به گزارش «روابط‌ عمومی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران» طرح پژوهشی «پیمایش میزان سواد هوش مصنوعی در شهر تهران با تأکید بر تفاوت‌های نسلی» توسط دکتر زهرا اجاق، به پایان رسید.
هوش مصنوعی ماشینی است که قادر به انجام وظایف شناختی مانند یادگیری و حل مسئله با استفاده از یادگیری ماشین، پردازش زبان طبیعی و شبکه‌های عصبی است. امروزه، سواد هوش مصنوعی به عنوان مهارتی ضروری برای همه افراد ظهور کرده و شامل توانایی شناسایی، استفاده، ارزیابی و همکاری صحیح با محصولات مرتبط با هوش مصنوعی است. این سواد بر کاربرد عملی و مؤثر فناوری تأکید دارد و به دو نوع ذهنی (خودادراکی) و عینی (دانش واقعی) تقسیم می‌شود.

هدف این مطالعه مقایسه وضعیت سواد هوش مصنوعی در میان نسل‌های مختلف شهروندان تهران، بررسی تفاوت‌های سواد ذهنی و عینی و تعیین سطح کلی بلوغ هوش مصنوعی بود.
با مرور سیستماتیک، ۱۴ مقیاس سنجش سواد هوش مصنوعی شناسایی شد که پنج مقیاس برای اندازه‌گیری سواد عمومی مناسب بودند. برای این مطالعه، دو مقیاس انتخاب شد:
۱. مقیاس سواد ذهنی هوش مصنوعی (AILS) شامل ۱۲ گویه و چهار مولفه: آگاهی، کاربرد، ارزیابی و رعایت اصول اخلاقی (Wang, Rau & Yuan, 2022).
۲. مقیاس سواد عینی هوش مصنوعی (AICOS) شامل ۱۸ گویه و شش مولفه: شناخت، کاربرد، تشخیص، ارزیابی و خلق، اخلاق و سواد مولد (Markus et al., 2025).
هر دو پرسشنامه برای ایران بومی‌سازی و روایی و پایایی آنها تأیید شد (KR-20 = 0.767; α = 0.746). پیمایش حضوری در هشت منطقه تصادفی تهران با ۵۰۷ شرکت‌کننده انجام شد و داده‌ها با نرم‌افزار SPSS تحلیل شدند.
سواد ذهنی هر دو نسل در سطح خوبی بود (میانگین = ۴.۹۹)، اما در نسل جوان‌تر بالاتر بود (۵.۲۷ در برابر ۴.۶۳؛ اختلاف = ۰.۶۴). سواد عینی بیشتر شرکت‌کنندگان ضعیف بود، میانگین کل برای نسل مسن ۲.۱۱ و برای نسل جوان ۱.۹۷ (از ۲۰) بود. استفاده از چت‌بات‌ها و تحصیلات موجب افزایش هر دو نوع سواد شد. جنسیت اثر چندانی نداشت و تفاوت معناداری بین مناطق مشاهده نشد.
اکثر شهروندان تهران در سطوح ۱ و ۲ بلوغ هوش مصنوعی (آگاهی پایه و پذیرندگان اولیه؛ نمره ۰–۸) قرار دارند. گذار به سطح ۳ (کنشگری هوش مصنوعی) با همگرایی سواد ذهنی و عینی و دستیابی به نمره ۹–۱۲ رخ می‌دهد، که آغاز بلوغ دیجیتال و هوش مصنوعی در ایران را نشان می‌دهد.