قالب PDF  بازگشت  مجله الكترونيكي صفحه اصلي

 
  حسين حاجيان

Email:

عضو هيات علمي گروه کتابداري دانشگاه آزاد اسلامي اراک

چکيده
 تکنولوژي اطلاعات خدمات و شرايط جديدي در کتابخانه ها پديد آورده است که از ضروريات آن شناخت کتابداران و مشتريان کتابخانه ها  از مهارتهي لازم است، اين مهارتها به صورت عملي طي دروس کارآموزي آموزش داده ميشود، مدت زمان در نظر گرفته شده بري اين درس در مقاطع کارداني و کارشناسي به ترتيب ۳۳% و ۸/۵۵% از کل زمان کارعملي و به لحاظ کمي ارزش هر واحد درسي آن به ترتيب ۹/۳ و ۸/2 برابر ساير دروس است، که زير نظر سرپرستان کتابخانه هايي که هيچ انگيزه و يا مسئوليتي در خصوص آموزش دانشجويان کتابداري ندارد و بعضاّ فاقد تحصيلات دانشگاهي در ين زمينه اند گذرانده مي شود، پيشنهاد ميشود گروههي کتابداري با تجهِيز آزمايشگاه انعطاف پذير کتابداري، دروس کارآموزي دانشجويان را زير نظر اساتِيد هر بخش از سر فصل برگزار نمايند که ازمزايي آن آمادگي دانشجويان با بنيه علمي و عملي قوي بري ورود به بازار کار و امکان ارزيابي بنيه علمي و عملي مدرسان و گروهي آموزشي کتابداري خواهد بود .
کليد واژه ها:  برنامه درسي، تکنولوژي اطلاعات، دروس عملي، کارآموزي،  کتابداري و اطلاع رساني
 

تکنولوژي اطلاعات همانگونه که سبب ارتقاء سطح خدمات مي شود موجب ايجاد کارآئي بالاتر و شرايط و امکانات جديد خواهد بود؛  لزوم شکل گيري کتابخانه هي ديجيتال منوط به شناخت دقيق کتابداران و شناخت نسبي مشتريان کتابخانه ها(1) از مهارتهي کلان فناوري اطلاعات در حوزه هي مختلف فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي و پيامدهي استقرار اين فناوري در کتابخانه هاست، کتابخانه هايي که بيش از ۴۲ قرن از پيدايش آنها در خاورميانه مي گذرد(2) و ويژگي برجسته آنها نه پويائي مستمر که تماميت ساختاري آنهاست و تنها با ملاحظات سازماني و به عنوان سمبلي از مدنيت امروزي و نه با سودمندي اجتماعي و خصيصه مولد بودن، برجا و برپا مانده اند، ورود به حوزه شناختي فناوري اطلاعات بري کتابداران يک ضرورت تام و بري مراجعين فرصتي مناسب بري کسب مهارتهي اطلاع يابي است.  تکنولوژي اطلاعات امکانات و شيوه هي نويني را ارائه مي کند و امکانات و روابط موجود را دگرگون مي سازد(3)، در چنين شرايطي آيا کتابخانه ها و دانش آموختگان رشته کتابداري شرايط جديد را درک و امکانات ، مهارت و آمادگي لازم بري بر آوردن نيازهي اطلاعاتي جوامع کتابخانه ها را در دنيي نوين  دارند؟ و يا به دليل ناتواني از سازگاري و عدم توجه به تغيير شرايط اطلاعاتي با بحراني دروني درحوزه آموزش و بيروني در حوزه کارکردي مواجهند. يکي از شيوه هي مواجهه موفق با چنين شرايطي تجهيز دانشجويان کتابداري واطلاع رساني به مهارتها وتواناييهي لازمه است که قراراست ازطريق فراگيري واحدهي درسي نظري وتمرين کارآمد آن در دوره تحصيل اين رشته وگذراندن واحدهي درسي عملي بويژه تحت عنوان کارآموزي يا کارورزي توانمندي لازم را بري  ورود به حوزه هي کاري به دست آورند و بري پاسخگويي و کمک در برآوردن نيازهي اطلاعاتي مراجعين در انواع کتابخانه هي ملي، عمومي، دانشگاهي، اختصاصي و آموزشگاهي با اعتماد به تواناييهي خود اعلام آمادگي کنند(4). اين هدفمندي وآينده نگري را همچنين مي توان درهدف اعلام شده ازسوي وزارت علوم تحقيقات و فناوري در دايرکردن رشته کتابداري به وضوح مشاهده نمود. کميته تخصصي کتابداري شوري عالي برنامه ريزي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري(5) هدف مورد نظر از تدريس دروس کتابداري را « ايجاد آمادگي لازم جهت کاردرانواع مختلف کتابخانه ها وکسب مهارت هي لازم درزمينه کتابداري وانجام امور مجموعه سازي، سازماندهي، ارائه خدمات و اشاعه اطلاعات اعلام مي کند »(6 و 7).

ازاين رو طبيعتا بايد دروس اختصاصي پيش بيني شده و سرفصل هي درنظرگرفته شده بري مقاطع تحصيلي متنوع آموزش کتابداري واطلاع رساني، منابع پيشنهادي بري تدريس در هر درس، انطباق وپوشش کامل سرفصل با محتوي درس و منابع و امکانات آموزشي و ابزارکارعملي موجود، تواناييهي دانشجويان و مدرساني باشيوه تدريس مناسب  ـ که آميزه ي از فن، تجربه وهنرمعلمي باشدـ و با جوهرهء معلمي به منظور حصول کيفيت مطلوب در دروس اختصاصي، به گونه ي فراهم شود تا فارغ التحصيلان مقاطع مختلف اين رشته علاوه بر رسيدن به اهداف پيش بيني شده برنامه ريزان با فراهم نمودن شرايط مناسب، امکان ادامه تحصيل در مقاطع بالاتر را يافته وبه ويژه آن گروه که جذب محيط هي کار تخصصي مي شوند کارآئي مورد انتظار را داشته باشند و احساس نکند که فاصله ي ميان مطلوبهي بيان شده در کلاس و توانمندي لازم در کار وجود دارد، که قطعاًًَ حاصل آن ياس حرفه ي و انزوي آنان خواهد بود كه از آن ميتوان بعنوان يک فاجعه گسست  آموزشي ـ شغلي ياد کرد .

به منظور اجتناب از رخداد چنين فاجعه ي درسيصدوهفتادونهمين مصوبه جلسه شوري عالي برنامه ريزي(8)  به تاريخ چهاردهم شهريور۱۳۷۸، ۵/۵ ۷% ازساعات مربوط به ۲۶ واحد دروس اختصاصي در مقطع کارداني (۷۳۳ ساعت از ۹۷۱ ساعت)  به دروس عملي  و ۳۳ % از زمان کار عملي (۲۴۰ ساعت از ۷۳۳ ساعت) به ۲ واحد درس کارآموزي و اين تناسب در مصوبه سال ۱۳۶۱، ۱۰۰% کارعملي (۳۲۴ ساعت) به ۶ واحد درس کارآموزي ۱و۲ و در مقطع کار شناسي بيش از ۱/۷۶% ازساعات مربوط به ۵۸ واحد دروس اختصاصي اجباري (۱۴۶۲ ساعت از ۱۹۲۱ ساعت) و بيش از ۸/۵۵% از زمان کار عملي (۸۱۶ ساعت از۱۴۶۲ ساعت) به ۱۲ واحد کارآموزي اختصاص يافته است، که نشانگر اهميت بيشتر و خاصتر به کارآموزي عملي و چرخش نگاه برنامه ريزان از توجه به مباحث تئوري به کارکردگريي در مقطع کارشناسي کتابداري است.

به لحاظ کمي مي توان ارزش هر واحد درس کارآموزي را به ترتيب در مقاطع کارداني و کارشناسي کتابداري بيش از ۹/۳ (و بيش از۳ برابردر مصوبه سال۶۱) و ۸/۲ برابر ساير دروس برشمرد، اين عنايت ويژه را مي توان در سر فصل اين درس  که  « انجام کار عملي در رابطه با دروس مربوط به بخشهي مختلف کتابخانه و بر اساس مواد تدريس شده زير نظر مدرسان مربوط و سرپرستان کتابخانه هاست »(8) نيز مي توان بصورت ملموس مشاهده نمود، کتابخانه از اين منظر بري دانشجويان کتابداري و اطلاع رساني نقش کارخانه ريسندگي بري کارآموزي دانشجويان نساجي و نقش ساختمانهي در حال اجراء بري کارآموزي دانشجويان عمران و نقش مدرسه بري کارآموزي دانشجويان معلمي و نقش بيمارستان بري کارآموزي دانشجويان پزشکي، پرستاري و... را دارد.
در درس کارآموزي دانشجويان کتابداري بري گذراندن واحدهي درسي و وارد عرصه عمل شدن به صورت تمريني بايد کتابخانه هائي را که حاضر به پذيرش آنان به عنوان کارآموز باشند پيدا و ساعات تعيين شده در سر فصل را با آن کتابخانه  همکاري داشته باشند تا ضمن طي مدت در نظر گرفته شده به اهداف مورد نظر برنامه ريزان نيز نايل آيند ولي با کمال تاسف کتابخانه ي را که مطلوبهي بيان شده در کلاس درس را بتوان  در آنها جست نمي توان يافت، کتابخانه هي موجود بندرت از سياستهي مجموعه سازي قابل دفاع، سازماندهي منضبط، بخش مرجع مطلوب و پاسخگو، ارائه خدمات اطلاع رساني و امانت مناسب، به روز بودن منابع، مديريت شايسته و... برخوردارند(9) و از طرفي سلف دانشجوي کارآموز که اکنون در کسوت کتابدار در کتابخانه حضور دارد با چه انگيزه ي   ـ حرفه ي يا مادي(10) ـ بايد به خود زحمت دهد که درهر نيمسال بر چند دانشجوي کارآموز نظارت کند و در نقش معلم محفوظات خود را به آنها انتقال دهد و درمواردي که کتابدار کتابخانه فاقد تحصيلات کتابداريست چه بسا در مواجهه با دانشجويان علاقه مند آموخته هي اورا به باد انتقاد گيرد.
اين گونه دور افتادن از سر فصلهي تعيين شده مسلماّ نشان از عدم دستيابي برنامه به هدف تربيت کتابداران ماهراست، در چنين شرايطي است که دانشجوي کتابداري تفاوت فاحشي بين آنچه بايد باشد و آنچه هست مي بيند و در مي يابد نظام اداري بسيار کم به جنبه هي کاربردي علومي که در دانشگاه آموزش داده مي شود توجه داشته و بسيار کمتر از آن کارآئي دانش آموختگان خود را مورد عنايت قرار داده است(11)، پيامد چنين احساسي  دلسردي، سرخوردگي و وقوف فارغ التحصيلان کتابداري به کمبودهي آموزشي است و اولين و ساده ترين واکنش آنها گله مندي از گروهي آموزشي که مسئوليت تربيت آنها را بعهده داشته اند خواهد بود .

از نظر زمان ارائه نيز دروس کارآموزي را،  مي توان با پروژه هي پايان تحصيل در ساير رشته ها مقايسه کرد، بنابراين دانشجويي که دچاراحساس ياس و نااميدي نسبت به رشته کتابداري شده است به دليل سپري کردن بيش از نيمي از دوره تحصيل خود، تا حدودي بازگشت به عقب را توجيه پذير نمي بيند، لذا از سرناچاري تر جيح مي دهد مدت باقي مانده را ـ باري به هر جهت ـ  طي نموده و هرچه زودتر فارغ التحصيل شود، به همين دليل در موضع انفعال قرار گرفته و به کارهي عادي کتابخانه از قبيل امانت کتاب، چيدن کتاب در قفسه ها، آماده سازي و... و حاضر شدن در مواقعي که کارمند کتابخانه امکان حضور را ندارد ميپردازد و در قبال آن طبق يک قرار ضمني حداکثر امتياز ممکن [ نمره۲۰ ] بري او در يکي ازمهمترين دروس اختصاصي درنظرگرفته مي شود، بدون اينکه چيزي آموخته باشد و يا آموخته دانشگاهي او در بوته آزمون قرارگيرد؛ اين واقعيت اندوهناک زمينه هي اصلي شکاف بين دانشجويان علاقمند و رشته تحصيلي او را ايجاد مي کند، در اين وضعيت دانشجويان تصميمات متفاوتي اتخاذ ميکنند:  برخي چاره را در ورود به حوزه هي حرفه ي  ديگري بجز کتابداري، گروهي  ديگر که تعلق علمي و عاطفي به اين رشته پيدا کرده اند چاره را در ادامه تحصيل در اين رشته و قرار گرفتن در جرگه مدرسين و نه شاغلين در کتابخانه ها و دسته ي ديگر در تغيير رشته تحصيلي و... مي بينند، به هر حال حاصل تمامي اين تصميمات خالي شدن بدنه کاري کتابخانه ها از کتابداران تحصيل کرده در آينده ي نزديک است .
از زاويه ديگر فلسفه وجودي درس کارآموزي را مي توان به تمريني بري يافتن جايگاه کتابداران در عرصه متحول شده نظام اطلاع رساني به واسطه حضور تکنولوژي، ابزار و رسانه هي نوين در سطح جهاني دانست.

با دقت در مطالب پيش گفته مي توان به اهميت دروس کارآموزي و لزوم دقت در کيفيت برگزاري آن، هم بري برنامه ريزان وهم بري مدرسان ودانشجويان رشته کتابداري وسازمانها ومراکزي که نقش و وجودکتابخانه و اطلاعات در آنها بسيارحياتي است پي برد گرچه بسياري از اين سازمانها ومراکز تصور درست وانتظار معقولي از معلومات وتواناييهي فارغ التحصيلان کتابداري ندارند وگمان مي برند صرف فارغ التحصيل شدن از اين رشته بري انجام هر گونه فعاليتي در کتابخانه ها ومراکز اطلاع رساني کافي است(9). ازاين روتنها راه پايان دادن به دوگانگي فعلي و رفع کمبود دروس وسرفصل هائي که به هيچ وجه کش دادن آنها نيازهي علمي و امروزين کتابداران وکتابخانه ها رامرتفع نمي سازد، توام ساختن نظر وعمل ـ به همان صورتي که در سرفصل درس کارآموزي آمده است ـ  توسط مدرسان رشته کتابداري ميباشد؛ بدينمنظور پيشنهاد مي شود به جي معرفي کتابداران به کتابخانه هائي که وصف آن رفت،گروه هي کتابداري نسبت به تاسيس ويا تجهيز کارگاه ـ آزمايشگاه ـ هي کتابداري در حوزه هي مجموعه سازي، خدمات مرجع، فهرست نويسي و رده بندي، تهيه بانکهي اطلاعاتي، تهيه منابع سمعي وبصري، تهيه آثار بري نوسوادان، نقدوبررسي ادبيات کودکان باحضور کودکان ونوجوانان، وسايل وملزومات مربوط به خدمات دهي معلولان، نابينايان و ساير ابزارکارعملي(حداقل يک سري بري هر۵دانشجو) و... اهتمام ورزند تا ضمن توليد تجربيات کتابخانه ي وکتابخانه هي  منعطف در موقعيت هي مختلف، نمونه ي بري مشاهدهء  عيني تکنيکها و ابزار حرفه ي معرفي شده به دانشجويان در زمان انجام کارآموزي فراهم آورند، از باب مثال در درسهي انتخاب وسفارش با فراهم آوري گزارشات وآمارهي متنوع از کتابخانه هي متفاوت و تهيه منابع انتخاب و امکانات سفارش چاپي و الکترونيکي، مدرس مربوطه مي تواند براساس ترکيبهي متنوع از اطلاعات موجود، کتابخانه هي فرضي را ترسيم و از دانشجويان بخواهد ازطريق منابع و ليست هي موجود، دسترسي به پايگاههي کتابشناختي و فهرست هي الکترونيکي و... متناسب با فضا، امکانات، تنوع، سطح تحصيلات،گروههي سني، ميزان رفاه اجتماعي، دسترسي به رسانه هي مختلف  و ساير ويژگيهي جامعهء کتابخانه فرضي مورد بحث، منابع مناسب را انتخاب نمايد و سپس انتخاب هي انجام شده توسط دانشجويان را با يکديگر مقايسه و با عنايت به علل تفاوتهي موجود در انتخابهي صورت گرفته توسط دانشجويان  بحث شود تا بهترين شکل انتخاب منابع حاصل آيد؛ همچنين مي توان از دانشجويان خواست انتخاب هي خود را در فروشگاه هي الکترونيکي، وب سايت هي کارگزاران کتب ومجلات جستجو نمايند ونحوه سفارش از طريق آنها را بياموزند و... و يا در دروس مرجع شناسي تخصصي و اصول کار مرجع مدرس کارآموزي مرتبط با ين بخش مي تواند سئوالات متفاوتي را طرح و شيوه پرسشکاوي، رفع ابهام و روشن کردن سئوال بر حسب نياز مراجعه کننده و تجزيه و تحليل سئوال، جستجو منابع مرتبط با سئوال، تجسس اطلاعات و نحوه ارائه اطلاعات يا  پاسخ و ساير مهارتهي لازم را با دانشجويان تمرين نمايد و همچنين با خلق موقعيتهي متفاوت از دانشجويان بخواهد با استفاده از الگوي ايفي نقش ـ درآموزش ـ خود را در جايگاه مراجعه کنندهءپرسشگر و کتابدار قرار دهند و شيوه صحيح برخورد با مراجعه کننده و نحو صحيح خدمات رساني را در شرايط احتمالي گوناگون بيازمايند و فرصت اظهار نظر و انتقاد درباره مسايل مربوط به پيشرفتهاي ناشي از حضور تكنولوژي در حوزه كتابداري و اطلاع رساني  يران بري آنها فراهم شود، در چنين فضيي ميتوان جنبه معنوي و عملي خدمات کتابداري را ـ  به دور از شيوه مرسوم انجام کار در ازي دريافت حقوق ـ بري دانشجويان به نميش گذاشت؛ علاوه بر اين مي توان از دانشجويان خواست گزارشاتي از وضعيت مجموعه سازي، سازماندهي، اشاعه اطلاعات  و ساحتمان و تجهيزات کتابخانه هي موجود در سطح شهر و روستا هي قابل دسترس تهيه کنند و ضمن ارائه آنها در ساعات کارآموزي نسبت به آسيب شناسي وضعيت حاضر اقدام و پيشنهادهي علمي و اجرائي بري بهبود وضعيت موجود  ـ با همفکري ساير دانشجويان ـ ارائه کنند و جهت نگاه نقادانه و اصلاحگريانهء آنان که مديران، تصميم گيرندگان و حاميان مالي کتابخانه ها را نشانه رفته است  به  عملکردهي آتي خود در نقش مديران و کارکنان کتابخانه هي فردا متميل گردد و ... [بجي برخي از ين و...ها ميتوان تراوشات ذهن خلاق مدرسين پرتلاش ين رشته را قرار داد].

اين شيوه را مي توان در خصوص ساير دروسي که در سر فصل کارآموزي به آنها پرداخته شده است انجام داد و در پايان دوره و مدت کارآموزي مديران گروه مي توانند عملکرد يکايک مدرسان دروس مرتبط را از طريق ارزيابي تواناييهي دانشجويان، مورد بررسي قرار دهند و در نهيت اينکه مي توان تعدادي از واحدهي درس کارآموزي در دوره کارشناسي کتابداري  ـ حداکثر ۳ واحدـ را به تهيه پايان نامه تحصيلي متضمن ارائه يک فکر يا طرح بديع در زمينه هي خدمات رساني عملي و يا مباني نظري و علمي اين خدمات در يک يا دسته ي از کتابخانه ها با راهنمايي يکي از مدرسان اختصاص داد، نهادينه کردن اين روش علاوه بر افزودن به تواناييهي نظري و عملي دانشجويان و آماده ساختن زمينه هي لازم بري  ورود آنان به عرصهء پژوهش آزاد و تجربه(12) مي تواند موجب اعتلي کيفي کار هر مدرس و کل گروه آموزشي شود و در بالا بردن آبروي آموزشي آن تاثير بسزايي داشته باشد، ضمن اينکه سبب  هماهنگي و يجاد وحدت رويه ميان گروه هي مختلف آموزشي کتابداري و سود آن مسلما نصيب جامعه کتابداري ايران خواهد شد(13) و موجب مي شود فارغ التحصيلان گروه هي آموزشي کتابداري در سراسر کشور در محيطهي کاري ارزشهي قابل قبول و تواناييها و مهارتهي مشابهي به نمايش بگذارند و با ختم دوگانگي فعلي محيط مناسبي بري رشد مباني نظري و عملي کتابداري فراهم سازند و به دانشجويان بباورانند که در حوزهء كتابداري و اطلاع رساني كم نيستند كتابداران فرهيخته و با فرهنگي كه  با اتكاء به تجربهء  وسيعي كه درميدان عمل كسب كرده اند و با آميختن علم و عمل و داشتن جوهرهء  معلمي به كار تدريس حيثيت ميبخشند(14) گرچه تحقق اين امر تاحدودي مستلزم آن است که حوزه هي سياست گزاريهي کلان آموزشي در دانشگاهها اهميتي بيش از پيش براي برگزاري دروس کارآموزي قايل شوند و ضمن حميت و تشويق مديران گروه و کاستن از دوندگيهي آنان در تجهيز آزميشگاههي کتابداري ين چرخش نگاه را با احتساب ساعات طي شده در اين دروس بعنوان بخشي از  ساعات موظف تدريس مدرسين عيان سازند تا انگيزههي آنان نيز بري جدي گرفتن اين درس مضاعف گردد.

 
منابع و ماخذ
۱-واينگاند،دارلين. خدمت عالي به مشتري: راهنمايي مختصربري کتابداران، ترجمه مرضيه هدايت.تهران : سمت ،۱۳۸۴.
۲-راسخ نيا،پرويز.گاهشماري چند در اطلاع رساني و ارتباطات : نگاهي به برخي تحولات،کتاب،کتابداري،ارتباطات و...، ويراستار کاظم حافظيان رضوي، زير نظر مهدي تقوي.تهران : خانه کتاب،۱۳۸۰.
۳-دبيرخانه شوراي عالي اطلاع رساني. دولت الكترونيكي. تهران: دبيرخانه شوراي عالي اطلاع رساني، 1384.
4-مرادي،نورالله. مرجع شناسي : شناخت خدمات و کتابهي مرجع. تهران : فرهنگ معاصر،۱۳۷۲.
5-وزارت فرهنگ و آموزش عالي.شوري عالي برنامه ريزي. مشخصات کلي برنامه و سرفصل دروس دوره کارداني کتابداري، ۱۳۶۱ .
6- وزارت فرهنگ و آموزش عالي.شوري عالي برنامه ريزي. مشخصات کلي و سرفصل دروس کارشناسي کتابداري ۱۳۶۶ .
7-دياني،محمد حسين.  ارزيابي برنامه هي درسي رشته کتابداري. پيام کتابخانه؛۱۱: زمستان ۱۳۷۲.
8- وزارت فرهنگ و آموزش عالي.شوري عالي برنامه ريزي. مشخصات کلي برنامه و سرفصل دروس کارداني، ۱۳۶۸.
9- حري،عباس.  ارزيابي برنامه هي درسي رشته کتابداري. پيام کتابخانه؛۱۱: زمستان ۱۳۷۲ .
10-امير فريار،فرخ. فهرستنويس پيش ازانتشارو... . جهان کتاب. ۲۰۸. مرداد۱۳۸۵ .
11-بني اقبال،ناهيد.  ارزيابي برنامه هي درسي رشته کتابداري. پيام کتابخانه؛۱۱: زمستان ۱۳۷۲.
12-انصاري(محقق)،نوش آفرين.  ارزيابي برنامه هي درسي رشته کتابداري. پيام کتابخانه؛۱۱: زمستان ۱۳۷۲.
13-اسدي،مجتبي.  ارزيابي برنامه هي درسي رشته کتابداري. پيام کتابخانه؛۱۱: زمستان ۱۳۷۲.
14-قزل اياغ، ثريا.  ارزيابي برنامه هي درسي رشته کتابداري. پيام کتابخانه؛۱۱:زمستان ۱۳۷۲.

شرايط استفاده  از مقاله