نشريه فني مركز مدارك علمي (مركز
اطلاعات و مدارك علمي ايران)
براي روشن شدن موضوع مثالي از طبقهبندي دهدهي جهاني ذكر
ميكنيم كه به علت استفاده از جداول اختصاص و عمومي كمكي قابليت بيشتري در نشان
دادن محتواي مدارك دارد. در اين طبقهبندي مدركي دربارة “تدريس علوم در برنامه
دبيرستانها“ با شماره زير مشخص ميشود:
5: 214/371: 5/373
چنانكه
ديده ميشود براي نشان دادن اين موضوع يازده رقم به كار گرفته شده است. براي
بازيابي اين مدرك تنها در صورتي كه به عامل “دبيرستانها“ (5/373) توجه داشته باشيم
ميتوانيم مدرك را بازيابيم و هرگاه توجه اصلي به عامل “برنامه“ (214/371) باشد
ناچاريم با تغيير ترتيب عوامل تشكيلدهنده شماره, يك شناسه ديگر به شماره 5/373:
5: 214/371 نيز داشته باشيم. نمايه كردن همين مدرك چنانكه بعداً خواهيم ديد به كمك
روش همارا بسادگي انجام ميگيرد.
پايه اصلي
نمايهسازي همارا بر آنست كه محتواي هر مدرك را ميتوان به يك سلسله مفاهيم بنيادي
تجزيه كرد و براي نمايهسازي مدرك, اين مفاهيم را با كمك يك واژه يا يك عبارت
بسيار كوتاه نشان داد. در اين روش كوشش ميشود كه تنها يك واژه براي نشان دادن يك
مفهوم بكار رود و حتيالمقدور از بكار گرفتن عبارات كوتاه خودداري شود. واژههايي
كه براي نمايهسازي بكار ميرود الزاماً از يك ليست پيش ساخته برداشت نميشود بدين
معني كه لازم نيست در بدو كار ليستي از واژهها را بر حسب مورد, توصيفگر يا كلمات
كليد يا جنبه يا Uniterm مينامند و با كمك آنها ميتوان
عميقاً محتواي مدارك را نشان داد.
معمولاً هر
مدرك كه به كتابخانه ميرسد يك شماره مسلسل ميگيرد. با كمك شمارههاي مسلسل
ميتوان تاريخ تقريبي وصول مدرك را تعيين كرد. وقتي مدرك خوانده شد مفاهيم اساسي
آن تعيين ميشود و براي هر مفهوم واژه مناسبي در نظر گرفته ميشود. در آغاز كار
براي هر واژه برگهاي جداگانه و بعداً براي هر واژه تازه برگه جديدي در نظر گرفته
ميشود و اين واژه در بالاي برگه نوشته ميشود. در پايين هر برگه شماره مداركي كه
مفهوم اين واژه در آنها وجود دارد به ترتيب خاصي كه بعداً ذكر خواهد شد نوشته
ميشود. مدرك به ترتيب شماره در قفسه قرار ميگيرد و برگههاي واژهها به ترتيب الفبايي
بايگاني ميشود. به علت كوشش در بكار بردن واژههاي بسيط خودداري از بكار بردن
واژههاي مركب و عبارات, رج كردن برگهها بينهايت آسان است و مشكلي از اين نظر به
وجود نميآيد.
به هنگام
بازيابي, هر موضوع بدواً به مفاهيم اساسي تجزيه ميشود و واژههايي كه رساننده اين
مفاهيم هستند تعيين ميگردد. سپس برگههاي اين واژهها از فهرست استخراج و با
يكديگر مقايسه ميشود. هر گاه شماره يك مدرك در چند برگه مشترك باشد معلوم ميشود
كه آن مدرك موضوعي را كه در جستجويش هستند در بردارد.
براي توضيح
بيشتر اين مطلب ميتوان سادهترين روش نمايهسازي همارا را چنين شرح داد. در اين
روش براي هر واژه يك برگه به اندازه دوازده سانتيمتر و نيم در هفت سانتيمتر و نيم
يا بزرگتر در نظر گرفته ميشود. در قسمت بالاي هر برگه به اندازه يك سانتيمتر جا
براي درج واژههاي نمايه در نظر گرفته ميشود و بقيه برگه به طور عمودي به ده ستون
تقسيم ميشود و ارقام از صفر تا نه در قسمت بالاي هر ستون قرار ميگيرد. وقتي
مدركي به مفاهيم و واژههاي رساننده آنها تجزيه شد شماره آن مدرك با در نظر گرفتن
رقم آخر سمت راست آن در زير يكي از ستونهاي درج ميشود و به اين ترتيب تمام شمارههايي
كه به يك رقم ختم ميشوند در يك ستون قرار ميگيرند و مقايسه شمارههاي مدارك در
برگههاي مختلف بسيار آسان ميشود.
براي روشن
شدن موضوع مثالي ميآوريم. موضوع مدركي را كه قبلاً از آن بحث شد ميتوان به علوم,
دبيرستانها و برنامه درسي تجزيه كرد. به اين مدرك بر حسب ترتيب دريافت مثلاً شماره
234 داده ميشود و اين شماره در برگه مربوط به هر يك از اين سه موضوع ياداداشت
ميشود. (شكل 1) در صورتي كه مدارك ديگري مثلاً شمارههاي 31 و 195 و 327 نيز
درباره همين موضوع باشند آن شمارهها نيز در برگهها يادداشت ميشود. بديهي است در
هر برگه شمارههاي مدارك ديگري هم نوشته ميشود ولي به هنگام مقايسه سه برگه علوم,
دبيرستانها و برنامه درسي, به آساني ميتوان دريافت كه فقط شمارههاي 31 و 234 و
195 و 327 در هر سه برگه مشترك است و بنابراين فقط اين مدارك به موضوعي كه در
جستجويش هستند مربوط ميشود. (شكل 2).
روشي كه
شرح داده شد هم اكنون با تغييراتي در مركز مدارك علمي مورد استفاده قرار ميگيرد.
روشهاي ديگري نيز براي نمايهسازي همارا وجود دارد. از جمله ميتوان روش مقايسه با
كمك نور يا Optical Coincidence را نام برد.*
در سالهاي
اخير پيشرفتهاي زيادي در زمينه نمايهسازي همارا حاصل شده و راههايي براي استفاده
از برگههايي كه لبه آنها منگنه شده و نيز برگههاي منگنهدار ماشينهاي حسابگر در
اين نوع نمايهسازي ابداع شده است و اميد ميرود در مقالات ديگر بتوان بتدريج اين
روشها را شرح داد.
|
|
برنامه درسي |
|||||||||
|
0 |
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
8 |
9 |
|
|
|
|
|
|
234 |
|
|
|
|
|
|
|
|
دبيرستانها |
|||||||||
|
0 |
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
8 |
9 |
|
|
|
|
|
|
234 |
|
|
|
|
|
|
|
|
علوم |
|||||||||
|
0 |
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
8 |
9 |
|
|
|
|
|
|
234 |
|
|
|
|
|
|
شكل 1
|
|
علوم |
|||||||||
|
0 |
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
8 |
9 |
|
|
30 70 90 110 |
31
61 81 121 161 231 301 |
32 92 132 192 222 |
33 93 133 173 243 |
34 84 154 234
244 294 |
45 95 135 195
215 325 |
26 66 96 146 196 236 |
7 37 87 117 167 327
|
38 98 118 158 178 |
9 39 99 109 119 319 |
|
|
|
دبيرستانها |
|||||||||
|
0 |
1 |
2 |
4 |
5 |
6 |
7 |
8 |
9 |
||
|
20 40 60 |
11 31
51 161 211 |
22 52 172 252 |
43 83 103 113 223 |
14 74 114 144 234
304 |
5 35 125 155 195
275 305 |
16 56 126 156 246 |
27 47 127 157 207 327
|
48 78 128 148 208 |
29 49 79 139 229 |
|
|
|
برنامه درسي |
|||||||||
|
0 |
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
8 |
9 |
|
|
10 40 130 |
21 31
171 |
142 272 |
123 303 |
64 94 154 234
294 |
25 65 195
225 |
6 36 46 86 276 |
57 97 137 327
|
68 108 138 |
19 69 129 309 |
|
شكل 2
منابع مورد استفاده
Ashworth, W. Handbook of
Special Librarianship and Information Work. 3rd ed. London: Aslib,
1967.
Collison, R.L. Indexes
and Indexing. London: Benn, 1969.
Needham, C.D. Organizing
Knowledge in Libraries.London: Andre Deutsch, 1964.
Wasserman, P. The Librarian and the Machine. Detroit: Gale Research Company, 1965.