قالب PDF  بازگشت  مجله الكترونيكي صفحه اصلي

  نويسنده : ويليام واي آرمز[2]
مجله دي ليب[3] جولاي 1995
مترجم: اكرم عيني

 مقدمه
 معماري براي كتابخانه هاي ديجيتال در  گزارشهاي پروژه فني علوم كامپيوتر (‌سي اس – تي آر[4])  كه به مدت دو سال با پشتيباني مالي آژانس پژوهشهاي تحقيقات پيشرفته وزارت دفاع امريكا (آرپا[5])انجام شد  ،‌ ارائه گرديد .اين معماري يك چارچوب كلي براي كتابخانه ديجيتالي است كه در آن اشياء ديجيتالي بسيار زيادي مركب  از همه نوع مواد و منابع بر روي شبكه هاي كامپيوتري ملي قابل دسترس است .اين اشياء ديجيتالي در گزارش رابرت كان[6] و رابرت  ويلنسكي[7] تعريف شده اند.(1)
معماري كتابخانه هاي ديجيتال حاصل بحث هاي بيشمار و سودمندي بوده است كه  از نتايج اين بحت ها هشت اصل كلي استخراج شده است و در اين مقاله راجع به هركدام توضيحاتي ارانه   مي شود. اين اصول از مسائل كليدي تبديل كتابخانه هاي ديجيتالي واقعي به خدمات شبكه اي است كه امروزه مطرح مي باشد. مقاله كان / ويلنسكي[8]   نيز داراي چارچوبي جامع و وسيع براي رفع اين مشكلات است .
 
 اصول كلي
1.  چار چوب فني معماري درون يك چارچوب فني و حقوقي است
نظام هاي اطلاعاتي جوامع حرفه اي با  تمركز خاصي  كه روي نياز هاي خودشان داشته اند، ايجاد گرديده اند. تاكيد اين سيستم ها دسترس پذير بودن اطلاعات و رايگان بودن آن ، براي همكاران و عموم بوده است. اما  در آينده كتابخانه هاي ديجيتالي درون يك چارچوب حقوقي    –اجتماعي و اقتصادي بزرگتري قرار  مي گيرند.
براي مثال در كتابخانه ديجيتالي، آثار موسيقي به صورت زنده با حضور آهنگساز ، سراينده و تنظيم كننده اجراء مي شود. در آنجا شهرت هنري اين افراد به نوع كارشان بستگي دارد نه اينكه چگونه اين كار ذخيره يا انتقال داده مي شود و شايد مانند استوديو هاي ضبط موسيقي يا سالن هاي كنسرت براي استفاده از آنها بايد وجه پرداخت كرد و اگر هدف كتابخانه حمايت از علائق كاربران باشد، اين كار فقط به عنوان بخشي از فعاليتهاي كتابخانه ديجيتالي به شمار مي آيد.
وظيفه نظامهاي حقوقي ، رمز گذاري كردن اين چارچوب اجتماعي و اقتصادي به سرعت در حال تغيير است. حوزه هاي حقوقي مرتبط شامل حق تكثير ، حق اجراء و ديگر حقوق مالكيت معنوي[9] ، حق افترا ، حقوق ارتباطات حريم خصوصي و حقوق بين الملل است..
 معماري  كان / ويلنسكي نمي تواند قانون بنويسد، اما مي تواند يك طرح فني را فراهم كند كه با ساختار حقوقي مطابق است. در اين معماري به خالق اثر و دارنده مالكيت فكري احترام گذاشته  مي شود و حق اثر مي تواند تا يكصد سال و بيشتر دوام داشته باشد.در اين معماري  هر اثر ديجيتالي به طور جداگانه با حقوق مالكيت جداگانه شناسايي مي شود.
جامعه انتظار دارد خالق اثر مسئول و پاسخگو ي توليد محتوايش باشد. اما  كساني كه درباره اين محتوا تصميم گيري مي كنند هم بايد رفتار مسوؤلانه داشته باشند. كتابخانه ديجيتالي پيشرفت نمي كند مگر اينكه براي محتوا مسئوليت حقوقي داشته باشد بخصوص روي بخشهايي كه تنها وظيفه آنها ذخيره و انتقال اين اطلاعات است . بنابراين در معماري كتابخانه ديجيتالي بايد بين حوز ه هاي مسئوليت و حقوقي،  با بخش هاي مختلف ديگر مرز مشخصي قائل شد.
  
 2. براي درك بهتر مفاهيم مربوط به كتابخانه ديجيتالي بايد با واژگان خاص آن آشنا شد
محققان ثابت كرده اند واژگان خاص ،مانعي براي توصيف كتابخانه ديجيتالي است. برخي لغات در حوزه فني يا حقوقي، حرفه اي و اجتماعي آنقدر معناي ضمني متفاوت دارند كه اين  مانعي براي بحث بين افراد با پيش زمينه ها و دانش هاي مختلف مي شود. حتي برخي لغات ساده در بين افراد مختلف معناي متفاوتي دارند . مثلا لغت  نسخه برداري[10]و نشر[11] براي متخصصان كامپيوتر ، ناشران و حقوقدانان معناي متفاوتي دارد. كاربرد لغات معمول انگليسي با كاربرد حرفه اي و تخصصي اين لغات متفاوت است .انواع زبان انگليسي كه در سراسر دنيا استفاده مي شود نيز با توجه به تفاوتهاي فرهنگي از بي ثباتي و دگرگوني معنا در بين ملل ديگر حكايت دارد.
لغات خاص و تخصصي كه باعث كج فهمي در بحث دقيق و جامع كتابخانه هاي ديجيتالي       مي شوند بايد پالايش  شوند. از جمله لغاتي كه فهرست شده اند" نسخه برداري"" نشر" "سند[12]" و "كار[13]" است. لعات ديگر، مثل " محتوا[14]"  بايد با احتياط به كار برده شود و اگر  استفاده مي شوند معناي دقيق آنها به صراحت و واضح بيان گردند.
  طبق معماري كان / ويلنسكي، هر مقوله[15] اطلاعاتي  در كتابخانه ديجيتالي، شي ديجيتالي[16]  ناميده مي شوند كه در يك مخزن[17] نگهداري مي شوند و با  دستگيره واره[18] شناسايي مي شوند. اطلاعاتي كه در شي ء ديجيتالي ذخيره مي شوند،" محتوا" ناميده مي شود كه به دو جز ء" داده"  و اطلاعاتي در باره داده تقسيم مي شود  و با عنوان مشخصه[19]  يا فرا داده[20] شناخته مي شود .
 
3. پي ريزي چنين ساختار و معماري بايد بدون در نظر گرفتن محتويات و مطالب قابل ذخيره در كتابخانه هاي سنتي باشند و مقوله ها و منابع و محتوا ي كتابخانه سنتي از اين معماري جدا شوند.
در يك كتابخانه سنتي كتاب ذخيره مي شود در كتابخانه ديجيتالي هم  كتاب ذخيره مي شود. اما  اغلب هر نوع اطلاعاتي از جمله متن ، تصوير ، آثار موسيقي برنامه هاي كامپيوتري ، بانك اطلاعاتي، مدلها ، طراحي ها ، برنامه هاي ويديويي و آثار تركيبي همراه با انواع بسيار اطلاعات ديگر مي تواند به شكل ديجيتالي ارائه شود.
در معماري كان / ويلنسكي ، ويژگيهايي و خصوصيات به كاربرده شده براي همه نوع مواد مشخص مي شود. براي مثال هر شيء بايد يك نام يا شناسه[21]  داشته باشد؛اقداماتي كه براي اضافه كردن شي ء يا حدف آن به كار برده مي شود بايد  براي همه مواد يكسان باشد و يك روش امنيتي خاص براي آن به كار گرفته شود.
اين معماري و چنين مشخصه هايي اساس و بنيان  توسعه كتابخانه ديجيتالي است و براي  انواع اطلاعات مناسب است. عموما در توسعه تمام  فرمتها ي خاص ، پروتكل ها ، مديريت حقوقي كه براي تمام مواد مناسب است در نظر گرفته مي شود. مثلا توسعه كتابخانه ديجيتالي فيلم متفاوت از كتابخانه ديجيتالي بازيهاي ويديويي است يا  براي متن معمولا مشخصه هاي كتابشناسي  از جمله نام نويسنده ، عنوان ذكر مي شود در حاليكه  اين مشخصه ها ارتباط كمتري با  برنامه هاي كامپيوتري دارند و پروتكلي كه براي تعامل با يك پايگاه اطلاعاتي طراحي شده، احتمالا  براي پردازش طرحهاي گرافيكي سودمند نخواهد بود.
جدا كردن عملكرد كلي كتابخانه از آن مشخصه هايي كه به  نوع محتوا داده مي شود، مزاياي ديگري دارد. بازارهاي متفاوتي ايجاد مي شود و ذخيره، توزيع و تحويل محتواي شيء ديجيتالي از فعاليتهايي مثل توليد و مديريت محتواي علمي نيز جدا مي شود.
 
4.  از اجزاء ساختار اصلي كتابخانه نام و شناسه است
پايه و ستون اصلي ايجاد كتابخانه ديجيتالي نام و شناسه است . براي شناسايي اشياء ديجيتالي بايد به آنها نام بدهيم تا مالكيت فكري را در شيء ديجيتالي ثبت كرده وبتوانيم تغيير مالك اثر را در جايي ضبط كنيم .اين نامها براي استناد، بازيابي اطلاعات مورد نياز است و براي پيوند بين دو شيء ‌به كار برده مي شود.
اين نامها بايد منحصر به فرد و واحد[22] باشند.اين كار نياز مند يك سيستم مديريتي است تا تصميم بگيرند چه كسي مي تواند اين نامها را تعيين كند و اشيايي كه شناسايي شده اند را بتواند تغيير دهد. نامها بايد براي يك دوره زماني دراز مدت معتبر باشند، البته بايد استفاده از شناسه اي كه به محل خاص سند مربوط است مثلا" نام كامپيوتر" از اين نام جدا شود. نام ها بايد پايايي[23]  داشته باشند حتي اگر در وقت استفاده از آن شيء، سازمان به وجود آورنده آن ، ديگروجود خارجي نداشته باشد. بايد يك نظام كامپيوتري وجود داشته باشد تا مشكل نام دهي را به سرعت حل كند به اين ترتيب كه فضاو مكاني براي شيء كه با نام در آن ذخيره شده، فراهم كند.
شركت ملي ابتكارات پژوهشي[24] براي اين كار نظام دستگيره واره [25] را اجرا كرده است (هر نشانه اي كه برنامه مي تواند از آن براي مشخص كردن و دستيابي به شي ديگر استفاده كند) تا اين نياز ها را بر آورده كند. "دستگيره واره" يك رشته[26] واحد است كه براي شناسايي اشياء ديجيتالي استفاده         مي شود . دستگيره واره  مستقل از مكان و محلي كه شي ء ديجيتالي در آنجا ذخيره مي شود و   مي تواند تا مدتهاي بسيار طولاني معتبر باقي بماند. يك دستگيره واره سرويس دهنده[27] جهاني   مي تواند منبعي قطعي براي مقاصد آرشيوي و حقوقي باشد اما  همراه آن بايد يك ذخيره نهاني سرويس دهنده[28] باشد تا كيفيت و تفكيك پذيري[29] سريعي داشته باشد.
يك سيستم كامپيوتري كنترل مي كند كه  آيا نامها ي جديد واقعا واحد هستند و با رابط گرافيكي استانداردي پشتيباني مي شود( مثل موزائيك[30]). براي كنترل محلي بيشتر هم يك دستگيره واره سرويس دهنده  محلي  اضافه مي شود.

  شكل 1- سيستم دستگيره واره شركت ملي ابتكارات پژوهشي[31]
 

 
5- اشياء كتابخانه ديجيتالي حيطه اي وسيع دارند و فراتر از جائي براي ذخيره بيت ها (صفر ويك) هستند.
 در كتابخانه ديجيتالي، اطلاعات به صورت" شيء ديجيتالي" ذخيره مي شود. در ابتدا تصور       مي كردند شيء ديجيتالي فقط مجموعه اي از بيت ها هستند اما اين فكر خيلي ساده انگارانه بود. محتواي شي ديجيتالي داراي ساختار است حتي ساده ترين شي ديجيتالي هم داراي ساختار است و  اطلاعاتي از قبيل حقوق مالكيت فكري بايد به يك شي ديجيتالي پيوست باشد .

شكل2- بحشهاي يك شي ديجيتالي 

براي اينكه اطلاعات سودمند محتواي شي ء ديجيتالي  به خوبي نمايش داده شود بايد نوع آن را شناخت. بنابر اين بخشي از محتوا مي تواند به شكل متن (شايد رمز گذاري شده به  زبان نشانه گذاري HTML,XML,   ..... ) باشد و بخش ديگر آن مي تواند از نوع شنيداري باشد. در يك شيء ديجيتالي واحد، مي توا ن تعداد بسيارزيادي از انواع محتوا ها را گنجاند. به عبارت ديگر  انواع داده هاي پيچيده قرار دادي مي توانند از انواع بسيار ساده اي  ساخته شوند كه شامل توالي بيت ها / دستگيره واره و ديگر اشيا ديجيتالي باشد و  با تركيب آنها  هر محتواي ديجيتالي را مي توان ارائه كرد.
براي ساماندهي مالكيت فكري داده ها، فرا داده خاصي مورد نياز است كه در شكل 2- نشان داده شده است(يعني‌دستگيره واره ). در فراداده  هميشه يك شناسه واحد است كه درون آن مي توان مشخصه هايي مثل حقوق فكري  و روشهاي دسترسي را هم گنجاند. يكي از مشخصه ها نشاندهنده اين است كه آيا شي ديجيتالي تغييرپذير است يا خير واين شي بعد از اينكه در مخزن قرار گرفت اگر تغيير كرد علامت هشدار بدهد .  مشخصه ديگر امضاء ديجيتالي[32] يا روشهاي ديگر تاييد اعتبار يك شي است تا آن شي ء  نتواند تغيير كند . اغلب سودمند است كه براي تمام  كارهايي كه روي شيء انجام مي شود يك ثبت[33] هم داشته باشيم.
 

6 0 شي ديجيتالي با شي ذخيره شده عادي تفاوت دارد
در كتابخانه ديجيتالي آنچه شما ذخيره مي كنيد با آنچه دريافت مي كنيد يكي نيست . در معماري بايد بين شي ديجيتالي كه توليد مي شود، با شيء كه در مخزن ذخيره مي شود، و شيء كه توزيع و اشاعه مي شود به دقت تمايز گذاشته شود.
كاربر نتيجه برنامه اجرايي روي يك شيء ذخيره شده را دريافت مي كند كه مي تواند يك برنامه ساده مثل برنامه انتقال فايل يا گاهي اوقات يك برنامه خيلي پيچيده باشد. مثلا يك تصوير به عنوان يك مجموعه از امواج كوچك ذخيره شوند و براي استفاده از آن ، اين امواج كوچك ذخيره شده، تصويري با مشخصات درخواست شده را ايجاد كنند و اين امواج از طريق شبكه به كامپيونر كاربر منتقل شوند، يعني جايي كه بيشتر پردازش يا  بازنمود ارائه مي شود .
برخي از اشياء ديجيتالي طبفه بندي شده  با بيش از يك روش براي كاربر فراهم مي شوند. مثلا در رتبه بندي آثار موسيقي كه در كتابخانه ديجيتالي نگهداري مي شود. يك شكل استفاده از  موسيقي  انتقال به كامپيوتر كاربر و نمايش آن روي كامپيوتر كاربر است و در گزينه ديگر ، كاربر مي تواند يك برنامه تركيبي كه داراي شماره اي هم هست را  از مخزن درخواست كند و روي شبكه به طور ديجيتالي از آن استفاده كند .برخي اشياء مثل بازيهاي ويدئويي يا يك پايگاه اطلاعاتي مستلزم تعامل بين كاربر و اجراء برنامه روي شبكه است .
 محققان حقوقي معتقدند، براي عرضه شي ء ديجيتال به كاربر، بايد بين برنامه هاي اجرايي ، ديدگاه هاي كامپيوتري و اجراي مفاهيم حقوقي توازن برقرار باشد .اين امر براي حقوق مديريت كتابخانه ديجيتالي چارچوب درست را تبيين مي كند .
 
7 0 مخازن چنين كتابخانه هايي بايد داراي امكانات خوبي براي حفظ و نگهداري ذخيره هاي خود باشد.
در يك مخزن، شيء ديجيتالي به همراه محتوا و فراداده ذخيره مي شوند.
 شيءديجيتالي كه در مخزن نگهداري مي شود با شيءديجيتالي كه در كامپيوتر كاربر قابل دسترسي است، خيلي متفاوت است. مخزن هاي مختلف، سازمانهاي داخلي بسيار متفاوتي با هم دارند اما در هر مخزن،يك شيء ديجيتالي، ركود ويژه وخاصي[34] دارد كه حاوي صفت[35] شي  و ثبت ركود هاي رد و بدل[36] شده است.
از آنجائيكه شيء ديجيتالي مشمول مالكيت فكري ارزشمندي است، پس شكل ذخيره شده شيء ديجيتالي درون مخزن، حاوي  اطلاعاتي است كه در چارچوب اجتماعي و اقتصادي مشمول قانون مالكيت فكري مي شود. اين اطلاعات  در مخزن حفظ مي شود و يك اطلاعات ارجاعي ساده اي فراهم شده كه  باعث تامين امنيت  اطلاعات مي شود بدين ترتيب   اطمينان حاصل  مي شود كه فقط عمليات معتبر روي شي ديجيتالي انجام شده است .

 شكل3- يك مخزن

 سازماندهي داخلي مخزن و روشي كه شيء ديجيتالي را ذخيره مي كند از ديد كاربر پنهان است . براي تعامل با مخزن ي پروتكل ساده اي  فراهم شده است. اين پروتكل راپ [37]يعني پروتكل دسترسي به مخزن[38] نام دارد. .دستور ساده اين پروتكل دسترسي به يك شيء ديجيتالي و فراداده آن  و در خواست خدمات و اشاعه شيء ديجيتالي است. همچنين دستوراتي براي اضافه يا حذف يك شيء ديجيتالي نيز در اين پروتكل وجود دارد.
 
8 0 كاربران جوياي آثار انديشمندانه و ارزشمند هستند نه فقط شي ديجيتالي
همانطور كه گفته شد شيء ديجيتالي ستون اصلي واز اجزاء متشكله و ابزار ساخت كتابخانه ديجيتالي است . اما كاربران كتابخانه ديجيتالي معمولا به اقلامي اشاره مي كنند كه بالاتر از سطح انتزاعي هستند .واژه هاي معمول انگليسي مثل "گزارش[39]"، "برنامه كامپيوتري[40]" يا "آثار موسيقي[41]" اغلب به شيء ديجيتالي اشاره مي كنند كه مي توانند با هم دسته بندي شوند. يك شيء خاص    مي تواند داراي فرمتهاي متفاوت ،با تفاوت  كمي در محتوا و محدوديت استفاده هاي مختلف و غيره باشد اما كاربران مي خواهند آنها را معادل هم بدانند
اشياء ديجيتالي مي توانند  در دسته اي  قرار گيرند كه با  تعداد محدودي  از  قوانين داخلي از هم جدا نشوند . اين تصميمات براساس محتوا ، شيء خاص و نوع محتوا گاهي محتواي واقعي آنها است .  در معماري بايد روشهايي را براي دسته بندي اشياء كتابخانه ديجيتالي در نظرگرفته شود  و ابزارهايي براي بازيابي آنها فراهم كند  
معماري  كان / ويلنسكي انديشه هاي سطح بالا[42] را به چندين روش پشتيباني مي كند. يكي ، داشتن يك شيء ديجيتالي است  كه حاوي چندين شيء ديجيتالي ديگر است در نتيجه چندين شكل يك متن به تنهايي مي تواند در يك شيء ديجيتالي جمع شود و رويكرد بعدي داشتن متغيرهايي است  كه بعنوان اشياء ديجيتالي جداگانه ذخيره شده اند و هر كدام  دستگيره واره  خاصي دارند . اين دستگيره واره حاوي" فرا شيء" [43] است كه مثل يك كارت فهرست نويسي[44] عمل مي كند و شامل فهرستي از  متغيرها به همراه دستگيره آنها  و اطلاعاتي درباره تفاوت بين آنهاست .

 شكل 4- فراشي ء

Reference

hdl:cnri.dlib/tn95-01 Kahn, Robert and Wilensky, Robert. "A framework for distributed digital object services". May, 1995. (http://www.cnri.reston.va.us/home/cstr/arch/k-w.html)

اين مقاله ترجمه‌اي است از:

Arms, William Y. (1995).Key Concepts in the Architecture of the Digital Library. D-Lib Magazine Virginia:Corporation for National Research Initiatives Reston
warms@cnri.reston.va.us Retrieved :June 22, 2005
From:
http://www.dlib.org/dlib/July95/07arms.html#junewya1

پانوشتها

[1] Key Concepts in the Architecture of the Digital Library
[2] William Y. Arms
[3]  D-Lib Magazine
[4] Computer Science Technical Reports project( CS-TR)
[5] Department of Defense's Advanced Research Projects Agency(ARPA)
[6] Robert Kahn
[7] Robert Wilensky
[8] Kahn/Wilensky
[9] intellectual property
[10] Copy
[11]  Publish
[12]  Document
[13]  Work
[14]  Content
[15]  Item
[16]  Digital object
[17]  Repository
[18]  Handle
[19]  Property
[20]  Metadata
[21]  Identifier
[22] Unique
[23] persist
[24]The Corporation for National Research Initiatives
[25]  handle
[26]  string
[27]  handle server
[28] cashing server
[29]  resolution
[30] Mosaic
[31] The CNRI
[32] digital signature
[33]  log
[34]  properties record
[35] attribute
[36]  transaction log
[37]  RAP
[38]  repository access protocol
[39]  report
[40]  computer program
[41]  musical work
[42] higher level ideas
[43]  meta object
[44] catalog card