اطلاع رساني
نشريه
فني مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران
نظامهاي
اطلاعاتي و دسترسي به دانش بشري (2)
ترجمه: سيمين بردبار
برنامه دوم: زير بناها- خط مشيها و آموزش لازم جهت آماده
سازي و اشاعه اطلاعات تخصصي
آماده سازي اطلاعات مستلزم
يك رشته عمليات پيچيده و متنوع از قبيل: ذخيره سازي، طبقه بندي، ارزشيابي، تجزيه و
تحليل و بازيابي اطلاعات است كه بايد مناسب با نيازهاي خاص و متغير استفادهكنندهگان
باشد. نيازهاي اطلاعاتي بر حسب موضوع، موقعيت فعلي دانش بشري، جامعه استفاده كننده
و اهداف آنها متغير است. ولي تحقق تمامي آنها مشروط به اين است كه اطلاعات دريافتي
موثق، بهنگام و بلافاصله در دسترس باشد.
عمليات آماده سازي اطلاعات
، در يك نظم منطقي كه بعنوان "زنجير دكومانتاسيون" شناخته شده. قرار
گرفته اند. البته، عمليات گوناگون دكومانتاسيون لزوماً بوسيله يك واحد انجام نمي
شود. بلكه برعكس، در حال حاضر، تغييرات مداومي در واحدهاي آماده سازي اطلاعات، بر
حسب اينكه به كدام قسمت از زنجير دكومانتاسيون مربوط مي شوند و ازدياد واژه هايي
كه براي معرفي آنها بكار مي رود (كتابخانه ها، آرشيوها ، كتابخانه هاي تخصصي،
سازمانها يا مراكز اطلاعاتي، مراكز يا سازمانهاي تحليل اطلاعات، سازمانهاي رابط،
بانكهاي اطلاعاتي، كتابخانه هاي مرجع، مراكز ارجاعي، مراكز گردآوري دادهها، و
غيره ) بچشم مي خورد كه منعكس كننده پيچيدگي و عظمت زير بناي اوليه اي است كه
ملتها بايد به ان مجهز شوند.
اخيراً
در ميان واحدهاي مختلف آماده سازي اطلاعات، تمايل روز افزوني به خدمات
اطلاعاتي رديف سوم[1] بچشم ميخورد.
وظيفه واحدهاي مسئوول اين خدمات پاسخگويي سريع و مطمئن به پرسشهاي خيلي تخصصي است
كه با استفاده از اطلاعات گزيده و ارزشيابي شده كه در مدارك مستند گوناگون از قبيل
ترازنامه ها، مطالعات تلفيقي[2]
و روندي[3]
و غيره ارائه مي شوند صورت مي گيرد.
خدمات اين مراكز بوسيلهء
مراكز ارجاعي، مبادله و رابط كه وظيفه آنها معرفي منابع اطلاعات تخصصي به استفادهكنندگان
است، كامل ميشود. در طول ده سال اخير، خدمات رديف سوم در كشورهاي صنعتي بطور قابل
ملاحظهاي گسترش يافته است و بايد ارائه اين قبيل خدمات در كشورهاي در حال رشد
تشويق شود.
واحدهاي مختلف اطلاعاتي را
مي توان گذشته از اختلاف وظايف، بر حسب زمينه فعاليت علمي و جامعهء استفاده كننده
آنها نيز، طبقه بندي كرد. نيازهاي اطلاعاتي توسعه به شاخه هاي خاص فعاليتها و يا
تخصصهايي (علوم محض، تكنولوژي، مديريت، كشاورزي و صنعت) كه با هدف جستجوي اطلاعات
مربوط هستند ( تحقيق ، توسعه مديريت،
توليد، خدمات). و به سطح آموزش و مسئووليت استفاده كنندگان ( دانشمندان ،
تكنسينها، برنامه ريزان، مديران، كارمندان، كارگران و دانشجويان) بستگي دارند.
همچنين، اين واحدهاي اطلاعاتي بايد اطلاعات لازم را براي كل جامعه كه در پيشرفت
فرد، كنترل بهتر محيط و مشاركت گروههاي اجتماعي در زندگي اقتصادي مؤثر خواهد بود،
فراهم آورند.
نيازهاي اطلاعاتي ملي
رويهمرفته شامل نيازهاي اطلاعاتي افراد، مراكز تحقيقاتي، ادارات دولتي و موسسات و
شركتهاي بزرگ است. اين نيازها اگر تامين نشوند، توسعه كشور به مخاطره مي افتد. اين
خطر براي كشورهاي در حال رشد كه بايد آغازگر فعاليتهاي نويني باشند بيشتر است.
بنابر اين، مساله اين است كه نيازهاي اطلاعاتي كشورها با حداقل نيازهاي اوليه آنها
حتي الامكان تا استفاده مداوم منابع موجود، از اقتصادي ترين و مؤثرترين راه، تامين
شود. و بدين جهت، نياز مبرمي به ايجاد نظامهاي ملي اطلاعاتي به چشم مي خورد تا هماهنگي
كار و استفاده كامل از تمامي امكانات جهت ذخيره، آماده سازي و اشاعه اطلاعات تخصصي
را تضمين كنند. پيچيدگي و تنوع مراكز آماده سازي اطلاعات ، مكمل هم بودن وظايف
آنها، ميزان سرمايه گذاري مورد نياز آنها. تعدد موانعي كه بايد بر آن غلبه كنند
(سياسي ، قانوني، مالي، انساني و اقتصادي). تنوع روزافزون استفاده كنندگان و
نيازهاي آنان و ضرورت برآورد نيازهاي اوليه اطلاعاتي كه هر كشور تعيين كرده است.
تمامي اين عوامل نمايانگر نياز به نظام بخشيدن تلاشهاي ملي در چهارچوب يك سياست
روشن هماهنگي است.
بنابراين، لازم است كه
اتخاذ يك سياست اطلاعاتي هماهنگ با سياست توسعه ملي در كشورهاي عضو، تشويق شود.
بدين منظور، نقشي حياتي بعهده، واحدهاي مناسب اين امر يا "كانونهاي ملي"
محول مي شود كه كار خود را همراه با ارزيابي صحيح نيازهاي آشكار و پنهان و تعيين
درجه اولويت آنها آغاز كنند و هماهنگي، تشويق،
ايجاد يا تقويت نظامها و مراكز مناسب، ارزيابي مداوم توانايي اين مراكز و
نظامها در جهت تامين نيازها و همچنين
نظارت بر همكاري موثر آنها با شبكه ها و نظامهاي منطقه اي و بين المللي را بعهده بگيرند.
تنوع خدمات ارائه شده به
استفاده كنندگان و استفاده روز افزون از تكنولوژي داده آمايي و ارتباط از راه دور
در ذخيره سازي، آماده سازي و اشاعه اطلاعات، لزوم تدوين برنامههاي آموزشي مناسب
چه براي متخصصين اطلاعاتي و چه براي استفاده كنندگان را پيش ميآورد. انواع مشاغل
اين رشته كه هنوز بدرستي معرفي نشده اند، رو به افزايش است. اين مشاغل كه شامل،
تحليلگر، نمايه ساز، فهرست نويس، متخصص دادهآمايي، توزيع كننده اطلاعات، طراح
نظامها، كارمند، تكنسين، متخصص رابط و دكومانتاليست مشاور مي شود، يك رشته عمليات تخصصي هستند كه مكمل حرفه سنتي
كتابداران و متصديان آرشيو مي باشند. افرادي با كيفيتهاي نوين درداده آمايي و
مديريت، و در موضوع خاصي كه اطلاعات آماده شده به آن مربوط آماده ميشود، لازمند.
در واقع، از متخصصين اطلاعاتي انتظار ميرود كه از دو جهت واجد شرايط باشند. هم در
روشهاي دكومانتاسيون و هم در زمينه علمي كه با آن سر و كار دارند، و از آنها بخواهند كه براي احياي معلومات خود،
آموزش ضمن خدمت ببينند. استفاده كنندگان هم بايد با روشهاي اصلي دكومانتاسيون و
ابزارهاي جديد آمادهسازي اطلاعا ت آشنايي يابند تا به استفاده كامل از نظامهايي
كه در دسترس آنانست تشويق شوند. اين فعاليتهاي آموزشي كه به تنهايي مي توانند
انطباق مداوم خدمات ارائه شده را با نيازهاي متغير استفاده كننده تضمين كنند، در
مجموع به فراهم آمدن شرايطي كه موجب ارتباط ثمر بخش بين متخصصين اطلاعاتي و
استفاده كنندگان مي گردد، كمك ميكنند.
اهداف اين برنامه عبارتند از كمك به كشورهاي عضو
بمنظور:
- ايجاد نظامهاي ملي اطلاعاتي و بهسازي اجراي مختلف اين
نظامها (كتابخانه ها، آرشيوها، مراكز دكومانتاسيون، مراكز تحليل اطلاعات، مراكز
ارجاعي ، بانكهاي داده هاي عددي و غيره).
- گسترش توانايي آنان در هماهنگ كردن فعاليتها در تمام
بخشها ي اطلاعات تخصصي و تنظيم طرحها و سياستهاي توسعه در اين زمينه.
- تربيت متخصصين اطلاعاتي و بالا بردن توانايي بالقوه
ملي و منطقه اي براي آموزش عملي و نظري درعلوم اطلاعات، علوم كتابداري و اداره
آرشيو.
اين برنامه با اصول كاري كه اساس طرحهاي يكبار به پيشنهادي
در چهارچوب برنامه اول (برنامه فرعي دوم: توسعه و استفاده از بانكهاي اطلاعاتي از
طريق بكار گرفتن تكنولوژي جديد و ابزارهاي استاندارد) را پي ريزي مي كند، سازگار
است.
منتها روش حل مسايل و ابزارهاي كار متفاوت است. برنامه
اول كه مستلزم استفاده از تكنولوژي جديد اطلاعاتي و روشهاي آزمايش شده و استاندارد
بمنظور ايجاد نظامهاي تخصصي سازگار است. تمامي عناصر مكمل (سازماني، انساني و مالي) را كه براي موفقيت چنين برنامه اي
لازمند در نظر مي گيرد و در تمام اين امور هدف اجرائي كلي، همانا ارتباط نظامها با
يكديگر است.
برنامه دوم به جنبه هاي مختلف گسترش امكانات جهت ذخيره
سازي، آماده سازي و اشاعه اطلاعات تخصصي، با تمام تسهيلات گوناگوني كه لازم دارد.
مربوط مي شود، و لازمه آن عمدتاً، فراهم آوردن زمينه مطالعات بنيادي قابل استفاده
در زمينه هاي مختلف، اجراي طرحهاي راهنما در موارد خاص،گردآوري نظر مشورتي متخصصين
جهت اجراي طرح هاي خاص بدرخواست كشورهاي عضو تشويق به مبادله تجربه ها در تنظيم
طرحها و اعمال سياستها و همچنين در ايجاد نظامهاي ملي اطلاعاتي و نظامهاي آموزشي
براي كارمندان مي باشد.
اموري كه بايد تحت اين برنامه اجرا شوند به دو برنامه
فرعي تقسيم خواهند شد .
اولين برنامه فرعي، سياستها و زيربناهاي ملي
اطلاعاتي، نخست در پي آگاه ساختن مقامات تصميمگيرنده بويژه در كشورهاي در حال
رشد به ضرورت توسعه سياستهاي ملي اطلاعاتي و طرح نظامهاي يكپارچه متعادل با
سياستهاي ملي توسعه خواهد بود. و در مرحله بعد، به گسترش واحدهاي ملي مسئوول
اطلاعات تخصصي مي پردازد. در اين زمينه، مخصوصاً به تحكيم كانونهاي ملي
اطلاعاتي و كميته هاي ملي يوني سيست،
ايجاد مراكز تجزيه و تحليل اطلاعات، بهبود روشهاي ذخيره و نگهداري مدارك بويژه در
مناطق گرمسيري و نيمه گرمسيري و گسترش فعاليتهاي مربوط به برنامه
مديريت بايگاني و آرشيو[4]
و همچنين به ديگر برنامه ها از قبيل دسترسي جهاني به انتشارات[5]
. توجه خواهد شد.
دومين برنامه فرعي، مربوط مي شود
به آموزش متخصصين اطلاعاتي و استفاده كنندگان اطلاعات كه سعي ميكند اجراي برنامه
هاي آموزش نظري و عملي در كشورهاي عضو و توسعه مواد آموزشي مناسب، ايجاد دوره هاي
بنيادي آموزشي و برنامه هاي بين المللي خاص براي مدرسين، مديران مراكز اطلاعاتي و
متخصصين طراز اول، ايجاد فعاليتهاي آموزشي براي گروههاي مختلف استفاده كنندگان را
تشويق كند.
يونسكو، همواره توجهي خاص
به گردآوري و تبادل اطلاعات در زمينه فعاليتهاي خود داشته است. در نتيجه، نظامها و
خدمات اطلاعات كتابشناسي و آماري مختلف در زمينه هاي آموزش و پرورش، علومطبيعي،
علوم اجتماعي، فرهنگ و ارتباطات در اين سازمان بوجود آمده است. بعلاوه، خدمات
دكومانتاسيون خودكار و خدمات كتابخانه و آرشيو، اطلاعات مورد نياز متخصصين
دبيرخانه و كشورهاي عضو (نمايندگيهاي دائمي، كميسيونهاي ملي، واحدهاي دولتي، مراكز
دانشگاهي و تحقيقاتي ) را در زمينه برنامه ها و فعاليتهاي سازمان، همچنانكه در
نشريات سازمان نيز درج مي شود، فراهم مي كند . چند سال
پيش، يونسكو اقدام به توسعه برنامه هاي پيش ساخته مستند CDS/ISIS-CAN/SDI
براي آماده سازي مجموعه مدارك و ايجاد زمينه اي
براي گسترش نظامهاي اطلاعات تخصصي خود نمود. از آن زمان تاكنون ، برخي موسسات در
كشورهاي عضوي و بعضي واحدهاي بين
المللي از اين برنامه هاي پيش ساخته
استفاده كرده اند.
از سال 1972، استفاده از
كامپيوتر براي آماده سازي سيستماتيك مجموعه مداركي كه توسط سازمان، دفاتر منطقه اي
و موسسات وابسته به آن منتشر گرديده. امكان تاسيس بانك دادهها را بوجود آورده است
كه منعكس كننده دامنه وسيع فعاليتهاي
يونسكو در طول ده سال گذشته (1982 -
1972) ميباشد. ضمناً امر كامپيوتريكردن اطلاعات كتابشناسي مجموعه هاي
مختلف اطلاعاتي سازمان در جريان است كه گردآوري فهرستي از مدارك خارجي سازمان را
كه از طريق اهداف و مبادله با خريداري دريافت شده اند. ممكن خواهد ساخت. اين امر
دو هدف در بردارد: هدف اول، تسهيل در امر جستجو و بازيابي مدارك و اطلاعات موجود
در يونسكو و دسترس به آنهاست. و هدف دوم، ايجاد موازنه در منابع كتابخانه مركزي،
مراكز مدارك بخشها و دفاتر منطقه اي و موسسات وابسته و استاندارد كردن روشها و
تكنيكهاي دكومانتاسيون است.
نظامها و خدمات اطلاعاتي
بين المللي يونسكو، مانند نظامها و خدمات تخصصي مختلف كه بوسيله واحدهاي ديگر
سازمان ملل متحد گسترش يافته، بخشهاي مهم شبكه جهاني اطلاعاتي آينده را تشكيل مي
دهند (از جمله برنامه اول: توسعه دستيابي به اطلاعات: تكنولوژي جديد، استاندارد
كردن و ارتباط نظامهاي اطلاعاتي). بنابر اين، بايد با انطباق پذير كردن اين نظامها
و خدمات، نسبت به بهبود و گسترش آنها اقدام كرد تا تسهيلات بيشتري براي كشورهاي
عضو جهت شركت در فعاليتهاي مبادله و آماده سازي بوجود آيد.
هدفهاي اين برنامه عبارتند
از:
- تامين توسعه
متعادل خدمات دكومانتاسيون و نظامهاي اطلاعاتي يونسكو،
- تشويق كشورهاي عضو به
شركت فزاينده در اين نظامها.
- بهبود جريان استفاده
ازاطلاعات و دكومانتاسيون در سازمان ملل متحد.
- انجام اموري كه بعهده اين
برنامه گذاشته شده، مستلزم بهبود تشكيلات هماهنگ سازي يونسكو خواهد بود تا فعاليت
يكنواخت و سازگار در امور زير را تضمين كند:
- گسترش خدمات و نظامهاي
اطلاعات تخصصي و خدمات دكومانتاسيون، كتابخانه و آرشيو
- ارزيابي كارايي اين
نظامها و خدمات و تشويق كشورهاي عضو به استفاده از آنها
- طرح خدمات و نظامهاي جديد
برنامه هاي فرعي :
هدف اولين برنامه فرعي توسعه
خدمات دكومانتاسيون، كتابخانه و آرشيو يونسكو خواهد بود كه براي تامين استفاده
رضايت بخش از مدارك مورد نياز دبيرخانه، و همچنين براي توزيع مداركي از مجموعه
سازمان به كشورهاي عضو ضروري است. اين برنامه تاكيد بخصوص بر امر كامپيوتري كردن
اطلاعات توليد شده سازمان، انتشار مواد بشكل ميكروفيش، نگهداري و حفاظت برنامه هاي
پيش ساخته و معرفي آنها به كشورهاي عضو و سازمانهاي بين المللي خواهد داشت. هدف
دومين برنامه فرعي، استانداردكردن توسعه نظامهاي اطلاعات تخصصي يونسكو بر
اساس روشي متعارف و افزايش كارايي خدمات ارائه شده به كشورهاي عضو خواهد بود. بدين
منظور، اقداماتي جهت هماهنگي بين فعاليتهاي دكومانتاسيون و اطلاعات تخصصي برنامه
هاي عمده از قبيل: شبكه بين المللي[6]
اطلاعات در آموزش و پرورش ، نظام بين المللي مبادله داده هاي اقيانوس شناسي[7]نظام بين المللي اطلاعات مربوط به منابع انرژي نو و تجديدپذير[8] ،
نظام بازيابي داده هاي علوم انساني و اجتماعي[9] نظام بين
المللي اطلاعات معماري[10] و
غيره بعمل خواهد آمد.
[1]
Tertiary information services.
[2]
Syntheses
[3] Trend studies
[4] Records and Archives Managiment Programme (RAMP)
[5] Universal Availability of Publications (UAP)
[6] The international information network in education
[7] The International Oceanographic Data Exchange (IODE) System
[8] The international information system relating to new and renewable energy sourses
[9] The Data Retrieval System for the social and Human Sciences (DARE)
[10] The Intenational System of Information on Architecture (ARKISYST)