كنند، اما عملكرد آنها هر چند در ظاهر به ‌صورتی متفاوت، اما در اصل بسیار مشابه عملكرد كتابخانه سنتی است [87؛ 106]. در واقع فناوری اطلاعات با پدید آوردن مواد و منابع جدید، خدمات كتابخانه را در قالب دیجیتالی مطرح كرده است. تعریف «پروژه‌ خدمات دیجیتالی»⁷⁴ از خدمات جدید شاهدی بر این مدعاست [53]. خدمات دیجیتالی در این پروژه خدماتی تعریف شده‌اند كه از فناوری دیجیتالی برای ارائه دسترسی به منابع مستند سنتی و برای اطمینان از محافظت بلندمدت و دسترسی به مداركی كه تنها در شكل دیجیتالی هستند، استفاده می‌كنند [88: 1].

یكی از موضوعهای بحث در زمینه خدمات كتابخانه‌های جدید، موضوع مدیریت مجموعه است. مدیریت مجموعه در قالب خدمات مطرح شده برای كتابخانه‌ها كه بخش اصلی فعالیت در كتابخانه‌های سنتی است، در كتابخانه‌های جدید اعم از دیجیتالی یا تركیبی، فعالیت بسیار مهم و به‌نسبت دشوارتری به ‌نظر می‌رسد. این فعالیت شامل وظایف متعددی است. از سیاست‌گذاری انتخاب مواد و منابع گرفته تا مدیریت دسترسی به منابع اطلاعاتی و اتخاذ تصمیمهایی درباره حفظ و نگه‌داری منابع اطلاعاتی، همه در زمره این فعالیت قرار می‌گیرند. مدیریت مجموعه‌ در كتابخانه‌های جدید باید با توجه به مسائل و پیچیدگیهای مواد دیجیتالی، از سیاستها و فعالیتهای سنتی مدیریت مجموعه برای مواد چاپی نیز پیروی كند. در كتابخانه‌های جدید مسائل فنی، اقتصادی، مسائل مربوط به كاربران، و قابلیت استفاده در مدیریت مجموعه مطرح می‌شوند. مدیریت مناسب مجموعه در كتابخانه‌های جدید تحت تأثیر شماری از ذینفعان دنیای اطلاعات مانند كتابداران، ناشران، كارگزاران، میزبانان پایگاههای اطلاعات، و فراهم‌كنندگان خدمات اطلاعاتی قرار می‌گیرد. مسائل فنی نیز مانند تصدیق هویت و مجوز استفاده به عنوان مدیریت دسترسی به مواد و منابع از جمله موانع اصلی دیگری هستند كه در كتابخانه‌های جدید بر سر راه مدیریت مجموعه قرار دارند [24: 101-102].

خدمات فنی

فراهم‌آوری و مجموعه‌سازی

مدیریت مجموعه یكی از بنیادی‌ترین و مهم‌ترین وظایف كتابخانه‌ها به شمار می‌رود [113]. در همین چارچوب، یكی از نقشهای اصلی یك كتابخانه، انتخاب مناسب‌ترین منابع از دنیای اطلاعات برای كاربران آن كتابخانه است. سالهاست كه كاركنان باتجربه‌ كتابخانه‌های سنتی این فرایند را به‌دقت انجام می‌دهند. این كاركنان هدفها و ویژگیهای سازمان خود، هدفها و ماهیت كاربران، و نیازهای اطلاعاتی آنها را به‌خوبی می‌شناسند و تلاش می‌كنند از بودجه‌ای كه در اختیار دارند به بهترین نحو در انتخاب منابع اطلاعات بهره برند. چند ابزار استاندارد از كتابشناسی ملی گرفته تا فهرستهای ناشران و مرورهایی كه بر كتابها نوشته می‌شوند، همراه با پیشنهادهای كاربران و ناشران برای انتخاب مواد و منابع استفاده می‌شوند [24: 82-83، 91؛ 68: 1].

در دنیای منابع كاغذی، اطلاعات در قالبی فیزیك عرضه می‌شد. بنابراین در هر زمان تنها یك نفر می‌توانست از آن استفاده كند. با عرضه دستگاههای روبرداری این پیش‌فرض دست‌خوش تغییر گردید. برای پاسخ به این چالش، حقوق پدیدآورندگان با امكان استفاده شرافتمندانه متعادل شد. استفاده شرافتمندانه به كاربران اجازه می‌داد كه در مواردی مانند آموزش و پژوهش، از پاره‌ای بخشهای یك منبع دارای حقوق پدیدآورنده بدون نیاز به كسب اجازه، استفاده كنند. به دلیل مسائل اقتصادی مربوط به حقوق معنوی و مالكیت فكری در محیط دیجیتالی در سالهای اخیر، عرضه‌كنندگان اطلاعات تصمیم به تغییر استراتژی خود از فروش اطلاعات به فروش مجوز استفاده از اطلاعات گرفتند. بدین ترتیب در كتابخانه‌های جدید موضوع فراهم‌آوری دارای فرایندی پیچیده‌ و مفهوم دسترسی در آنها تغییر كرده است. برعكس دنیای چاپی، دیگر كتابخانه‌ها مالك مواد دیجیتالی نیستند و معمولاً دسترسی به این منابع را برای دوره‌ زمانی و شرایطی خاص تأمین می‌كنند [30].

گروهی اعتقاد دارند كه در كتابخانه‌های جدید بر گردآوری و محتواسازی مجموعه تأكید كمتر و بر كشف و بازیابی تأكید بیشتری می‌شود. چرا كه اطلاعات مورد نیاز كاربران روی وب قرار دارد و مدیران اطلاعاتی تنها باید شیوه‌های متفاوتی را برای كشف و بازیابی آن اطلاعات ارائه كنند [83]. در این حالت كاربران به اطلاعاتی درباره محل و چگونگی ارائه منابع نیاز دارند. این موضوع بر خلاف معیارهای گذشته است كه بیشتر مربوط به حجم مجموعه‌ها و آمار استفاده از آنها بودند [84].

در مقابل این نظر، گروهی دیگر معتقدند كه درباره مواد و منابع دیجیتالی نیز باید دست به انتخاب زد. این گروه حتی این موضوع را درباره مواد و منابع دیجیتالی به دلیل فراوان بودن و تضمین نشدن اعتبار آنها مهم‌تر نیز می‌دانند. در این حالت یك روش درست گزینش می‌تواند مجموعه مناسبی از منابع اطلاعاتی را برای برآوردن نیازهای اطلاعاتی كاربران فراهم آورد. اقدامهای اقتصادی و فناوریهای پیچیده نیز از جمله بخشهای تفكیك‌ناپذیر فرایند مجموعه‌سازی در كتابخانه‌های جدید هستند. مدیران كتابخانه‌های جدید برای فراهم‌آوری مواد و منابع باید مناسب‌ترین مدل كسب‌وكار موجود را به كار گیرند و مسائل پیچیده و فناورانه كنترل دسترسی، سازوكارهای پرداخت، و مانند آنها را نیز شناسایی كنند [24: 102].

افزایش میزان انتشارات در نتیجه پیشرفتهای فناوری اطلاعات از دیگر چالشهای خدمات فراهم‌آوری كتابخانه‌هاست. امروزه افراد و سازمانها اطلاعات خود را از طریق وب منتشر می‌كنند و آن را به صورت رایگان یا با دریافت هزینه اشتراك در اختیار دیگران قرار می‌دهند. با این وجود، در دنیای دیجیتالی نه فهرست واحدی از همه انواع منابع اطلاعات وجود دارد و نه ابزاری كه مشابه كتابشناسیهای ملی یا فهرستگانها باشد. امروزه بسیاری از كتابخانه‌های جدید سعی می‌كنند فهرست واحدی از انواع ویژه مواد و منابع دیجیتالی تهیه كنند. با این وجود تاكنون هیچ فهرست واحدی از انواع منابع دیجیتالی تهیه نشده است. بنابراین می‌توان گفت كه كتابخانه‌ها برای فراهم‌آوری مواد و منابع دیجیتالی نیاز به شناخت كافی این منابع دارند، اما این شناخت نیاز به كار و صرف زمان زیادی دارد. برای حل این مشكل، مدیران كتابخانه‌ها اغلب كاركنان متخصصی را به استخدام در می‌آورند كه با استفاده از ابزارهای كاوش، وب را برای كشف مواد دیجیتالی و مرتبط بررسی كنند. منابع اطلاعات دیجیتالی تا آن حد به فناوری وابسته‌اند كه اصلاً نمی‌توان بدون سخت‌افزار و نرم‌افزار مناسب از آنها استفاده كرد [24: 92].

سازمان‌دهی

استفاده از شیوه‌ها و روشهای استاندارد برای سازمان‌دهی منابع اطلاعات، به مدت چند دهه كار اصلی كتابخانه‌ها بوده است. این كار به‌منظور دسترسی آسان به مجموعه‌های منابع اطلاعات كتابخانه‌ها به دو صورت انجام می‌شود [24: 121-122].

فهرست‌نویسی، نمایه‌سازی، و چكیده‌نویسی. معمولاً فهرست‌نویسی منابع برای تضمین یك‌دستی فهرستها، بر اساس قواعدی استاندارد صورت می‌گیرد، ولی درباره چكیده و نمایه موارد غیراستاندارد نیز وجود دارند. به ‌هر حال فهرستها به‌صورت خلاصه اطلاعاتی را درباره منابع موجود در مجموعه كتابخانه ارائه می‌دهند. در واقع هر كدام از این سه مورد شیوه‌ای هستند كه در كتابخانه‌ها برای ثبت خلاصه هر یك از منابع و برای دسترسی آسان به آنها به‌كار می‌روند.

رده‌بندی. در رده‌بندی به هر كدام از منابع اطلاعاتی یك شماره مخصوص داده می‌شود. این شماره‌ها معمولاً بر حسب موضوع انتخاب می‌شوند. منابع رده‌بندی شده در قفسه به‌ترتیب شماره رده منظم می‌شوند. این شیوه باعث می‌شود مواد و منابع هم‌موضوع در قفسه‌ها در كنار هم قرار گیرند و كاربران به‌راحتی منابع هم‌موضوع را در یك جا می‌یابند. در رده‌بندی نیز از شیوه‌های استاندارد و طرحهای رده‌بندیِ از قبل تهیه شده، استفاده می‌شود. اساس كار این طرحها معمولاً موضوعی است. شیوه موضوعی سبب سرعت بخشیدن به جست‌وجو در مجموعه یك كتابخانه می‌شود.

كتابخانه‌های جدید دسترسی به انواع منابع اطلاعاتی اعم از چاپی یا الكترونیكی را فراهم می‌كنند. سازمان‌دهی منابع چاپی می‌تواند مطابق روشهای قبلی صورت گیرد. اما مجموعه‌های دیجیتالی، مجموعه‌هایی هستند كه برای كتابخانه‌های دیجیتالی طراحی شده‌اند و در وب موجود هستند. برای سرعت بخشیدن به دسترسی و بازیابی آسان اطلاعات، سازمان‌دهی صحیح منابع دیجیتالی لازم و ضروری است. برای این كار، گروهی از ابزارهای فهرست‌نویسی و رده‌بندی منابع سنتی برای سازمان‌دهی منابع اطلاعات در اینترنت استفاده می‌كنند. این در حالی است كه بسیاری از ابزارها و فنون جدید نیز در سالهای اخیر برای سازمان‌دهی این مواد ارائه شده‌اند.

داشتن فهرست واحد و متمركزی از همه منابع دیجیتالی موجود در وب تا حد زیادی از فعالیتهای كتابخانه‌های جدید كم می‌كند. در چنین حالتی كتابداران به‌راحتی می‌توانند ركوردهای فهرست‌نویسی مواد و منابع را ذخیره و استفاده كنند. چنین كاری درباره مواد چاپی نیز انجام می‌شود. در دهه‌های اخیر بسیاری از كتابخانه‌های سنتی به‌ جای اینكه خود به فهرست‌نویسی منابع چاپی بپردازند از اطلاعات فهرست‌نویسی كتابخانه‌های بزرگی مانند كتابخانه كنگره استفاده می‌كنند. به‌هرحال در فهرست‌نویسی منابع دیجیتالی چند مشكل وجود دارند. اولین مشكل این است كه منابع دیجیتالی و به‌ویژه اینترنتی بی‌شمار هستند و به‌سرعت نیز افزایش می‌یابند. در این حالت فهرست‌نویسان با ابزار و منابع سنتی چندان نمی‌توانند از عهده آنها برآیند. ابزارهای سنتی دارای شرایط لازم برای توصیف انواع گوناگون منابع دیجیتالی و به‌ویژه صفحات وب نیستند. فهرست‌نویسی این منابع به‌صورت دستی نیز در عمل امكان‌پذیر نیست. برای سازمان‌دهی منابع دیجیتالی و به‌ویژه منابع وب نیاز به استانداردهای جداگانه‌ای است. در چند سال گذشته استانداردهای ابرداده‌ای گوناگونی برای نمایش انواع متفاوت منابع اطلاعات دیجیتالی ایجاد شده‌اند.

دو نوع اطلاعاتی كه می‌توانند در یك كتابخانه دیجیتالی ذخیره شوند عبارت‌اند از داده‌ها و ابرداده‌ها. داده عنوانی كلی برای توصیف اطلاعاتی است كه به‌صورت دیجیتالی رمزگذاری شده است. در واقع داده شامل همه منابع اطلاعات دیجیتالی است. در مقابل، ابرداده‌ها داده‌هایی درباره داده‌های دیگر هستند. در واقع ابرداده‌ها مانند فهرست‌برگه‌های كتابخانه به توصیف منابع اطلاعات دیجیتالی می‌پردازند. نقش آنها آسان كردن شناخت، تعیین محل و بازیابی، كنترل،‌ و استفاده از منابع‌ دیجیتالی شبكه است. ابرداده‌ها دارای انواع گوناگونی هستند. مقوله‌های متداول ابرداده‌ها شامل ابرداده‌های توصیفی، ابرداده‌های ساختاری،‌ و ابرداده‌های اجرایی شامل اطلاعاتی درباره حقوق، مجوزها، و اطلاعات مدیریتی دیگر هستند [7: 14].

جست‌وجو و بازیابی اطلاعات

جست‌وجو و بازیابی اطلاعات در محیطهای سنتی و دیجیتالی شامل این مراحل است [19]:

تنظیم پرسش: كاربران با ارائه نیازهای اطلاعاتی‌شان در قالب پرسش، به كتابخانه‌ها (اعم از سنتی یا جدید) كمك می‌كنند تا اطلاعات مورد نیاز آنها را بازیابی كنند. این بیان پرسش می‌تواند با كمك عنوانهایی مانند موضوع،‌ پدیدآورنده،‌ عنوان، و پرسشهای دیگری از این دست صورت گیرد. كتابخانه‌ها به كاربران كمك می‌كنند نیازهای خود را به‌ شیوهایی بیان كنند كه در جست‌وجوهای بعدی اطلاعات نیز به‌كار روند.

نگاه سریع. بعد از ارائه پرسش به سیستم كتابخانه، اطلاعات مورد نیاز می‌تواند به‌ صورتهای گوناگون ارائه شود. برای مثال در كتابخانه‌ سنتی اطلاعات در قالب فهرست‌برگه‌ها قابل بررسی هستند. در محیطهای الكترونیكی این كار از طریق ابزارهای كتاب‌شناختی‌ای مثل فهرست دسترسی پیوسته عمومی كتابخانه‌ها،‌ و انواع نمایه‌نامه و چكیده‌نامه‌های الكترونیكی صورت می‌گیرد.

كشف. بعد از ارائه مجموعه‌ای از اطلاعات مرتبط در شكلهای گوناگون، كاربر باید منبع یا منابع مورد نیاز خود را پیدا كند و اطلاعات لازم را درباره‌ آنها به‌دست آورد.

مكان‌یابی. در این مرحله كاربر به ‌دنبال اطلاعاتی درباره‌ محل نگه‌داری منبع منتخب است. در كتابخانه‌های سنتی این مكان می‌تواند مخزن ویژه‌ای باشد كه شامل قفسه‌هایی متعدد است. گاهی اوقات منبع مورد نظر نشانه‌ای درباره محل نگه‌داری منبع ندارد. در این حالت كاربر باید به جست‌وجوی محل نگه‌داری منبع مورد نظرش بپردازد. در محیطهای الكترونیكی این امكان وجود دارد كه منبع موردنظر را كتابخانه‌ای در فاصله‌ای دور از كاربر ارائه كند.

تورق. در یك كتابخانه سنتی پس از تعیین محل منبع، می‌توان در قفسه‌های كتاب به جست‌وجوی آن پرداخت. مزیتی كه این روش دارد این است كه كاربر هم‌زمان منابع هم‌موضوع را نیز می‌بیند. در محیطهای دیجیتالی نیز چنین كاری صورت می‌گیرد اما كاربر بلافاصله پس از تعیین محل می‌تواند مدرك را ببیند و برای این كار نیازی نیست به محل فیزیكی آن مراجعه كند یا برای دریافت آن ماهها منتظر باشد.

درخواست. كاربر بعد از كشف منبع اطلاعاتی مورد نیاز و محل آن،‌ گاهی اوقات نیاز به درخواست آن دارد. برای مثال در كتابخانه‌ای سنتی‌ كه دسترسی به مجموعه به صورت‌ بسته است، كاربر برای امانت یا دریافت منبع باید درخواست خود را به كتابخانه ارائه كند. در محیطهای الكترونیكی نیز این فرایند بسیار مهم است. دسترسی به منابع الكترونیكی تا حد زیادی به سیستمهای نرم‌افزاری بستگی دارد.

تصدیق هویت و اجازه. برای دسترسی به منابع، در هر دو محیط هویت كاربر را شناسایی می‌كنند. در كتابخانه‌های سنتی كاربر حتماً باید عضو كتابخانه باشد یا به هر طریقی مجاز به دسترسی به منابع باشد. در كتابخانه‌های دیجیتالی این كار با تصدیق هویت كاربر برای استفاده از سیستم صورت می‌گیرد. در این كتابخانه‌ها از گذرواژه استفاده می‌شود.

تحویل. در این مرحله منبعی كه درخواست شده در اختیار كاربر قرار داده می‌شود. این فرایند می‌تواند به معنای تحویل نسخه چاپی یا فایل الكترونیكی یك منبع باشد.

محافظت

بر اساس مدل «بروفی»‌ كتابخانه‌های دیجیتالی یا جدید باید كاركرد نگه‌داری و محافظت از منابع را نیز انجام دهند [19؛ 24: 83]. در این كتابخانه‌ها موضوع نگه‌داری از مواد سنتی همچنان ادامه می‌یابد. اما‌ تاكنون تعداد كمی از كتابخانه‌های دیجیتالی شیوه‌های مناسبی را برای نگه‌داری منابع دیجیتالی ارائه كرده‌اند [84].

خدمات عمومی

خدمات مرجع. خدمات مرجع الكترونیكی به‌طور كلی گونه‌ای خدمات دسترسی به اطلاعات است كه در آن، كاربران پرسشهای خود را با ابزارهای الكترونیكی مانند پست الكترونیكی یا فرمهای مبتنی بر وب مطرح می‌سازند. در مقابل نیز، پاسخهای خود را از سوی افراد آگاه و متخصص و از طریق ابزارهای الكترونیكی دریافت می‌كنند [129]. محیط شبكه فرصتهای جالبی را برای گسترش خدمات معمول در بخش مرجع كتابخانه فراهم می‌كند. به‌تازگی كتابخانه‌ها از خدمات پست الكترونیكی و گفت‌وگوی زنده برای بخش مرجع استفاده می‌كنند تا بدین طریق از خدمات چهره‌به‌چهره پشتیبانی كنند. اما آیا كتابخانه‌های جدید همه منابع مرجع را به‌صورت الكترونیكی در دسترس دارند [87]. امروزه پاره‌ای از خدمات مرجع و اطلاعات به‌ صورت رایگان در دسترس هستند. با این توصیف مدیران كتابخانه‌های جدید باید تصمیم بگیرند كه آیا ارزش دارد هزینه‌های بسیار زیادی را صرف ایجاد و نگه‌داری مجموعه‌ای از خدمات مرجعی كنند كه خرید و روزامدسازی آنها بسیار پرهزینه است. از سوی دیگر تداوم خدمات و منابع رایگان مرجع، تضمین شده نیست و گاهی اوقات كیفیت آن نیز پایین است. با این همه، پیشرفتهای مزبور مدیران كتابخانه‌ها را مجبور كرده است كه درباره مدیریت مجموعه‌ها و خدمات مرجع دیجیتالی به‌دقت بیندیشند [24: 230-231]. خدمات مرجع در كتابخانه‌های سنتی، دوسویه و چهره‌به‌چهره است [87]، با این وجود «شوارتز» معتقد است كه كتابخانه‌های دیجیتالی اندكی توانسته‌اند خدمات مرجع دوسویه ارائه كنند. كتابخانه‌های دیجیتالی بیشتر از پست الكترونیكی یا فایل پرسشهای متداول برای پاسخ‌ به پرسشهای مرجع كاربران استفاده می‌كنند [106].

خدمات امانت. بعد از اینكه كاربران محل منابع مورد نظر خود را پیدا كردند، كتابخانه از طریق خدمات امانت، این منابع را در اختیار آنان قرار می‌دهد. مواد چاپی موجود در كتابخانه‌های دیگر نیز از طریق خدمات تحویل مدرك یا امانت بین كتابخانه‌های سنتی در دسترس كاربران قرار می‌گیرند. منابع دیجیتالی در مقابل ممكن است با فشار یك كلید موس در دسترس كاربر قرار گیرند. تصدیق هویت كاربر و اجازه دسترسی به منابع دیجیتالی تنها محدودیتهایی هستند كه برای دسترسی به آنها وجود دارند و كاربران می‌توانند با پر كردن فرمهای پیوسته، منابع الكترونیكی مورد نظر خود را دریافت كنند [87].

اشتراك منابع. كتابخانه‌ها می‌توانند در زمینه‌هایی گوناگون به همكاری با یك‌دیگر بپردازند و از منابع خود در چارچوب قرارداد‌ها و توافقهای رسمی یا غیررسمی به‌صورت مشترك استفاده كنند. این همكاری می‌تواند برای فهرست‌نویسی، پرداخت هزینه اشتراك مجله‌ها، امانت بین كتابخانه‌ها، برنامه‌های نگه‌داری و محافظت از مواد منابع،‌ و ایجاد فهرستگانها صورت گیرد. در این زمینه بسیاری از انجمنها، كنسرسیومها، پروژه‌های همكاری، و دیگر توافقهای رسمی و غیررسمی اشتراك منابع پدید آمده‌اند [70].

در كتابخانه‌های موجود در محیطهای شبكه‌ای،‌ فرصتهای اشتراك منابع افزایش یافته‌اند زیرا كتابخانه‌ها و كاربران می‌توانند به منابع بیشتر و جامع‌تری دست پیدا كنند [87]. در این محیطها اشتراك منابع به موضوعی ضروری و مهم نیز تبدیل شده است. به ‌عنوان نمونه در آمریكا كتابخانه‌ها شیوه‌هایی برای اشتراك اطلاعات دیجیتالی ارائه كرده‌اند. فدراسیون ملی كتابخانه‌های دیجیتالی متشكل از بزرگ‌ترین آرشیوها و كتابخانه‌های تحقیقاتی آمریكا،‌ و كمیسیون حفاظت و دسترسی⁷⁵، اینك بر ارائه شیوه بودجه‌بندی هماهنگ و تنظیم راهنماهای انتخاب اطلاعات برای گرداوری اطلاعات الكترونیكی در آمریكا كار می‌كنند. بدون چنین توافقهایی هیچ‌ كس نمی‌تواند مطمئن باشد كه «ترابایت»ها اطلاعات دیجیتالی كه در شبكه پراكنده‌اند، گرد‌آوری، تنظیم، و نگه‌داری خواهند شد [70].

پرادخت مشترك حق عضویت منابع الكترونیكی از سوی چندین كتابخانه، یكی از استراتژیهای ممكن برای افزایش دسترسی به منابع الكترونیكی با هزینه‌ای پایین‌تر است. با استفاده از این استراتژی می‌توان بر فشارهایی مانند كاهش بودجه‌ها،‌ افزایش تقاضای كاربران، و بالا رفتن بهای مجله‌ها غلبه كرد. به‌هرحال می‌توان گفت كه كتابخانه‌های سراسر جهان در حال ایجاد ائتلافهایی در همه سطوح و گونه‌ها هستند تا از شبكه جهانی موجود به شكل سریع‌تر، بهتر، و كم‌هزینه‌تری برای ارائه منابع الكترونیكی به جست‌وجوگران اطلاعات استفاده كنند [11].

كتابخانه‌های امروزی در حال گسترش حوزه فعالیتهای خود نیز هستند. از جمله خدمات جدیدی كه كتابخانه‌های امروزی ارائه می‌كنند می‌توان به خدمات آموزشی، فراهم‌آوری امكانات تحقیق و پژوهش گروهی، وآگاهی‌رسانی اشاره كرد [106]. در آینده، كتابخانه‌ها نسبت به گذشته بیشتر خدمات محور می‌شوند و از خدمات یادگیری و پژوهشهای گروهی نیز پشتیبانی بیشتری به‌ عمل خواهند آورد. در زمینه‌ خدمات فنی با سازمان‌دهی اطلاعات جهانی برای دسترسی آسان كاربران، كتابخانه‌ها نقش روشنی در ارائه ابزارهای مربوط به این كار و ادامه آن در حوزه‌ وب بر ‌عهده خواهند داشت. ایجاد درواز‌ه‌های وب،‌ ارزش دادن به منابع وب،‌ سازمان‌دهی آنها، و تمامی خدمات مربوط به آنها جزء خدمات آینده كتابداران و كتابخانه‌ها به‌حساب می‌آیند [3].

پیوست:

پیوندهای مفید

«دسترسی به این پیوندها در خرداد ماه سال 1385 كنترل شده است.»

فدراسیون کتابخانه‌های دیجیتالی

Digital Library Federation (DLF)

www.diglib.org

فدراسیون کتابخانه‌های دیجیتالی، کنسرسیومی از کتابخانه ها و آژانسهای مرتبط است که در استفاده از فناوریهای اطلاعات الکترونیکی برای گسترش مجموعه ها و خدمات پیشگام هستند. هدف اصلی این فدراسیون كه در سال 1995 در امریكا تشكیل شده، توانمندسازی اعضا، دانشجویان، متخصصان، فراگیران تمام‌عمر، و عموم مردم برای پژوهش و كسب دانش با توسعه شبكه‌ای بین‌المللی از كتابخانه‌های دیجیتالی است. این سایت نیز برای ارائه دسترسی عموم به اطلاعاتی درباره فعالیتها، منابع، پیشرفتها، و خود فدارسیون ایجاد شده است. از مهم‌ترین خدمات این سایت می‌توان به ارائه دو پایگاه اطلاعات حاوی مجموعه‌های دیجیتالی قابل دسترس برای عموم، رویدادهای مربوط به كتابخانه‌های الكترونیكی، و مستندات این كتابخانه‌ها شامل خط‌مشیها، استراتژیها، گزارشهای كاری، استانداردها، و مدارك فنی اشاره كرد. در این سایت خبرنامه الكترونیكی فدراسیون نیز ارائه می‌شود كه پیشرفت پروژه‌ها و خدمات، مجموعه‌ها، پروژه‌ها، و چالشهای كتابخانه‌های دیجیتالی عضو را گزارش می‌كند.

كتابخانه دیجیتالی شبكه‌ای پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها

Networked Digital Library of Theses and Dissertations

http://zippo.vtls.com/cgi-bin/ndltd/chameleon

كتابخانه دیجیتالی شبكه‌ای پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها، فهرستگانی از این مدارك است. تاریخچه این كتابخانه دیجیتالی، به زمانی بازمی‌گردد كه مفهوم پایان‌نامه‌ها و رساله‌های الكترونیكی برای اولین بار در همایشی مطرح شد كه «‌یوام‌آی» در سال 1987 ترتیب داده بود. این همایش متشكل از دانشگاه ویرجینیا، دانشگاه میشیگان، شركت «سافت‌كواد»⁷⁶، و شركت «آربورتكست»⁷⁷ بود. این كتابخانه دیجیتالی، محصول مشترك سازمان «ان‌دی‌ال‌تی‌دی» و «وی‌تی‌ال‌اس»⁷⁸ است. سازمان «ان‌دی‌ال‌تی‌دی» سازمانی بین‌المللی است كه هدف آن ارتقای پذیرش، ایجاد، استفاده، اشاعه، و حفاظت از مشابه‌های الكترونیكیِ پایان‌نامه‌ها و رساله‌های كاغذی سنتی است. در این پایگاه قابلیت تورق پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها از طریق كلیدواژه‌های نویسنده،‌ موضوع، عنوان، و شماره بازیابی كتابخانه وجود دارد و می‌توان از عملگرهای بولی برای اخص كردن درخواستهای جست‌وجو نیز استفاده كرد.

چویس: بررسیهای جاری برای كتابخانه‌های دانشگاهی

CHOICE: CURRENT REVIEWS FOR ACADEMIC LIBRARIES

http://www.ala.org/ala/acrl/acrlpubs/choice/home.htm

«چویس»، كه ناشر آن انجمن كتابخانه‌های دانشكده‌ای و پژوهشی است، مهم‌ترین منبع برای نقد و بررسی كتابهای دانشگاهی،‌ رسانه‌های الكترونیكی، و منابع اینترنتی برای كسانی است كه به گونه‌ای با آموزش عالی در ارتباط هستند. بیش از 35000 كتابدار، هیئت علمی، و تصمیم‌گیران بزرگ، از مجله «چویس» و «بررسی پیوسته چویس»⁷⁹ برای مجموعه‌سازی و پژوهشهای علمی استفاده می‌كنند. مجله «چویس» هر ساله 7000 نقد و بررسی را منتشر می‌كند. هر شماره از مجله «چویس» شامل 600 نقد و بررسی از كتابها و منابع الكترونیكی اخیر، و نیز سیاهه‌ای كتابشناختی، و فهرستی از عنوانهای مهمی است كه در آینده نزدیك منتشر می‌شوند. استفاده از این پایگاه اطلاعات دیجیتالی به مدت دو ماه رایگان است.

مادِلز، حركت به سوی محیطهای توزیع‌شده برای خدمات كتابخانه‌ای

MOving to Distributed Environments for Library Services: MODELS

http://www.ukoln.ac.uk/dlis/models

«مادِلز»، یكی از برنامه‌های پیشرو در زمینه كتابخانه‌های الكترونیكی است. اداره این برنامه را «یوكی‌اُال‌ان»⁸⁰ بر عهده دارد كه یك مركز تخصصی مدیریت اطلاعات دیجیتالی به‌شمار می‌رود. هدف این مركز، فراهم‌آوری خدمات و مشاوره برای كتابخانه‌ها، و جوامع اطلاعاتی، آموزشی، و میراث فرهنگی است و كتابخانه بریتانیا نیز از این برنامه پشتیبانی می‌كند. این برنامه بر آن است تا قالبهایی از برنامه‌های كاربردی را به منظور مدیریت گستره وسیع منابع و خدمات اطلاعاتی ناهمگنی فراهم سازد كه به كتابخانه‌ها و كاربران آنها پیشنهاد می‌شود. بدون داشتن چارچوب مناسب، استفاده از اطلاعات شبكه‌ای نمی‌تواند كارآیی مطلوبی داشته باشد. بنابراین «مادِلز»، محیطی است كه كتابخانه‌ها و جوامع اطلاعاتی بریتانیا برای اشتراك اندیشه‌ها، طراحی و اجرای برنامه‌ها، و عملیات پیوسته به تبادل آرا می‌پردازند. از مهم‌ترین خدمات این سایت می‌توان به قالبهای معماری اطلاعات، درخواست و جست‌وجوی مقالات، ابرنشانه‌ها در اطلاعات شبكه‌ای، یك‌پارچه‌سازی دسترسی به منابع در قلمروهای گوناگون، صفحات وب درباره استاندارد «زد 39. 50» در اروپا، كتابخانه تركیبی، و كارگاههای آموزشی اشاره كرد.

«سی‌ان‌آی»: ائتلافی برای اطلاعات شبكه‌ای

CNI: Coalition for Networked Information

http://www.cni.org

«سی‌ان‌آی» سازمانی با هدف پشتیبانی از فناوری اطلاعات شبكه‌ای، برای پیشرفت ارتباطات علمی و غنای بهره‌وری فكری است. حدود 200 مؤسسه در حوزه‌های آموزش عالی، انتشارات، شبكه و ارتباطات راه دور، فناوری اطلاعات، و كتابخانه‌ عضو «سی‌ان‌آی» هستند كه در این میان عضویت انجمن كتابداری آمریكا، انجمن كتابخانه‌های دانشكده‌ای و پژوهشی، دانشگاه نیویورك،‌ كتابخانه‌ بریتانیا، انشارات «الزویر»⁸¹، و فدراسیون كتابخانه‌های دیجیتالی می‌تواند دال بر اهمیت این سازمان باشد. اعضای این سازمان، سالانه همایشهایی برگزار می‌كنند كه نتیجه‌ همایشها در وب‌سایت این سازمان منتشر می‌شود. انجمن كتابخانه‌های پژوهشی، و «اجوكاز»⁸² حامیان اصلی این سازمان هستند. «اجوكاز»، مؤسسه‌ای غیر انتفاعی است كه هدف آن ارتقای آموزش عالی از طریق استفاده هوشمند از فناوری اطلاعات است. برنامه‌های «سی‌ان‌آی» بر سه موضوع استوار است: توسعه و مدیریت محتوای اطلاعات شبكه‌ای؛ متحول‌سازی سازمانها، حرفه‌ها، و افراد؛ و ایجاد فناوری، استاندادها، و زیرساختها. «سی‌ان‌آی» دارای دو خبرنامه⁸³ است.

ابتكارعملهای كتابخانه‌های دیجیتالی ـ مرحله دوم

Digital Libraries Initiative Phase 2 (DLI2)

http://www.dli2.nsf.gov

ابتكارعملهای كتابخانه‌های دیجیتالی ـ مرحله دوم، پروژه‌ای است كه هدف آن بهبود و ارتقای ابزارهای گردآوری، ذخیره، و سازماندهی اطلاعات به شكل دیجیتالی و جست‌وجو‌پذیر كردن، بازیابی، و پردازش این اطلاعات از طریق شبكه‌های ارتباطی به گونه‌ای كاربرپسند است. این وب‌سایت دارای دو خبرنامه⁸⁴، و سه مجله⁸⁵ است كه همه آنها در این وب‌سایت به‌صورت تمام‌متن وجود دارند. همچنین این وب‌سایت شامل اطلاعات پروژه‌های ملی و بین‌المللی، اخبار و وقایع، خبرنامه‌ها و مجلات، سری كارگاههای آموزشی، و پروژه‌های خاص در حوزه كتابخانه‌های دیجیتالی است. این مركز، پروژه‌هایی را كه در حوزه كتابخانه‌های دیجیتالی در سطح جهان صورت گرفته به‌صورت الفبایی فهرست كرده و آگاهی از چند و چون این پروژه‌ها با استفاده از این وب‌سایت بسیار ساده است. پاره‌ای از حامیان اصلی این پروژه عبارت‌اند از كتابخانه‌ كنگره، كتابخانه ملی پزشكی آمریكا،‌ وزارت هوا و فضای آمریكا (ناسا)، و سازمان آرشیو و سوابق ملی آمریكا⁸⁶.

پروژه خدمات دیجیتالی

Digital Services Project

http://www.nla.gov.au/dsp

پروژه خدمات دیجیتالی، ابتكار‌عمل بلند‌مدت كتابخانه ملی استرالیاست كه در سال 1998 با استراتژی تضمین مدیریت مؤثر مجموعه‌های‌ دیجیتالی این كتابخانه و حفاظت از این مجموعه‌ها برای دسترسی آینده آغاز شد. هدفهای این پروژه عبارت‌اند از: الف. فراهم‌آوری زیرساختی برای مدیریت بلندمدت مواد دیجیتالی در مجموعه كتابخانه از طریق فراهم‌سازی سیستمهای نرم‌افزاری و سخت‌افزاری‌ای كه از مدیریت یك‌پارچه مجموعه در یك محیط دیجیتالی پشتیبانی می‌كند؛ ب. ارائه راه‌حلهای فنی و بررسیهای هزینه ـ منفعت برای توسعه و تحویل مؤثر خدمات دیجیتالی به منظور افزایش دسترسی به مجموعه‌های كتابخانه‌ها و فراهم‌آوری دسترسی مشترك به مجموعه‌های دیجیتالی از طریق همكاری با دیگر مؤسسه‌ها.

كتابخانه دیجیتالی كالیفرنیا

California Digital Library (CDL)

http://www.cdlib.org

كتابخانه دیجیتالی كالیفرنیا در سال 1997 ایجاد شد. این كتابخانه ابزارهایی را فراهم می‌كند كه از خدمات اطلاعاتی پیوسته برای پ‍ژوهش و یادگیری پشتیبانی می‌كنند. از جمله این خدمات می‌توان به خدماتی اشاره كرد كه كتابخانه‌های دانشگاه كالیفرنیا را قادر می‌سازند مواد خود را به شیوه‌ای مؤثر به اشتراك بگذارند و دسترسی بیشتری به محتوای دیجیتالی داشته باشند. كتابخانه دیجیتالی كالیفرنیا دسترسی به منابع علمی، پایگاههای چكیده مقاله‌ها و استنادهای مجله‌ها، مجله‌‌های الكترونیكی، ابزارهای نشر، و پایگاههای مرجع، را برای اعضای دانشگاه كالیفرنیا فراهم می‌سازد. این كتابخانه امكانِ دسترسی به محتوای حدود دو هزار عنوان كتاب را از انتشارات دانشگاهی معتبر دنیا در موضوعهای گوناگون به اعضا می‌دهد كه بخش قابل توجهی از این كتابهای الكترونیكی برای عموم رایگان است. علاوه بر این جست‌وجو در فهرست كتابخانه‌های اقماری دانشگاه كالیفرنیا نیز در این سایت امكان‌پذیر است. این كتابخانه، خبرنامه‌ای الكترونیكی نیز دارد كه آخرین اخبار مربوط به این كتابخانه و تغییرات روند مجموعه‌سازی و وجین كتابخانه را ارائه می‌نماید. در این سایت مقاله‌های معتبری نیز در زمینه كتابخانه‌های دیجیتالی، حقوق پدیدآورنده، نشر، و حوزه‌های مرتبط به صورت تمام‌متن وجود دارند.

مركز كتابخانه دیجیتالی آفریقا

The African Digital Library Centre

http://greenstone.cs.uct.ac.za/gsdl/cgi-bin/library

مركز كتابخانه دیجیتالی آفریقا، از سوی دانشگاه «كِپ ‌‌تاون»⁸⁷ و گروه كتابخانه دیجیتالی نیوزیلند ایجاد شد. هدف این مركز، توسعه فناوریهای زیربنایی برای كتابخانه‌های دیجیتالی است به گونه‌ای كه این فناوریها برای عموم در دسترس باشد تا بتوانند از آنها برای ایجاد مجموعه‌های خود استفاده كنند. این وب‌سایت چندین مجموعه از مدارك مانند مدارك علوم انسانی، مدارك تاریخی، كتابشناسیها و گزارشهای فنی علوم كامپیوتر، آثار ادبی، و مجلات را فراهم می‌كند. شایان ذكر است كه تمام مدارك موجود در این كتابخانه دیجیتالی، تمام‌متن هستند و استفاده از آنها برای عموم رایگان است. در هر یك از این مجموعه‌ها قابلیت جست‌وجو و مررو به صورتهای گوناگون وجود دارد. این مركز، نرم‌افزاری با نام نرم‌افزار كتابخانه دیجیتالی «گرین‌استون»⁸⁸ دارد كه روش نوینی را برای سازمان‌دهی اطلاعات و فراهم‌آوری آنها از طریق اینترنت یا روی دیسك فشرده ارائه می‌دهد. این نرم‌افزار به صورت منبع باز و دسترسی به آن برای عموم آزاد است.

ابتكارعملهای كتابخانه دیجیتالی

Digital Library Initiatives

http://www.lib.ncsu.edu/dli

ابتكارعملهای كتابخانه دیجیتالی، بخشی از مركز پژوهش ویادگیری در عصر دیجیتالی وابسته به دانشگاه ایالتی كارولینای شمالی است. این مركز دارای دو آزمایشگاهِ رسانه‌های دیجیتالی و پژوهش در قابلیت استفاده رسانه‌هاست كه پروژه‌های انجام گرفته در این آزمایشگاهها در این وب‌سایت آرشیو شده‌اند. در بخشی از این وب‌سایت، پروژه‌هایی كه در حوزه كتابخانه‌های دیجیتالی در كارولینای شمالی صورت گرفته و روند و شیوه انجام آنها در اختیار عموم قرار گرفته‌اند كه می‌توانند الگویی برای راه‌اندازی كتابخانه‌های دیجیتالی در مناطق دیگر باشند. در این وب‌سایت امكان جست‌وجوی موضوعی و سلسله‌مراتبی در چكیده مقالات موضوعهای گوناگون مختلف مانند كشاورزی، علوم تغذیه، طراحی گرافیك،‌ زمین‌شناسی، حقوق، اطلاع‌رسانی و فناوری،‌ جرم‌شناسی، انسان‌شناسی، زبان‌شناسی، فیزیك، و... با استفاده از پایگاههای اطلاعاتی معتبر این رشته‌ها نیز وجود دارد.

پژوهشهای كتابخانه دیجیتالی

Digital Library Research

http://www.dlib.org/projects.html

در این وب‌سایت، پروژه‌های تعاونی عمده‌، آژانسهای همكار و سرمایه‌گذار، و فعالیتهای مرتبط با پژوهشهای كتابخانه‌های دیجیتالی ارائه می‌شوند. بسیاری از این مراكز پژوهشی فهرستی از پروژه‌های خود، ویژگیهای این پروژه‌ها، و نیز مجموعه‌های كوچكی از مقاله‌های فنی در حوزه كتابخانه‌های دیجیتالی ارائه می‌كنند. در این وب‌سایت همچنین می‌توان با مراكز پژوهش در كتابخانه‌های دیجیتالی در جهان و توصیف مختصری از آنها، همایشها، كنفرانسها، و كارگاههای آموزشی در زمینه كتابخانه‌های دیجیتالی آگاهی یافت.

ابتكار عمل در كتابخانه‌های دیجیتالی

Digital Libraries Initiative

http://dli.grainger.uiuc.edu/national.htm

در این وب‌سایت به ابتكارعملهای شش پروژه مهم در زمینه كتابخانه دیجیتالی اشاره و امكان دسترسی به گزارش آنها فراهم شده است. از جمله هدفهای این وب‌سایت، بهبود و ارتقای ابزارهای گردآوری، ذخیره، و سازمان‌دهی اطلاعات به شكل دیجیتالی و جست‌وجوپذیر كردن، بازیابی، و پردازش این اطلاعات از طریق شبكه‌های ارتباطی به گونه‌ای كاربرپسند است. مجریان این شش پروژه عبارت‌اند از دانشگاه كالیفرنیا در بركلی، دانشگاه كالیفرنیا در سانتاباربارا، دانشگاه «كارنِگی مِلون»⁸⁹، دانشگاه میشیگان، دانشگاه ایلینویز، و دانشگاه استنفورد. كه با كلیك كردن بر روی هر یك از این دانشگاهها می‌توان از گزارش پروژه‌های كتابخانه‌های دیجیتالی آگاهی یافت. در این وب‌سایت امكان دسترسی به مجله ‌«دی ـ لیب»⁹⁰، شماره‌های جولای و آگوست سال 1995 نیز وجود دارد كه درباره خود كتابخانه‌های دیجیتالی است. اطلاعات كنفرانسها، انتشارات، منابع و پروژه‌های مرتبط با كتابخانه‌های دیجیتالی، و نیز خلاصه‌ای از شش پروژه اجرا شده از تاریخ مه 1995 در انجمن مهندسان برق و الكترونیك⁹¹، از دیگر اطلاعات این وب‌سایت هستند. نسخه‌های چینی، فرانسوی، آلمانی، ایتالیایی، ژاپنی، كره‌ای، روسی، و اسپانیایی این سایت نیز وجود دارند.

كتابخانه دیجیتالی «نیوزلند»

The New Zealand Digital Library

http://sadl.uleth.ca/nz/cgi-bin/library

كتابخانه دیجیتالی «نیوزلند»، محصول پژوهشی است كه در بخش علوم كامپیوتر دانشگاه «وایكاتو»⁹² صورت گرفته است. هدف این پژوهش، توسعه فناوریهای زیربنایی برای كتابخانه‌های دیجیتالی است به‌گونه‌ای كه دیگران بتوانند از آن برای ایجاد مجموعه‌های شخصی‌ خود استفاده كنند. این كتابخانه شامل مدارك تاریخی، اطلاعات مربوط به توسعه، گزارشهای فنی و كتابشناسیهای علوم كامپیوتر، آثار ادبی، و مجله‌هاست و همه این اطلاعات از طریق وب قابل دسترس هستند. واسط‌ كاربرهای این كتابخانه دیجیتالی از طریق نرم‌افزار كتابخانه دیجیتالی «گرین‌استون»⁹³ طراحی شده‌اند و به كاربر امكان جست‌وجو و تورق منابع و مدارك را می‌دهند. از دیگر هدفهای این پژوهش، بررسی تواناییهای كتابخانه‌های دیجیتالی اینترنتی است، یعنی توسعه سیستمهایی كه به‌طور خودكار به منابع اطلاعاتی بدون ساختار و فهرست‌نشده، ساختار دهند و ابزار كارآمدی برای مكان‌یابی خواستهای كاربران فراهم سازند.

مركز كتابخانه دیجیتالی

The Digital Library Center

http://web.uflib.ufl.edu/digital

مركز خدمات دیجیتالی در سال 1999 به عنوان شعبه‌ای از چندین پروژه دیجیتال‌سازی و با همكاری بخش حافظت دانشگاه فلوریدا و كتابخانه علوم «مارستون»⁹⁴ پدید آمد. امروزه این مركز، مسئول ایجاد و نگهداری مجموعه‌های دیجیتالی، از منابع موزه‌ها و كتابخانه‌ها سنتی برای استفاده در آموزش و پژوهش است. حامیان این برنامه موزه‌تاریخ طبیعی «فلوریدا»،‌ شركت تاریخی «ماتسون»، آرشیوها و كتابخانه ایالتی فلوریدا، و دیگر كتابخانه‌های دانشگاهی فلوریدا و خارج از آن هستند. واحدهای مركزی این كتابخانه شامل كنترل نسخه‌برداری، تصویربرداری، پردازش متن، و كنترل كیفیت هستند. در این كتابخانه، پایگاههای اطلاعاتی مربوط به موضوعهای گوناگون آورده شده‌اند و در هر پایگاه امكان جست‌وجوی عمومی وجست‌وجوی كلیدواژه‌ای وجود دارد.

كتابخانه‌الكترونیكی فلوریدا

Florida Electronic Library (FEL)

http://www.flelibrary.org

كتابخانه الكترونیكی «فلوریدا» در 24 جولای 2004 ایجاد شده و دروازه‌ای است به انتخاب منابع اینترنتی كه دسترسی جامع و دقیق، و نیز اطلاعات موثقی را ارائه می‌دهند. منابع موجود شامل مجله‌ها،‌ روزنامه‌ها، سال‌نامه‌ها، دانش‌نامه‌‌ها، و كتابهای الكترونیكی‌ای هستند كه اطلاعاتی را درباره موضوعهای گوناگون مانند وقایع جاری، آموزش، كسب‌و‌كار، فناوری، و موضوعهای مربوط به سلامتی‌ فراهم می‌آورند. منابع الكترونیكی‌ای كه از طریق كتابخانه الكترونیكی «فلوریدا» قابل دسترس هستند عبارت‌اند از: الف. «پروژه حافظه فلوریدا» كه اطلاعاتی را درباره كتابخانه‌ها و آرشیوهای ایالتی «فلوریدا» فراهم می‌كند. این وب‌سایتِ جالب، اطلاعاتی درباره اسناد مهم تاریخی، عكسها، فیلم‌استریپها، و كلیپهای شنیداری درباره فلوریدا به پژوهشگران، آموزگاران، و دانش‌آموزان مقاطع سنی مختلف ارائه می‌دهد. ب. «فلوریدا در فلوریدا» كه مجموعه دیجیتالی جامعی از تاریخ، فرهنگ و بوم‌شناسی فلوریداست كه از آرشیوها،‌ موزه‌ها، جوامع تاریخی، و كتابخانه‌ها گردآوری شده‌اند. شایان ذكر است كه تمام مراحل ایجاد و نقشه‌های اجرایی این كتابخانه از آغاز تا پایان، در وب‌سایت در دسترس هستند كه می‌تواند راهنمای پروژه‌های مشابه در سایر كشورها در این زمینه باشد.

برنامه‌ كتابخانه‌ دیجیتالی كتابخانه بریتانیا

British Library Digital Library Programme

http://www.bl.uk

كتابخانه بریتانیا یكی از بزرگترین كتابخانه‌های دنیاست. مجموعه این كتابخانه شامل 150 میلیون مدرك به بیشتر زبانهاست. طول قفسه‌های این كتابخانه 625 كیلومتر است كه سالانه 12 كیلومتر به آن اضافه می‌شود. برنامه دیجیتال‌سازی كتابخانه بریتانیا با هدفهای استفاده بیشینه از مجموعه‌های این كتابخانه با دسترسی الكترونیكی و شبكه‌ای، انعكاس اولویتهای ملی و بین‌المللی برای دسترسی گسترده و افزایش استفاده، كمك به حفاظت از مواد اوریجینال برای كاربران آینده، حفاظت از مجموعه كاستهای صوتی، و افزایش درآمد از موجودیهای كتابخانه‌ به وجود آمد. تاریخ ایجاد وب‌سایتی برای این كتابخانه با اهداف پیش‌گفته به سال 1994 بازمی‌گردد، ولی وب‌سایت كنونی در سال 2001 ایجاد شده است. این كتابخانه دارای خدمات كتاب‌شناختی و آگاهی‌رسانی جاری برای اعضاست و نیز امكان خرید انتشارات و موجودیهای كتابخانه از طریق این وب‌سایت وجود دارد. فهرست موجودی كتابخانه بریتانیا نیز به صورت پیوسته در این وب‌سایت فراهم است. همچنین گزارشهای سالانه كتابخانه؛ گزارش انتشارات و تازه‌های كتابخانه؛ فهرست مجله‌ها، مجموعه نقشه‌ها، فیلمها، نسخه‌های خطی، مواد چاپی قدیمی؛ و نیز مجموعه‌های مربوط به آسیا و اقیانوسیه، آمریكا، كشورهای اسكاندیناوی، و... در این سایت در دسترس عموم قرار دارند.

ابتكارعملهای كتابخانه دیجیتال در اروپا

Digital Library Initiatives Across Europe

http://www.infotoday.com/cilmag/nov00/raitt.htm

این سایت، مرور كوتاهی است از چندین ابتكارعمل در حوزه كتابخانه‌های دیجیتال، كه در حال شكل‌دهی نوع دیگری از كتابخانه‌ها هستند.. فعالیتهای نسبتاً زیادی در حوزه كتابخانه‌های دیجیتال در كشورهای اروپایی صورت گرفته است كه برخی از آنها در سطح اروپا، بخشی در سطح ملی، و پاره‌ای از آنها در سطح محلی و بومی است. در این سایت، نگاهی اجمالی به تعدادی از این ابتكارعملها دارد. پروژه‌هایی كه از طریق اتحادیه اروپا در این زمینه انجام شده عبارت‌اند از دسترسی كنترل‌شده به شبكه كتابخانه‌های دیجیتالی در اروپا، تحویل مواد دارای كپی‌رایت به شكل الكترونیكی، نشریات اروپایی دیجیتالی، و پروژه «تله‌ماتیكس»⁹⁵ در كتابخانه‌ها. پروژه‌های ملی، كشورهای فرانسه، آلمان، روسیه، دانمارك، فنلاند، سوئد، اسپانیا، سوئیس، انگلستان، و اسكاتلند در زمینه كتابخانه‌های دیجیتالی نیز در این سایت معرفی می‌شوند و پیوندی نیز به هر یك از این پروژه‌ها وجود دارد.

مركز پژوهش در كتابخانه‌های دیجیتالی

Centre for Digital Library Research

http://www.cdlr.ecs.soton.ac.uk

مركز پژوهش در كتابخانه‌های دیجیتالی، محصول گروههای الكترونیك و علوم كامپیوتر در دانشگاه «ساوتامپتون»⁹⁶ است. این مركز دارای پروژه‌های آرشیوهای جدید، ناشران، كتابخانه دانشگاه، و گروههایی مانند باستان‌شناسی، موسیقی، و مدرسه هنر «وینچستر»⁹⁷ است. پژوهشهای این مركز درباره چالشهای اساسی كتابخانه‌ها و آرشیوهای دیجیتالی مانند بازیابی اطلاعات، عوامل هوشمند، چندرسانه‌ایها، ابرنشانه، بازیابی محتوایی، واسط ـ كاربرها، نمایه‌سازی و رده‌بندی به‌ویژه با استفاده از فنون خودكار است. در این وب‌سایت، پیوند‌هایی به پروژه‌های مربوط به كتابخانه‌های دیجیتالی در انگلستان، ایالات متحده، و اروپا نیز وجود دارند.

مركز كتابخانه دیجیتالی

Digital Library Center

http://www.lib.fsu.edu/dlmc/dlc/index

مركز كتابخانه دیجیتالی، مركزی است وابسته به كتابخانه‌های دانشگاهی ایالت «فلوریدا» و خدماتی در حوزه كتابخانه‌های دیجیتالی ارائه می‌دهد. این مركز در درون مركز رسانه دیجیتالی⁹⁸ قرار دارد. بخش خدمات دیجیتالی یك‌پارچه كتابخانه‌های دانشگاهی ایالت «فلوریدا»، خط مشی‌ای درباره خدمات دیجیتالی و اطلاعات الكترونیكی تدوین كرده است كه بر اساس آن استفاده از خدمات دیجیتالی یك‌پارچه، تسهیل شده است. بخش خدمات یكپارچه، شامل مركز كتابخانه دیجیتالی، مركز رسانه دیجیتالی، واحد مدیریت منابع الكترونیكی، و واحد خدمات وب است. مركز كتابخانه دیجیتالی، خدمات دیجیتال‌سازی و ابتكارعمل‌هایی در زمینه كتابخانه‌های دیجیتالی ارائه می‌دهد كه می‌توانند در این حوزه سودمند باشند. چند پروژه‌ای كه این مركز اجرا كرده است در این سایت در دسترس عموم قرار دارند.

مركز كتابخانه دیجیتالی

Digital Library Center

http://diglib.lib.utk.edu/dlc

مركز كتابخانه دیجیتالی،‌ مركزی است وابسته به دانشگاه «تنسی» و مجموعه‌های دیجیتالی ارزشمندی برای پشتیبانی از آموزش و پژوهش فراهم آورده است. مؤسسه‌های مهمی چون فدراسیون كتابخانه‌های دیجیتالی و مؤسسه «ملون»⁹⁹ از این مركز پشتیبانی می‌كنند. مركز كتابخانه دیجیتالی به عنوان عضو فعال فدراسیون كتابخانه‌های دیجیتالی و به علت رابطه گسترده با این مركز، و از طریق همالانش در كنفرانسها، از تخصصها و پیشرفتهای به‌دست آمده در حوزه كتابخانه‌های دیجیتالی بهره می‌برد. برخی فعالیتهای این مركز عبارت‌اند از شناسایی فرصتهای خارجی برای اجرای پروژه‌های دیجیتالی، راهبری ابتكارعملهای دیجیتالی در گستره ملی،‌ هدایت تحقیق و توسعه،‌ اسكن و ایجاد ابرداده‌ها، پایگاههای طراحی، ‌و توسعه واسط ـ كاربرهایی برای خروجیهای پروژه‌های دیجیتالی. در وب‌سایت این مركز، اسناد فنی مهمی درباره ابعاد سخت‌افزاری و نرم‌افزاری كتابخانه‌های دیجیتالی وجود دارند كه می‌تواند سودمند باشند.

كُپُك

Copac

http://copac.ac.uk

«كُپُك»، فهرستگانی است كه دسترسی رایگان به فهرستهای پیوسته 24 كتابخانه پژوهشی و دانشگاهی بزرگ در بریتانیا، ایرلند، و نیز كتابخانه بریتانیا، كتابخانه ملی اسكاتلند، و كتابخانه ملی «وِلز»¹⁰⁰ را تسهیل می‌كند. علاوه براین در پاره‌ای موارد می‌توان به تمامِ متن یك مدرك نیز دست یافت. «كُپُك» محصول دانشگاه منچستر است و نام «كُپُك»، مارك تجاری این دانشگاه نیز هست. بنابراین از طریق این وب‌سایت می‌توان به‌راحتی در فهرستهای موجودی 24 كتابخانه دانشگاهی و پژوهشی مهم در دنیا و نیز موجودی كتابخانه بریتانیا جست‌وجو كرد. برخی از این كتابخانه‌ها عبارت‌اند از كتابخانه ملی اسكاتلند، كتابخانه بریتانیا، كتابخانه دانشگاههای بیرمنگام، كمبریج، آكسفورد، گلاسكو، كالج سلطنتی لندن، منچستر، كالج «ترینیتی»¹⁰¹، و دانشگاه لندن، كه امكان دسترسی به وب‌سایت این مراكز در این سایت وجود دارد. علاوه براین، می‌توان از این وب‌سایت برای فهرست‌نویسی منابع لاتین نیز استفاده كرد.

راهنمای فناوری كتابخانه

Library Technology Guides

http://www.librarytechnology.org

این وب‌سایت با هدف فراهم‌آوری اطلاعات جامع و عینی در زمینه خودكارسازی كتابخانه‌ها به‌وجود آمده است. این سایت به شركتهایی كه در این حوزه فعالیت می‌كنند وابستگی سازمانی ندارد. برای انتخاب یك نظام خودكارسازی كتابخانه و برای آگاهی ازپیشرفتهایی كه در این حوزه صورت گرفته است، می‌توان از این وب‌سایت بهره گرفت. این وب‌سایت دارای بخشی جامع با عنوان ویژگیهای خودكارسازی كتابخانه است كه از سوی «مارشال بریدینگ»¹⁰² (ویراستار این وب‌سایت) تهیه شده است. اخبار و وقایعی كه در این وب‌سایت در حوزه خودكارسازی كتابخانه‌ها و نیز كتابخانه‌های الكترونیكی درج می‌گردند روز‌آمد و از اهمیت برخوردارند. در بخش كتاب‌شناسی این وب‌سایت،‌ می‌توان به اطلاعات غنی‌ای از استنادات و تمام‌متنها در این زمینه دست یافت. امكان جست‌وجوی عنوان، نویسنده، موضوع، و نیز استفاده از محدودگرها و نیز دسته‌بندی و رتبه‌بندی نتایج جست‌وجو در این بخش وجود دارد.

پروژه گوتنبرگ

Project Gutenberg

http://www.gutenberg.org

پروژه گوتنبرگ، اولین و بزرگترین مجموعه كتابهای الكترونیكی است. این پروژه، قدیمی‌ترین تولیدكننده كتابهای الكترونیكی در اینترنت است. «میشل هارت»¹⁰³، بنیان‌گذار پروژه گوتنبرگ، كتاب الكترونیكی را در سال 1971 ابداع كرد و به تولید كتابهای الكترونیكی و فناوریهای مرتبط مبادرت ورزید. هدف پروژه گوتنبرگ، تشویق به ایجاد و توزیع كتابهای الكترونیكی است. فلسفه پروژه گوتنبرگ، فراهم‌ساختن اطلاعات، كتابها، و دیگر مواد برای عموم افراد و در قالبهایی است كه تقریباَ تمام كامپیوترها، برنامه‌ها، و افراد بتوانند به راحتی بخوانند، استفاده نمایند، و جست‌وجو كنند. 18 هزار كتاب الكترونیكی رایگان در فهرست كتابهای پیوسته پروژه گوتنبرگ وجود دارند و ماهانه دو میلیون كتاب از این وب‌سایت فروفرست می‌شود. علاوه بر فهرست پیوسته، یك فهرست دیگر هم در این سایت وجود دارد كه می‌توان با ذخیره كردن آن در كامپیوتر شخصی، در مواقع عدم اتصال به اینترنت نیز در فهرست كتابهای رایگان جست‌وجو كرد. امكان جست‌وجو از طریق نویسنده، عنوان، زبان، و موضوع كتابها در فهرست وجود دارد.

كتابخانه‌ مجازی آلاباما

Alabama Virtual Library

http://www.avl.lib.al.us

كتابخانه مجازی آلاباما دسترسی پیوسته به منابع اطلاعاتی و كتابخانه‌های مهم این ایالات را برای همه دانش‌آموزان، معلمان، و شهروندان این ایالت فراهم می‌كند. شعار این كتابخانه، «دسترسی به جهان دانش» است. این كتابخانه دارای مجموعه‌ای از پایگاههای اطلاعاتی است كه شامل مجلات، ژورنالها، و مقالات روزنامه‌هاست. دسترسی به منابع این كتابخانه منوط به دریافت كارت این كتابخانه از یكی از كتابخانه‌های محلی و فقط برای شهروندان ایالت آلباما امكان‌پذیر است.گزارشهای سالیانه این كتابخانه در این وب‌سایت وجود دارند. در بخش اخبار و وقایع وب‌سایت امكان دسترسی به اطلس ملی آمریكا، پروژه گوتنبرگ، و نیز سایتهایی برای دست‌یابی به بیش از 10 هزار كتاب الكترونیكی‌ وجود دارد.

كتابخانه مجازی مؤسسه فنی «آی‌تی‌تی»

ITT Technical Institute Virtual Library

http://library.itt-tech.edu/default1.asp

هدف مؤسسه فنی «آی‌تی‌تی»، كمك به افراد در جهت توسعه مهارتها و دانش ای‌شان است و فرصتهای مطالعاتی در زمینه فناوری و كسب‌و‌كار فراهم می‌آورد. هدف كتابخانه مجازی این مؤسسه، پشتیبانی از فعالیتهای آموزشی مؤسسات فنی «آی‌تی‌تی» از طریق دسترسی پیوسته به اطلاعات برای پژوهش و یادگیریِ دانشجویان، هیئت علمی، و كاركنان این مؤسسه است. بنابراین دانشجویان مؤسسه می‌توانند با ثبت شماره دانشجویی خود در وب‌سایت این كتابخانه از تمام امكانات این سایت به‌صورت رایگان استفاده كنند. در بخش پایگاههای اطلاعاتی این كتابخانه،‌ منابع مرجع از طریق عنوان مقالات دانش‌نامه‌ها، واژه‌نامه‌ها، راهنماها،‌منابع آماری، پیوندهای وب از طریق دسته‌بندی موضوعی، كتابها با قالبهای ‌«پی‌دی‌اف» یا «اچ‌تی‌ام‌ال»، نشریات ادواری از طریق عناوین مجلات، عناوین مقالات، و عناوین روزنامه‌ها مشخص شده‌اند.

كتابخانه الكترونیكی میشیگان

Michigan Electronic Library

http://mel.lib.mi.us

كتابخانه الكترونیكی میشیگان، از سوی ایالت میشیگان، و نیز مؤسسه خدمات كتابخانه‌ای و موزه‌آی¹⁰⁴ پشتیبانی می‌شود. این كتابخانه دو بخش دارد، بخشی كه برای عموم قابل دسترس است و بخشی دیگر كه منحصر به افراد مقیم میشیگان است. در بخشی كه دسترسی به آن برای عموم آزاد است، دو پایگاه اطلاعاتی با نامهای «مِل كَت»¹⁰⁵ و «مِل اینترنت»¹⁰⁶ وجود دارد. در پایگاه «مِل كَت» امكان جست‌وجوی فهرست كتابها، كتابهایی كه روی دیسك فشرده یا دیسكهای ویدئویی دیجیتالی هستند، نوارهای موسیقی، و مجله‌های موجود در كتابخانه الكترونیكی میشیگان وجود دارد. «مِل اینترنت»، امكان جست‌وجوی موضوعی در اینترنت را فراهم می‌كند، بدین گونه كه‌ ابتدا موضوع مورد نظر انتخاب و سپس در «مِل اینترنت» جست‌وجوی می‌شود. در بخشی كه فقط برای ساكنان میشیگان قابل دسترسی است دو پایگاه با عنوانهای «پایگاههای مِل»¹⁰⁷ و «جست‌وجوی پیشرفته مِل»¹⁰⁸ وجود دارند. در «پایگاه مِل» امكان جست‌وجو در پایگاههای اطلاعاتی كه بر اساس عنوان و به‌صورت الفبایی تنظیم شده‌اند، وجود دارد. بیشتر این پایگاهها به‌صورت تمام‌متن هستند. در بخش جست‌وجوی پیشرفته «مِل» می‌توان بر اساس كلیدواژه یا عنوان مطلب جست‌وجو و از عملگرهای بولی نیز استفاده كرد.

كتابخانه ایالتی و كمیسیون آرشیوهای تگزاس

Texas State Library and Archive Commission

http://www.tsl.state.tx.us

مخاطبان این وب‌سایت سه دسته هستند: كتابداران، عموم افراد، ‌و كارمندان دولتی ایالت. این وب‌سایت در مشاوره با كتابداران برای پاسخ به نیازهای اطلاعاتی، دسترسی به منابع اطلاعاتی از طریق كتابخانه‌های ایالت تگزاس، آموزش مداوم از طریق فرصتهای آموزش مدوام، هم به صورت حضوری و هم به صورت آموزش از راه دور برای همه اقشار نقشی اساسی دارد. دسترسی به تمام كتابخانه‌های ایالت تگزاس از طریق پایگاه الكترونیكی كتابخانه تگزاس، مجموعه‌ای غنی از اطلاعات در حیطه علوم كتابداری،‌ و پایگاههای اطلاعاتی پیوسته شامل منابع مرجع، فصول كتاب‌، مقالات ژورنالها از طریق این كتابخانه امكان‌پذیر است. در این سایت پروژه‌هایی در زمینه دیجیتال‌سازی معرفی شده‌اند كه می‌توانند راهنمای بسیاری از كتابخانه‌ها باشند. خدمات كتابهای گویای این كتابخانه، خدمات رایگانی را به افرادی كه قادر به خواندن منابع رایج نیستند، ارائه می‌كند. همچنین دسترسی به اسناد دولتی تگزاس از طریق این وب‌سایت با پركردن فرم ثبت‌نام و مشخص كردن وابستگی سازمانی امكان‌پذیر است.

كتابهای الكترونیكی

Electronic Books

http://www.lib.utexas.edu/books/etext.html#computer

كتابهای الكترونیكی، بانك پیوسته‌ای از این كتابها در زمینه شعر، علوم كامپیوتر، فلسفه و مذهب، ادبیات جهان، علوم كلاسیك،‌ و موضوعهای دیگر است . این وب‌سایت كه متعلق به دانشگاه تگزاس است، شامل چند پایگاه اطلاعاتی دیگر مانند پایگاه ناشران، اطلاعات كتاب، واژه‌نامه انگلیسی آكسفورد، و كتابهای دانشگاه تگزاس است. پایگاههای اطلاعاتی این وب‌سایت بسیار غنی و گسترده هستند و كاربر می‌تواند با مرور موضوعها، عنوان پایگاههای اطلاعاتی كه به صورت الفبایی مرتب شده‌اند، و نیز از طریق عنوان مجله‌ها و ژورنالهای موجود در پایگاهها، به نیاز اطلاعاتی خود دست یابد. همچنین می‌توان با دانستن یك استناد از یك مقاله، به تمام‌متن آن مقاله دسترسی پیدا كرد. پایگاههای اطلاعاتی تمام‌متن این وب‌سایت نیز به صورت جداگانه‌ای نگه داشته می‌شوند تا كاربر بتواند به اطلاعات تمام‌متن به شكل مؤثرتری دست یابد.

كتابخانه الكترونیكی ادبیات اوكراینی

Electronic Library of Ukrainian Literature

http://www.utoronto.ca/elul/

كتابخانه الكترونیكی ادبیات اوكراینی، دسترسی الكترونیكی رایگان به ادبیات اوكراینی را برای همه خوانندگان، به‌ویژه دانشجویان خارجی فراهم می‌كند. اندیشه اصلی راه‌اندازی این كتابخانه، یك پروژه شخصی است كه پروفسور «ماكسیم تارنوفسكی»¹⁰⁹ در دانشگاه تورنتو انجام داده است. این وب‌سایت شامل ترجمه‌های نویسندگان،‌ زندگی‌نامه نویسندگان، كتاب‌شناسیها، و مواد دست دوم مربوط به ادبیات اوكراین، به زبان انگلیسی و اوكراینی، فراهم می‌كند. این وب‌سایت مجله‌ای نیز منتشر می‌كند كه در آن آثار ترجمه شده نویسندگان اوكراینی چاپ می‌شود.

كتابخانه الكترونیكی مینه‌سوتا

Electronic Library for Minnesota (ELM)

http://www.elm4you.org

كتابخانه الكترونیكی مینه‌سوتا، این امكان را برای ساكنان مینه‌سوتا فراهم می‌آورد كه به مجله‌ها، ژورنال‌ها، مقاله‌های روزنامه‌ها، كتابهای الكترونیكی، و اطلاعات دیگر مرجع، دسترسی پیوسته داشته باشند. این كتابخانه در موضوعهای بسیار گسترده‌ای مانند علوم انسانی و هنر، وقایع جاری، پزشكی، علوم، علوم اجتماعی، سیاست، كسب‌وكار و مانند آن دارای اطلاعات است. این كتابخانه از 15 پایگاه اطلاعاتی، بیش از 17 هزار عنوان مجله كه بیشتر از 13 هزار عنوان آنها تمام‌متن است، بیش از 15 هزار كتاب الكترونیكی در موضوعهای مختلف، فهرست جامعی از بیش از 60 میلیون ركورد «اُ‌سی‌ال‌سی»، بیش از 340 عنوان روزنامه تمام‌متن از تمام جهان، و نیز یك پایگاه اطلاعاتی به زبان اسپانیایی تشكیل شده است. سازمانهایی مانند اداره آموزش عالی «مینه‌سوتا»¹¹⁰، دانشكده علوم تربیتی دانشگاه «مینه‌سوتا»¹¹¹، خدمات كتابخانه ایالتی و فناوری مدرسه¹¹² از این كتابخانه الكترونیكی پشتیبانی می‌كنند. امكان تورق موضوعی و الفبایی پایگاههای اطلاعاتی این كتابخانه الكترونیكی نیز در این وب‌سایت وجود دارد.

«ناول»: كتابخانه مجازی الكترونیكی پیوسته نیویورك

NOVEL: New York Online Virtual Electronic Library

http://www.nysl.nysed.gov/library/novel

«ناول»، اولین كتابخانه مجازی پیوسته در نیویورك است. این كتابخانه، مجموعه‌ای از پایگاههای الكترونیكی است كه دسترسی به هزاران روزنامه و مجله ملی و بین‌المللی، منابع پزشكی و دارویی، منابع مربوط به كسب‌وكار، و منابعی به زبان اسپانیایی را از طریق كتابخانه،‌ منزل، مدرسه،‌ یا اداره برای شهروندان نیویوركی دسترس‌پذیر می‌كند. پایگاههای اطلاعاتی كتابخانه «ناول» شامل تمام پایگاههای «اِبسكو»¹¹³ و پایگاههای «گِیل»¹¹⁴، و نیز بیش از 1000 عنوان مجله در حوزه‌های مختلف، روزنامه‌هایی از سراسر جهان، و دانش‌نامه‌های بسیار معتبر پزشكی می‌شود. ثبت‌نام برای بهره‌گیری از خدمات این كتابخانه مجازی از طریق همین وب‌سایت امكان‌پذیر است. حامی اصلی این كتابخانه، كتابخانه ایالتی نیویورك است.

«ای‌لیب»: كتابخانه الكترونیكی

eLib: Electronic Library

http://www.elib.com

این كتابخانه الكترونیكی از چند پایگاه الكترونیكی تمام‌متن تشكیل شده است كه از مهم‌ترین آنها می‌توان پروژه گوتنبرگ، آشیو «رادولف اشتاینر»¹¹⁵،‌ آرشیو عكس الكترونیكی¹¹⁶، و «نیوزوایر»¹¹⁷ نام برد. اخبار ورزشی، وقایع پزشكی، اخبار فنی،‌ و سرگرمیها نیز در این وب‌سایت جایگاه ویژه‌ای دارند. در بخش نرم‌افزار این وب‌سایت امكان فروفرست نرم‌افزارهای زیادی به صورت رایگان وجود دارد. امكان جست‌وجوی كتابهای الكترونیكی این سایت نیز از طریق «آمازون» وجود دارد.

كتابخانه الكترونیكی ملی فنلاند

The Finnish National Electronic Library

http://gdz.sub.uni-goettingen.de/tecup/finelib.htm

كتابخانه الكترونیكی ملی، برنامه‌ای است كه از سوی وزارت آموزش و پرورش فنلاند، و با هدف پشتیبانی از آموزش و پژوهش در فنلاند ایجاد شد. این كتابخانه، مواد الكترونیكی را گردآوری می‌كند، بازیابی اطلاعات را از طریق شبكه‌های اطلاعاتی بهبود می‌بخشد، و دسترسی به اطلاعات را در قالبهای الكترونیكی فراهم می‌آورد. این كتابخانه از سوی وزارت آموزش فنلاند اداره می‌شود و اجرای عملی برنامه بر عهده كتابخانه دانشگاهی «هلسینكی» است. این پایگاه اطلاعاتی، خدمات متنوع علمی‌ای را ارائه می‌دهد كه از مهم‌ترین آنها می‌توان به 750 ژورنال در موضوع اقتصاد، 175 ژورنال در علوم زیستی، 25 ژورنال در حوزه شیمی، 450 هزار مقاله تمام متن «آی‌ای‌ای‌ای»¹¹⁸، 1100 ژورنال در زمینه علوم انسانی و علوم اجتماعی، شش پایگاه اطلاعاتی مرجع در زمینه پزشكی، و 385 عنوان ژورنال در موضوع فناوری اشاره كرد. از دیگر خدمات این وب‌سایت می‌توان به كتابهای مرجع و پیوند به وب‌سایتهای مفید دیگر اشاره كرد.

«دایپر»: نشریه‌های اروپایی دیجیتالی

Dieper : Digitized European Periodicals

http://gdz.sub.uni-goettingen.de/dieper

همكارانی از كشورهای اروپایی گرد هم آمده‌اند تا شبكه‌ای مجازی و یك كانال بازیابی مركزی برای دسترس‌پذیركردن نشریات ادواری‌ای ایجاد كنند كه پیش از آن در اروپا یا دیگر كشورهای جهان دیجیتالی شده‌اند. تمام فرایندی كه این گروه در راه ایجاد این وب‌سایت طی كرده در این وب‌سایت آمده است كه می‌تواند راهنمای پروژه‌های مشابه ملی در حوزه‌های وابسته باشد. استاندارهای چگونگی دیجیتالی كردن نیز در بخش استانداردها آمده است كه پاره‌ای از آنها عبارت‌اند از استاندارد دیجیتال‌سازی تصاویر، استاندارد شكل یا قالب، و استاندارد ذخیره و بازیابی.

ای.لیب: برنامه كتابخانه‌های الكترونیكی

eLib: the Electronic Libraries Programme

http://www.ukoln.ac.uk/services/elib

وب‌سایتِ برنامه كتابخانه‌های الكترونیكی از سوی كمیته سیستمهای اطلاعاتی مشترك¹¹⁹ ایجاد شده است. این برنامه كه سیر پیشرفت آن از ابتدا تاكنون در این وب‌سایت آمده، به پروژه‌های زیادی در زمینه كتابخانه‌های تركیبی، حفاظت دیجیتالی، دسترسی به منابع شبكه‌ای، دیجیتال‌سازی، تحویل مدارك الكترونیكی، ژورنالهای الكترونیكی، تصاویر، انتشار بر حسب تقاضا، تضمین كیفیت، آموزش، و آگاهی‌رسانی اشاره دارد. در این سایت در حوزه هر یك از موضوعهای پیش‌گفته، به تعدادی پروژه اشاره شده است كه با كلیك روی آنها می‌توان از چندوچون این پروژه‌ها و ساختار آنها آگاهی یافت. این وب‌سایت فهرستی بسیار جامع از پروژه‌های مربوط به كتابخانه‌های دیجیتالی دارد كه می‌تواند نقطه آغازین مطالعه در این حوزه باشد.

واژه‌نامه فارسی به انگلیسی

آرایش پویا	dynamic configuration

آغاز	initiation

آگاه‌سازی	informate

آگاه‌سازی رو به‌ بالا	informating up

آگاه‌سازی رو به پایین	informating down

آنالوگ	analogue

ابرداده‌های اجرایی

	administrative metadata

ابرداده‌های توصیفی	descriptive metadata

ابرداده‌های ساختاری	structural metadata

ابرنشانه	Meta Tags

اتصال محكم‌تر	tighter coupling

اجزای مجازی	virtual components

اختصاصی	handheld

ارتباطات	communicatons

ارجاع متقابل	cross-reference

از راه دور	remotely

استانداردهای ابرداده‌ای	metadata standards

استبداد متمركز	centralized dictatorship

اشاعه	contagion

اشتراك اطلاعات	information sharing

اشتراك داده‌ها	data sharing

اصطلاح‌شناسی	terminology

اصل فروش اول	first sale principle

اصلاحات	reform

اطلاعات مرده	dead information

امكانات یك‌پارچه

	integrative possibilities

انتشار شخصی	self-publishing

انتشارات توزیع‌شده	distributed publishing

انتشارات شبكه‌ای	networked publishing

انحصاری	exclusive

ایستگاه كار پژوهشگران

	scholar's workstation

بازار كهنه‌فروشی	flea market

بازتعریف حوزه كسب‌وكار

	business scope redefinition

بازطراحی	reconfiguration

بازطراحی شبكه كسب‌وكار

	business network redesign

بازطراحی فرایندهای كسب‌وكار

	business process redesign

بازیگران اطلاعاتی	information players

بخش اطلاعات (در اقتصاد)

	information sector

بدون برنامه پیشین	adhocracy

برجسته‌سازی	highlight

برحسب تقاضا	on-demand

بررسی از سوی متخصصان هم‌تراز

	peer-review

برنامه زمانی	schedule

بنیادین	revolutionary

بهره‌برداری محدود	localized exploitation

به صورت محلی	locally

بی‌درنگ	just-in-time

پاسخ‌گویی فوری به پرسشها

	real-time question answering

پایان به پایان	end-to-end

پرداخت در مقابل استفاده	pay-per-use

پرسشهای متداول

	frequently asked questions (FAQ)

پژوهش‌مدار	research oriented

پویانمایی	animation

پهنای باند	bandwidth

پیایندهای الكترونیكی	e-Serials

پیچیدگی	complexity

پیش‌شرط	precondition

پیوسته	on-line

پیوندهای فرامتنی	hypertext links

پیوندهای فعال	live links

تبادلات متنی	textual exchange

تجدد	modernity

تحرك	mobility

تركیبهای معین	certain combinations

تعاملات اجتماعی	social interaction

تقدس	priesthood

تكاملی	evolutionary

تنظیم پرسش	formulate query

تیمهای میان‌بخشی	cross-functional teams

جامعه اطلاعاتی	information society

جامعه برخط	on-line society

جامعه دانش‌مدار	knowledge society

جامعه سیبرنتیك	cyber society

جامعه شبكه‌ای	network society

جامعه شفاف	transparent society

جامعه مراقبتی	surveillance society

جایگزینی	supplant

جریانِ كارِ الكترونیكی

	electronic workflow

جوامع مجازی	virtual communities

جهت‌یابی	navigation

چابكی	agility

چرخه كامل حیات اطلاعات

	full life cycle of information

چرخ‌دستی خرید الكترونیكی

	electronic shopping cart

حدود فضایی	confines of space

حقوق مالكیت فكری

	intellectual property rights

حقوق مالكیت و پدیدآورنده

	copyrights and ownership

خانوارها	households

خدمات بنیادی	foundation services

خدمات پشت‌پرده	behind-the-scenes

خدمات تجاری پیوسته

	commercial online services

خدمات خارجی	external services

خدمات داخلی	internal services

خدمات عمومی	public services

خدمات فنی	technical services

خدمات كامل	full services

خدمات كشف منابع

	resource discovery services

خدمات مرجع دیجیتالی

	digital reference services

خواننده	reader

خودكارسازی	automate

دادن مجوز	authorization

در حال از دست دادن یك‌پارچگی

	dis-integrating

در حال انتقال	transitional

درخواست	request

درگاههای كتابخانه‌ای	library portals

درگاههای وب	web portals

دروازه عمومی	common gateway

درون‌مكانی	on-site

دریافت امتیاز	licensing

دسترسی چندزبانه	multilingual access

دستگاه	device

دستی	dedicated

دگرگون‌سازی	revolution

دگرگونی	transformation

دوام	durability

دوره قابل اندازه‌گیری	measurable duration

دوركاری	teleworking

دوگانگی	duality

دیجیتال‌سازی	digitalization

رابطهای كاربر	interfaces

رابطهای كاربر مشترك

	common user interfaces

روابط یك‌پارچه هماهنگ

	integrated harmonious relationship

روحیه خدمات	service ethos

زیرساخت	platform

زیرساختهای ارتباطات از راه دور

	telecommunication infrastructure

زیرساختهای ارتباطی

	communicative infrastructures

سازگاری	compatibility

سازگاری با محیط زیست

	environment friendliness

سازمان مجازی	virtual organization

سازمان مركزی	focal organization

سربار	overhead

سواد ملی	national literacy

سه دوره‌ای	three era

سیستم جهت‌یابی	navigational system

سیستم كتابخانه دیجیتالی جهانی

	global digital library system

سیستم نشان‌گذاری	tagging system

سیستمهای باز	open systems

سیستمهای بازیابی پیوسته و دسترسی عمومی

	online retrieval and public access systems

شالوده‌گذاری	starting foundations

شبكه اطلاعات	information grid

شبكه‌سازی الكترونیكی

	electronic matrixing

شكاف دیجیتالی	digital divide

عصر تاریك دیجیتالی	Digital Dark Ages

غیرپیوسته	off-line

غیرقطعی	uncertain

غیرملموس	intangible

فرارسانه‌ای	hypermedia

فرامتنی	hypertext

فرایند پیوند	hybridization

فرایندهای دستی

	human-executed processes

فرصت كارآفرینی

	entrepreneurial opportunity

فروفرستی	download

فضای سیبرنتیك	cyberspace

فضایی	spatial

فناوریهای كامپیوتری

	computing technologies

فهرست پیوسته همگانی

	Online Public Access Catalogue (OPAC)

فهرست پیوسته	online catalogue

فهرستگان كتابخانه‌ای بزرگ

	mega library union catalog

فهرستگان ملی مشترك

	shared national union catalogue

فهرستگانها	union catalogues

قابل بازطراحی	reconfigurable

قابلیت چندرسانه‌ای	multimedia capability

قالب پردازش‌پذیر رایانه‌ای

	computer-processable form

قلمرو محدود	bounded territory

كار هماهنگی	coordinative work

كاربرپسندی	user-friendliness

كاربر‌محور	user center

كارگزاران	aggregators

كامپیوتری كردن	computerization

كتاب الكترونیكی	eBook

كتابخانه الكترونیكی	electronic library

كتابخانه بدون دیوار	without walls library

كتابخانه بدون كاغذ	paperless library

كتابخانه پیوسته	online library

كتابخانه تركیبی	hybrid library

كتابخانه جهان‌گستر برونی

	external worldwide library

كتابخانه دیجیتالی	digital library

كتابخانه شبكه‌ای	network library

كتابخانه گیتایی جهان‌گستر

	world-wide global library

كتابخانه مجازی	virtual library

كتابخانه یك‌پارچه	integrated library

كتابخانه كاغذی	paper library

كتابهای گویا	talking books

كل‌نگرانه	holistic

كوتاه‌سازی	truncation

كهنگی‌پذیری فناوری

	obsolescence of technology

گذرواژه	password

گفت‌وگوی زنده	live chat

ماشین‌خوان	machine-readable

ماندگاری	sustainability

متخصص تركیبی كتابدار ـ كامپیوتر

	hybrid librarian–computer scientist

مجازی	virtual

مجازی بودن	virtuality

مجله الكترونیكی	eJournal

مجله‌های پیوسته	online journals

مجله‌های وب	Web journals

مجموعه مدیریت‌شده	managed collection

مجموعه‌های شخصی	personal collections

مجموعه‌های مجازی مشترك

	virtual combined collection

محل كارهای مجازی	virtual workplaces

مخاطره ذاتی	inherent risk

مدل مراحل تكامل

	stages-of-evolution model

مدل یك به یك	one-to-one model

مدل یك به چند	one-to-many model

مدیر تركیبی	hybrid manager

مدیر وب	web master

متصل	connected

معنایی	semantic

مقاله زنده	living article

مقاله من	my paper

مقیاس‌پذیری	scaleability

مكان‌یابی	locate

ملموس	tangible

مناسب بودن	suitability

منبع باز	open source

موجودیت مكانی	place entity

موجودیت منطقی	logical entity

میان‌كنش‌پذیری	interoperability

میانه	median

میراث الكترونیكی	electronic legacy

ناكارآزموده	undertrained

نامناسب	less-than perfect

نشان‌گذاری	bookmark

نشانی اینترنتی

	Internet Provider (IP) domain

نشر رومیزی	desktop publishing

نشریه ادواری الكترونیكی	digital periodical

نگاه سریع	browse

نوسازی	modernization

واسطه‌گری الكترونیكی	electronic brokerage

واقعیت سه‌بعدی	three-dimensional reality

واقعیت فیزیكی	physical reality

واقعیت مجازی	virtual reality

هدایت	direction

هماهنگی	retrofitting

هم‌جوار‌سازی	proximity

هم‌خوانی، تناسب	alignment

همكاری و گفتمان دموكراتیك

	democratic dialectic and cooperation

یك‌پارچگی داخلی	internal integration

واژه‌نامه انگلیسی به فارسی

بدون برنامه پیشین	adhocracy

	administrative metadata

ابرداده‌های اجرایی

كارگزاران	aggregators

چابكی	agility

هم‌خوانی، تناسب	alignment

آنالوگ	analogue

پویانمایی	animation

دادن مجوز	authorization

خودكارسازی	automate

پهنای باند	bandwidth

خدمات پشت‌پرده	behind-the-scenes

نشان‌گذاری	bookmark

قلمرو محدود	bounded territory

نگاه سریع	browse

	business network redesign

بازطراحی شبكه كسب‌وكار

business process redesign

بازطراحی فرایندهای كسب‌وكار

	business scope redefinition

بازتعریف حوزه كسب‌وكار

استبداد متمركز	centralized dictatorship

تركیبهای معین	certain combinations

	commercial online services

خدمات تجاری پیوسته

دروازه عمومی	common gateway

common user interfaces

رابطهای كاربر مشترك

communicative infrastructures

زیرساختهای ارتباطی

ارتباطات	communicatons

سازگاری	compatibility

پیچیدگی	complexity

كامپیوتری كردن	computerization

computer-processable form

قالب پردازش‌پذیر رایانه‌ای

	computing technologies

فناوریهای كامپیوتری

حدود فضایی	confines of space

متصل	connected

اشاعه	contagion

كار هماهنگی	coordinative work

	copyrights and ownership

حقوق مالكیت و پدیدآورنده

تیمهای میان‌بخشی	cross-functional teams

ارجاع متقابل	cross-reference

جامعه سیبرنتیك	cyber society

فضای سیبرنتیك	cyberspace

اشتراك داده‌ها	data sharing

اطلاعات مرده	dead information

دستی	dedicated

	democratic dialectic and cooperation

همكاری و گفتمان دموكراتیك

ابرداده‌های توصیفی	descriptive metadata

نشر رومیزی	desktop publishing

دستگاه	device

عصر تاریك دیجیتالی	Digital Dark Ages

شكاف دیجیتالی	digital divide

كتابخانه دیجیتالی	digital library

نشریه ادواری الكترونیكی	digital periodical

	digital reference services

خدمات مرجع دیجیتالی

دیجیتال‌سازی	digitalization

هدایت	direction

	dis-integrating

در حال از دست دادن یك‌پارچگی

	distributed publishing

انتشارات توزیع‌شده

فروفرستی	download

دوگانگی	duality

دوام	durability

آرایش پویا	dynamic configuration

كتاب الكترونیكی	eBook

مجله الكترونیكی	eJournal

	electronic brokerage

واسطه‌گری الكترونیكی

میراث الكترونیكی	electronic legacy

كتابخانه الكترونیكی	electronic library

	electronic matrixing

شبكه‌سازی الكترونیكی

	electronic shopping cart

چرخ‌دستی خرید الكترونیكی

جریانِ كارِ الكترونیكی

	electronic workflow

پایان به پایان	end-to-end

	entrepreneurial opportunity

فرصت كارآفرینی

	environment friendliness

سازگاری با محیط زیست

پیایندهای الكترونیكی	e-Serials

تكاملی	evolutionary

انحصاری	exclusive

خدمات خارجی	external services

	external worldwide library

كتابخانه جهان‌گستر برونی

اصل فروش اول	first sale principle

بازار كهنه‌فروشی	flea market

سازمان مركزی	focal organization

تنظیم پرسش	formulate query

خدمات بنیادی	foundation services

	frequently asked questions (FAQ)

پرسشهای متداول

	full life cycle of information

چرخه كامل حیات اطلاعات

خدمات كامل	full services

	global digital library system

سیستم كتابخانه دیجیتالی جهانی

اختصاصی	handheld

برجسته‌سازی	highlight

كل‌نگرانه	holistic

خانوارها	households

	human-executed processes

فرایندهای دستی

	hybrid librarian–computer scientist

متخصص تركیبی كتابدار ـ كامپیوتر

كتابخانه تركیبی	hybrid library

مدیر تركیبی	hybrid manager

فرایند پیوند	hybridization

فرارسانه‌ای	hypermedia

فرامتنی	hypertext

پیوندهای فرامتنی	hypertext links

آگاه‌سازی	informate

آگاه‌سازی رو به پایین	informating down

آگاه‌سازی رو به‌ بالا	informating up

شبكه اطلاعات	information grid

بازیگران اطلاعاتی	information players

	information sector

بخش اطلاعات (در اقتصاد)

اشتراك اطلاعات	information sharing

جامعه اطلاعاتی	information society

مخاطره ذاتی	inherent risk

آغاز	initiation

غیرملموس	intangible

	integrated harmonious relationship

روابط یك‌پارچه هماهنگ

كتابخانه یك‌پارچه	integrated library

	integrative possibilities

امكانات یك‌پارچه

	intellectual property rights

حقوق مالكیت فكری

رابطهای كاربر	interfaces

یك‌پارچگی داخلی	internal integration

خدمات داخلی	internal services

	Internet Provider (IP) domain

نشانی اینترنتی

میان‌كنش‌پذیری	interoperability

بی‌درنگ	just-in-time

جامعه دانش‌مدار	knowledge society

نامناسب	less-than perfect

درگاههای كتابخانه‌ای	library portals

دریافت امتیاز	licensing

گفت‌وگوی زنده	live chat

پیوندهای فعال	live links

مقاله زنده	living article

بهره‌برداری محدود	localized exploitation

به صورت محلی	locally

مكان‌یابی	locate

موجودیت منطقی	logical entity

ماشین‌خوان	machine-readable

مجموعه مدیریت‌شده	managed collection

	measurable duration

دوره قابل اندازه‌گیری

میانه	median

	mega library union catalog

فهرستگان كتابخانه‌ای بزرگ

ابرنشانه	Meta Tags

	metadata standards

استانداردهای ابرداده‌ای

تحرك	mobility

تجدد	modernity

نوسازی	modernization

دسترسی چندزبانه	multilingual access

قابلیت چندرسانه‌ای	multimedia capability

مقاله من	my paper

سواد ملی	national literacy

جهت‌یابی	navigation

سیستم جهت‌یابی	navigational system

كتابخانه شبكه‌ای	network library

جامعه شبكه‌ای	network society

انتشارات شبكه‌ای	networked publishing

	obsolescence of technology

كهنگی‌پذیری فناوری

غیرپیوسته	off-line

برحسب تقاضا	on-demand

مدل یك به چند	one-to-many model

مدل یك به یك	one-to-one model

پیوسته	on-line

فهرست پیوسته	online catalogue

مجله‌های پیوسته	online journals

كتابخانه پیوسته	online library

Online Public Access Catalogue (OPAC)

فهرست پیوسته همگانی

online retrieval and public access systems

سیستمهای بازیابی پیوسته و دسترسی عمومی

جامعه برخط	on-line society

درون‌مكانی	on-site

منبع باز	open source

سیستمهای باز	open systems

سربار	overhead

كتابخانه كاغذی	paper library

كتابخانه بدون كاغذ	paperless library

گذرواژه	password

پرداخت در مقابل استفاده	pay-per-use

	peer-review

بررسی از سوی متخصصان هم‌تراز

مجموعه‌های شخصی	personal collections

واقعیت فیزیكی	physical reality

موجودیت مكانی	place entity

زیرساخت	platform

پیش‌شرط	precondition

تقدس	priesthood

هم‌جوار‌سازی	proximity

خدمات عمومی	public services

خواننده	reader

	real-time question answering

پاسخ‌گویی فوری به پرسشها

قابل بازطراحی	reconfigurable

بازطراحی	reconfiguration

اصلاحات	reform

از راه دور	remotely

درخواست	request

پژوهش‌مدار	research oriented

	resource discovery services

خدمات كشف منابع

هماهنگی	retrofitting

دگرگون‌سازی	revolution

بنیادین	revolutionary

مقیاس‌پذیری	scaleability

برنامه زمانی	schedule

	scholar's workstation

ایستگاه كار پژوهشگران

انتشار شخصی	self-publishing

معنایی	semantic

روحیه خدمات	service ethos

	shared national union catalogue

فهرستگان ملی مشترك

تعاملات اجتماعی	social interaction

فضایی	spatial

	stages-of-evolution model

مدل مراحل تكامل

شالوده‌گذاری	starting foundations

ابرداده‌های ساختاری	structural metadata

مناسب بودن	suitability

جایگزینی	supplant

جامعه مراقبتی	surveillance society

ماندگاری	sustainability

سیستم نشان‌گذاری	tagging system

كتابهای گویا	talking books

ملموس	tangible

خدمات فنی	technical services

telecommunication infrastructure

	زیرساختهای ارتباطات از راه دور

دوركاری	teleworking

اصطلاح‌شناسی	terminology

تبادلات متنی	textual exchange

سه دوره‌ای	three era

واقعیت سه‌بعدی	three-dimensional reality

اتصال محكم‌تر	tighter coupling

دگرگونی	transformation

در حال انتقال	transitional

جامعه شفاف	transparent society

كوتاه‌سازی	truncation

غیرقطعی	uncertain

ناكارآزموده	undertrained

فهرستگانها	union catalogues

كاربر‌محور	user center

كاربرپسندی	user-friendliness

مجازی	virtual

virtual combined collection

مجموعه‌های مجازی مشترك

جوامع مجازی	virtual communities

اجزای مجازی	virtual components

كتابخانه مجازی	virtual library

سازمان مجازی	virtual organization

واقعیت مجازی	virtual reality

محل كارهای مجازی	virtual workplaces

مجازی بودن	virtuality

مجله‌های وب	Web journals

مدیر وب	web master

درگاههای وب	web portals

كتابخانه بدون دیوار	without walls library

كتابخانه گیتایی جهان‌گستر

	world-wide global library

فهرست منابع

1.Ahuja, M. K., and K. M. Carley. 1999. Network structure in virtual organizations. Organization Science 10 (6): 741-757.

2.Akeroyd, J. 2001a. The management of change in electronic libraries. IFLA Journal 27 (2): 70-73.

3.Akeroyd, J. 2001b. Future of academic libraries. Aslib proceedings 53 (3): 79-84.

4.Alexander, J. D. 2003. Library applications. In Encyclopedia of information systems, edited by H. Bidgoli. San Diego, CA: Academic Press. 55-76.

5.Alkadi, I., G. Alkadi, and M. Totaro. 2003. Effects of information technology on the business world. Human Systems Management 22: 99-103.

6.Arms, W. 2000a. Automated digital libraries: How effectively can computers be used for the skilled tasks of professional librarianship? D-Lib Magazin 6 (7/8). http://www.dlib.org/dlib/july00/arms/07arms.html (accessed 12 May 2005).

7.Arms, W. 2000b. Digital libraries. Cambridge: MA, MIT.

8.Ashcroft, L. 2002. The marketing and management of electronic journals in academic libraries: A need for change. In Eduction and research for marketing and quality management in libraries, edited by Rejean Savard. Munchen: Saur. 173-189.

9.Baruchson-Arbib, S., and J. Bronstein. 2002. A view to the future of the library and information science profession: a Delphi study. Journal of the American Society for Information Science and Technology 53 (5): 397-408.

10.Beck, U. 1992. Risk society: Towards a new modernity. London: Sage.

11.Bhattacharya, P. 2004. Advances in digital library initiatives: A developing country perspective. The international information and library review 36: 165-175.

12.Borgman, C. 1999. What are digital libraries? Competing visions. Information processing and management 35 (3): 227-43.

13.Borgman, C. 2000a. Digital libraries and the continuum of scholarly communication. Journal of Documentation 56 (4): 412-430.

14.Borgman, C. 2000b. From Gutenberg to the global information infrastructure: Access to information in the networked world. New York: ACM Press.

15.Borgman, C. 2003. Designing digital libraries for usability. In Digital library use: Social practice in designing and evaluation, edited by A. P. Bishop, N. A. Van House, and B. P. Buttenfield. London: MIT.

16.Boyd, S. 2002. A traditional library goes virtual. Online 26 (2):41-45.

17.Breck, J. 2001. The wireless age. Maryland: Scarecrow.

18.Brophy, P. 1999. Digital library research review: final report. UK: Library and information commission.

19.Brophy, P. 2000. Towards a generic model of information and library services in the information age. Journal of documentation 56 (2): 161-184.

20.Bruijnzeels, R. 2002. Creating Library Spaces: Libraries 2040. Paper presented at Libraries for Life: Democracy, Diversity, Delivery. 68th IFLA Council and General Conference, 18-24 August, Glasgow, Scotland.

21.Castells, M. 1995. The information age: Economy, society and culture. Vol. 1, The rise of network society. Oxford: Blackwell.

22.Castells, M. 2001. The Internet galaxy. Oxford: Oxford

23.Chen, Y.-N. 2003. Application and development of electronic books in an e-Gutenberg age. Online information review 27 (1):8-16.

24.Chowdhury, G. G., and S. Chowdhury. 2003. Introduction to digital libraries. London: Facet.

25.Cleveland, G. 1998. Digital libraries: Definition, issues, and challenges. UDT Occasional Paper # 8. www.ifla.org/VI/5/op/udtop8/udtop8.htm (accessed 12 may 2005).

26.Connaway, L. S. 2003. Electronic books (eBooks): Current trends and future directions. DESIDOC Bulletin of information technology 23 (1): 13-18.

27.Coombs, R., D. Knight, and H. C. Willmott. 1992. Culture, control and competition: Towards a conceptual framework for the study of information technology in organizations. Organization Studies 13 (1): 51-72.

28.Cooper, W. W., and M. L. Muench. 2000. Virtual organization: Practice and the literature. Journal of Organizational Computing & Electronic Commerce 10 (3): 89-209.

29.Corbett, L. E. 2005. Serials: Review of the literature 2000-2003. Library Resources & Technical Services 50 (1): 16-30.

30.Cotter, G., B. Carroll, G. Hodge, and A. Japzon. 2005. Electronic collection management and electronic information seevices. Information Services & Use 25: 23-34.

31.Curtis, D. 2005. e-Journals: A how-to-do manual for building, managing, and supporting electronic journal collections. London: Facet.

32.Crawford, W. 1999. Being analog creating tomorrow's libraries. Chicago: American Library Association.

33.D'Angelo, B. J. 2001. What is a virtual library? Library technology reports 37 (5):5-7.

34.Deegan, M., and S. Tanner. 2002. Digital future: Strategies for the Information Age. Library Association Publishing.

35.Digital Library Fedetration. 1998. A working definition of digital library. http://www.diglib.org/about/dldefinition.htm (accessed 16 Mar. 2006).

36.DLF (Digital Library Federation). 2006. Digital Preservation.

http://www.diglib.org/preserve.htm (accessed 27 Feb. 2006).

37.Duff, A. 2001. Information society studies. London: Routledge.

38.Ebook Task force. 2001. Ebook Task Force final report.

http://www.cdlib.org/inside/groups/jsc/ebooks/ebookappendixf.pdf (accessed 4 Mar. 2006).

39.Finnie, E. 1998. Document delivery. London: Aslib.

40.Freeman, C. 1994. The diffusion of information technology and communication technology in the world economy in 1990s. In Management of information and communication technologies: Emerging patterns of control, edited by Robin Mansell. London: Aslib. 8-41.

41.Frissen, P. 1997. The Virtual state: Postmodernism, information and public administration. In The Governance of Cyberspace, edited by Brian D. Loader. London: Routledge. 111-125.

42.Galliers, R. D., and A. R. Sutherland. 3rd ed. 2003. The evolving information system strategy - Information systems management and strategy formulation: Applying and extending the ‘stages of growth’ concept. In Strategic information management: Challenges and strategies in managing information systems, edited by R. D. Galliers and D. E. Leinder. Oxford: BH. 33-63.

43.Gapen, D. K. 1993. The virtual library: knowledge, society, and the librarian. In The evolving virtual library II: Practical and philosophical perspective, edited by L. M. Saunders. Medford: Information Today.

44.Garrod, P. 1999. Survival strategies in the learning age: Hybrid staff and hybrid libraries. Aslib Proceedings 51 (6): 187-194.

45.Gelernter, J. 2004. The digital library edge for Research, Virtual Beats Brick and Mortar. Information Outlook 8 (8): 16-18.

46.Gibson, C. F., and R. L. Nolan. 1974. Managing the four stages of EDP growth. Harvard Business Review 52 (1): 76-88.

47.Gil-Estallo, M. A. et al. 2000. The new organization structure and its virtual functioning. International Advances in Economic Research 6 (2): 241-248.

48.Grauer, M. 2002. Information technology. In International encyclopedia of business and management, edited by M. Warner. 2nd ed. Australia: Thomson Learning. 3014-3024.

49.Greenstein, D., and S. E. Thorin. 2002. The digital library: A biography. Washington, D. C.: Digital Library Federation.

50.Groth, L. 1999. Future organization design: The scope for the IT-based enterprise. England: Wiley.

51.Groud, J., M. Manning, and J. Schmidt. 2002. From lacky to leader: The evolution of the librarian in the age of the Internet. In Modern organizations in virtual communities, edited by J. Kisielnicki. Hershey: IRM. 159-170.

52.Guthrie, K. M. 2002. Lessons from JSTOR: User behavior and faculty attitudes. In Electronic resources and collection development, edited by S. H. Lee. New York: The Haworth Information Press. 109-120.

53.Guy, R. F. 2000. Developing the hybrid library: Progress to date in the national library of Scotland. The electronic library 18 (1):40-50.

54.Harris, M. 1998. Rethinking the virtual organization. In Teleworking: International perspectives, edited by P. J. Jackson and J. M. van der Wielen. London: Routledge. 74-92.

55.Harvey, R. 2005. Preserving digital materials. Munchen: K. G. Saur.

56.Heeks, R. 2000. Reprint. Reinventing government in the information age. In Reinventing Government in the Information Age, edited by R. Heeks. London: Routledge. 1999. 9-21.

57.Hong, W., J. Y. L. Thong, W.-M. Wong, and K.-Y. Tam. 2002. Determinants of user acceptance of digital libraries. Journal of Management Information Systems 18 (3): 97-125.

58.Hutchinson, H. B., A. Rose, B. B. Bederson, A. C. Weeks, and A. Druin. 2005. The International Children's Digital Library: A case study in designing for a multilingual, multicultural, multigenerational audience. Information Technology and Libraries (Mar.): 4-12.

59.HyLife. 2000. The hybrid library Toolkit. The hybrid library. http://hylife.unn.ac.uk/toolkit/The_hybrid_library.html (accessed 8 Apr. 2005).

60.Iacono, S., and R. Kling. 2001. Computerization movements: The rise of Internet and distant forms of work. In Information technology and organizational transformation: History, Rhetoric, and practice, edited by JoAnne Yates and J. Van Maanen. London: Sage. 93-135.

61.Igbaria, M., and P. Mahatanankoon. 2003. Virtual Organizations. In Encyclopedia of Information Systems, edited by H. Bidgoli. San Diego, CA: Academic Press. 573-587.

62.Institute for the Future. 2002. 2002 ten-year forecast. California: Institute for the Future.

63.Jones, S. G., ed. 1998. Virtual culture. London: Sage.

64.JSTOR. 2005a. Mission and goals. http://www.jstor.org/about/mission.html (accessed 8 Mar. 2006).

65.JSTOR. 2005b. Participation information. http://www.jstor.org/about/mission.html (accessed 8 Mar. 2006).

66.JSTOR. 2006. JSTOR Facts and Figures. http://www.jstor.org/about/facts.html (accessed 8 Mar. 2006).

67.Kambil, A., and J. E. Short. 1994. Electronic integration and business network redesign: A roles-linkage perspective. Journal of Management Information Systems 10 (4): 59-83.

68.Kovas, D. 2000. Building electronic library collections: The essential guide to selection criteria and core subject collections. New York: Neal-Schuman.

69.Kruger, H. 2005. I, librarian. Information Technology and Libraries (Sep.): 123-129.

70.Kuny, T., and G. Cleveland. 1998. The digital library: Myths and challenges. IFLA Journal 24 (2): 107-113.

71.Lancaster, F. W., and B. Sandore. 1997. Technology and management in library and information services. London: Library Association.

72.Leavitt, H. J., and T. L. Whisler. 1958. Management in the 1980’s. Harvard Business Review 36 (Nov.-Dec.): 41-48.

73.Lee, S. D., and F. Boyle. 2004. 2nd ed. Building an electronic resource collection: A practical guide. London: Facet.

74.Lesk, M. 2005. Understanding digital libraries. 2nd ed. Amesterdam: Elsevier.

75.Lonsdale, R., and C. Armstrong. 2001. Electronic books: Challenges for academic libraries. Library Hi Tech 19 (4): 332-339.

76.Lucas Jr., H. C., and J. Baroudi. 1994. The role of information technology in organizational design. Journal of Management Information Systems 10 (4): 9-23.

77.Lynch, C. 2000. From automation to transformation: forty years of libraries and information technology in higher education. Educause review 35 (1): 60-68.

78.Lyon, D. 2001. Surveillance Society. Buckingham: Open University.

79.Malinconico, S. M. 2002. Digital preservation technologies and hybrid libraries. Information Services & Use 22: 159-174.

80.Malone, T. W. 1997. Is empowerment just a fad? Control, decision making, and IT. Sloan Management Review 38 (2): 23-35.

81.Mansell, R., and U. Wehm, eds. 1998. Knowledge society: Information technology for sustainable development. New York: Oxford.

82.Marchionini, G., and E. A. Fox. 1999. Editorial. Information Processing and Management 35 (3): 219-225.

83.Marcum, D. B. 1997. Digital libraries: For whom? For what? The Journal of academic librarianship 23: 81-4.

84.Marcum, D. B. 2003. Research questions for the digital era library. Library trends 51 (4): 636-651.

85.Marcum, J. W. 2003. Visions: the academic library in 2012. D-Lib Magazine 9 (5). www.dlib.org/dlib/may03/marcum/05marcum.html (accessed 22 Jan. 2006).

86.McGrath, P., and M. Houlihan. 1998. Conceptualising telework: Modern or postmodern? In Teleworking: International perspectives, edited by P. J. Jackson and J. M. van der Wielen. London: Routledge. 56-73.

87.Moen, W. E., and K. R. Murry. 2002. A service-based approach for virtual libraries. Texas library journal 78 (3): 96-100.

88.National Library of Australia. 1998. Information paper: Digital Sercices Project. http://www.nla.gov.au/download/dsp/chapters1-12.pdf (accessed 12 Mar. 2006).

89.Nolan, R. L. 1979. Managing the crises in data processing. Harvard Business Review 57 (2): 115-126.

90.Oppenheim, C., and D. Smithson. 1999. What is the hybrid library? Journal of information science 25 (2): 97-112.

91.Pinfield, S., J. Eaton, C. Edwards, R. Russell, A. Wissenburg, and P. Wynne. 1998. Realizing the hybrid library. D-Lib Magazine 4 (October). http://dlib.anu.edu.au/dlib/october98/10pinfield.html (accessed 8 Apr. 2005).

92.Poster, M. 2001. The information subject. Australia: G + B Arts.

93.Pugh, L. 2003. Designing library organizations for the E-future. T. Dokument 58 (1): 1-11.

94.Raitt, D. 2000. Digital library initiatives acroos Europe. Computers in Libraries 20 (10). http://www.infotoday.com/cilmag/nov00/raitt.htm (accessed 22 Apr. 2006).

95.Rao, S. S. 2003. Electronic books: a review and evaluation. Library Hi Tech 21 (1): 85-93.

96.Reid, B. 2000. Organizational models for managing academic information. In Achieving cultural change in networked libraries, edited by B. J. Ried and W. Foster. England: Gower.

97.Reitz, J. M. 2000. ODLIS: Online Dictionary of Library and Information Science. www.wcsu.edu/library/odlis.html (accessed 20 Jan. 2005).

98.Remenyi, D. 2002. As the first 50 years of computing draw to an end …: What kind of society do we want? Journal of Information Technology 17: 3-7.

99.Rockart, J. F., and J. E. Short. 1991. The networked organization and the management of interdependence. In The corporate of the 1990s: Information technology and organizational transformation, edited by M. S. Scott Morton. New York: Oxford University Press. 189-219.

100.Rowlands, I., and D. Bawden. 1999. Building the digital library on solid research foundations. Aslib proceedings 51 (8): 275-82.

101.Rusbridge, C. 1998. Towards the Hybrid Library. D-Lib Magazine 4 (July/August). http://www.dlib.org/dlib/july98/rusbridge/07rusbridge.html (accessed 25 Jan. 2006).

102.Samuel, A. A. 1964. The banishment of paperwork. New Scientist 21 (380): 529-530. Quted in [74]: Lesk, M. 2005. Understanding digital libraries. 2nd ed. Amesterdam: Elsevier.

103.Sapp, G., and R. Gilmour. 2003. A brief history of the future of academic libraries. Portal: Libraries and the Academy 3 (1): 13-34.

104.Saunders, L. M. 1999. The virtual library: Reflections on an evolutionary process. In The evolving virtual library II: Practical and philosophical perspective, edited by L. M. Saunders. Medford: Information Today.

105.Schein, E. H. 1994. Innovative cultures and organizations. In Information technology and the corporation of 1990s: Research studies, edited by T. J. Allen and M. S. Scott Morton. New York: Oxford. 125-146.

106.Schwartz, C. 2000. Digital libraries: An overview. The journal of academic librarianship 26 (6):385-393.

107.Scott Morton, M. S. 1991a. Foreword to The corporate of the 1990s: Information technology and organizational transformation. New York: Oxford University Press.

108.Scott Morton, M. S. 1991b .Introduction to The corporate of the 1990s: Information technology and organizational transformation. New York: Oxford University Press. 3-23.

109.Shimmon, R. 2001. Can we bridge the digital divide? The Library Association Record 103 (11): 687-689.

110.Somogyi, E. K., and R. D. Galliers. 3rd ed. 2003. Development in the application of information technology in business. In Strategic information management: Challenges and strategies in managing information systems, edited by Robert D. Galliers and Doherthy E. Leinder. Oxford: BH. 3-26.

111.Stevenson, N. 2001. The future of public media cultures. In Culture and politics in the information age, edited by Frank Webster. London: Routledge. 63-80.

112.Starkweather, W. M., and C. C. Wallin. 1999. Faculty response to library technology: Insights on Attitudes. Library Trends 47 (4): 640-664.

113.Straw, J. 2003. Collection management statements on the World Wide Web. In Collection development plicies: New directions for changing collections, edited by D. C. Mack. New York: The Howorth Information Press. 77-86.

114.Sutton, S. 1996. Future service models and the convergence of functions: The reference librarian as technician, author and consultant. Quted in Oppenheim, C., and D. Smithson. 1999. What is the hybrid library? Journal of information science 25 (2): 97-112.

115.Tell, B. 2001. Changes in librarianship. In A century of science publishing: A collection of essays, edited by E. H. Fredriksson. Amesterdam: IOS. 217-229.

116.TFADI (Task Force on Archiving of Digital Information. 1996. Preserving digital information. http://www.rlg.org/ArchTF/ (accessed 27 Feb. 2006).

117.Travica, B. 1999. Organizational aspects of the virtual library: a survey of academic libraries. Library and information science research 21 (2):173-203.

118.US Congress, Office of Technology Assessment. 1981. Computer-Based National Information Systems: Technology and Public Policy Issues. Washington, DC: US Government Printing Office.

http://www.wws.princeton.edu/~ota/ns20/topic_f.html (accessed 13 Jan. 2003).

119.Vattimo, G. 1992. The transparent society. Baltimore: John Hopkins University.

120.Venkatraman, N. 1991. IT-induced business reconfiguration. In The corporate of the 1990s: Information technology and organizational transformation, edited by M. S. Scott Morton. New York: Oxford University Press. 122-158.

121.Vijayakumar, J. K., and M. Vijayakumar. 2002. E-Journals in a networked environment: Its impact on academic libraries in the digital millennium. In library co-operation in a networked world, edited by M. Bavakutty, M C K Veeran, and T K Muhammed Salih. New Delhi: Ess Ess Publications.

122.Waaijers, L. J. M. 1999. The library as a hybrid organization.In IATUL Proceedings part new serv, Vol. 8.

http://iatul.org/conference/proceedings/vol08/papers/waaijers.html (accessed 8 Apr. 2005).

123.Ward, J., and J. Peppard. 2002. Strategic planning for information systems. 3rd ed. England: Wiley.

124.Watkins, J. 1998. Information technology, organizations and people: Transformations in the UK retail financial services sector. London: Routledge.

125.Webb, T. D. 1995. The frozen library: a model for twenty-first century libraries. Electronic Library 13 (1): 21-26.

126.Webster, F. 1995. Theories of the Information Society. London: Routledge.

127.Webster, F. 2001. A new politics? In Culture and politics in the information age, edited by Frank Webster. London: Routledge. 1-13.

128.White, H. S. 1997. Dangerous misconceptions about organizational development of virtual libraries. In Restructuring academic libraries : Organizational development in the wake of technological change, edited by Charles A. Schwartz. Chicago: Association of College and Research Libraries (ACRL publications in librarianship, no.49).

129.White, M. D. 2001. Diffusion of an Innovation: Digital reference service in Carnegie Foundation master's (comprenesive) academic institution libraries. The Journal of Academic Librarianship 27 (3): 173-187.

130.Whittle, D. B. 1997. Cyberspace: The human dimension. New York: W. H. Freeman and Company.

131.Wilensky, R. 2000. Digital library resources as a basis for collaborative work. Journal of the American Society for Information Science 51 (3): 228-245.

132.Wilson, T. 1997. Electronic publishing and the future of the book. Information research 3(2). http://informationr.net/ir/3-2/paper39.html (accessed 12 may 2005).

133.Wilson, L. A. 2003. If we build it, will they come? Library users in a digital world. In Improved access to information: Portals, content selection, and digital information, edited by S. H. Lee. New York: The Howorth Inforamtion Press. 19-28.

134.Winter, S. S., and S. L. Taylor. 2001. The role of information technology in the transformation of work. In Information Technology and Organizational Transformation: History, Rhetoric, and Practice, edited by J. Yates and John V. Maanen. Thousand Oaks: Sage. 7-33.

135.Witten, I. H., and D. Baindridge. 2003. How to build a digital library. Amesterdam: Morgan Kaufmann.

136.Wu, Y. D., and M. Liu. 2001. Content management and the future of academic libraries. The electronic library 19 (6):432-439.

137.Wymbs, C. 2004. Telecommunications, an instrument of radical change for both the 20th and 21st centuries. Technological Forecasting and Social Change 71: 685-703.

138.Xavier, P. 2001. Bridging the "digital divide": Issues and policies in OECD countries. Australia: OECD.

139.Zain, M., N. M. Lassin, and E. Mokhtar. 2003. Use of information technology and information systems for organizational agility in Malaysian firms. Singapore Management Review 25 (1): 69-83.

140.Zuboff, S. 1988. In the Age of the Smart Machine: The Future of Work and Power. USA: Basic Books.

نمایه

آر‌دی‌اف 69

آرشیو اطلاعات دیجیتالی 36، 71

آگاه‌سازی 18-19

آنالوگ 56، 98، 122-123، 129

ائتلاف برای اطلاعات شبكه‌ای 50

ابرداده(ها) 88، 154، 155

~ اجرایی 155

~ توصیفی 155

~ ساختاری 155

اپك  فهرست پیوسته

اتحادیه كتابخانه دیجیتالی ملی امریكایی 70

اتوماسیون  خودكارسازی

اچ‌تی‌ام‌ال 105، 122

ارتباطات انسانی 134

ارتباطات علمی 28، 34-35، 37، 83، 118

ارجاع

~ درون‌متنی 100

~ تاریخی 124

استاندارد بین‌المللی زد50/39  73

استانداردهای ابرداده‌ای 158

اسم رمز گذرواژه

اشتراك اطلاعات دیجیتالی 162

اشتراك مجله (ها) 162

اشتراك منابع 162

اصطلاح‌شناسی 87

اصطلاحنامه متعامل 107

اطلاعات شبكه‌ای 39

اطلاعات مرده 79-80

اف‌تی‌پی 121

افقی‌سازی روابط 15

ام‌آی‌ای 60

ان‌دی‌ال‌تی‌دی 101، 147

ان‌سی‌اس‌تی‌آر‌ال 101

انتشارات رومیزی 109

او‌سی‌ال‌سی 32

اوید 102

ای‌زین 116

ای‌لیب 41، 55-57، 74

اكس‌ام‌ال‌ 69، 105

بازیابی اطلاعات 41، 47، 54، 58، 67، 85، 87، 138، 142، 155

بازیگران اطلاعاتی 144

برجسته‌سازی متن 103

برجسته‌سازی واژه‌ها 102

برنامه كتابخانه الكترونیكی بریتانیا 91

برنامه(‌های) ساختاری 41

بروفی، مدل 157

بوروكراسی 9

بیت(ها) 127

پاب‌مد 98

پارادایم سازمان 13

پایا‌ن‌نامه‌ 97

پردازش داده‌ها 10، 22

پروژه خدمات دیجیتالی 150

پروكوئست 98

پژوهش دموكراتیك 117

پشتیبانی 8، 20، 119، 125

پویانمایی 118

پهنای باند 73، 81، 101، 111، 113

پی‌دی‌اف 105

پیكسل(های) كامپیوتر 116

پیوست‌نامه الكترونیكی 101

پیوند فرامتنی 100-101

تحویل مدرك، خدمات 73، 158

ترابایت 70، 159

تصدیق هویت 151، 156، 158

تل‌نت 116

جامعه برخط 5

جامعه دانش‌مدار 5

جامعه شبكه‌ای 5

جامعه شفاف 5

جامعه مراقبتی 5

جایگزینی 9، 11، 18-19، 22، 57، 73، 88، 91

جریان اطلاعات 10، 15

جست‌وجوگر واژه‌نامه 105

جی‌استور 120

چرخ‌دستی خرید الكترونیك 49

چكیده‌نامه الكترونیكی 155

چكیده‌نویسی 31، 153

چندرسانه‌ای 47، 73، 106

چویس، فهرست 111

حاشیه‌نویسی 105

حقوق پدیدآورنده 111-112، 128-129، 151

خدمات آموزشی 159

خدمات تركیبی 141

خدمات چكیده‌نویسی و نمایه‌سازی 31

خدمات دیجیتالی 46، 65، 78-79، 91، 141، 150

خدمات عمومی 85، 149، 157

خدمات فنی 149

خدمات كتابشناختی پیوسته 32

خدمات یادگیری 159

خودكارسازی 18، 28

داده 18، 22-23، 46، 59، 65، 67، 73، 79، 88، 105، 122، 154

دروازه‌های وب 159

دستگاه كتاب الكترونیكی 99

دگرگون‌سازی 18-19

دوركاری 12

دوگانگی (زوبوف) 18

دی‌ال‌آی 41

دیالوگ 31، 98

رابط(های) جست‌وجو 107

رابط كاربر 42، 101، 114

رانگاناتان (قوانین) 54

رده‌بندی 153-154

رسانه(های) الكترونیكی 66، 100، 111

رشد تصاعدی اطلاعات 134

رمزنگاری 112

زیرساخت ارتباطی 76

زیرساخت اطلاعاتی 62

زیرساخت فناوری 21-22، 76

زیرساخت سخت‌افزاری و نرم‌افزاری 77

زیرساخت فنی 65، 74

ساختار سلسله مراتبی 11

ساختارهای شبكه‌ای

~ گیتایی 10

~ محلی 10

سازمان سنتی 14

سازمان مجازی 13

سایبرری 42

ساینس دایركت 98

سواد اطلاعاتی 48، 84-85، 133، 144

سواد ملی 109

سه دوره‌ای، مدل 22

سیستم(های) نمایه‌سازی 107

سیستم اطلاعات استراتژیك 23

سیستم اطلاعات مدیریت 23

سیستم‌های ابرداده‌ای 88

سیستم‌های مشترك فهرست‌نویسی 29

شبكه اطلاعات كتابخانه‌های پژوهشی 29

شبكه‌های الكترونیكی 11، 13

شركت مجازی 59

شكاف دیجیتالی 62

صفحه‌های وب شخصی 87

صندوق پست الكترونیك 49

طرح(های) رده‌بندی  رده‌بندی

عصر اطلاعات 5، 28، 77، 88

غلط‌نامه 122

فدراسیون كتابخانه دیجیتالی 48، 67

فدراسیون ملی كتابخانه دیجیتالی 158

فرهنگ متعامل 103

فضای سیبرنتیك 5

فناوری اطلاعات

استراتژی ~ 17

تأثیرات فرهنگی ~ 7

تأثیرات ~ بر سازمانها 7

تأثیرات ~ بر كتابخانه‌ها 7

تعریف ~ 3

دیدگاهها ~ 8-12

سطوح ~ 3، 21

كاربرد ~ 5-6

گسترش ~ 6

هزینه ~ 9

فناوری دیجیتالی 93، 150

فهرست پیوسته  30-32، 90، 115، 155

فهرست پیوسته همگانی  فهرست پیوسته

فهرستگان 30، 32، 125، 141، 153، 158

فهرستگان ملی مشترك 32

فهرست‌نویسی 47، 75، 89، 112، 153، 154، 159

قابلیت چندرسانه‌ای 100

كارآفرینی 16-17

كامپیوتر

تحولات ~ 4-5

كامپیوتر رومیزی 100-101

كامپیوتر كیفی 100-101

كتاب الكترونیكی63، 99-107، 110، 113، 114

تاریخچه ~ 103-105

تعریف ~ 99-103

چالش‌ها ~ 113-117

خدمات امانت ~

مدل ~ 115

قابلیتها ~ 106-107

مزایا ~ 106

كتاب پویا 104

كتاب دیجیتالی 99

كتابهای زیرچاپ، فهرست 111

كتابخانه الكترونیكی 42، 57-58

كتابخانه بدون دیوار 43

كتابخانه بدون كاغذ 43

كتابخانه پیوسته 42

كتابخانه تركیبی 52، 90

تعریف ~ 52-57

كتابخانه جهانی عصر دیجیتالی 86

كتابخانه خودكار 89-90

كتابخانه دیجیتالی 35، 42، 71

ابعاد ~ 47-48

تعریف ~ 45-49

تفاوت ~ با كتابخانه الكترونیكی 57-58

تفاوت ~ با كتابخانه تركیبی 58

تفاوت ~ با كتابخانه مجازی 58

تفاوت ~ با كتابخانه مجازی و الكترونیكی 58-59

كتابخانه دیجیتالی پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها  ان‌دی‌ال‌تی‌دی

كتابخانه دیجیتالی دانشگاه كالیفرنیا 58، 101

كتابخانه سنتی 48، 51، 56-57، 62، 87، 89، 90-91، 134، 141، 149-150، 155-156

كاستی‌ها ~ 59، 61

كتابخانه شبكه‌ای 42

كتابخانه كنگره 154

كتابخانه مجازی 42، 49-52،‌ 58

كتابخانه مرجع فنی علوم كامپیوتر 143

كتابخانه ملی پزشكی امریكا 98

كتابخانه یك‌پارچه 42

كتابدار دیجیتالی 142

مهارتها(ی) ~ 136-140

كتابدار عصر دیجیتال  كتابدار دیجیتالی

كتابشناسی ملی 151، 153

كلیپ‌بورد 106

كوتاه‌سازی بولی 102

كهنگی فناوری 77، 121، 124،‌ 126

گذرواژه 72‌‌، 78، 156

گروه كار كتاب الكترونیكی 101

گوتنبرگ، پروژه 104

گوفر 116

لیست‌سرو 116

لیست‌های پستی 35

مارك 103

متخصص تركیبی كتابدارـ كامپیوتر 141

متغیر ارتباطات 13

متغیر روابط بین سازمانی 13

متغیر ساختاری 13

متغیر فرایندی 13

مجله(های) الكترونیكی 70، 116

      تعریف ~ 116

      چالش‌ها ~ 120

      مزایا ~ 117-119

مجموعه مقالات كنفرانس‌ها 97

مجموعه‌سازی دیجیتالی 74

محمل اطلاعاتی 97

محیط الكترونیكی 97

محیط شبكه‌ای 66

مدل هفت اس 15

مدلاین  نمایه پزشكی

مدلاین 31

مدیر تركیبی 54

مدیر وب 140

مدیران اطلاعات 140

مدیریت اطلاعات 46

مدیریت دانش 69

مدیریت مجموعه 137

مرجع دیجیتال 138

مقیاس‌پذیری 71

ممكس 85، 104

مواد منابع دیجیتالی و الكترونیكی

مزایا ~ 121-123

چالش‌ها ~ 123-127

موتور جست‌وجو 33، 62، 87

نام كاربر 72، 77

نرم‌افزار خواننده كتاب الكترونیكی 99

نرم‌افزار كاربردی 16، 137

نرم‌افزار مالی 16

نسل جدید كتابخانه‌ها

چالش‌ها ~ 64-85

ویژگیها ~ 61-64

نشر دیجیتالی 62

نمایه‌سازی 107، 127، 153

واژه‌پرداز 91

واژه‌نامه 105، 107

واقعیت مجازی 49، 118

وب‌پك  فهرست پیوسته

وب‌زین 116

هزینه/ فایده 73

هكر 70

هم‌جوارسازی 102

یك‌پارچگی داده‌ها 11

یك‌پارچگی سازمانی 11، 21

یك‌پارچگی فنی 21

یو‌آر‌ال 70

Information

Technology

and

Libraries

Sirous Alidousti

Fatemeh Sheykh Shoaee

Tehran 2006

¹ Seven ‘S’s: Strategy, Structure, Systems, Staff, Style, Skills, and Superordinate goals.

¹ تا پایان این فصل از (Lynch 2000) اقتباس شده است.

³ OCLC: Online Computer Library Center

⁴ RLIN: Research Libraries Information Network

⁵ Index Medicus

⁶ Medline

⁷ Dialog

⁸ ARPA/NSF/NASA

⁹ DLI: Digital Library Initiative

¹⁰ eLib: electronic Library Programmes

¹¹ Framework Programmes

¹² cybrary

¹³ Digital Library Federation

¹⁴ Coalition for Networked Information

¹⁵ Key Gapen

¹⁶ A. J. Harley

¹⁷ MODELS: Moving to Distributed Environments for Library Services

¹⁸ MIA

¹⁹. iGEMS

²⁰ Nanyang Technological University

²¹ OECD: Organization for Economic Co-operation and Development

²² DLF: Digital Library Federation

²³ Z39.50

²⁴ RFD: Resource Description Framework

²⁵ XML: eXtensible Markup Language

²⁶ URL

²⁷ US National Digital Library Federation

²⁸ terabyte

²⁹ Task Force on Archiving of Digital Information

³⁰ photographic

³¹ Memex machine

³² NDLTD: Networked Digital Library of Theses and Dissertations

³³ NCSTRL: Networked Computer Science Technical Reference Library

³⁴ National Library of Medicine (NLM)

³⁵ PubMed (Public Medline)

³⁶ Science Direct

³⁷ Ovid

³⁸ ProQuest

³⁹ e-Book Task Force

⁴⁰ clipboard

⁴¹ MARC

⁴² Van Damm

⁴³ Bush

⁴⁴ As we may think

⁴⁵ Kay

⁴⁶ Dynabook

⁴⁷ Michael Hart

⁴⁸ http://www.gutenberg.org/about/history

⁴⁹ Illinoise

⁵⁰ SoftBook Press

⁵¹ SoftBook Reader

⁵² Rocket eBook

⁵³ NuvoMedia

⁵⁴ Press

⁵⁵ HTML: HyperText Markup Language

⁵⁶ XML: eXtensible Markup Language

⁵⁷ PDF: Portable Document Format

⁵⁸ Books In Print (http://www.booksinprint.com/bip/)

⁵⁹ CHOICE (http://www.ala.org/ala/acrl/acrlpubs/choice/home.htm)

⁶⁰ Web PAC: Web public Access Cataloge

⁶¹ pixels

⁶² eZine

⁶³ WebZine

⁶⁴ gopher

⁶⁵ ftp

⁶⁶ telnet

⁶⁷ listserv

⁶⁸ JSTOR: Journl STORage

⁶⁹ HTML Tags

⁷⁰ bits

⁷¹ Institute of Museum and Library Services

⁷² NCSTRL: Computer Science Technical Reference Library

⁷³ Greenstone

⁷⁴ Digital Services Project

⁷⁵ Commission on Preservation and Access

⁷⁶ SoftQuad

⁷⁷ ArborText

⁷⁸ VTLS

⁷⁹ Choice Reviews Online

⁸⁰ UKOLN

⁸¹ Elsevier

⁸² Educause

⁸³ CNI-Announce and CNI-Copyright

⁸⁴ Primary Source and eCulture

⁸⁵ DLIB Forum, Cultivate Interactive, and iMP

⁸⁶ National Archive and Records Administration (NARA)

⁸⁷ Cape Town

⁸⁸ GreenStone Digital Library Group

⁸⁹ Carnegie Mellon University

⁹⁰ D-Lib Magazine

⁹¹ IEEE

⁹² Waikato

⁹³ GreenStone

⁹⁴ Marston Science Library

⁹⁵ Telematics

⁹⁶ Southampton

⁹⁷ Winchester Art School

⁹⁸ Digital Media Center

⁹⁹ Melon Institution

¹⁰⁰ Wales

¹⁰¹ Trinity College

¹⁰² Marshal Breeding

¹⁰³ Michael Hart

¹⁰⁴ Institute of Museum and Library Services (IMLS)

¹⁰⁵ MeL Cat

¹⁰⁶ MeL Internet

¹⁰⁷ MeL Databases

¹⁰⁸ MeL Advanced Search

¹⁰⁹ Maxim Tarnawsky

¹¹⁰ Minnesota Office of Higher Education

¹¹¹ Minnesota Department of Education

¹¹² State Library Services & School Technology

¹¹³ EBSCO

¹¹⁴ Gale

¹¹⁵ Rudolf Steiner Archive

¹¹⁶ eGallery

¹¹⁷ NewWire

¹¹⁸ IEEE

¹¹⁹ Joint Information Systems Committee (JISC)